ЖОҒАРҒЫ ЖҮЙКЕ ІС ӘРЕКЕТІНІҢ ФИЗИОЛОГИЯСЫ
Жоғарғы жүйке әрекетіне омыртқалы жануарлар мен адамның үлкен ми жарты шарлары мен оның қыртысының қызметі жатады. Жоғары дәрежедегі қызметтерге: ес, сана, ойлау, көңіл-күй, ұйқы, түс көру,
Жоғары жүйке әрекеттерін зерттеумен айналысқан ғалымдар Иван Михайлович Сеченов. (1829-1905) И. М.Сеченов «Ми рефлекстері» (1863 ж.) деген еңбегінде психикалық әрекеттердің рефлекторлы табиғатына ғылыми түрде түсінік берген. Ми жұлынның рефлекстерін қоздырумен қатар тежейтінін де анықтаған. Иван Петрович Павлов （1849—1936) И.П. Павлов шартсыз және шартты рефлекстердің негізін қалаған.
Рефлекс және оның түрлері Рефлекс деп сыртқы ортаның тітіркендіргіштерінің әсеріне жүйке жүйесінің қатысуымен берген жауабын айтады.Рефлекс кезінде қозудың жүретін жолын рефлекторлық доға деп атайды.
Рефлекс түрлері Шартсыз рефлекс Шартты рефлекс Туа пайда болған тұқым қуаламайды Рефлекторлық доғасы жүйке жүйесінің төменгі дәрежедегі жұлын, сопақша ми секілді бөлімдері арқылы қалыптасады Қосымша жағдай қажет емес Жүре пайда болған тұқым қуаламайды Рефлекторлық доғасы ми сыңарларының қыртысында қалыптасады. Қалыптасу үшін қосымша жағдай қажет
• Шартты рефлекс шартсыз рефлекстің негізінде пайда болады • Шартты тітіркендіргіш шартсыз тітіркендіргіштен бұрын әсер етуі керек • Шартты тітіркендіргіштің әсер етуі белгілі бір уақыт бойы шартсыз тітіркендіргіштің әсер етуі мен ұштасуы керек Шартты рефлекстердің жасалу механизмі
И.П.Павлов жоғары жүйке әрекетінің топтарын ми қыртысындағы қозу мен тежелудің негізгі 3 қасиетіне байланысты 4 топқа бөледі. Ол қасиеттер: қозу мен тежелудің күші, теңдігі, алмасуы. Қозу мен тежелудің күші деп ми қыртысындағы олардың өту дәрежесін айтады. Қозу мен тежелудің теңдігі деп олардың бір-біріне қатынасы мен даму дәрежесін айтады. Қозу мен тежелудің алмасуы деп олардың бір-біріне алмасу жылдамдығын айтады. Олардың алмасуы ширақ немесе баяу болуы мүмкін.
•Генереализация кезеңі – ми қыртысында пайда болған қозудың таралуымен байланысты. Бір-біріне ұқсас шартты тітіркендіргіштерді айыра алмай, жалпы қорытындылау салдарынан оларға жауап береді. •Арнаулы кезеңде сілекей тек дөңгелекке бөлінеді •Көп рет қайталанатын шартты рефлекстер жатталып, автоматты түрде орындалады Шартты рефлекстің жасалуында бірнеше кезеңдер болады:
➢Тітіркенетін рецепторларына байланысты: 1. Экстрорецепті рефлекстер шартты тітіркендіргіштер сыртқы сезім мүшелеріне әсер еткенде пайда болады: көзге, құлаққа, иіс және дәм сезу мүшелеріне, тері рецепторына. 2. Проприорецепті рефлекстер қаңқа бұлшық еттерін тітіркендіргенде пайда болады. 3. Интерорецепті рефлекстер ішкі мүшелерді тітіркендіргенде пайда болады. ➢Туатын қызметтің түріне қарай: қимыл-қозғалыс және вегетативтікшартты рефлекстер. ➢Рефлексті тудыратын қозу мен тежелудің кезеңдеріне қарай: оң және теріс немеcе жағымды және жағымсыз деп бөледі. Шартты рефлекс түрі
Жоғары жүйке әрекетінің топтары Әр адамның жүйке жүйесінің тұқым қуалаған жеке қасиеттері мен өмірден алған тәжірибесін, сыртқы ортадан алған мағлұматын, мінезқұлықтарын жүйке әрекетінің топтары деп жинақтайды.
Шартты рефлекс тежелуі Сыртқы тежелу туа пайда болады. Ол шартты рефлекторлы түрде пайда болған кезде сыртқы ортаның күшті немесе ұзақ әсер ететін басқа тітіркендіргішіне байланысты байқалады. 1 2 Шартты немесе ішкі тежелу пайда болған шартты рефлекстердің жағдайы өзгергенде туады.
Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы баяу топ – флегматик. Әлсіз топ – меланхолик. Күшті, ұстамсыз, қозуы тежелуден басым топ – холерик. Күшті, қозуы мен тежелуі тең, алмасуы жылдам топ – сангвиник.
Темперамент және мінез-құлықтардың қалыптасуына әсер етуші факторлар
И. П. Павловтын айтуынша, екінші сигналдык жуйенін іс-арекеті мидын мандай аймағы мен сейлеу, есту, кору талдагыштарынан турады. Олардын негізгі кызметі ауызша, жазбаша сездерді туйсініп, жана сейлемдер курауга, айтуга жаздай жасайды. Солай, мига жететін сигналды кадагалал, сырткы алемнін тітіркендіргіштерін калай сезіп, туйсінуге болатынын анықтады
Агзанын барлык талдазыштарымен кабылданатын тітіркендіргіштер бірінші сигналык белгіге жатады. Ол жануарлар мен адамдарза ортак. Адамдарда жануарлардан ерекшелігі - емірінін алгаш жылдарында косымша екінші сигналдык белгінін дамуы. Ол сигнал айтылатын, естілетін, окылатын - соз.
Сөйлеудің физиологиялық негізі •Сөйлеу ми қыртысының аймақтарында әр түрлі клеткалар арқылы іске асады. Олардың ішіндегі сөйлеуге ең жауапты участогы-Вернике орталығы, ол мидың самай бөлігінің төменгі жағында орналасқан және Брок орталығы, ол мидың сол жақ маңдай бөлігінің төменгі жағында орналасқан. Брок орталығы сөздің, сөйлеудің қозғаушы немесе сөйлеу кезінде дыбыс шығарғандағы орталығы. •Сөйлеу аппараттарына көп мүшелер қатысады: мұрын, көмей, ауыз, кеңірдек трахея, бронхы, өкпе, көкірек, диафрагма. Осылардың көмегімен дыбыс шығарылады ол фонация, ал дыбыс түрінде сөйлеу артикуляция деп аталады.
ұ
Назарларыңызға рахмет!