ผลิตภัณฑ์ เรือประมงจำลอง จากต้นพญาสัตบรรณ สำนักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดสมุทรสาคร การบันทึกองค์ความรู้ โดยวิธีจัดการความรู้ ด้านการใช้ภูมิปัญญาท้องถิ่น ในการสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ จากต้นไม้ประจำ จังหวัดสมุทรสาคร
การบันทึกองค์ความรูโ้ดยวธิจีดัการความรูด้ ้านการใชภู้มิปัญญาท้องถิ่น ในการสร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจ าจังหวัดสมุทรสาคร 1. ชื่อต้นไม้ ต้นพญาสัตบรรณ 2. ลักษณะต้นไม้
3. ประโยชน์ เนื้อไม้ : ใชท้ าหีบใส่ของ ลูกทุ่นอวน รองเท้าไม้ของเล่นส าหรบัเด็ก ไม้จมิ้ฟัน ดอก : แก้โลหิตพิการ ไข้เหนือ ไข้ตัวร้อน เปลือกต้น : จะมีรสขม ใช้เป็นยาขมเจร ิญอาหาร รักษาโรคบิดท้องร่วง โรคล าไส้ และรักษาอาการไข้ ใบ : ใช้พอกดับพิษต่าง ๆ หร ือใช้ใบอ่อนปรุงเป็นยารักษาโรคลักปิดลักเปิด โดยการชงดื่ม น้ายาง : ใช้ปรุงเป็นยารักษาแผลเน่าเปื่อย เป็นยาบ ารุงกระเพาะ บ ารุงคนไข้ภายหลังที่เจ็บไข้ได้ ป่วยท าให้เจร ิญอาหาร เมล็ด : เป็นยาพิษ มีสารพวก cardiac glycoside ราก : เป็นยาแก้ลมในล าไส - 2 -
4. แหล่งที่ปลูกในพื้นที่จังหวัด ศาลากลางจังหวัดสมุทรสาคร หน่วยงานราชการ และ ร ิมทางในหมู่บ้าน 5. ขั้นตอน / กระบวนการค้นหาภูมิปัญญา 5.1 ประชุมภาคีเคร ือข่าย กลุ่มองค์กร ผู้ประกอบการ OTOP เพื่อชี้แจงความเป็นมา วัตถุประสงค์ และแนวทางการขับเคลื่อนโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชด าร ิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมาร ี (อพ.สธ.) กิจกรรมสร้างสรรค์การใช้ประโยชน์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด และค้นหาองค์ความรู้ และแนวทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด 5.2 การแปรรูปและพัฒนาผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด และบันทึกองค์ความรู้โดยการจัดการความรู้ ด้านการใชภู้มิปัญญาท้องถิ่นสรา้งสรรค์ผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจา จงัหวัดสมุทรสาคร ดังนี้ 1) การสาธิต ฝึกปฏิบัติการท าเร ือจ าลองจากต้นพญาสัตบรรณ ซึ่งเร ือเป็นอัตลักษณ์ของจังหวัด สมุทรสาคร 2) การบันทึกองค์ความรู้ ขั้นตอนวิธีการท าเร ือประมงจ าลอง 5.3 ประชุมภาคีเคร ือข่าย กลุ่มองค์กร ผู้ประกอบการ OTOP เพื่อน าเสนอผลิตภัณฑ์แปรรูปจาก ต้นพญาสัตบรรณและสรุปการบันทึกองค์ความรู้การสร้างสรรค์การใช้ประโยชน์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด 6. ชื่อผลิตภัณฑ์ เร ือประมงจ าลอง จากต้นพญาสัตบรรณ จังหวัดสมุทรสาคร ซึ่งมีหมายความว่า “เมืองแห่งทะเล” หร ือ “เมืองแห่งน้าและแม่น้า” มีภูมิประเทศ เป็นที่ราบลุ่มปากแม่น้าท่าจีน อุดมสมบูรณ์ด้วยทรัพยากรทางทะเลโดยเฉพาะอย่างยิ่งสัตว์น ้ าทะเล จึงมีการประกอบอาชีพด้านการประมงอย่างกว้างขวาง และยังมีอีกอาชีพหนึ่ง ที่อยู่คู่จังหวัดสมุทรสาคร มานานพอกับการท าประมงคือ การต่อเร ือประมงในอดีตอาชีพการต่อเร ือประมงมีความส าคัญอย่างมาก เพราะเร ือ นั้ น เป็ น พ า ห น ะ ส า ห รับ ก า รใ ช้ส อ ย แล ะ สั ญจรไ ป ม า ขอ งชุ ม ช น แล ะ ก า รป ระ ก อ บ อ า ชีพ จับ ป ล า หร ือสัตว์น้าต่าง ๆ ในทะเล การต่อเร ือส่วนใหญ่เป็นเร ือไม้ และต้องใช้ช่างต่อเร ือที่มากประสบการณ์ มาด าเนินการต่อเร ือเป็นหลัก ทั้งในการออกแบบเร ือประมง และการตอบสนองความต้องการของลูกค้า ซึ่งเป็นเจ้าของเร ือประมง ส่วนใหญ่ของการต่อเร ือประมงจะไม่ใช้พิมพ์เขียวในการออกแบบเร ือ การออกแบบ เร ือประมงนั้นจะอยู่ในหัวสมองของช่างต่อเร ือ การต่อเร ือจึงเป็นภูมิปัญญาไทยหร ือภูมิปัญญาพื้นบ้าน - 3 -
ซึ่งเกิดจากการสั่งสมประสบการณ์จนตกผลึกภูมิปัญญาของคนรุ่นก่อน ๆ เป็นวิถีการด าเนินชีวิตและการประกอบอาชีพ ที่เป็นระบบแบบแผนเฉพาะถิ่น ที่ควรอนุรกัษ์และธา รงรกัษาไว้ การประดิษฐ์เร ือประมงจ าลอง จึงเป็นการหนุนเสร ิมในการสร้างอาชีพหลักและอาชีพเสร ิมที่สร้างความ เข้มแข็ง ให้คนในชุมชน และที่ส าคัญเป็นกา รอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น การต่ อเร ือประมงที่เป็น อัตลักษณ์ทางภูมิปัญญาไม่ให้สูญหายไปจากชุมชน การประดิษฐ์เร ือประมงจ าลองด้วยต้นพญาสัตบรรณ ซึ่งเป็นต้นไม้ประจ าจังหวัดสมุทรสาครและเป็นไม้มงคลนามที่นิยมปลูกไว้ในบร ิเวณบ้านเพื่อความเป็นสิร ิมงคล เพราะคนไทยโบราณเชื่อว่าการปลูกต้นพญาสัตบรรณไว้ที่บ้านจะท าให้มีเกียรติยศ จะท าให้ได้รับการยกย่องและ การนับถือจากบุคคลทั่วไปอันความหมายของต้นก็มาจากค าว่า “พญา” ซึ่งมีความหมายว่า ผู้เป็นใหญ่ที่ควรยกย่อง และเคารพนับถือส่วนค าว่า “สัต” มีความหมายว่า สิ่งที่ดีงาม ความมีคุณธรรม จึงได้มีการน าไม้ของ ต้นพญาสัตบรรณมาผสมผสานกับอัตลักษณ์ทางภูมิปัญญาของชุมชน โดยได้แปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์ สินค้าที่ระลึก ที่แสดงออกถึงวิถีชีวิตของชุมชน เป็นการถ่ายทอดการพัฒนาทักษะฝีมือ องค์ความรู้ให้กับเยาวชน หร ือคนที่สนใจ และยังเป็นการเสร ิมสร้างเศรษฐกิจในชุมชน สามารถที่จะพัฒนาต่อยอดให้เกิดประโยชน์ให้แก่ส่วนรวมได้อย่าง มั่นคง มั่งคั่ง และยั่งยืนต่อไป 7. หน่วยงานภาคีเคร ือข่ายที่ร่วมค้นหา/สนับสนุน 7.1 ศูนย์ป่าไม้สมุทรสาคร 7.2 สถานีเพาะช ากล้าไม้จังหวัดสมุทรสาคร 7.3 มหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา 7.4 กลุ่มผู้ผลิต ผู้ประกอบการ OTOP 8. วัสดุอุปกรณ์ 8.1 ไม้ต้นพญาสัตบรรณ 8.2 เคร ื่องมือส าหรับตัดเลื่อยมือหร ือเลื่อยไฟฟ้า 8.3 กาวร้อนส าหรับยึดติด 8.4 สีอะคร ิลิค 8.5 สิ่วเจาะไม้ 8.6 กระดาษทรายหยาบส าหรับแต่งผิว 9. ขั้นตอน/ วิธีการผลิต 9.1 การน าไม้ของต้นพญาสัตบรรณ มาปรับแต่งเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า ตามขนาดที่ต้องการ และวางแผน การตัดชนิ้งานโดยวาดแบบเรอืด้านบน และด้านข้างบนท่อนไม้ที่ปรบัแต่งแล้ว - 4 -
9.2 ใช้เลื่อยมือ หร ือเลื่อยไฟฟ้า ส าหรับตัดตกแต่งท่อนไม้ตามรูปทรงที่ออกแบบไว้ 9.3 ได้ตัวเร ือตามแบบแล้วท าการเจาะขูดท้องเร ือให้โพรงตามแบบ แล้วขัดเกลารูปทรงแต่งผิวของเร ือด้วย กระดาษทรายหยาบให้เร ียบ 9.4 ท าส่วนประกอบของเร ือ ดังนี้ 1) กระดูกงู 2) โขน 3) ราโท (แคมเร ือ) 4) ก้ามปู 5) เสากระโดงเร ือ 6) ฝักมะขาม 7) ฝาระวาง 8) จานท้าย 9) เก๋งเร ือ 10) เบทเร ือ - 5 -
9.5 ติดตกแต่งโครงสร้างและส่วนประกอบของเร ือประมง ดังนี้ 1) ติดกระดูกงูด้านล่างของเร ือเพื่อรองรับตัวเร ือ 2) ติดโขนเร ือ ซึ่งอยู่ด้านหน้าเร ือเพื่อก าหนดทรงของเร ือและเป็นที่สถิตของแม่ย่านางเร ือ 3) ติดเสากระโดงเร ือ ส าหรับติดหลักเบทเร ือ และเชือก - 6 - โขนเร ือ เสากระโดงเร ือ กระดูกงู
4) ติดราโท (แคมเร ือ) รอบล าเร ือ ส าหรับเหยียบเดินรอบเร ือ 5) ติดก้ามปูขอบบนเร ือ ตกแต่งเพื่อความสวยงาม 6) ติดจานท้ายเร ือเพื่อปิดท้ายเร ือพร้อมใบพัด - 7 - - จานท้ายเร ือ ใบพัดเร ือ ก้ามปู ราโท ราโท
7) วางฝักมะขาม เพื่อเป็นคานรับพื้นดาดฟ้าเร ือ และวางดาดฟ้าเร ือ 8) ปีกน้า ส าหรับประคองเร ือในการทรงตัว 9) ติดตุ๊กตาส าหรับผูกคล้องเชือก แล้วใส่ฝาระวาง 10) ท าเก๋งเร ือ เพื่อเป็นที่พัก โดยการแกะฉลุลูกฝักเก๋งเร ือให้สวยงาม และประกอบเก๋งเร ือและส่วนต่าง ๆ เข้าด้วยกัน - 8 - ดาดฟ้าเร ือ ฝักมะขามเร ือ ปีกน้า ปีกน้า ตุ๊กตา ฝาระวาง เก๋งเร ือ
11) เบทเร ือ ส าหรับกว้านอวน กว้านปลาขึ้นมาบนเร ือ 12) ท าฐานส าหรับวางเร ือ 9.6 เก็บรายละเอียด เหลารูปเร ือให้ได้ความโค้งเว้า สวยงาม ตามที่ต้องการ - 9 - เบทเร ือ ฐานวางเร ือ
9.7 การท าสีเร ือประมง โดยใช้สีสเปรย์พ่นอะคร ิลิค พ่นสีตามส่วนต่าง ๆ ของเร ือตามความชอบ และเก็บให้อยู่ ในอุณภูมิที่เหมาะสม 9.8 ต้นทุนการผลิต 1) ขนาด 30 เซนติเมตร จ านวน 4,000 บาท/ชนิ้ 2) ขนาด 60 เซนติเมตร จ านวน 8,000 บาท/ชนิ้ 9.9 เจ้าขององค์ความรู้ ศูนย์การเรยีนรูก้ารประกอบอาชพีจากภูมิปัญญาท้องถิ่น การท าเร ือประมง ประธาน นายชัชวาล ชาวสมุทร ที่อยู่ 44/4 หมู่ที่ 5 ต าบลบางหญ้าแพรก อ าเภอเมืองสมุทรสาคร จังหวัดสมุทรสาคร โทร 089-7457888 10. วิธีการ/ข้อเสนอแนะแนวทางการต่อยอดผลิตภัณฑ์ในอนาคตอย่างไร 1) ดอกต้นพญาสัตบรรณ แปรรูปเป็นชาดอกพญาสัตบรรณ โดยน ามาตากแดดประมาณ 3 วัน และน าไปอบแห้ง มีสรรพคุณมากมาย เช่น แก้ไข้หวัดและไข้เหนือ (ออกดอกช่วงเดือนตุลาคม - ธันวาคม) 2) ใบต้นพญาสัตบรรณ แปรรูปเป็นผ้าพิมพ์ลายใบไม้ สร้างสรรค์ผลิตภัณฑ์ผ้าที่ใช้วัสดุจากธรรมชาติ ท าให้เกิดสีและลวดลาย เป็นการพิมพ์ผ้า ด้วยใบไม้ต้นพญาสัตบรรณ ผสมผสานกับดอกไม้จากธรรมชาติ ถ่ายโอนสีและโครงสร้างจากใบไม้สู่ผ้าที่ผลิตจากเส้นใยธรรมชาติ Eco print - 10 -
ภาคผนวก
ภาพการด าเนินกิจกรรมสร้างสรรค์การใช้ประโยชน์ จากต้นไม้ประจ าจังหวัดสมุทรสาคร ประชุมภาคีเคร ือข่าย กลุ่มองค์กร ผู้ประกอบการ OTOP เพื่อชี้แจงความเป็นมา วัตถุประสงค์ และแนวทางการขับเคลื่อนโครงการอนุรักษ์พันธุกรรมพืชอันเนื่องมาจากพระราชด าร ิ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมาร ี (อพ.สธ.) กิจกรรมสร้างสรรค์การใช้ประโยชน์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด และค้นหาองค์ความรู้ และแนวทางการพัฒนาผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด
การแปรรูปและพัฒนาผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจ าจังหวัด โดยการสาธิต ฝึกปฏิบัติการท าเร ือจ าลองจาก ต้นพญาสัตบรรณ ซึ่งเร ือเป็นอัตลักษณ์ของจังหวัดสมุทรสาคร และบันทึกองค์ความรู้โดยการจัดการความรู้ ด้านการใชภู้มิปัญญาท้องถิ่นสรา้งสรรค์ผลิตภัณฑ์จากต้นไม้ประจา จงัหวัดสมุทรสาคร
ประชุมภาคีเคร ือข่าย กลุ่มองค์กร ผู้ประกอบการ OTOP เพื่อน าเสนอผลิตภัณฑ์แปรรูปจาก ต้นพญาสัตบรรณและสรุปการบันทึกองค์ความรู้การสร้างสรรค์ การใช้ประโยชน์จากต้นไม้ประจ าจังหวัดสมุทรสาคร