สำนวนภาษา คำพังเพยในท้องถิ่น

สำนวนภาษา
คำพังเพยในท้องถิ่น

ก

คำนำ

รายงานเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของวิชา ภาษาไทย เพื่อ
ให้ได้ศึกษาหาความรู้ในเรื่องสำนวนภาษาคำพังเพยในท้องถิ่นและ
ได้ศึกษาอย่างเข้าใจเพื่อเป็นประโยชน์กับการเรียน

ผู้จัดทำคาดหวังเป็นอย่างยิ่งว่าการจัดทำหนังสือเล่มนี้จะมีข้อมูลที่
เป็นประโยชน์ต่อผู้ที่สนใจศึกษาเนื้อหา หากมีข้อแนะนำหรือข้อผิด
พลาดประการใด ผู้จัดทำขอน้อมรับไว้และขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย

ข

สารบัญ

เรื่อง หน้า
คำนำ ก
สารบัญ ข
ความหมาย ๑
สาเหตุของภาษาถิ่น ๒
๓
-การแบ่งภาษาไทย

ถิ่น ๔
สำนวนภาคเหนือ ๖
สำนวนภาคอีสาน ๘
สำนวนภาคใต้ ๑๐
สำนวนภาคกลาง

๑

สำนวน คือ ถ้อยคำที่เรียบเรียงขึ้นโดยมีความหมาย
พิเศษ ไม่ตรงกับความหมายที่ใช้ตามปกติทั้งนี้อาจจะ
เป็นคำที่มีความหมายโดยนัย หรือ ความหมายในเชิง
เปรียบเทียบเป็นลักษณะคำพูดที่รวมใจความยาวๆ ให้
กะทัดรัดบางส่วนอาจหมายถึงสุภาษิตและคำพังเพยด้วย

สุภาษิต คือ คำพูดที่ถือเป็นคติมีความลึกซึ้งใช้สั่ง
สอนถือเป็นการวางแนวและแสดงค่านิยมของมนุษย์มา
แต่โบราณกาล เช่น สุภาษิตสอนหญิง สุภาษิต
พระร่วง ก็มีข้อความสั่งสอนที่ค่านิยมของสมัยนั้นๆไว้
อย่างชัดเจนตลอดจนพุทธสุภาษิตคำสั่งสอนตาม
แนวทางพระพุทธศาสนา

คำพังเพย คือ เป็นคำเปรียบเทียบเรื่องต่างๆ เนื้อใช้
ติชม ซึ้งสะท้อน ถึงความคิด ความเชื่อถือและค่านิยม
อันเป็นลักษณะของคนไทย เช่น ค่านิยมในการยกย่อง
ผู้อาวุโส เคารพครูบาอาจารย์และนิยมความสุภาพอ่อน
โยน

๒

สาเหตุการเกิดภาษาถิ่น



สาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดภาษาถิ่นต่าง ๆ หรือภาษาถิ่นย่อยมา
นั้น เรืองเดช ปันเขื่อนขัตย์ ได้ให้เหตุผลใหญ่ ๆ อยู่ ๓ ประการ
คือ
๑. ภูมิศาสตร์อยู่คนละท้องถิ่น ขาดการไปมาหาสู่ซึ่งกันและกัน
เป็นเวลานาน หลายชั่วอายุคน ถ้าต่างถิ่นต่างไม่ไปมาหาสู่กันเป็น
เวลานานๆทำให้กลุ่มชนชาติไทยรวมทั้งภาษาของกลุ่มเขา
เปลี่ยนแปลงไปกลายเป็นภาษาถิ่นอื่นๆซึ่งไม่เหมือนกันกับภาษา
ดั้งเดิมในที่สุด
๒. กาลเวลาที่ผ่านไปจากสมัยหนึ่งไปสู่อีกสมัยหนึ่ง ทำให้ภาษา
เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาและตามเทคโนโลยีต่าง ๆ ที่เปลี่ยน
ไป กล่าวคือ มีการเปลี่ยนแปลง คำศัพท์ที่เรียกยากกว่าไปเรียกคำ
ศัพท์ที่เรียกง่ายกว่ากะทัดรัดกว่า

๓. อิทธิพลของภาษาอื่นที่อยู่ใกล้เคียง ซึ่งเป็นชนหมู่มากมี
อิทธิพลกว่ามีการยืม คำศัพท์จากภาษาที่มีอิทธิพลกว่า

๓

๓

การแบ่งภาษาไทยถิ่น

การแบ่งภาษาไทยถิ่นที่ใช้พูดกันในท้องถิ่นต่าง ๆ ของ
ประเทศไทยนั้น ถ้าแบ่งตามความแตกต่างของภูมิศาสตร์
หรือท้องที่ที่ผู้พูดภาษานั้น ๆ อาศัยอยู่ อาจแบ่งเป็น ๔ กลุ่ม
ใหญ่ ๆ ดังนี้
๑. ภาษาไทยถิ่นกลาง ได้แก่ ภาษาที่ใช้พูดกันในเมืองหลวง
ของประเทศไทยและจังหวัดรอบ ๆ ทางภาคกลางของ
ประเทศ
๒. ภาษาไทยถิ่นใต้ ได้แก่ ภาษาที่ใช้พูดกันในจังหวัดภาค
ใต้ของประเทศไทย เช่น สงขลา ภูเก็ต พังงา สุราษฎร์ธานี
เป็นต้น
๓. ภาษาไทยถิ่นอีสาน ได้แก่ ภาษาที่ใช้พูดกันในจังหวัดทาง
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย เช่น ชัยภูมิ
อุบลราชธานี อุดรธานี ร้อยเอ็ด เป็นต้น
๔. ภาษาไทยถิ่นเหนือ ได้แก่ ภาษาที่ใช้พูดกันในจังหวัดทาง
ภาคเหนือของประเทศไทย เช่น เชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง
แม่ฮ่องสอน เป็นต้น

๔

สำนวนภาคเหนือ

สำนวนภาคเหนือโดยทั่วไปก็จะเป็นการสั่งสอนลูกหลาน ซึ่งก็จะสอด
แทรกแนวคิดและประสบการณ์ของผู้ที่ผ่านเหตุการณ์ต่างๆ มาก่อน ซึ่ง
ก็เข้าใจได้ง่าย ภาษาก็เป็นภาษาท้องถิ่นล้านนา มีความไพเราะ อ่อน
หวาน เป็นแบบฉบับของล้านนาแท้

สำนวนภาคเหนือ

กล้วยค้ำง่าม ง่ามค้ำกล้วย หมายถึง ต้นกล้วยและไม้ง่ามต่างพึ่งพา
อาศัยกัน
กินก่อนทาน มานก่อนแต่ง หมายถึง กินอาหารก่อนถวายพระ มี
ครรภ์ก่อนแต่งงาน เป็นกระกระทำไม่ถูกขั้นตอน
กินเมื่อยามร้อน ฟ้อนเมื่อยามเมา หมายถึง กินอาหารขณะที่ยังร้อน
ฟ้อนรำขณะที่ยังมึนเมา เป็นการกระทำที่ถูกกาลเทศะ
กินแล้วหื้อเก็บ เจ็บแล้วหื้อจำ หมายถึง กินอาหารแล้วให้รู้จักเก็บ
ภาชนะ คนอื่นเขาทำให้เจ็บใจก็ให้ควรจดจำ
แก่ย้อนกินเข้า เถ้าย้อนเกิดเมิน หมายถึง แก่เฒ่าเพราะกินข้าวและ
เกิดนาน
ของกินลำอยู่ที่คนมัก ของฮักอยู่ที่คนเปิงใจ หมายถึง ของกินอร่อย
อยู่ที่คนชอบ ของมีค่าของรักอยู่ที่คนพึงพอใจ
ขะยมดีย้อนตุ๊เจ้า ลูกเต้าดีเพราะพ่อแม่ หมายถึง ลูกศิษย์วัดจะดี
เพราะพระภิกษุ ลูกเต้าจะดีเพราะพ่อแม่

๕

เข้าจะเสี้ยงกินหวาน คนจะผลาญนอนอุ่น หมายถึง ข้าวจะหมด
ย่อมกินอร่อย คนจะทุกข์ยากมักนอนอุ่นนอนสบายคนง่าวได้จา
หม้อแกงหนาได้เดือด หมายถึง คนโง่ได้พูด หม้อแกงที่หนา
เดือดพล่าน ย่อมจะนานกว่าธรรมดาคนเง่าบ่มี
คนพญาดีก็ง่อม หมายถึง คนโง่ไม่มี คนปัญญาดี
ก็เหงาคนหมั่นตายหลังด้าน คนขี้คร้านตายหลังหัก หมายถึง
คนขยันทำงานจริงจังไปเรื่อยๆ แม้หลังจะด้านก็ทนได้ แต่คนขี้
เกียจทำอะไรจะให้เสร็จเร็ว เลยหามของหนักเกินกำลังหลังจึงหัก
ตาย
คึดว่าตัวหลวกคือคนเง่า คึดว่าตัวเง่าคือคนหลวก หมายถึง คิด
ว่าตัวฉลาดคือคนโง่ คิดว่าตัวโง่คือคนฉลาด

๖

สำนวนภาคอีสาน

สำนวนภาคอีสาน เป็นคำสอนทั่วไปเช่นเดียวกัน แต่ภาษาที่ใช้จะ
เป็นภาษาถิ่นทาง ภาคอีสาน ซึ่งแสดงเอกลักษณ์เฉพาะทางวัฒนธรรม
การเปรียบเทียบเกี่ยวกับสิ่งต่างๆ รอบตัว เข้าใจง่าย และมีความหมายลึก
ซึ้ง คมคาย

สำนวนภาคอีสาน

กินข้าวโต อย่าโสความเพิน หมายถึง กินข้าวตนเอง ไม่ควร
พูดตำหนิผู้อื่น
กินน้อยบ่ตาย กินหลายให้โทษ หมายถึง กินน้อยไม่เป็นไร
ไม่ถึงกับตาย แต่กินมากเกินไปย่อมให้โทษ
กินนำพี่ก็เจ็บท้อง กินนำน้องก็เจ็บปูม หมายถึง กินกับพี่ก็
เจ็บท้อง กินกับน้องก็เจ็บไส้พุง
กินหลายท้องแตก แบกหลายหลังหัก หมายถึง กินมากเกิน
ไปท้องจะแตก แบกของหนักเกินไปหลังจะหัก
ใกล้ไฟมันฮ้อน ใกล้ค้อนมันเจ็บ หมายถึง ถ้าอยู่ใกล้ไฟมัก
ร้อน ถ้าอยู่ใกล้ไม้ค้อนมักเจ็บ จึงต้องระมัดระวัง
ของกินอยู่กับผู้มัก ขี้ลักอยู่กับขโมย หมายถึง ของใดกิน
อร่อยขึ้นอยู่กับผู้ชอบของนั้น คนชอบลักสิ่งของย่อมขึ้นอยู่
กับผู้นั้นชอบขโมย
ควายตู้มักชน คนเว้ามักเว้า หมายถึง ควายเขาทู่หรือควาย
เขาสั้นชอบชน คนจนชอบพูดชอบอวด

๗

เจียมผีเฒ่า เจียมเจ้ายืน หมายถึง หากยำเกรงผีมักมีชีวิตอยู่จน
แก่เฒ่า และหากยำเกรงเจ้านายมักอายุยืนนาน
แดดอย่าหน ฝนอย่าถอย ข้าวฮ้อนเป่ากิน หมายถึง แม้โดนแดดก็
อย่าขยาดกลัว ถูกฝนก็อย่าถอย และข้าวร้อนก็เป่าให้เย็นจึงกิน คือ
รู้จักอดทนและใจเย็น
ตกหมู่แฮ้งเป็นแฮ้ง ตกหมู่กาเป็นกา หมายถึง ไปอยู่กับนกแร้งก็
เป็นนกแร้ง และหากไปอยู่กับนกกาก็เป็นนกกา

นอนบ่หลับให้ไปเที่ยว มีเสี่ยวให้ไปยาม หมายถึง นอนไม่หลับควร
ออกไปเที่ยว มีเพื่อนรักควรหมั่นไปเยี่ยมเยือน
นุ่งผ้าลายหมาเห่า เว้าความเก่ามักเล่าผิดกัน หมายถึง ผู้นุ่งผ้าลาย
หมามักเห่า คนพูดเรื่องเก่าซ้ำอีกมักทำให้ผิดใจกัน
แนวนาซำ บ่ดำก็ได้เกี่ยว หมายถึง แบบอย่างนาที่มีน้ำซับ ถึงแม้ไม่
ดำกล้าก็จะได้เก็บเกี่ยว
ฝาเฮือนบังหน้า อย่าไปจากความต่าง หมายถึง เมื่อฝาเรือนบังหน้า
อยู่ อย่าได้พูดความลับหรือเรื่องสำคัญ เพราะอาจมีผู้แอบได้ยิน

สำนวนภาคใต้ ๘

สำนวนภาคใต้ เป็นสำนวนที่มีลักษณะเฉพาะในเรื่องของภาษาถิ่นที่
ใช้คำพูดสั้น ห่วนตามแบบฉบับชาวใต้ แต่ยังคงหมายความได้ครบ
ถ้วนสมบูรณ์ สำนวนมีการเปรียบเทียบได้ดี แต่อาจจะเข้าใจยาก
เพราะเป็นภาษาถิ่น

สำนวนภาคใต้

กลองโนรากลองหนัง ดังกว่ากลองวัด หมายถึง สนใจความ
บันเทิงมากว่าสนใจธรรมะ
เกลียดขี้ขี้ตาม เกลียดความความคิด หมายถึง เกลียดสิ่งใด
มักได้สิ่งนั้น
ไก่ดีตีเมื่อหล้า ไก่ขี้ข้าตีหัวที หมายถึง ไก่ตัวเก่งมักชนกันเป็นคู่
ท้ายๆ ส่วนไก่รองบ่อนมักชนกันเป็นคู่แรกๆ
ขวัญข้าวเท่าหัวเรือ ขวัญเกลือเท่าหัวช้าง หมายถึง การรู้จักบุญ
คุณของสิ่งที่ให้คุณแก่ชีวิตเรา ดังเช่นข้าวและเกลือ
ข้างในไฟคลอก ข้างนอกวันทอ หมายถึง เก็บความโกรธไว้มิให้ผู้
อื่นรู้
ข้ามก็ไม่รอด ลอดก็ไม่พ้น หมายถึง จะข้ามก็ไม่ได้ จะลอด (หนี)
ก็ลอดไม่ได้
ขี้ไก่ไม่ให้หก ขี้นกไม่ให้หล่น หมายถึง แสดงความรอบคอบ รู้จัก
เก็บเล็กผสมน้อย
ขุดดินนุ่งแพร แลไม่งาม หมายถึง นุ่งแพรขุดดินมองดูไม่
สวยงาม ทำตนไม่เหมาะสมกับฐานะ

๙

คนมาทีหลัง กินดังเหนียว หรือ คนมาหล้า กินลูกหว้าแก่ หมายถึง
คนทำงานล่าช้าย่อมเสียเปรียบผู้อื่น
ชื่อได้ข้า หน้าได้พี่เณร หมายถึง การทำงานบางครั้งความเหนื่อย
เป็นของผู้ทำ แต่การได้หน้าหรือได้เกียรติเป็นของผู้อื่น
ตื่นสายให้สร้างสวนพร้าว ตืนเช้าให้สร้างสวนยาง หมายถึง การ
ประกอบอาชีพให้เหมาะสมกับอุปนิสัย
ถือฆ้องให้เพื่อนตี ตรันวานหมีให้เพื่อนเล่น หมายถึง ทำประโยชน์
ให้แก่ผู้อื่น แต่ตัวเองต้อง
เหน็ดเหนื่อย บางครั้งถึงกับเสี่ยงภัยน้ำเต้าล่ามา ขี้พร้าล่าไป
หมายถึง การช่วยเหลือเอื้อเฟื้ อซึ่งกันและกัน หรืออาจหมายถึง
บุคคลเฉื่อยชา ล่าช้า
ทำงานด้วยกันเน่งเขาว่าโม่ ครั้งโฉเขาว่าบ้า หมายถึง ถ้านิ่งเฉยไม่
พูด เขาก็หาว่าเป็นคนโง่ แต่ถ้าพูดมากและเสียงดัง เขาก็หาว่าเป็น
คนบ้า

สำนวนภาคกลาง ๑๐

สำนวนในภาคกลางนี้ จะเกี่ยวข้องกับวิถีชีวิตและการเปรียบเทียบ
เปรียบเปรยในสิ่งรอบตัว ซึ่งบางสำนวนมีความคล้องจองกัน และความ
หมายเฉียบคม และยังใช้พูดกันอยู่ในปัจจุบัน

สำนวนภาคกลาง

กำแพงมีหู ประตูมีช่อง หรือกำแพงมีหู ประตูมีตา หมายถึง การ
พูดหรือกระทำอะไรก็ตาม ต้องระมัดระวัง เพราะความลับไม่มีใน
โลก
กินเหมือนหมู อยู่เหมือนหมา หมายถึง ความเป็นอยู่เละเทะ ไม่
เป็นระเบียบ

กินอยู่กับปาก อยากอยู่กับท้อง หมายถึง รู้ดีอยู่แก่ใจ เพราะทำเองแล้วแสร้ง
ไม่รู้ไม่เห็นเกลียด
ตัวกินไข่ เกลียดปลาไหลกินน้ำแกง หมายถึง เกลียดตัวเขา แต่อยากเอา
ประโยชน์จากเขา
ขุนนางใช่พ่อแม่ หินแง่ใช่ตายาย หมายถึง ถ้าไม่ใช่ญาติผู้ใหญ่ของตน ก็
ไม่ควรไว้วางใจใคร
เข้าตามตรอก ออกตามประตู หมายถึง ทำตามธรรมเนียมประเพณีเข้า
เมืองตาหลิ่ว
ต้องหลิ่วตาตาม หมายถึง ประพฤติตนให้เหมาะสมกับกาลเทศะ
คนรักเท่าผืนหนัง คนชังเท่าผืนเสื่อ หมายถึง คนรักมีน้อย คนชังมีมาก

๑๑

ความวัวยังไม่หาย ความควายเข้ามาแทรก หมายถึง เรื่องหนึ่งยังไม่
จบสิ้น มีเรื่องอื่นอีกเข้ามาแทรก
ฆ่าไม่ตาย ขายไม่ขาด หมายถึง มีความผูกพันกันจนไม่อาจทำร้าย
กันได้
งานหลวงไม่ขาด งานราษฎร์ไม่เสีย หมายถึง ทำงานไม่บกพร่องทั้ง
งานส่วนรวมและงานส่วนตัว
จอดเรือให้ดูฝั่ ง จะนั่งให้ดูพื้น หมายถึง ทำอะไรควรพิจารณาให้
รอบคอบ
เจ้าไม่มีศาล สมภารไม่มีวัด หมายถึง ผู้ไม่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง
ชักน้ำเข้าลึก ชักศึกเข้าบ้าน หมายถึง นำความวิบัติมาสู่ตนและพวก
พ้อง
ชั่วช่างชี ดีช่างสงฆ์ หมายถึง ไม่เอาธุระ ไม่เอาใจใส่
ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวมาปิด หมายถึง ความชั่วที่คนทั่วไปทราบกัน
แล้ว ยากที่จะปกปิด

 

จัดทำโดย



๑.นาย ก่อสกุล บัวเวียง เลขที่ ๒
๒.นาย ทวีโชค วิจิตรชัย เลขที่ ๖
๓.นาย อเล็กซ์ซันเดอร์ ไรยะเซน เลขที่ ๑๔
๔.นางสาว ชนาภา มุลมาตร์ เลขที่ ๒๒
๕. นางสาว ปารวี ชัยลอม เลขที่ ๒๘



ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๕/๙

thank you