The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by renianggraeni99, 2022-09-29 20:37:12

Bahan Ajar Bahasa Jawa XII Reni Anggraeni,S.Pd

PEMERINTAH PROVINSI JAWA TENGAH
DINAS PENDIDIKAN DAN KEBUDAYAAN
SEKOLAH MENENGAH ATAS NEGERI 1 BAWANG

Desa Jlamprang, Bawang, Kabupaten Batang Kode Pos 51274,
No Telp : 0285488282 Surat Elektronik : [email protected]


BAHAN AJAR BAHASA JAWA KELAS XII IPS

SMA NEGERI 1 BAWANG KABUPATEN BATANG
TAHUN PELAJARAN 2020/2021




















SMA NEGERI 1 BAWANG

LEMBAR PENGESAHAN



Bahan Ajar Bahasa Jawa Kelas XII IPS Semester 1 dan 2 Tahun Pelajaran 2020-2021 ini telah
diperiksa dan disahkan oleh Kepala Sekolah SMA N 1 Bawang Kabupaten Batang,








Bawang, 13 Juli 2020



Mengetahui

Kepala Sekolah Guru Bahasa Jawa
SMA N 1 Bawang SMA N 1 Bawang

Kabupaten Batang Kabupaten Batang













Sugito, S.Pd.M.Si Reni Anggraeni,S.Pd.
NIP. 19690104 199802 1 004 NIP.

BAHAN AJAR SEMESTER 1 KELAS XII IPS




A. GEGURITAN

Geguritan yaiku karya sastra kang kalebu ana ing puisi jawa tradisional.

a. Puisi Tembang:
- puisi tembang cilik (macapat)

- puisi tembang tengahan

- puisi tembang gedhe
b. Parikan

c. Guritan
d. Syingir

e. Lelagon bocah
2. Puisi jawa Modern

Geguritan (puisi Jawa gagrak anyar / puisi bebas)


Berbagai contoh teks geguritan tradisional dan modern.


DINGAPURA, BAPA

Dening Gunadi Aryo


Dingapura Bapa

Esuk iki manuke bapa da-culake
Mabur saparan-paran

Dhek wingi katon nglentruk tanpa daya

Arep matur Bapa wis ngantor
Ngendikane Ibu Bapa lembur

Aku wis turu nalika Bapa kondur


Bapa
Wingi ana kutilang lan trocokan

Ngoceh ing cedhak kurungan

Dheweke crita
Bab endahe nuswantara

Kang bakal tidhem amem tanpa ocehing kukila

Kummel kucem merga surya cidra
Bab garudha kang sengkleh swiwine

Pucet tanpa ludira
Merga manungsa kang srakah lan

Seneng ngumbar nistha

Atiku trenyuh
Weruh manuke bapa lemes

Nelangsa lan tanpa daya
Jroning kunjara



Dingapura Bapa
Esuk iki manuke bapa dak-culake

Mabur saparan-paran
Ing pangentha

Byar padhang gagat rahina
Manuke bapa bali ngoceh

Ngancani aku mapag srengenge

Ngipatake tindak nistha kang remeh


Eklasna


Eklasna aku lunga biyung

sanadyan ing ndhuwur langite katon mendhung

eklasna aku lunga bapa
lungaku sangu ati lapis waja

ora perlu panjenengan galih

ing paran aku ora bakal mati amarga ngelih

mumpung isih esuk
kanthi pangestu kang matumpuk-tumpuk

gunung lawu lan semeru mung katon sapunthuk

kabeh bakal taklangkahi

sanadyan kudu nasak bebondhotan eri

aku lunga perlu makarya

ora mung angon kebo ing ara-ara
sanadyan aku ngerti

golek gawean angel yen tanpa koneksi

lan kudu nganggo gambar Jendral Sudirman sakethi

sugeng enjing bapa biyungku
sugeng enjing desaku

kang tansah kinemulan langit biru

eklasna liya dina isih bisa ketemu


Materi Konsep:


• Geguritan saka tembung lingga ‘gurita’ yaiku owah-owahan saka tembung

‘gerita’. Dene tembung ‘gerita’ iku saka tembung lingga ‘gita’ kang nduweni

teges tembang utawa syair.
• Ana uga kang nduweni panemu yen geguritan iku saka tembung lingga ‘gurit’

kang nduweni teges tulisan.

• Miturut kamus, geguritan yaiku tembang uran-uran utawa karangan kang
pinathok kayadene tembang, nanging guru gatra, guru lagu, lan guru

wilangane ora ajeg.

• Miturut Raminah Baribin (2005) geguritan iku iketaning basa kaya dene syair.
Mula saperangan pawongan ana kang ngarani utawa nyebut syair Jawa gagrag

anyar.


Saka maneka teges geguritan ing dhuwur bisa kajupuk dudutane

(kesimpulane), geguritan yaiku wohing kasusastran Jawa anyar awujud syair
kang tanpa nganggo paugeran/pathokan tartamtu (guru gatra, guru wilangan,

lan guru lagu).


Titikane geguritan yaiku:



• Ora kawengku ing pathokan
• Dudu basa padinan

• Migunakake tembung-tembung kang pinilih

• Cacahe larikan ora katemtokake

• Isine mentes
• Arang-arang nggunakake tembung-tembung pangiket



Unsur pembangun geguritan
Geguritan Geguritan bisa kanggo medharake utawa ngandharake isine ati lan

aweh piwulang, pepeling, sarta pitutur marang wong sing maca.
Geguritankawujud saka tema kang diandharake dadi wujud geguritan. Sajroning

geguritan ngemot nilai-nilai utawa amanat kang katujokake marang pamaos.

Tembung kang dienggo ing geguritan migunakaken tembung kang pinilih,
kanthi sarana dasanama, purwakanthi, tembung garba, tembung saroja lan uga

lelawaning basa. Tembung-tembunge geguritan iku endah lan enak kawaca.
Materi Prinsip:

• Karakteristik geguritan
Geguritan iku:

- Cekak yaiku ora awujud ukara kang nglandrah

- Mentes yaiku tembunge duwe makna kang jero
- Endah ngemu purwakanthi swara, sastra utawa lumaksita

- Tetembungane pinilih.







Materi Prosedur:
• Langkah-langkah memparafrasekan geguritan

• Gancaran kuwi ing basa Indonesia diarani prosa. Nggancarake ateges ngowahi

tembang utawi geguritan dadi gancaran (prosa). Dadi nggancarake padha karo
"memprosakan" utawa tembunge liya "memparafrase". Sadurunge gawe

gancaran kudu mangerteni cara-carane ngancarake.

• Carane ngagancarake mangkene:

1. Ukara-ukarane tembang utawa geguritan kang mawa tembung baliswara kudu
diudhari, dhapukane ukara kawolak-walik.

2. Menawa ana tembung kawi (tembung Jawa kuna) kudu diowahi dadi tembung

Jawa anyar kang lumrah dianggo utawa dirungokake sabendinane.
3. Menawa ana tembung garba (tembung sandi) kudu diudhari.

4. Kanggo nglarasake ukara supaya ora kaku bisa mbuwang utawa ngilangi
tembung sawetara. Mangkana uga tumrap ater-ater lan panambang.

5. Pada/bait kang sakawit wujud bait-bait, kaewahana dadi paragraf kanthi
ejaan kang bener. Nggatekake titik, koma, tandha pitakon, tandha prentah,

lan sapanunggalane.


• Langkah-langkah menulis teks geguritan



Carane nulis geguritan yaiku:


1. Nemtokake tema,

2. Milih tetembungan kang mentes
3. Endah lan cekak,

4. Menehi irah-iarahan kang junbuh karo isine geguritan


• Langkah-langkah membaca indah geguritan


Maca Geguritan

Geguritan bisa kanggo medharake utawa ngandharake isine ati lan aweh

piwulang, pepeling, sarta pitutur marang wong sing maca. Sawijining
geguritan bakal luwih gampang olehe nggoleki amanat utawa piwulang kang

ana sajroning geguritan kanthi cara diparafrasekake luwih dhisik. Parafrase
geguritan tegese proses owah-owahan saka wujud geguritan didadekake wujud

gancaran utawa paragraf, kanthi ancas supaya maknane/tegese geguritan luwih
cetha lan gamblang.

Geguritan iku bisa dirasakake kanthi maca utawa ngrungokake, satemah bisa:

1. Nemokake pesen (amanat/piwulang) kang kamot ing sajroning geguritan,
2. Nemtokake sebab kang ndadekake endahing geguritan,

3. Gawe gambaran tumrap geguritan kang diwaca utawa dirungokake.


Kang perlu digatekake jroning nyulih wedharaning geguritan yaiku:

1. Maca tulisan (naskah) kanthi setiti
2. Ngira-ira tetembungan kang diilangi, nuli mbalekake

3. Njingglengi ten ana pasemin utawa pralambang sing dienggo
4. Njarwani (menafsirkan makna) pasemon utawa pralambange

5. Ngupakar a (merangkaikan) ukara-ukara saka panaliten dadi sawijining

gancaran


Kanggo ngelingake maneh apa wae sing kudu digatekake nalika maca
geguritan, ing ngisor iki perangan-perangan sing kudu disemak lan

diugemi,yaiku:


1. Wirama (irama/lagu)

Irama kudu digatekake nalika maca geguritan, umpamane banter, alon, cetha
utawa samar, lan sapanunggalane. Nalika maca geguritan sing surasane

semangat kudu nyuwara sora, beda nalika maca geguritan sing surasane ngemu
kasusahan, kudu alon, alus, lan melas.

2. Wirasa (rasaning swasana ati)

Surasane utawa isine geguritan kudu dimangerteni tegese utawa karepe. Nuli
anggone maca ngetrepake utawa nyelarasake karo isining geguritan, yaiku

susah, seneng,wibawa, getun, nesu lan sapanunggalane.
3. Wiraga (obahing awak)

Obahing awak yaiku aja kaku, luwes wae, mlaku uga prayoga, ngobahake

peranganing awak kanggo mbangun swasana. Pasemon, praenan kudu selaras
karo isining geguritan nanging aja banget-banget.

4. Wicara (pocapan)
Pocapan sing cetha nalika ngucapake aksara swara, wanda, lan tembung.

B. PAKAIAN ADAT JAWA

1. Fakta

Menggah busana tatanan Keraton Surakarta Hadiningrat punika sakawit ing jaman
Juneneng Dalem Ingkang Sinoehoen Kanjeng Soesoehoenan Paku Buwana Kaping III

rikala hamarengaken Pangeran Mangkubumi (Bapa Paman piyambak ISKS PB III)
utawi rayi Dalem Ingkang Sinoehoen Kanjeng Seosoehoenan Pakoe Buwono Kaping II;

kagem hangrenggani Keraton Ngayojakarta (Perjanjian Giyanti warsa 1755)


Busana lami ingkang kalebet tetilaran saking Majapahit lan Demak Bintara
Kanjeng Pangeran Mangkubumi (HB I) kagem ing Ngayojakarta kados ingkang sami

dipun uningani ngantos dumugi, salajengipun lumampahipun pamarintah wonten ewah-
ewahan sawetawis ing jaman ISKS PB IX kalajengaken ewah-ewahan malih ing jaman

ISKS PB X tuwin PB XI. Dene ingkang badhe kaandharaken ing ngandhap punika

busana jawi ing jaman Ingkang Sinoehoen Paku Boewono Kaping XII sawargi ngantos
punika.


FILOSOFI BUSANA PRIA JAWA

Busana adat Jawa biasa disebut dengan busana kejawen mempunyai perlambang

tertentu bagi orang Jawa. Busana Jawa penuh dengan piwulang sinandhi (ajaran
tersamar) kaya akan ajaran Jawa.


Dalam busana Jawa ini tersembunyi ajaran untuk melakukan segala sesuatu di

dunia ini secaraharmoni yang berkaitan dengan aktivitas sehari-hari, baik dalam
hubungannya dengan sesama manusia, diri sendiri maupun Tuhan Yang Maha Kuasa

Pencipta segalanya.


• Pakaian adat yang dikenakan pada bagian kepala adalah, seperti iket, udheng
• Dibagian tubuh ada rasukan (baju): jarik sabuk, epek, timang

• Dibagian belakang tubuh yakni keris

• Dikenakan dibagian bawah atau bagian kaki yaitu canela. busana pria jawa



2. Konsep
Busana kejawen ing Surakarta sakpunika, kados wonten ing Keraton Surakarta tumrap

kakung wonten kalih inggih punika:

Busana Jawi Jangkep (Ageman warni Cemeng)

Busana Jawi Jangkep Padintenan (Saugeran boten Cemeng)

3. Prinsip
BUSANA ADAT JAWA


pecahe keraton Mataram dadi Ngayogyakarta Hadiningrat lan Surakarta Hadiningrat
ndadekake pecahing penguasa lan sakabehing adat ing sajroning kalebu kabudayaan, salah

sijine unsur kabudayaan uga bedha yaiku babagan busana (ageman). Kamangka ana ing

materi iki dibahas mbaka siji busana Khas Surakarta Hadiningrat uga Ngayogyakarta
Hadiningrat.


1. Busana Adat Gagrag Surakarta Hadiningrat
Busana adat gagrag Surakarta Hadiningrat iku akeh jinise, kayata busana

dodotan, busana beskap,lan busana kebayak. Busana adat gagrag Surakarta

Hadiningrat kaperang dadi loro, yaiku:
a. Busana Jangkep Kakung (jaler/lanang)

Busana kang diengga nalika sesrawungan, busana kui nduweni makna utawa
pralambang. pralambang iku bisa didelok saka benik ing beskap sisih kiwa lan

tengan. tegese, menawa wong jawa iku nalikane tumindhak kudu diniknik (saka
tembung benik) dietung temenanan, bab endi seing bener utawa sing kleru

nalikane tumindhak. dadi wong jawa iku ora sembrana sakpenake dhewe utawa

angger nalikane tumindhak. Tumindhak nik-nik iku nduweni tujuan kabeh
tumindhak/tindhakan kui saja nganti nyenggol utawa ngenani batire lan bisa njaga

wadine (aib) dhewe lan wong liya.
jenise busana jangkep kakung iku antarane:



Asmane Gambare Keterangan
Busana Atelah  Benike ana ing tengah,

saka gulu tekan ngisor.
 ing gulu ana kenope

utawa cantelane

 wernane ireng yen ora
putih.

Busana Beskap  tangkeban sisih kiwa lan

tengene.
 benike kasusun miring

 benik dhuwur ana ing
sisih kiwa.

Busana  kaya beskap

Langenharjan  ngarepe ana benike









































Busana Jangkep solo dodotan Busana Jangkep solo basahan

Busana Jangkep yogya dodotan Busana Jangkep yogya basahan

Busana Jawi saking Nginggil mangandhap antawisipun :


a. Udheng (Blangkon, dhestar)
b. Kulambi (Rasukan krowok wingking)

c. Setagen (paningset)
d. Sabuk (paningset)

e. Epek - Timang - Lerep

f. Sinjang (nyamping)
g. Keris ( Dhuwung, Wangkingan)

h. Cenela utawi selop (namung kagem sanjawining Keraton)


Nama Gambar Fungsi& maknane

Blangkon Supaya manungsa duweni
pikiran kang kuwat lan ora

gamoang diapusi dening wong
liya.





Keris Keris dienggo ana sisih buri.











Stagen Stagen gunane kanggo naleni

busanane putra lan putri.
o kanggo putri ubede

ubede menengen.

Epek Yen arep olih pegaweyan kang

becik kudu epek
(golek/luru/epek), kudu gelem

golek elmu kang migunani.




Timang Kagawe saka logam, maknane:

menawa yen wes olih elmu
kudu isa mahami kanthi jelas

lan gamblang.





Selop Selop kanggo alasing sikil,
selop kang uga diarani canela

nduweni makna canthelanaing

jroning nala/ cantelaning ati.





Sorjan Ageman tiang jawa kang jaler ,

padhatane kanggo busana saben
dinan.


Rasukan : mnagsa ngrasuk

utawa nganut salahsijining

dalan utawa agama.


Gelung/kondhe Gelung/konde/ukel papane ana
sirah sisih mburi. gelungan

kaanggo migunakake tusuk
kondhe.

Jarik/sinjang Kain kanggo nutupi badan saka
bangkekan nganti kemiri sikil.

jarik nduweni makna saja

gampang serik. jarik iku kudu

diwiru, ksnggo putri cacahe
9,11 utawa 13.


Semekan/kemben Semekan/ kemben/ angking
fungsine kanggo nutupi bagian

dada/ payudara.






Kebaya Busana khas wong jawa kang

estri.
















C. GAMELAN

Tuladha wacana eksposisi bab gamelan:
Gamelan Jawa iku sawijining utawa corak gamelan sing urip ing tlatah Yogyakarta

uga Jawa Tengah lan sabageyan Jawa Wetan. Gamelan saged dingge ngiringgi mawarni-
warni Kesenian Tradisional kayata dingge ngiringi Pagelaran Wayang, Kethoprak,

Jathilan lan kesenian tradisional liyanipun. Musik Gamelan Jawa iki beda karo musik

gamelan saka dhaerah liya, yen musik gamelan Jawa lumrahenduwe nada luwih lembut,
lembut lan nganggo laya luwih alon, beda karo musik Gamelan Bali ingkang layane

luwih cepet, uga musik gamelan sundha ingkang rasa musikke “nglaras” banget

(mendayu-dayu) lan didominasi swara suling.

Gamelan Jawa iku ndue nada-nada pentatonis. Gamelan Jawa iku nduweni 2 laras

yaiku: Laras Slendro lan Laras pelog, Laras Slendro nduweni urutan nada-nada 123567,
menawi Laras Pelog nduweni nada-nada 1234567.

Gamelan Jawa ndue aturan-aturang ingkang wis pakem, antarane katata saka pirang-
pirang rambahan utawa puteran utawa pathet utawa jero cetheking swara, uga ana aturan

sampek utawa cepet rendhete laku sing wis pakem, uga ana batesan-batesan Gongan lan

melodine wis diatur nig bageyang-bageyan sing saben-saben ketata saka 4 nada (gatra).
Saben-saben piranti ndue fungsi dewe-dewe sing nuntun swara yaiku rebab, sing nunutn

irama diarani kendhang. Arane pemain sing nabuh gamelan iku diarani pengrawit,
panayagan utawa nayagautama wiyogo, sing nembang priya diarani wira-swara, sing

wanita arane pesinden utawa swarawati.

Wonten ing jaman modern iki, Gamelan menika kadang kala mboten dados
remenipun para mudha. Kathah para mudha ingkang mboten mangertos babagan

gamelan amargi para mudha wonten ing kasunyatan luwih kulina weruh utawa nyekel
alat musik modern kayata Gitar, Bass, Piano, Drum, Biola lan sakpanunggalanipun,

tinimbang nyekel utawa main alat musik Gamelan. Para mudha mboten gumyak pengen
bisa maen Gamelan, mbokmenawi Gamelan ing pikiran paramudha yaiku alat musik

ingkang ndadekke deweke katrok, cupu, lan ketinggalan jaman. Sedaya iku kleru

Gaemlan iku salah setunggal alat musik ingkang kedhah diremeni uga dimangerteni
tumrap sedaya tiyang, Gamelan iku alat musik khas Jawa uga warisan budaya Indonesia.


Konsep:

Gamelan lan gunane

Gamelan, basa kramane gangsa lan basa kawine pradangga. Gangsa satemene
tembung camboran-wancahan, wutuhe murni tembaga + raja + sa. Tembaga lan rajasa iku

arane pelican logam, dicampir lan diluluh digawe gamelan.
Gunane seperangkat racikan gamelan

1. Kendhang, gunane kanggo pamurba irama

2. Kethuk, kenong, kepyak,gong, gunane kanggo pamangku irama
3. Barung, boning gedhe, gunane kanggo pamurba lagu

4. Demung, slenthem, gunane kanggo pamangku lagu
5. Gender,gambang,cemplung, gunane kanggo pamangku yatmaka

6. Rebab, gunane kango pambuka pathet
7. Suling,siter,keprak,kecer, gunane kanggo murih gayenge swasana.

Laras lan Pathet

1. Laras, yaiku swara gamelan kang tumata kanthi gumathok. Gumathok kanthi
mungguhing rikating kedhere ing dalem wektu kang tertemtu, gumathok mungguhing

dhuwure. (Nada Dasar)
Laras Pelog : 1234567İ

Laras Slendro : 12356İ

2. Pathet, yaiku ukuran endhek-dhuwuring gndhing. Ya pathet iku sing nemtokake
mapane gendhing ln matesi munggah-mudhuning panabuhe gamelan.

Prinsip:
Bentuk (Racikan) Gamelan

1. Wilahan, yaiku gambang, gender, demung, barung, peking, lan slenthem

2. Pencon, yaiku gong, kempul, kethuk, kenong, bonag, lsp
3. Kebukan, yaiku kendhang

4. Sebulan, yaiku suling, terompet
5. Saka kawat, yaiku rebab, cemplung, siter

Titi Laras Gamelan
1. Titi laras gamelan slendro

1 = laras barang

2 = laras gulu
3 = laras dhadha

5 = laras lima
6 = laras nem

2. Titi laras ing gamelan pelog

1 = laras panunggul (laras ben)
2 = laras gulu

3 = laras dhadha
4 = laras pelog

5 = laras lima

6 = laras nem
7 = laras barang

Katrangan :
Laras pelog lan laras slendro kang werna-werna iki bisa kagolongake dadi 3 golongan :

1. Laras cilik, yaiku wiwit saka laras gulune gender-penerus ing oeragan tengah,
sapandhuwur , iku padha karo larase saron-barung.

2. Laras madya, yaiku wiwit saka laras neme gender-penerus ing perangan tengah,

sapangisor. Iku padha karo larase saron-demung.
3. Laras gedhe, yaiku wiwit saka laras neme gendher gedhe ing perangan tengah

sapengisor. Iku padha karo laras slenthem.


Prosedural:

Langkah-langkah menyusun teks eksposisi.
Wacana Eksposisi

Wacana Eksposisi nduweni teges wacana sing isine ide, pendapat, buah pikiran,
informasi, utawa pengetahuan sing ditulis tujuane kanggo njembarake kawruh

(memperluas wawasan) sing maca. Isine wacana eksposisi yaiku kanggo njlentrehake

bab marang sing maca lan ora meksa sing maca supaya percaya utawa melu apa sing
dikarepake saka isi karangan mau.

Wacan Eksposisi yaiku salah sawijining wacana sing bisa mbudidaya ngandharake
pokok pikiran sing tujuane njembarake wawasan utawa pangerten sing maca.

Ciri-ciri wacan eksposisi:
• Arupa wacan informasi.

• Ana gambar, grafik, karo tabel sing magepokan karo isi wacan.

• Wasananing wacan ana penjelasan.
Wacan eksposisi adate digunakake kanggo mbabar kaweruh utawa ilmu, definisi, pangerten,

cak-cakan sawijining kegiatan, metode, cara, lan proses dumadi sawijining kakadeyan utawa
bab.

Tuladha Wacan Eksposisi:

Sejarah basa jawa, Cara gawe roti, dll.
Jenis Wacan eksposisi:

1. Wacan sing nuduhake proses.
2. Wacan sing nuduhake tuladha.

3. Wacan sing nuduhake sebab akibat.

Carane nulis wacan eksposisi:
1. Nemtokake underane (Tema) perkara.

2. Nemtokake tujuwan.
3. Ngumpulake data saka maneka sumber.

4. Nyusun cenkorongan (Kerangka) sing cocok karo underan sing dipilih.
5. Ngrembakakake (Mengembangkan) Cengkorongan dadi paragraf eksposisi.

Jenis Paragraf eksposisi:

1. Eksposisi Definisi
2. Eksposisi Klasifikasi

3. Eksposisi Klasifikasi
4. Eksposisi ilustrasi

5. Eksposisi Perbandingan

6. Eksposisi Laporan

BAHAN AJAR SEMESTER 2 KELAS XII IPS

A. SERAT TRIPAMA PUPUH DHANDANGGULA

Serat wedhatama minangka serat karang KGPAA mangkunegara IV ingkang

isinipun wonten setunggal pupuh ingkang wonten pitung pada.
• Berbagai contoh tembang dhandhanggula dalam serat tri pama

• Dhandhanggula

1.
Yogyanira kang para prajurit,

Lamun bisa samya anulada,
Kadya nguni caritane,

Andelira sang Prabu,

Sasrabau ing Maespati,
Aran Patih Suwanda,

Lalabuhanipun,
Kang ginelung tri prakara,

Guna kaya purunne kang denantepi,

Nuhoni trah utama,
• 2.

Lire lalabuhan tri prakawis,
Guna bisa saniskareng karya,

Binudi dadi unggule,

Kaya sayektinipun,
Duk bantu prang Manggada nagri,

Amboyong putri dhomas,
Katur ratunipun,

Purunne sampun tetela,

Aprang tandhing lan ditya Ngalengka aji,
Suwanda mati ngrana.

• 3.
Wonten malih tuladan prayogi,

Satriya gung nagari Ngalengka,

Sang Kumbakarna namane,
Tur iku warna diyu,

Suprandene nggayuh utami,

Duk awit prang Ngalengka,
Dennya darbe atur,

Mring raka amrih raharja,
Dasamuka tan keguh ing atur yekti,

De mung mungsuh wanara.

• 4.
• Kumbakarna kinen mangsah jurit,

Mring kang rak sira tan lenggana,

Nglungguhi kasatriyane,
Ing tekad datan purun,

Amung cipta labih nagari,
Lan nolih yayahrena,

Myang luluhuripun,

Wus mukti aneng Ngalengka,
Mangke arsa rinusak ing bala kali,

Punagi mati ngrana.
• 5.

Wonten malih kinarya palupi,
Suryaputra Narpati Ngawangga,

Lan Pandhawa tur kadange,

Len yayah tunggil ibu,
Suwita mring Sri Kurupati,

Aneng nagri Ngastina,

Kinarya gul-agul,
Manggala golonganing prang,

Bratayuda ingadegken senapati,
Ngalaga ing Korawa.

• 6.
Minungsuhken kadange pribadi,

Aprang tandhing lan sang Dananjaya,

Sri Karna suka manahe,
Dene sira pikantuk,

Marga dennya arsa males-sih,

Ira sang Duryudana,
Marmanta kalangkung,

Dennya ngetog kasudiran,
Aprang rame Karna mati jinemparing,

Sumbaga wirotama.

• 7.
Katri mangka sudarsaneng Jawi,

Pantes lamun sagung pra prawira,
Amirita sakadare,

Ing lalabuhanipun,

Aja kongsi mbuwang palupi,
Manawa tibeng nistha,

Ina esthinipun,
Sanadyan tekading buta,

Tan prabeda budi panduming dumadi,

Marsudi ing kotaman.





Konsep:

• Ciri-ciri, makna, watak tembang dhandhnggula
Temabang minangka tembang macapat kangkjadadean saka sepuluh gatra. Kang guru

wilangane 10, 10, 8, 7, 9, 7, 6, 8, 12,7, Guru Lagune = i, a, e, u, i, a, u, a, i, a lan Guru
Gatrane = 10.

Watake tembang dhandhanggula yaiku luwesan lan sarwa mathuk. Gunane tembang
dhandhanggula biasane dinggo kanggo pambuka, sesorah, panutup crita, medhar rasa

sedhih, lsp.


Prinsip:

• Karakteristik tembang kinanthi lama

• PATHOKAN TEMBANG DHANDHANGGULA

GURU GURU GURU

WILANGAN LAGU GATRA
10 I

10 A

8 E
7 U
10
9 I

7 A
6 U

8 A

12 I
7 A



Prosedur:
• Langkah-langkah memroduksi syair tembang dhandhanggula

Menawa arep gawe cakepan tembang pangkur kudu nggatekake bab-bab ing ngisor iki:
a. Temtakna temane

Tema minangka punjeraning rembug, tuladhane kang dadi tema yaiku agama,
karesikan, ekonomi, budi pakarti lsp

b. Kudu nnggatekake guru gatra, guru wilangan, lan guru lagune

c. Pilihane tembung (diksi) milih tembung kang endah lan mentes
• Langkah-langkah menyajikan tembang dhandhanggula.

Anggone nembangake tembang pangkur kudu jumbuh karo titi larase







B. WEWALER


WEWALER



dening

Yusro Edy Nugroho

• Aja nedya katempelan, ing wawatek kang tan pantes ing budi, watek rusuh nora

urus, tunggal lawan manungsa, dipun sami karya labuhan kang patut, darapon
dadi tuladha, tinuta ing wuri-wuri.

• Aja lonyo lemer genjah, angrong-pasanakan nyumur gumuling, ambuntut-arit

puniku, watekan tan raharja, pan wong !onyo nora kena dipunetut, monyar-
manyirtan antepan, dene !emeran puniki.

• Para-penginan tegesnya, genjah iku cecegan barang kardi, angrong-pasanak

liripun, remen olah miruda, mring rabine sadulur miwah ing batur, mring
sanak myang pasanakan, sok senenga denramuhi.

• Nyumur gumuling tegesnya, ambelawah datan duwe wewadi, nora kena
rubung-rubung, wewadine kang wutah, mbuntutarit punika pracekanipun,

abener ing pangarepan, nanging nggarethel ing wuri.


(Wulangreh, Pangkur: 13-16)




Wewaler (larangan) utawa pepecuh lumrah uga diarani pepali. Tembung

wewaler utawa pepali iku tegese ora kena dilakoni, ora ilok, kalebu barang kang ora
becik. Unen-unen kang wujud wewaler wis misuwur wiwit jaman kuna-kuni, jamane

para biksu lan biksuni, jamane para ratu kawi lan uga para wali. Wewaler lumrahe ngemu
samubarang kawruh becik kang kudu diwarisake sarana tembung rinengga, kang endah

lan filosofis. Para sesepuh ing tanah Jawa tansah ngugemi lan ngelingake marang sapa
wae bab anane wewaler kang tansah diaji-aji, kudu ditampa lan dilakoni, sanajana tanpa

pratelan utawa katrangan kawruh kang jumbuh karo anane pamikir utawa nalar.

Anane wewaler ing bebrayan Jawa, jumbuh karo kawruh filsafat kuno ing
babagan ethic lan moralitas, kang lumrahe dadi tanggung jawab kolektif masyarakat

komunal. Samubarang gawe kudu jumbuh karo bener kang lumrah, kanggo mbedakake
antarane mahluk individu apadene lembaga kolektif, antarane sing pantes lan sing bener.

Mula bukane ana wewaler ing urip bebrayan iki, awit saka gedhene rasa
tanggung jawab kang diemben dening para sepuh kanggo ngreksa lumakune urip

bebrayan kang becik, kang ora ninggal jejege moralitas apadene etika, tata aturan,

wewaton, norma-norma, lan hukum yang diugemi kanggo urip bebarengan. Minangka

kelompok individu komunal, masyarakat Jawa anggone njejegake etika lan moralitas

kawengku kanthi srana unen-unen tadisional yang lumrah diarani gugon tuhon kuwi mau.
Ing jagading kabudayan Jawa ana telung perangan kang diarani wewaler kang

dadi gugon tuhon, saka tembung digugu satuhu. yaiku: (1)wewaler kang salugu;
(2)wewaler kang awujud wasita rinonce; lan (3) wewaler kang wujude mitos.



A. Wewaler kang salugu/Padinan
Wewaler kang salugu utawa wewaler padinan iku padatane dimangerteni dening

masyarakat minangka tata aturaning urip. Urip kang becik ora kena nerak welaler, lumrahe
diarani ora ilok. Wong kang nerak wewaler padinan iku lumrahe ora ana prekara gedhe kang

malati utawa dadi sesiku. Lumrahe wong kang nerak wewaler padinan diarani wong kang ora

ngerti subasita utawa tata krama.
Wewaler padinan iku wujude reroncen basa lumrah, wujud basa padinan ngembug

perkara kang wantah, apa anane. Tetembungan kang ditata dadi ukara, lumrahe gampang
dimangerteni awit ngrembug prekara padinan. Ananging yen runut antarane hukum sebab lan

akibat, asring banget wewaler iki, ora jumbuh antarane apa kang dilakoni karo pikoleh kang
bakal tinampa, Antarane sebab karo akibat ora bisa sambung, (Jaka sembung naik taksi =

ora nyabung) karepe ora gampang dinalar.


1. Aja mangan koredan, mundhak guneme mencla-mencle ‘jangan makan sisa makanan

yang tertinggal pada pinggan, nanti apa yang dicakapkan selalu berubah-rubah atau
tidak mempunyai ketetapan hati’.



2. Aja mangan brutu, mundhak guneme mencla-mencle ‘jangan makan ekur ayam, nanti
apa yang dicakapkan selalu berubah-rubah atau tidak mempunyai ketetapan hati’.


3. Aja mangan tlampik, mundhak ditampik dening wanita (tumprap wanita mundhak

ditampik dening priya) ‘jangan makan sayap ayam di bahagian hujung, supaya jika

lelaki tidak ditolak perempuan, dan jika perempuan tidak ditolak lelaki’.


4. Aja mangan gedhang dhempet, mundhak ing tembe darbe anak kembar utawa dhampit
‘jangan makan pisang dempet, supaya pada masa depan nanti tidak mempunyai anak

kembar siam’

5. Aja lungguh ing ngarep lawang, mundhak wong sing nglamar mbalik ‘jangan duduk di

depan pintu, agar orang yang ingin melamar tidak pergi’.


6. Aja lungguh ana ing bantal, mundhak wudunen ‘jangan duduk di atas bantal,
menyebabkan bisulan’. Orang yang duduk di atas bantal, selain terlihat tidak senonoh,

juga membuat bantal yang diduduki itu kotor.


7. Aja ngidoni sumur, mundhak lambe suwing ‘jangan membuang ludah ke dalam perigi,

dapat membuat bibir menjadi sumbing’. Kenyataannya ialah ludah yang jatuh ke dalam
perigi itu akan menyebabkan kualiti air di dalamnya menjadi tidak baik, apalagi jika

orang yang meludah itu mempunyai penyakit berjangkit yang dapat menjangkiti orang

lain melalui air ludah.


8. Aja kudungan kukusan, mundhak dicaplok baya ‘jangan berkerudung kukusan [alat
yang dipakai untuk menanak beras, diperbuat daripada anyaman bambu yang dibentuk

seperti corong - pencatat penterjemah], jika melanggarnya akan dimakan buaya’.
Kenyataannya ialah kukusan adalah barang yang mudah rosak, jika dipakai sebagai

kerudung dapat kotor dan rosak, selain itu jika berkerudung kukusan, sewaktu-waktu

dapat jatuh kerana mata tertutup oleh kukusan.



9. Aja nglungguhi sapu, mundhak dicakot lintah ‘jangan duduk di atas penyapu, dapat

digigit lintah’. Kenyataannya ialah penyapu adalah alat untuk membersihkan sampah,
jadi pasti kotor. Boleh juga penyapu itu menjadi tempat berkumpulnya kuman dan

serangga halus yang menjadi punca penyakit. Jika ada orang duduk di atasnya, bukan
sahaja pakaiannya menjadi kotor, tetapi juga badannya dirayapi serangga halus atau

terkena penyakit akibat kuman yang menempel pada penyapu itu.



10. Ujarmu (kaulmu, nadarmu) kudu tumuli koluwari, mundhak kowe dicakot ula ‘jika

bernadzar, mesti segera dilaksanakan; jika tidak, akan digigit ular’. Kenyataannya ialah

orang yang mempunyai nadzar mesti segera dilaksanakan, apalagi jika hal ehwal itu
sudah kedengaran orang ramai. Jika tidak segera dilaksanakan, dia tidak akan

dipercayai orang lain, maka dia mendapat malu akhirnya. Jika tidak sanggup
melaksanakannya, lebih baik tidak perlu mengucap nadzar.

B. Wewaler Wasita Rinonce

Wewaler iki lumrahe ditulis dening para pujangga ing jagading kasusastran Jawa
kanggo mulang muruk putra wayah sentana kraton. Sawetara wewaler ana kang rinonce ing

tembang, sinerat ing serat-serat piwulang, sarta ana uga kang awujud tembung-tembung
sesanti.

Wewaler wasita rinonce karacik saka tembung-tembung endah, awujud basa sastra

kanthi nggatekake anane purwakanthi lan endahing swara. Lumrahe wewaler wasita rinonce
ngemu surasa becik kang jumbuh antarane tembung lan isine (nyambung)


1. datan serik lamun ketaman, datan susah lamun kelangan

[jangan gampang sakit hati manakala musibah menimpa diri, jangan sedih

manakala kehilangan sesuatu]


2. aja gumunan, aja getunan, aja kagetan, aja aleman
[jangan mudah terheran-heran, jangan mudah menyesal, jangan mudah terkejut dgn

sesuatu, jangan kolokan atau manja]


3. aja ketungkul marang kalungguhan, kadonyan lan kemareman

[janganlah terobsesi atau terkungkung dengan kedudukan, materi dan kepuasan
duniawi]


4. aja kuminter mundak keblinger, aja cidra mundak cilaka

[jangan merasa paling pandai agar tidak salah arah, jangan suka berbuat curang agar

tidak celaka]


5. aja milik barang kang melok, aja mangro mundak kendho
[jangan tergiur oleh hal2 yg tampak mewah, cantik, indah dan jangan berfikir

gamang/plin-plan agar tidak kendor niat dan kendor semangat]


6. aja adigang, adigung, adiguna

[jangan sok kuasa, sok besar/kaya, sok sakti].


C. Wewaler Mitos

Wewaler mitos kuwi gegayutan karo crita salah sawijining tokoh utawa kadadeyan

dumadine papan panggonan. Ana wewaler Ki Ageng Sela, Wewaler Arya Penangsang,
Wewaler Adipati Wirasaba, lan sakpanunggalane. Saperangan wewaler ing masyarakat Jawa:

▪ Putra Wayahe Panembahan Senapati yen perang ora kena nunggang jaran batilan
▪ Wong Banyumas ora kena lelungan ing dina Setu Pahing

▪ Wong Bagelan ora kena nganggo iket gadhung mlathi.

▪ Wong Kudus ora kena mangan lembu.


Weweler Adipati Wirasaba:
// anak putu aja ana kang met mantu/ wong ing Toyareka benjing/ lan aja nganggo ing

besuk/ jaran wulu dhawuk abrit/ poma ing wawekas ingong/lawan aja nganggo bale bapang

besuk /lan aja ana kang mangan/ iwak banyak wekas ingsun/aja lungan dina pahing/ poma iku
wekas ingong//


Pepali Ki Ageng Sela:

Pepali-ku ajinen mbrekati/ Tur slamet sarta kuwarasan/ Pepali iku mangkene:/ Aja gawe
angkuh/ Aja ladak lan aja jail/ Aja ati serakah/ Lan aja celimut/ Lan aja mburu aleman/ Aja

ladak, wong ladak pan gelis mati/ Lan aja ati ngiwa//


Syiir Pepali Ki Ageng Selo

Allahumma sholli 'ala sayyidina muhammadin tibbil qulubi wadawaiha. Wa'afiyatil
abdani wa syifa'iha wa nuuril abshoori alaa alihi washohbihi wasallim



Pepali ki ageng, selo amberkahi aja gawe angkuh, aja ladak lan aja jahil aja ati serakah
lan aja celimut,aja guru aleman lan aja ladak wong ladak pan gelis mati, lan aja ati ngiwa

Niruha wong mulya, habaib ulamaniyat hormat golek tsawab ujar berkah kang minulya
aja sampe mada, ora kena nyelaluwih becik derek tindak lampah pinuji minulyatembung alus

ati ati, lungguhe aja sembrana

Sapa nandur bagus, bakal panen ugaseneng ayem bahagia, anak putu sak kluwargalamun
dadi penggede, printah anak buaheaja nganti keras kaku, sak seneng karepe dewedadiya sira

pelindung, printah kelawan kira kira
Eling lan waspada, dawuh kang utamasenengna jiwamu lan atimu, aja salah tampapitutur

kang luhur, printahe agamaaja simpang siur, tindak ngawur ndadekna sengsaradadiya wong
agung kang minulya, tumindak sempurna

Nindaki kewajiban, kanti dasar imanakhlaq bagus tumus, sabar alus nata ati mapanta'at

lan ngabekti, perintahe gustinindakna ngibadah, netepi printah amal kang pinujinyadong ridlo
rahmat lan syafa'at saking kanjeng nabi.



D. AKSARA JAWA






































































































































Click to View FlipBook Version