วรรคทองในวรรณคดีไทย-222-1

“วรรคทองในวรรณคดี”

จดั ทำโดย : นำยสรำวุฒิ อนุ่ ปิง
รหสั นกั ศกึ ษำ.๖๔๑๘๑๐๑๐๒๒๒
สำขำวชิ ำภำษำไทย คณะครศุ ำสตร์
มหำวิทยำลยั รำชภฎั ลำปำง
เสนอ : อ.ภัทรำภรณ์ คำลอื สำย

คำนำ ก

หนังสอื E-Book เลม่ น้เี ปน็ ส่วนหนงึ่ ของรำยวิชำควำมคิดสร้ำงสรรคก์ บั กำรสร้ำงสรรค์งำนเขยี น
ในภำคเรยี นที่๑ เสนออำจำรยภ์ ัทรภรณ์ คำลือสำย ในเนอ้ื หำเกยี่ วกบั ประกอบไปดว้ ยวรรคทองใน
วรรณคดีไทยประเภทกลอน โคลง กำพย์ ฉันท์ ลิลติ จัดทำขึน้ เพ่ือศึกษำฉนั ทลกั ษณ์และข้อบังคบั ต่ำงๆใน
วรรคทองของวรรณคดีไทย

ผ้จู ัดทำจึงขอขอบคณุ ผทู้ ่มี ีสว่ นรว่ มเกยี่ วของท่คี อยใหค้ ำปรึกษำในกำรจดั ทำหนงั สือE-Bookเรือ่ งนข้ี นึ้
ผู้จดั ทำหวงั วำ่ หนงั สอื E-Book เลม่ นี้จะเปน็ ประโยชนต์ อ่ กำรศึกษำในรำยวิชำดงั กลำ่ วมำกยง่ิ ขนึ้ และ
สำมำรถเพ่มิ พูนควำมรู้ของตนได้พอสมควร

ผจู้ ัดทำ
นำยสรำวฒุ ิ อนุ่ ปิง

สำรบัญ ข

คำนำ.........................................................................................................................ก
สำรบญั ......................................................................................................................ข
ควำมหมำย “วรรคทองในวรรณคดี..........................................................................๑
วรรคทอง จำกเรื่อง “สำมคั คเี ภทฉันท์ ”………………………………………………………….๒
วรรคทอง จำกเรื่อง “สตั วำภิธำน”…………………………………………………………..……..๓
วรรคทองจำกเร่อื ง "นริ ำศเมืองแกลง“.......................................................................๔
วรรคทอง จำกเรอื่ ง “สำมคั คเี ภทคำฉันท”์ ………………………………………………………..๕
วรรคทองเรือ่ ง “กำพย์เหเ่ รือ”………………………………………………………………………….๖
วรรคทองจำกเร่อื ง “ลลิ ิตพระลอ”…………………………………………………………………….๗
วรรคทอง จำกเรือ่ ง “มทั นะพำธำ”…………………………………………………..………………๘
วรรคทอง จำกเรอ่ื ง “ลลิ ติ พระลอ”……………………………..……………………………………๙
วรรคทอง จำกเรื่อง “พระอภยั มณี”…………………………………………………………………๑๐
วรรคทอง จำกเรื่อง “ประชุมโคลงโลกนิต”ิ ……………………………………………….………๑๑
บรรณำนกุ รม..............................................................................................................๑๒

ควำมหมำย“วรรคทองในวรรณคด”ี ๑

“วรรคทอง หมำยถึง ขอ้ ควำมหรือบทกวบี ำงช่วงบำงตอนท่ีมีควำมหมำยดี ไพเรำะ
ซำบซงึ้ ให้ภำพทำงควำมรสู้ กึ ทช่ี ดั เจน สะเทือนอำรมณ์ กนิ ใจ จนเป็นท่รี จู้ กั กนั
โดยท่ัวไป เปน็ ท่ีนยิ มกนั วำ่ ดี เมอื่ กลำ่ วถึงแล้วจะรู้จกั กนั โดยกวำ้ งสำมำรถตอบได้เลย
ว่ำ วรรคนเี้ ปน็ วรรคในวรรณคดีเรื่องใด และไม่เพียงแตใ่ นวรรณคดรี อ้ ยกรองเทำ่ นั้นท่ี
จะมวี รรคทอง วรรณกรรมรอ้ ยแกว้ กส็ ำมำรถมีวรรคทองได้เช่นกัน หำกได้รบั ควำม
นยิ มสงู ”

วรรคทอง จำกเรื่อง “สำมคั คีเภทคำฉนั ท์ ” ๒

“บงเน้อื ก็เน้อื เตน้ พศิ เส้นสรรี ์รวั
ท่ัวร่ำงและท้ังตวั ก็ระริกระริวไหว
แลหลังละลำมโล- หิตโอเ้ ลอะหลั่งไป
เพง่ ผำดอนำถใจ ระกะร่อยเพรำะรอยหวำย”

(นำยชิด บุรทตั )

แผนผงั ฉันทลักษณ์ : บทร้อยกรองประเภทอินทรวเิ ชียรฉนั ท์ ๑๑

วรรคทอง จำกเรื่อง “สัตวำภธิ ำน” ๓

“สตั วจ์ ำพวกหนง่ึ สมญำ พหุบำทำ
มเี ท้ำอเนกนับหลำย

เท้ำเกนิ กวำ่ สีโ่ ดยหมำย สองพวกภปิ รำย
สัตวน์ ้ำสัตว์บกบอกตรง”
(สุนทรภู่)

แผนผังฉันทลกั ษณ์ : บทรอ้ ยกรองประเภทกำพยฉ์ บงั ๑๖

วรรคทองจำกเร่อื ง "นริ ำศเมอื งแกลง" ๔

“ถงึ หนำ้ วังดังหนึง่ ใจจะขำด แผนผงั ฉนั ทลกั ษณ์ : บทรอ้ ยกรองประเภทกลอน
(กลอนสุภำพ/กลอน๘)

คดิ ถงึ บำทบพิตรอดิศร

โอ้ผ่ำนเกล้ำเจ้ำประคณุ ของสนุ ทร แต่ปำงกอ่ นเคยเฝำ้ ทุกเชำ้ เย็น

พระนิพพำนปำนประหนึง่ ศรี ษะ ขำดด้วยทุกขย์ ำกแค้นถึงแสนเข็ญ

ทง้ั โรคซ้ำกรรมซดั วิบัตเิ ปน็ ไม่เล็งเห็นท่ซี ึ่งจะพ่ึงพำ”

(สนุ ทรภู่)

วรรคทอง จำกเรื่อง “สำมัคคเี ภทคำฉนั ท์” ๕

“สำมยอดตลอดระยะระยบั วะวะวบั สลบั พรรณ
ช่อฟ้ำตระกำรกลจะหยัน จะเยำะย่วั ทฆิ มั พร
บรำลพี ลิ ำสศุภจรูญ นภศูลประภัสสร
หำงหงสผ์ จงพิจิตรงอน ดุจกวักนภำลยั ”

(นำยชิด บรุ ทตั )

แผนผงั ฉันทลักษณ์ : บทร้อยกรองประเภทวสันตดิลกฉันท์ ๑๔

วรรคทองเร่ือง “กำพยเ์ หเ่ รือ” ๖

“เรอื่ ยเรือ่ ยมำรอนรอน ทพิ ำกรจะตกต่ำ
สนธยำจะใกล้ค่ำ คำนึงหน้ำเจำ้ ตรำตรู
นกบนิ เฉยี งไปทงั้ หมู่
เรอื่ ยเรอ่ื ยมำเรยี งเรียง เหมอื นพอี่ ยผู่ ู้เดยี วดำย”
ตัวเดยี วมำพลดั คู่

(เจำ้ ฟำ้ ธรรมธิเบศไชยเชษฐส์ รุ ยิ วงศ์ เจ้ำฟ้ำก้งุ )

แผนผงั ฉนั ทลักษณ์ : บทร้อยกรองประเภทกำพย์
(กำพย์ยำนี๑๑)

วรรคทองจำกเรือ่ ง “ลลิ ิตพระลอ” ๗

“ศรีสทิ ธฤิ ทธไิ ชย ไกรกรุงอลงุ เดชฟงุ้ ฟ้ำ หล้ำระรวั กลวั มหิมำ ระอำอำนุภำพ
ปรำบทกุ ทศิ ฤทธิรุกรำญ ผลำญพระนคร รอนลำวกำวตำวตัดหัว ตัวกลิง้ กลำด
ดำษดวน ขำ้ งฝ่ำยยวนแพพ้ ำ่ ย ข้ำงฝ่ำยลำวประลัย ฝ่ำยขำ้ งไทยไชเยศว์ ฯลฯ”

(ลิลิตพระรอ)

แผนผังฉันทลกั ษณ์ : บทร้อยกรองประเภทร่ำยโบรำณ

วรรคทอง จำกเร่อื ง “มทั นะพำธำ” ๙

“ควำมรักเหมือนโรคำ แผนผังฉันทลกั ษณ์ : บทร้อยกรองประเภทกำพยย์ ำนี๑๑
ไม่ยินและไม่ยล
ควำมรกั เหมอื นโคถึก บันดำลตำให้มืดมน
กโ็ ลดจำกคอกไป อุปะสคั คะใดใด
ถงึ หำกจะผูกไว้ กำลังคึกผิขงั ไว้
ยง่ิ ห้ำมกย็ ่ิงคลง่ั บยอมอยู่ ณ ที่ขัง
กด็ ึงไปด้วยกำลงั
บหวนคดิ ถงึ เจบ็ กำย”

(พระบำทสมเด็จพระมงกุฎเกล้ำเจำ้ อยหู่ ัว รัชกำลที่ ๖)

วรรคทอง จำกเร่ือง “ลิลิตพระลอ” ๑๐

“เหน็ สองรำชกษัตริย์ ในชอ่ งสีหบัญชร ดจุ อัปสรสู่หลำ้ เย่ียมหนำ้ ดจุ ดวงเหมือน
เหมือนแว่นฟำ้ ทงั้ คู่ ต่ำงตำดูอยู่คอยทำง เห็นสองนำงพเี่ ล้ยี ง หน้ำชืน่ สดใสเพี้ยง
พำ่ งทำ้ วเสดจ็ มำฯ”

(ลิลติ พระลอ)

แผนผังฉันทลักษณ์ : บทรอ้ ยกรองประเภทรำ่ ยสุภำพ

วรรคทอง จำกเรือ่ ง “พระอภัยมณี” ๑๑

“ในเพลงปวี่ ่ำสำมพพ่ี รำหมณเ์ อย๋ ยงั ไม่เคยชมชิดพิสมัย
ถึงร้อยรสบุบผำสุมำลยั จะช่ืนใจเหมอื นสตรีไม่เลย
ไมเ่ ทียบโฉมนำงงำมเจ้ำพรำหมณ์เอ๋ย
พระจันทรจรสวำ่ งกลำงโพยม ถนอมเชยชมโฉมประโลมลำน”
แม้นได้แก้วแล้วจะค่อยประคองเคย
(สนุ ทรภ)ู่

แผนผงั ฉันทลกั ษณ์ : บทรอ้ ยกรองประเภทกลอนเพลง

วรรคทอง จำกเรื่อง “ประชมุ โคลงโลกนิติ” ๑๒

“นำคีมพี ษิ เพี้ยง สุรโิ ย
เล้ือยบท่ ำเดโช แช่มช้ำ
พิษน้อยหยิง่ โยโส แมลงปอ่ ง
ชูแตห่ ำงเองอ้ำ อวดอ้ำงฤทธี”

(สมเดจ็ พระเจำ้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยำเดชำดศิ ร)

แผนผังฉันทลักษณ์ : บทรอ้ ยกรองประเภทโคลงส่ีสภุ ำพ

บรรณำนกุ รม ๑๓

ครกู ิง่ กำญจน์. (๒๕๕๙). ภำษำไทย วถิ ไี ทย : ควำมหมำยของวรรคทอง (พิมพค์ รง้ั ท่ี ๑)
โรงเรยี นสตรนี ำน : สืบคน้ จำก https://kingkarnk288.wordpress.com/

รำชบณั ฑิตยสถำน. (๒๕๕๗). กวีวจั น์วรรณนำ : วรรคทองในวรรณคดีไทย (พมิ พ์ครั้งที่ ๑)
บรษิ ทั คอนเชียส สตูดิโอ กรงุ เทพ : สืบค้นจำก
https://www.orst.go.th/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0004/0000
4229.FLP/html/

หอ้ งสมดุ บ้ำนจอมยทุ ธ์. (๒๕๕๙). ลลิ ติ โศกนำฏกรรมควำมรัก : สืบคน้ จำก
http://yoyonantawat.blogspot.com/2016/09/blog-post_54.html

ภำษำเพื่อกำรส่อื สำรและพัฒนำกำรคิด. (ม.ป.ป.). ลักษณะบงั คบั ในคำประพนั ธ์ : กำรแต่งคำ
ประพันธป์ ระเภทร่ำย โรงเรียนเตรยี มอุดมศึกษำ : สืบค้นจำก
http://e-learning.triamudom.ac.th/courses/55/unit01/19.html