PPTอาณาจักรสุโขทัย

๑. พฒั นาการของอาณาจักรสุโขทัย

ในอดีตเม่ือประมาณ ๗๐๐ ปี สุโขทัยพัฒนาข้ึนเป็นอาณาจักร
ตอนบนของทีร่ าบลุ่มน้าเจ้าพระยา อาณาจักรสโุ ขทยั มีความเป็นปึกแผ่น
มั่นคง มีการขยายอาณาจักรออกไปอย่างกว้างขวาง และได้สร้างสรรค์
ความเจริญด้านต่าง ๆ ซ่ึงนับว่าเป็นมรดกทางสังคม และวัฒนธรรมของ
ชาติสบื ต่อมาจนถงึ ปัจจบุ นั



๑.๑ การสถาปนาและการขยายอานาจของอาณาจักรสโุ ขทยั

๑.๑.๑ การสถาปนาอาณาจักรสุโขทยั

หลั กฐ าน จา กห ลั กศิลา จา รึกวัดศรีชุม ทา ให้ ทร าบว่า ก่อ น
การสถาปนาอาณาจักรสุโขทัย ของราชวงศ์พระร่วง พ่อขุนศรีนาวนาถุม
พระราชบิดาของพ่อขุนผาเมือง มีอานาจอยู่บริเวณเมืองสุโขทัย
และศรีสัชนาลัยมาก่อน เม่ือพ่อขุนศรีนาวนาถุมสวรรคต ขอมได้นา
กาลังเข้ายึดสุโขทัยซ่ึงเป็นเมืองสาคัญไว้ได้ ทาให้พ่อขุนผาเมืองและ
พ่อขุนบางกลางหาว ซ่ึงเป็นพระสหายช่วยกันยดึ สุโขทยั คืนมา

จ า ก น ั้ น พ่ อ ขุ น ผ า เ มื อ ง ไ ด้ อ ภิ เ ษ ก พ่ อ ขุ น บ า ง ก ล า ง ห า ว ข้ึ น เ ป็ น
พระมหากษตั รยิ ป์ กครองสโุ ขทัย

พระบรมราชานสุ าวรยี พ์ ่อขนุ ศรีอนิ ทราทิตย์ ณ จังหวดั สุโขทยั





๑.๑.๒ การขยายอานาจของอาณาจักรสโุ ขทัย

ในอดีตการขยายอานาจออกไปยังดินแดนต่าง ๆ นั้น มี
จุดมุ่งหมายเพ่ือครอบครองทรัพยากรที่มีค่า และเพ่ือควบคุมเส้นทาง
การค้า ตลอดจนสร้างความปลอดภัยให้กับเมืองหลวงของอาณาจักร
เช่นเดียวกับสุโขทัย ซ่ึงเป็นศูนย์กลางอานาจแห่งหน่ึง ได้ขยายอานาจ
ดว้ ยจดุ มุ่งหมายดังกลา่ ว

เม่อื พ่อขนุ ศรอี นิ ทราทิตยป์ กครองสุโขทัยในระยะแรก ขุนสามชน
เจ้าเมืองฉอด ได้ยกทัพมาเพ่ือโจมตีเมืองตาก จึงทาให้เกิดการสู้รบ
แต่ขุนสามชนเป็นฝ่ายพ่ายแพ้ เน่ืองจากพระราชโอรสของพ่อขุนศรี-
อินทราทิตย์ ต่อมาทรงพระนามว่า พ่อขุนรามคาแหงมหาราช ชนช้าง
กับขุนสามชนจนได้รับชัยชนะ ภายหลังจากเหตุการณ์น้ี สุโขทัยได้
ขยายอิทธิพลไปปกครองเมืองฉอด (สันนิษฐานว่าเป็นอาเภอแม่สอด
ในปัจจบุ นั )

ทาใหอ้ าณาจักรสโุ ขทัยมีความม่นั คงและมอี าณาเขตกว้างขวางข้ึน
โดยเฉพาะ ในรั ชกาลพ่อขุน รามคาแหงมหาร าช ด ังปร ากฏ ใ น
ศิลาจารึกสุโขทยั หลักท่ี ๑ อาณาจกั รสโุ ขทัยมีอานาจเหนือดินแดน ดังน้ี



การขยายอานาจอย่างกว้างขวางทาให้สุโขทัยมีความปลอดภัย
และกลายเป็นศูนย์กลางการค้าบนเส้นทางระหว่างชายฝ่ ังทะเลกับ
ดินแดนภายในจนถึงเมืองต่าง ๆ ในลุ่มน้ าโขง สุโขทัยจึงมีความม่ังคั่ง
และสามารถสร้างสรรค์ความเจรญิ ในดา้ นต่าง ๆ

แผนท่สี มัยสโุ ขทยั

๑.๒ การปกครองในอาณาจกั รสโุ ขทยั

๑.๒.๑ พระมหากษัตริย์

สุโขทัยมีลักษณะการปกครองแบบพ่อปกครองลูก ท่ีสืบเน่ืองจาก
การปกครองของชนเผ่าไทยมาต้ังแต่ดั้งเดิม ดังจะเห็นได้จากการเรียก
พระมหากษัตริย์ว่า พ่อขุน เช่น พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ พ่อขุนรามคาแหง-
มหาราช ในช่วงปลายสมัยสุโขทัยประชาชนเรียกพระมหากษัตริย์ว่า
พระยา เช่น พระยาเลอไทย พระยาลิไทย

พระมหากษัตริย์สุโขทัยทรงมีฐานะเป็นประมุข ทาหนา้ ท่ีป้องกัน
บ้านเมอื ง ดูแลความสงบสุขและตดั สินคดี

๑.๒.๒ การปกครองและความสมั พนั ธก์ บั แควน้
และอาณาจักรต่าง ๆ

ลักษณะการปกครองในสมัยสุโขทัยมีลักษณะการปกครองแบบพ่อ
ปกครองลูก โดยพระมหากษัตริย์จะมีความใกล้ชิดกับประชาชน
เม่ือประชาชนมีเร่ืองเดือดร้อน สามารถมาส่ันกระด่ิงเพ่ือแจ้งข้อร้องทุกข์
ขอความเป็นธรรมได้ดังข้อความท่ีปรากฏในศิลาจารึกว่า“...ในปากประตู
มีกระด่ิงอันหน่ึงแขวนไว้ให้ไพร่ฟา้ หนา้ ปก มีถ้อยมีความเจ็บท้องข้องใจ
มกั จกั กล่าวถงึ เจา้ ถงึ ขนุ บไ่ ร้ ไปลน่ั กระด่ิงอันท่านแขวนไว้”

กระด่งิ รอ้ งทกุ ข์สมยั สโุ ขทยั จาลอง

ความสัมพนั ธก์ บั แควน้ และอาณาจกั รต่าง ๆ
พระมหากษัตริย์ สุโขทัยได้สร้างความมั่นคงท้ัง ด้าน

ความปลอดภัย และเศรษฐกิจให้แก่อาณาจักร โดยสร้าง
สัมพันธไมตรีกับแคว้นและอาณาจักรต่าง ๆ เมืองทางเหนือที่
สาคญั ไดแ้ ก่ อาณาจักรลา้ นนาและพะเยา ทั้งนี้จะเห็นได้จากการท่ี
พ่อขุนรามคาแหงมหาราชทรงเป็นพระสหายกับพ่อขุนมังราย
แห่งอาณาจักรล้านนาและพ่อขุนงาเมืองแห่งอาณาจักรพะเยา
พ่อขุนรามคาแหงมหาราชและพ่อขุนงาเมือง ยังทรง ช่วย
พ่อขุนมังรายเลือกชัยภูมิเพ่ือสร้างเมืองเชียงใหม่ ด้วยเหตุน้ี
ผังเมอื งเชียงใหม่จงึ คล้ายกับผังเมืองสโุ ขทัย



๑.๓ เศรษฐกิจในอาณาจักรสโุ ขทยั

ชาวสุโขทัยประกอบอาชีพเกษตรกรรม ดังข้อความในจารึกสุโขทัย
หลักที่ ๑ ที่ว่า “ในน้ ามีปลา ในนามีข้าว” ท้ังนี้ เพราะสุโขทัยมีความ
อุดมสมบูรณ์ นอกจากนี้ข้อความในจารึกยังทาให้ทราบว่าชาวสุโขทัย
ปลูกต้นไมย้ ืนตน้ หลายชนิด ไดแ้ ก่ ตน้ ตาล มะพร้าว มะม่วง มะขามและ
ขนุน สุโขทัยจึงมีเศรษฐกิจพ้ืนฐานที่ดีต่อการยังชีพ ประกอบกับการ
รวมตัวเป็นชุมชน ทาให้มีแรงงานเพียงพอต่อการทานา ทาสวน
นอกจากการทาอาชพี เกษตรกรรมแลว้ ชาวสุโขทัยยงั ทาการค้าอกี ด้วย

๑.๔ สังคมและวฒั นธรรมในอาณาจักรสโุ ขทยั

ส ั ง ค ม สุ โ ข ท ั ย มี โ ค ร ง ส ร้ า ง ก า ร จ ั ด ล า ด ั บ ช ้ั น ข อ ง ค น ใ น ส ั ง ค ม
ลดหลั่นลงไป ประกอบด้วย พระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์ ขุนนาง ไพร่
และข้า ซ่ึงมีหนา้ ท่ีต่อสังคมต่างกัน เช่น พระมหากษัตริย์และขุนนาง
มีหนา้ ที่บริหารจัดการปกครองเพ่ือให้สังคมมีความสงบ มีระเบียบและ
ม่ันคงปลอดภัย เช่น การระดมกาลังทางานสาธารณะและสู้รบป้องกัน
บ้านเมืองจากข้าศึก ส่วนไพร่ทามาหากินในยามที่บ้านเมืองเป็นปกติ
พร้อมทัง้ ชว่ ยปอ้ งกนั เมืองเม่อื ยามมศี กึ สงคราม

พระพทุ ธรปู ปางประทานอภยั วัดตะพานหนิ จงั หวดั สุโขทยั

๒. ประวตั ิและผลงานของบคุ คลสาคัญในสมยั สโุ ขทยั

สมัยสุโขทัยมีบุคคลสาคัญมากมาย ในจานวนน้ี เช่น พ่อขุน-
ศรีอินทราทิตย์ พ่อขุนรามคาแหงมหาราช และพระมหาธรรมราชาที่ ๑
(ลิไทย)เป็นพระมหากษัตริย์ท่ีมีความสาคัญ เน่ืองจากพระองค์ทรงมี
พระราชกรณี ยกิจที่สาคัญหลายประการที่สร้างสรรค์ความเจริญให้แก่
สุโขทัย

๒.๑ พ่อขุนศรีอนิ ทราทติ ย์
(ประมาณ พ.ศ. ๑๗๙๒ ไมป่ รากฏปีท่ีสวรรคต)

พระราชประวตั ิ
พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ทรงมีพระนามเดิมว่า พ่อขุนบางกลางหาว

ทรงเป็นปฐมบรมกษัตริย์ราชวงศ์พระร่วงแห่งอาณาจักร สุโขทัย
พระองค์อภิเษกสมรสกับพระนางเสือง พระธิดาของพ่อขุนศรีนาวนาถุม
มีพระราชโอรสซ่ึงเป็นพระมหากษัตริย์ลาดับต่อมา คือ พ่อขุนบานเมือง
และพอ่ ขนุ รามคาแหงมหาราช

๒.๑ พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
(ประมาณ พ.ศ. ๑๗๙๒ ไมป่ รากฏปีที่สวรรคต)

พระราชประวัติ
พ่ อ ขุ น ศ รี อิ น ท ร า ทิ ต ย์ ป ร ะ ก อ บ พ ร ะ ร า ช ก ร ณี ย กิ จ ที่ส า ค ั ญ

คือ เม่ือคร้ังยังเป็นพ่อขุนบางกลางหาวได้รวมกาลังพลกับพ่อขุนผาเมือง
ตอ่ สขู้ บั ไลพ่ วกขอมและทรงสถาปนากรุงสุโขทัยเป็นราชธานี ผลงานของ
พ่อขุนศรีอินทราทิตย์มีความสาคัญ เพราะได้สร้างความเป็นปึกแผ่น
ให้กับสุโขทยั จนพัฒนาเป็นอาณาจักรท่มี ีความเจริญรงุ่ เรืองสบื ต่อมา



๒.๒ พ่อขุนรามคาแหงมหาราช ( พ.ศ. ๑๘๒๒-๑๘๔๑ )

พ่ อ ขุ น ร า ม ค า แ ห ง ม ห า ร า ช ท ร ง เ ป็ น พ ร ะ ร า ช โ อ ร ส ข อ ง
พ่ อ ขุ น ศ รี อิ น ท ร า ทิ ต ย์ พ ร ะ อ ง ค์ ท ร ง ข้ึ น ค ร อ ง ร า ช ย์ ต่ อ จ า ก
พ่อขุนบานเมืองซ่ึงเป็นพระเชษฐาธิราช พระองค์ทรงปกครองสุโขทัย
ระหว่าง พ.ศ. ๑๘๒๒-๑๘๔๑ ในช่วงเวลาดังกล่าว ทรงใช้วิธีปกครอง
บ้านเมืองในลกั ษณะพอ่ ปกครองลูก และดแู ลราษฎรอย่างใกลช้ ิด ดงั เช่น
โปรดให้แขวนกระด่ิงไว้ท่ีหนา้ ประตูเมืองเพ่ือให้ราษฎรที่มีเร่ืองทุกข์ร้อน
มาสัน่ กระด่งิ เพ่ือรอ้ งทกุ ขต์ อ่ พระองค์

พระบรมราชานสุ าวรยี พ์ ่อขนุ รามคาแหงมหาราช ณ จังหวดั สุโขทยั

พ่อขุนรามคาแหงมหาราช ทรงทานบุ ารุงพระพุทธศาสนาดังจะเห็น
ได้จากการที่พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นิมนต์พระสงฆ์จาก
เมืองนครศรีธรรมราชเดินทางมาเทศนาสั่งสอนแก่ชาวสุโขทัยและนา
หลักธรรมมาปฏิบัติในชีวิตประจาวัน ตลอดจนช่วยกันทานุบารุง
พระพุทธศาสนา ดังจะเห็นได้จากการสร้างวัด เจดีย์ และพระพุทธรูป
ต่าง ๆ รวมทั้งการทาบุญทาทาน การฟังธรรมในวันสาคัญทางศาสนา เช่น
วันพระ วันเข้าพรรษา วันออกพรรษา ดังจารึกสุโขทัยหลักท่ี ๑ ระบุไว้ว่า
“คนในเมืองสุโขทัยนี้ มักทาน มักทรงศีล มักโอยทาน” ทาให้สุโขทัย
กลายเป็นเมืองศนู ยก์ ลางทางพระพทุ ธศาสนาและวฒั นธรรม

หลกั ศิลาจารกึ พอ่ ขนุ รามคาแหงมหาราช จารกึ สุโขทยั หลักท่ี ๑

๒.๓ พระมหาธรรมราชาที่ ๑ ( ลไิ ทย ) ( พ.ศ. ๑๘๙๑-๑๙๑๒ )

พ ร ะ ม ห า ธ ร ร ม ร า ช า ท่ี ๑ ท ร ง เ ป็ น พ ร ะ ม ห า ก ษ ั ต ริ ย์ สุ โ ข ท ั ย
ท่ีมีพระราชศรัทธาในพระพุทธศาสนา พระราชกรณี ยกิจท่ีสาคัญ
คือ พระองค์ทรงทานุบารุงพระพุทธศาสนาสืบต่อจากพระมหากษัตริย์
สุโขทัยองค์ก่อน ๆ เช่น การสร้างวัด สร้างพระพุทธบาท พระพุทธรูป
เน่ืองจากเป็นเมืองท่ีมีความเจริญรุ่งเรืองทางด้านพระพุทธศาสนาในสมัย
น้ัน

๓. ภูมิปัญญาไทยสมยั สุโขทัย

ภมู ิปัญญาไทยในสมัยสุโขทยั ท่สี าคญั ไดแ้ ก่

๓.๑ การประดิษฐ์ตัวอกั ษรไทย

พ่อขุนรามคาแหงมหาราช ทรงประดิษฐ์ตัวอักษรไทยท่ีเรียกว่า
ลายสือไทย ข้ึนเม่ือ พ.ศ. ๑๘๒๖ ท่ีจารึกไว้ในหลักศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๑
น ั บ ต ั้ ง แ ต่ น ้ั น ม า ช า ติ ไ ท ย จึ ง มี อ ั ก ษ ร ไ ท ย เ ป็ น เ อ ก ล ั ก ษ ณ์ ที่ ส า ค ั ญ ข อ ง
ชาติไทย

ลายสือไทยท่ีประดิษฐ์ในรัชสมัยพ่อขุนรามคาแหงมหาราชได้ถูก
ปรับปรุงตอ่ มาจนกลายเป็นภาษาไทยในปัจจบุ นั



ภูมิปัญญาจากการประดิษฐ์อักษรไทย ทาให้คนไทยสามารถรักษา
ความรู้ ความคิดและภูมิปัญญาในด้านต่าง ๆ รวมทั้งเหตุการณ์ที่เกิดข้ึน
ในอดีตมีการบันทึกเร่ืองราวต่าง ๆ เช่น ศิลาจารึกสุโขทัยหลักที่ ๑ ท่ีทาให้
ทราบเร่ืองราวของคนในยุคนั้น และเป็นการยกระดับความรู้ให้กับคนใน
สงั คม ตลอดจนสรา้ งความสัมพนั ธ์ทางวฒั นธรรมในกลุ่มชนชาตไิ ทยท่ีใช้
ตัวอักษรแบบเดียวกัน ดังน้ัน นักเรียนจึงควรอนุรักษ์ภาษาไทยและ
อักษรไทยโดยการฝึกพูดและเขียนให้ถูกต้อง เพ่ืออนุรักษ์ภาษาไทย
ให้คงอยสู่ ืบต่อไป

๓.๒ ศลิ ปกรรมทไี่ ด้รบั การยกยอ่ งเป็นมรดกโลก

ศิลปกรรมในสมัยสุโขทัยเป็นศิลปะที่เกิดจากความเล่ือมใสใน
พระพุทธศาสนาและได้รับการถ่ายทอดมาจากวัฒนธรรมจากภายนอก
เช่น วัฒนธรรมมอญหรือลังกา แต่สุโขทัยก็ได้พัฒนารูปแบบศิลปะ
เฉพาะตนด้วย ท้ังน้ี จะเห็นได้จากพระพุทธชินราช และพระพุทธรูป
ปางลลี าท่ีมคี วามงดงามและเป็นเอกลักษณ์ของสมัยสุโขทยั

๓.๒ ศิลปกรรมทไี่ ด้รับการยกย่องเป็นมรดกโลก

พระพุทธชนิ ราช ประดิษฐานอยู่ ณ อโุ บสถ
วัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวดั พิษณโุ ลก

นอกจากพระพุทธรูปแล้ว สุโขทัยยังพัฒนารูปแบบเจดีย์ที่เรียกว่า
เ จ ดี ย์ ท ร ง พุ่ ม ข้ า ว บิ ณ ฑ์ ท่ี มี ย อ ด เ จ ดี ย์ ค ล้ า ย ด อ ก บ ั ว ตู ม ด ั ง น ้ั น
ศาสนสถาน พระพุทธรูปและเจดียเ์ หลา่ นี้ลว้ นเป็นหลกั ฐานแสดงให้เหน็
ความสามารถของช่างฝีมอื ชาวสุโขทยั ทถี่ า่ ยทอดมาจนถงึ ปัจจบุ ัน

เจดยี ์ทรงพุ่มขา้ วบิณฑ์ วัดมหาธาตุ จงั หวดั สุโขทยั