คู่มือพัฒนาด้วยการพึ่งพาตนเอง12มค65

50



อาชีพเกษตรผสมผสานตามศาสตร์พระราชาและภูมิปัญญาไทยเพื่อเกษตรไทยพึ่งพาตนเอง






เกษตรกรรมแบบผสมผสำน





ื่
ด้วยกำรน้อมน ำเอำศำสตร์พระรำชำมำประยุกต์ใช้เพอให้เกษตรกรไทยด ำรงวิถีชีวิตใหม่
(New Normal) ได้อย่ำงยั่งยืน

โดยกำรกระจำยแหล่งน้ ำขนำดเล็กเพอหล่อเลี้ยงแปลงเกษตรกรรมผสมผสำนในรูปแบบ
ื่
ที่สอดคล้องและพึ่งพำกันตำมธรรมชำติทั้งระบบ


ประกอบกับกำรงดใช้ปุ๋ยเคมีหรือสำรเคมีและกำรใช้พลังงำนทดแทนท ำให้เกษตรกรไทย
ลดปัญหำสุขภำพ รักษำสิ่งแวดล้อม และลดต้นทุนลงได้เป็นอย่ำงมำก

กำรบริหำรจัดกำรภำยในแปลงเกษตรกรรมที่มีพื้นที่อันจ ำกัด เป็นแบบที่พึ่งพำตนเอง

วำงแผนกำรใช้น้ ำให้เกิดประโยชน์สูงสุด ท ำให้เกิดวัฏจักรที่เกษตรกร มีอำชีพ มีรำยได้จำกผลผลิตได้

ตลอดปี

กำรประกอบอำชีพเกษตรกรรมแบบผสมผสำนในหนังสือเล่มนี้ เป็นเพียงแนวทำง

พอสังเขปเพอสร้ำงแรงจูงใจเท่ำนั้น
ื่
ื่
ทั้งนี้เกษตรกรจะต้องหำข้อมูลที่เกี่ยวข้องพร้อมทั้งศึกษำรูปแบบของอำชีพเพิ่มเติมเพอให้
เกิดประโยชน์สูงสุดต่อตัวท่ำนเองด้วย

51

52



















๗๙. ปลูกกระเฉดปลดหนี

53

เขื่อนใต้ดิน เกาะอิเอ โอกินาวา ญี่ปุ่น
54



( Subsurface dam le Okinawa Japan )
ที่มา : 4 Underground dam Japan

ก่อสร้างจ้านวน 8 โครงการ ระยะเวลาในการก่อสร้างระหว่าง ปีพ.ศ. 2548-2557

























วัตถุประสงค์ของโครงการ

ั
ื่
ื่
ื่
๑. เพอสร้ำงเขอนใต้ดินส ำหรับเก็บกกน้ ำ จำกนั้นจึงท ำกำรสูบน้ ำขึ้นมำเพอกระจำยน้ ำด้วยคลองส่งน้ ำขนำดเล็กเข้ำสู่
พื้นที่เพำะปลูก ขนำด ๖๖๘ เฮกต้ำร์ (ประมำณ ๔,๑๗๕ ไร่)
๒. สร้ำงคลองส่งน้ ำขนำดเล็กส ำหรับกำรกระจำยน้ ำ เพื่อให้น้ ำมีปริมำณเพียงพอต่อกำรเพิ่มผลผลิตทำงกำรเกษตรกรรม
มีควำมมั่นคงด้ำนน้ ำสูงขึ้นส่งผลท ำให้อำชีพเกษตรกรรมมีเสถียรภำพมำกยิ่งขึ้น

บทบาทของเขื่อนใต้ดิน ( Role of subsurface dam )

55


ขั้นตอนการก่อสร้างเขื่อนใต้ดินโดยสังเขป
๑. ท ำกำรส ำรวจพื้นที่ที่จะก่อสร้ำงเขื่อนใต้ดิน และเริ่มลงมือท ำกำรวำงผังกำรก่อสร้ำงเขื่อนใต้ดิน

























๒. น ำเครื่องจักรขุดเจำะหลุมเข้ำติดตั้งตำมจุดที่ได้วำงผังเอำไว้ พร้อมจัดเตรียมอุปกรณ์ต่ำง ๆ

เพื่อให้กำรด ำเนินงำนเป็นไปตำมขั้นตอน

56





่
๓. เริ่มท ำกำรขุดเจำะหลุมและขนย้ำยดินออกจำกำรพื้นที่กอสร้ำง โดยมีแผนอย่ำงรัดกุมครบวงจร





























๔. ท ำกำรผสมวัสดุที่มีอัตรำกำรซึมผ่ำนต่ ำและมีแรงยึดเหนี่ยวสูง (ปูนซีเมนต์) เข้ำกับดินหรือกรวดหิน
แล้วท ำกำรบดอัดลงไปในหลุมที่ได้เจำะเอำไว้
























๕. เก็บควำมเรียบร้อยของบริเวณผิวดินในพื้นที่ก่อสร้ำง กำรก่อสร้ำงให้แล้วเสร็จสมบูรณ์

57

58

การสร้างระบบกักเก็บน้้าใต้ดินด้วยเขื่อนใต้ดิน

เขื่อนใต้ดิน (Subsurface Dam)


ั
่
หมำยถึง โครงสร้ำงที่กอสร้ำงขึ้นใต้ดิน โดยมีวัตถุประสงค์ในกำรก่อสร้ำงต่ำง ๆ กัน เช่น เพื่อกำรกก
ิ่
เก็บน้ ำ หรือกำรเพมปริมำณน้ ำใต้ดิน เพื่อกำรควบคุมกำรไหลของน้ ำบำดำล และเพอป้องกันกำรแทรกตัวของน้ ำ
ื่
ทะเล เป็นต้น

แนวคิดในการก่อสร้างเขื่อนใต้ดิน

โดยปกติแล้วน้ ำบำดำลหรือน้ ำใต้ดินจะไหลจำกที่สูงลงไปสู่ที่ต่ ำกว่ำ หรือจำกบริเวณที่มีแรงดัน
มำกกว่ำไปยังบริเวณที่มีแรงดันน้อยกว่ำ น้ ำส่วนเกินต่ำง ๆ โดยเฉพำะน้ ำในฤดูฝนที่ซึมลงไปสู่ชั้นใต้ดินได้จ ำนวน
มำก แต่ในบำงพื้นที่ปริมำตรช่องว่ำงของชั้นน้ ำบำดำลมีขนำดเล็ก เช่น ชั้นตะกอนชำยหำดที่มักมีควำมหนำไม่มำก
ั
และมีชั้นหินทึบน้ ำรองรับอยู่ด้ำนล่ำง ลักษณะโครงสร้ำงทำงธรณีวิทยำเช่นนี้มีผลท ำให้ปริมำณน้ ำที่จะถูกกกเก็บใน
ชั้นน้ ำบำดำลนั้นมีปริมำณที่น้อยตำมไปด้วย ในขณะเดียวกันหำกยังคงมีน้ ำฝนหรือน้ ำผิวดินซึมผ่ำนลงมำอย่ำง
ต่อเนื่องก็จะไหลล้นออกไป น้ ำส่วนที่เกินมำนี้เปรียบเสมือนกับกำรเติมน้ ำจนล้นถ้วย ซึ่งในที่สุดก็จะไหลผ่ำนลงไปสู่
ทะเล หรือไปยังพื้นที่ที่ต่ ำกว่ำ โดยที่เรำไม่สำมำรถน ำมำใช้ประโยชน์ได้

แต่ถ้ำหำกเรำน ำเทคโนโลยีที่ทันสมัยและเหมำะสมมำท ำกำรส ำรวจ ศึกษำ เรำก็จะสำมำรถ
คัดเลือกสถำนที่ที่เหมำะสม เพื่อท ำกำรก่อสร้ำงสิ่งที่คล้ำยๆกับก ำแพงหรือเขื่อนใต้ดินที่สำมำรถกั้นน้ ำบำดำลไม่ให้
ไหลสะดวก หรือลดอัตรำกำรไหลผ่ำนได้มำก ๆ ก็จะท ำให้ระดับน้ ำบำดำลบริเวณต้นน้ ำของเขื่อนใต้ดินนี้สูงมำกขึ้น

ซึ่งจะเป็นผลให้มีปริมำณน้ ำที่ถูกกักเกบสูงมำกขึ้นไปด้วย ท ำให้เรำสำมำรถน ำน้ ำที่เพมมำกขึ้นนี้มำใช้ประโยชน์ใน
ิ่
็
ด้ำนต่ำง ๆได้มำกมำย เช่น กำรอุปโภคบริโภค กำรเกษตร และ อุตสำหกรรม เป็นต้น

59


สถานที่ที่มีความเหมาะสมแก่การสร้างเขื่อนใต้ดิน

1. บริเวณเกำะต่ำง ๆ เช่น เกำะในทะเลทั่วไปที่มีชั้นตะกอนทรำยต่อเนื่องจำกบริเวณเชิงเขำจนถึงชำยทะเล
หรือเกำะปะกำรัง (Coral island) บำงแห่งที่เป็นหินปูนที่มีควำมพรุนสูง
2. บริเวณตำมตีนเขำ
3. บริเวณชำยฝั่งทะเลที่มีชั้นทรำยกรวด

4. บริเวณตะกอนรูปพัด


ประเภทของเขื่อนใต้ดิน มี ๓ รูปแบบ


๑. แบบกักเก็บน้ ำ ( Storage type )
๒. แบบควบคุมกำรไหลของน้ ำบำดำล ( Outflow control type )
๓. แบบป้องกันกำรแทรกตัวของน้ ำทะเล ( Sea water intrusion prevention type )




แสดงภาพการแบ่งประเภทของเขื่อนใต้ดิน




































ที่มา: Satoshi ISHIDA, 2004, Subsurface Dam for Rural Water Supplies,
National Institute of Rural Engineering, Japan





สภาพหรือคุณสมบัติของชั้นดิน ชั้นหินที่เหมาะสมในการก่อสร้างเขื่อนใต้ดิน

๑. มีควำมพรุนสูง
๒. มีอัตรำกำรไหลซึมผ่ำนได้เร็ว

๓. ชั้นดิน ชั้นหินน้ ำ มีชั้นหินที่ทึบน้ ำ(น้ ำไหลซึมผ่ำนได้ยำก) รองรับอยู่ด้ำนล่ำง เช่น หินแกรนิต

60



วิธีการก่อสร้าง มี ๓ วิธีหลัก ๆ คือ

๑. Grouting method เป็นวิธีกำรเจำะบ่อแล้วฉีดสำรที่มีอัตรำกำรซึมผ่ำนต่ ำลงไปแทนชั้นดินเดิมที่มี
ควำมพรุนสูง (โดยเฉพำะชั้นกรวดทรำย) เช่น กำรฉีดด้วยปูนซีเมนต์ ปูนซีเมนต์ผสมสำรเบนโทไนต์ หรือเจลชนิดพิเศษ






























๒. Mixed-in-place เป็นวิธีกำรเจำะบ่อแล้วฉีดสำรที่มีอัตรำกำรซึมผ่ำนต่ ำลงไปผสมกับชั้นดิน หรือ

กรวดทรำยจนท ำให้ควำมพรุนลดลง ท ำให้น้ ำไหลผ่ำนได้ยำก























๓. Driving construction method เป็นวิธีกำรตอกผนังที่มีควำมทึบน้ ำ เช่น กำรตอกวัสดุเป็นแผ่น

หรือตอกแผ่นคอนกรีตลงไป เพื่อท ำหน้ำที่เป็นผนังหรือเป็นก ำแพงในชั้นดิน

61


ประโยชน์ของเขื่อนใต้ดิน

ุ
๑. เป็นแหล่งน้ ำเพิ่มเติมส ำหรับอุปโภคบริโภค กำรเกษตรกรรม และภำคอตสำหกรรมต่ำง ๆ
๒. ช่วยลดควำมรุนแรงหรือบรรเทำปัญหำอุทกภัยลงได้เป็นบำงส่วน

๓. เป็นแหล่งน้ ำส ำรองที่สำมำรถน ำมำใช้ได้ในฤดูแล้ง และในกิจกรรมที่จ ำเป็น
๔. ระดับน้ ำใต้ดินจะสูงขึ้นมีระดับใกล้ผิวดินมำกขึ้นมีปริมำณสะสมมำกขึ้นช่วยให้ประหยัดพลังงำนในกำรสูบน้ ำขึ้นมำใช้
๕. ท ำให้ผิวดินในระดับรำกพช(Root zone)มีควำมชุ่มชื้นมำกขึ้น เกิดผลดีต่อพืชพันธุ์ธัญญำหำรและต้นไม้ต่ำง ๆด้วย
ื
๖. คุณภำพของน้ ำโดยรวมจะดีขึ้น เนื่องจำกมีน้ ำเป็นปริมำณที่มำกขึ้น

62


เขื่อนกั้นทราย ( Sand Dam )


การแก้ไขปัญหาการภัยแล้งในเคนย่าและเอธิโอเปีย
( เริ่มก่อสร้างมาตั้งปี พ.ศ 2538 - ปัจจุบัน มีจ้านวนกว่า 500 แห่ง )

ที่มา : A practical guide to sand dam implementation water supply through local structures
as adaptation to climate change
































นับเป็นนวัตกรรมที่เยี่ยมยอดในกำรกักเก็บปริมำณน้ ำฝนเพื่อป้องกันกำรระเหยและกำรปนเปื้อนในน้ ำ
เทคโนโลยีนี้ถูกค้นพบเมื่อกว่ำ ๙,๐๐๐ ปีก่อนคริสตกำล ด้วยกำรสร้ำงก ำแพงกั้นในแม่น้ ำ เมื่อถึงฤดูฝนน้ ำจะไหลมำ
พร้อมกับตะกอนทรำยและจะถูกกักไว้ด้วยเขื่อน ซึ่งจะกกเก็บน้ ำไว้ได้เพียง ๒๕-๔๐% ของปริมำณน้ ำทั้งหมด แต่ก็จะมี
ั
ปริมำณคงที่อยู่เป็นเวลำนำนหลังจำกฝนหยุดตก



ปริมาณของน้้าฝนที่ไหลลงมาจะถูกกักไว้ด้านหลังก้าแพงเขื่อนประมาณ ๑-๓%

63


หลักในการท างานของเขื่อนกั้นทราย

๑. เมื่อฝนตกน้ ำก็จะพำตะกอนทรำยและน้ ำจ ำนวนมำกไหลลงสู่แม่น้ ำ และจะเหือดแห้งไปในที่สุด




















ั
๒. เมื่อมีกำรก่อสร้ำงเขื่อนกั้นทรำย เขื่อนก็จะกั้นทรำยและน้ ำเอำไว้จนเต็มระดับเก็บกก




















ื่
ู
๓. เมื่อฤดูฝนผ่ำนไป ทรำยที่ถกเขอนกั้นเอำไว้จะปกป้องกำรสูญเสียน้ ำจำกกำรระเหย


















๔. น้ ำที่สะสมอยู่ใต้ชั้นทรำย ท ำให้ชุมชนสำมำรถน ำไปใช้ในกำรเพำะปลูก เลี้ยงสัตว์ อุปโภค-บริโภค
แก้ปัญหำกำรขำดแคลนน้ ำได้ และยังท ำให้พื้นดินโดยรอบมีควำมชุ่มชื้น ส่งผลให้พืชพรรณธรรมชำติได้เจริญเติบโต
เมื่อมีต้นไม้มำกขึ้นก็จะช่วยลดปัญหำโลกร้อนได้อกด้วย
ี

64


ประโยชน์ของเขื่อนกั้นทราย (Sand Dam)

ิ่
๑. ชะลอกำรเคลื่อนตัวของน้ ำใต้ดินให้ช้ำลง รักษำควำมชื้นและท ำให้ พืชมีอัตรำกำรเจริญเติบโตที่เพมมำกขึ้น
๒. มีส่วนช่วยเพิ่มปริมำณแร่ธำตุในดินและปรับปรุงควำมอุดมสมบูรณ์ของดินในพื้นที่เสื่อมโทรม

๓. เพิ่มปริมำณน้ ำให้กับระบบกำรชลประทำน ส ำหรับกำรเพำะปลูก เลี้ยงสัตว์ อุปโภคและบริโภค หำกมีกำร

บริหำรจัดกำรที่ดีก็จะมีน้ ำเพียงพอ

๔. ช่วยปรับปรุงน้ ำดิบให้มีคุณภำพที่ดีขึ้น

๕. ค่ำก่อสร้ำงมีรำคำประหยัด บ ำรุงรักษำง่ำย อำยุกำรใช้งำนยำวนำน

65

เขื่อนใต้ดินเพื่อกักเกบน้ าฝน
็

กรณีศึกษาของลุ่มแม่น้้าสวาร์นามูคีทางตอนใต้ของอินเดีย
(ระยะเวลาในการก่อสร้างระหว่าง ปีพ.ศ 2544 –2545 )



ที่มา : Subsurface dams to harvest rainwater a case study of the Swarnamukhi river basin,
Southern India N. Janardhana Raju ·T. V. K. Reddy ·P. Munirathnam


อินเดียต้องประสบกับปัญหำกำรขำดแคลนน้ ำ และด้ำนคณภำพของน้ ำรวมถึงน้ ำใต้ดินที่มีปริมำณ
ุ
ลดลงและเสื่อมสภำพและบ่อน้ ำผิวดินก็มีกำรลดระดับลงเป็นอย่ำงมำกในหลำย ๆ พื้นที่ของอินเดีย

ิ
สำเหตุหลักมำจำกกำรเกดปัญหำภัยแล้งซ้ ำซำก และจ ำนวนของประชำกรที่เพิ่มขึ้นอย่ำงรวดเร็ว
ท ำให้มีกำรน ำน้ ำใต้ดินขึ้นมำใช้ในอัตรำที่เพิ่มขึ้นเป็นอันมำก แต่ในอินเดียมีระยะเวลำที่ฝนตกเฉลี่ยเพียง ๑๐๐ ชม.
ุ
ใน ๑ ปี เท่ำนั้น ด้วยปริมำณฝนตกที่น้อยมำก จะต้องมีวิธีที่เก็บกักน้ ำทกหยด ด้วยระบบกำรบริหำรจัดกำรน้ ำที่มี
ประสิทธิภำพเพื่อควำมมั่นคงด้ำนน้ ำของประชำกรในอินเดียที่จะไม่ต้องเผชิญกับวิกฤตกำรณ์ขำดแคลนน้ ำอย่ำงรุนแรง

อีกต่อไป




















แสดงที่ตั้งของเขื่อนใต้ดินลุ่มแม่น้้าสวาร์นามูคีทางตอนใต้ของอินเดีย

66


รูปแบบของเขื่อนใต้ดินของอินเดีย


ั
กำรกกเก็บน้ ำที่ผิวดินมีข้อเสีย เช่น กำรสูญเสียไปกับกำรระเหยกำรปนเปื้อนมลพิษ และสูญหำยไป
จำกกำรไหลบ่ำเนื่องจำกไม่มีพื้นที่เพียงพอส ำหรับกำรกักเก็บ จึงมีกำรน ำเอำวิธีกำรสร้ำงเขื่อนกั้นน้ ำใต้ดินมำเพื่อ
แก้ปัญหำดังกล่ำว


















































แสดงถึงการกักเก็บน้้าใต้ดินของเขื่อนใต้ดิน

67

สรุป


ื่
จำกกรณีศึกษำนี้ได้ชี้ให้เห็นว่ำ กำรพิจำรณำสร้ำงเขอนใต้ดินในลุ่มแม่น้ ำสวำร์นำมูคี มีควำม
เป็นไปได้ อีกทั้งมีควำมประหยัด โดยใช้วัสดุที่มีรำคำถูกเช่น ดินเหนียว และ ฟิล์ม LDPE
จำกกรำฟที่แสดงถึงควำมสัมพันธ์ของระดับน้ ำใต้ดิน ต้นน้ ำและปลำยน้ ำ จะเห็นว่ำมีปริมำณน้ ำใต้

ดินมำกขึ้น หลังกำรก่อสร้ำงเขื่อนใต้ดินเสร็จสิ้นลง
กำรสร้ำงเขื่อนใต้ดินในลุ่มแม่น้ ำสวำร์นำมูคี ช่วยยืดเวลำกำรกักเก็บน้ ำใต้ดินให้ยำวนำนขึ้น เพิ่ม
ควำมจุในกำรกักเก็บน้ ำในเขื่อนใต้ผิวดิน ซึ่งจะช่วยหล่อเลี้ยงสร้ำงควำมชุ่มชื้นแก่แม่น้ ำและแหล่งน้ ำผิวดิน เป็นกำร

อนุรักษ์น้ ำทุกหยดอย่ำงแท้จริง จึงท ำให้ปัญหำกำรขำดแคลนน้ ำค่อย ๆ หมดไป


แสดงความสัมพันธ์ของระดับน้้าใต้ดิน ต้นน้้าและปลายน้้า

68

เขื่อนและน้ าใต้ดินฉบับนานาชาติ




















1. เขื่อนใต้ดินในบราซิล 2. เขื่อนใต้ดินฟุคุซาโตะ (ญี่ปุ่น) 3. การกักเก็บน้้าใต้ดินหลังเขื่อนใต้
ผิวดินในแม่น้้าโคลัมเบีย Basalt
Washington, โอเรกอน และ
ไอดาโฮ สหรัฐอเมริกา


















4. ตุรกีเตรียมสร้างเขื่อนใต้ดิน 5. เขื่อนใต้ดินป้องกันการบุกรุก 6. การวัดระดับน้้าใต้ดินของเขื่อน
150 แห่งสู้ภัยแล้ง ของน้้าทะเลในมณฑลซานตง จีน ในสาธารณรัฐเช็ก
















้
ิ
7. กรณีศึกษาเขื่อนใต้ผิวดิน 8. เขื่อนใต้ผิวดินเพื่อเก็บเกี่ยวน้้าฝน 9. เขื่อนใตผิวดนเพื่อเพิ่มแหล่งกักเก็บ
กรณีศึกษาลุ่มแม่น้้าสวาร์นามูคี น้้าใตดินในพนที่ชั้นใต้ดนส้าหรับการ
ิ
ื้
้
อินเดียตอนใต้ ด้ารงชีวิตของมนุษย์ บราซิล และเคนย่า














10. เขื่อนใต้ดินแก้ปัญหาภัยแล้ง 11. การประเมินประสิทธิภาพของ 12. ปัจจัยที่มีประสิทธิผลต่อการน้าไปใช้
ิ
ของออสเตรเลีย เขื่อนใต้ดินเพื่อการเกษตรในเกาหลีใต้ ในกรณีศึกษาเขื่อนใต้พื้นดน: MEYANRUD
(RAVAR) ใต้เขื่อนในเคอร์แมน อิหร่าน

69

แรงบันดาลใจท้ายเล่ม

70

71


เชิญเข้าชม “ แนวทางการพึ่งพาตนเองตามศาสตร์พระราชาและภูมิปัญญาไทย ”

ด้วยการดาวน์โหลดข้อมูลดังนี้

72














แหล่งน ้ำระดับตื น กำรค้ำนวณหำควำมยำวของอ่ำงน ้ำนิ่ง
ในกำรพัฒนำอีสำน ด้ำนท้ำยอำคำรประตูระบำยน ้ำ

73




เมื่อองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น (อปท.)มีเครื่องมือ




ที่อเนกประสงค์และสามารถพึ่งพาตนเองได้จะเกิดผลดังนี้