marathi

शासन निर्णय क्रमाकं : अभ्यास-२११६/(प्र.क्र.४३/१६) एसडी-४ दिनांक २५.४.२०१६ अन्वये स्थापन करण्यात आलेल्या समन्वय समितीच्या
दि. २०.०६.२०१९ रोजीच्या बठै कीमध्ये हे पाठ्यपसु ्तक सन २०१९-२० या शैक्षणिक वर्षापासनू निर्धारित करण्यास मान्यता दणे ्यात आली आहे.

मराठी

युवकभारती
इयत्ता अकरावी

महाराष्र्ट राज्य पाठ्यपुस्तक निर्ितम ी व अभ्यासक्रम सशं ोधन मडं ळ, पुणे ४.
आपल्या स्मारटफ् ोनवरील DIKSHA APP द्वारे पाठ्यपुस्तकाच्या पहिल्या पषृ ्ठावरील
Q. R. Code द्वारे डिजिटल पाठ्यपसु ्तक व त्या पाठासंबधं ित अध्ययन-
अध्यापनासाठी उपयकु ्त दृक‌्-श्राव्य साहित्य उपलब्ध होईल.

ll

प्रथमावतृ ्ती ः २०१९ © महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मति ी व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ,
पहिले पनु र्मुद्रण ः २०२० पुणे - ४११ ००४.

या पुस्तकाचे सर्व हक्क महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळाकडे
राहतील. या पसु ्तकातील कोणताही भाग संचालक, महाराष््टर राज्य पाठ्यपसु ्तक निर्मिती व
अभ्यासक्रम सशं ोधन मंडळ यांच्या लेखी परवानगीशिवाय उद्धृत करता यणे ार नाही.

मराठी भाषा अभ्यासगट सदस्य

मराठी भाषा तज्ज्ञ समिती श्री. हरी नारलावार श्रीमती शीतल सामतं

श्री. शिवाजी ताबं े (अध्यक्ष) श्री. प्रवीण खरै े श्रीमती सचु ेता नलावडे
फादर फ्रान्सिस दिब्रिटो (सदस्य)
डॉ. स्नेहा जोशी (सदस्य) श्रीमती वैदेही तारे श्री. जगदीश भोईर
डॉ. माधुरी जोशी (सदस्य)
श्रीमती प्रांजली जोशी डॉ. पांडुरगं कंद
श्रीमती स्वाती ताडफळे (सदस्य)
श्री. ज्योतिराम कदम (सदस्य) डॉ. नदं ा भोर श्री. ललित पाटील
श्रीमती सधं ्या विनय उपासनी
श्रीमती सविता अनिल वायळ श्री. विजय राठोड डॉ. सुजाता शणे ई

(सदस्य-सचिव) डॉ. सुहास सदाव्रते श्रीमती रणे ू तारे

डॉ. विनोद राठोड डॉ. महादेव डिसले

डॉ. माधुरी काळे श्रीमती आरती देशपांडे

सयं ोजन ः श्रीमती सविता अनिल वायळ

मखु ्य समन्वयक विशषे ाधिकारी, मराठी
श्रीमती प्राची रविंद्र साठे
श्रीमती सधं ्या विनय उपासनी
प्रकाशक
विवके उत्तम गोसावी सहायक विशषे ाधिकारी, हिदं ी

नियतं ्रक चित्रकार ः राजंदे ्र गिरधारी
पाठ्यपुस्तक निर्मिती मडं ळ,
मखु पषृ ्ठ ः विवेकानंद पाटील
प्रभादेवी, मबुं ई - २५.
अक्षरजळु णी ः भाषा विभाग, पाठ्यपसु ्तक मंडळ, पणु े.
l
निर्ितम ी ः सच्चिदानदं आफळ,े मखु ्य निर्मिती अधिकारी
राजदंे ्र चिंदरकर, निर्मिती अधिकारी
कागद राजदें ्र पाडं लोसकर, सहायक निर्मिती अधिकारी
मदु ्रणादशे
मदु ्रक ः ७० जी.एस.एम. क्रीमवोव्ह

ः N/PB/2020-21/(1.0)

ः More and Company, Kolhapur

l





प्रस्तावना

प्रिय विद्यार्थी मित्रांनो,
तुमचे इयत्ता अकरावीच्या वर्गात मन:परू ्वक स्वागत! मराठी ‘युवकभारती’ हे पाठ्यपसु ्तक तुमच्या हाती दते ाना

विशेष आनदं होत आहे.
भाषा आणि जीवन याचं ा संबंध अतूट आह.े महाराष्ट्राची राजभाषा म्हणनू मराठी भाषा आपल्याला अधिक

जवळची आहे. तमु ्हांला भाषचे े चागं ले व्यावहारिक उपयोजन करता यायला हव,े यासाठी मराठी विषयाकडे ‘भाषा’
म्हणून पाहा. भाषिक कौशल्यांच्या दृष्टीने समदृ ्ध होण्यासाठी हे पाठ्यपुस्तक तमु च्यासाठी महत्त्वाचे साधन ठरणार
आहे. या पाठ्यपसु ्तकाची रचना पाच भागांत केली आहे. अध्ययन-अध्यापनाच्या दृष्टीने ही रचना उपयुक्त ठरले .

जीवनातील आव्हाने पले ण्याची, प्रेरणा देण्याची ताकद साहित्यात असते. या पाठ्यपसु ्तकातून तमु ्हांला विविध
साहित्यप्रकाराचं ी ओळख तर होणार आहचे , शिवाय अनके जुन्या-नव्या साहित्यिकाचं ी लखे नशैली तुम्हांला
अभ्यासता यणे ार आह.े यांमधून तमु ्ही मराठी साहित्याची आणि भाषचे ी श्रीमतं ी अनभु वू शकाल.

साहित्यप्रकार म्हणून ‘नाटक’ या साहित्यप्रकाराचा थोडक्यात परिचय आणि तीन नाट्यउतारे पाठ्यपुस्तकात
दिले आहेत. ‘दृक‌-् श्राव्य साहित्यप्रकार’ म्हणून तमु ्ही याचा अभ्यास करणार आहात. या अभ्यासातून तमु ्हांला छंद
वा व्यवसाय म्हणून नाटकाकडे वळता यईे ल अथवा चागं ले रसिक प्रेक्षक म्हणून तमु ्ही अशा कलाकतृ ींचा आस्वाद
घऊे शकाल.

पुस्तकात व्याकरण घटकांची मांडणी कार्यात्मक पद्धतीने केली आहे. त्यामळु े व्याकरण शिकणे अधिक सोपे
होईल. उपयोजित लखे न विभागात अंतर्भूत कले ेले घटक हे कालससु ंगत असनू , या घटकांच्या अध्ययनातनू अनके
व्यावसायिक संधी तमु च्या दृष्टिक्षेपात यऊे शकतील.

विचारशक्ती, कल्पनाशक्ती, सर्जनशीलता यांच्या विकासाची सधं ी देणाऱ्या अनके कृती पाठ्यपुस्तकात दिल्या
आहते . त्यात तुम्हीही अनके नव्या कतृ ींची भर घालू शकाल. या कतृ ींमळु े पाठ, कविता वा सबं धं ित घटकांचे
तमु ्हांला उत्तम प्रकारे आकलन होण्यास मदत होईल आणि भाषिक कौशल्यांचा अधिक चांगल्या प्रकारे विकास
होण्यासाठी त्या उपयकु ्त ठरतील. पाठ्यघटकाशं ी संबधं ित अनेक उपयकु ्त संदर्भ क्.यू आर. कोडच्या माध्यमातनू
तमु ्हांला अभ्यासता येणार आहते .

उच्च माध्यमिक स्तरावर इयत्ता अकरावीमध्ये कतृ िपत्रिकचे ्या माध्यमातनू तुमचे मराठी भाषा विषयाचे
मूल्यमापन होणार आहे. त्यासाठी आकलन, उपयोजन, स्वमत आणि अभिव्यक्ती यांकडे तमु ्हांला अधिक लक्ष
कदंे ्रित करावे लागणार आहे. त्या दृष्टीने पाठाखं ाली दिलले ्या कृती तमु ्हांला मार्गदर्शक ठरतील.

‘वाचत राहा, व्यक्त व्हा, लिहिते व्हा.’
उज्ज्वल यशासाठी तुम्हां सर्वांना शुभचे ्छा!

पुणे (डॉ. सनु िल मगर)
दिनाकं : २० जनू , २०१९ संचालक
भारतीय सौर दिनांक : ३० ज्येष्ठ, १९४१
महाराष््रट राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व

अभ्यासक्रम सशं ोधन मडं ळ, पणु े.

भाषाविषयक क्षमता ः प्रथम भाषा मराठी

इयत्ता अकरावीच्या अखरे ीस विद्यार्थ्यांमध्ये भाषाविषयक पढु ील क्षमता विकसित व्हाव्यात, अशी अपके ्षा आहे.

क्षेत्र क्षमता

l श्राव्य माध्यमांतील चर्चा, परिसवं ाद, निवेदन, जाहिरात, बातम्या, सतू ्रसंचालन,
रडे िओजॉकीचे कार्यक्रम इत्यादींमधील भाषिक वैशिष्ट्ये लक्षात घऊे न त्यांतील विचार
समजून घेण.े

l सार्वजनिक ठिकाणी दिल्या जाणाऱ्या सूचनामं धील शब्दयोजना समजनू त्याला योग्य
प्रतिसाद दणे .े

श्रवण l औपचारिक व अनौपचारिक ठिकाणी होणारी व्याख्यान,े संवाद-संभाषणे यातं ील सदं र्भंाचा

चिकित्सकपणे अर्थ लावता येणे.
l भाषिक कौशल्यांच्या विकासासाठी विविध श्राव्य माध्यमाचं ा उदा., आकाशवाणी व

ध्वनिफिती याचं ा माहितीचे स्रोत म्हणून उपयोग करण.े
l आंतरजालावरून लिंक्स, क्ूय. आर. कोड, व्हिडिओज, यू ट्यूब व प्रसारमाध्यमे, इत्यादी

दृक्-‌ श्राव्य माध्यमांतून अपेक्षित व अध्ययनपरू क संदर्भ विकसित करता यणे े.

भाषण- l विविध साहित्यकतृ ींवर आधारित चर्ेचत सहभागी होताना साधक-बाधक विचारांच्या
सभं ाषण मांडणीसाठी विषयानरु ूप भाषा वापरता यणे े.

l साहित्यप्रकाराचं ी सर्वसाधारण वैशिष्ट्ये सागं ता यणे .े
l सूत्रसचं ालन, रेडिओजॉकी या घटकाचं े सादरीकरण करता यणे .े
l विषयाला अनसु रून स्वत:चे स्वततं ्र विचार सदं र्भासहित माडं ता यणे े.
l भाषण-संभाषण कौशल्याची वैशिष्ट्ये आत्मसात करून त्याचा व्यक्तिमत्त्व विकासाच्या

दृष्टीने आत्मविश्वासपूर्वक वापर करता यणे े.

l नाटक, कथा, काव्य व अन्य साहित्यकृतींचे अभिवाचन करता येण.े

l सकं ते स्थळावरील ई-बुक्स, ई-न्यूज आणि ई-साहित्य शोधनू वाचन करता यणे े.

वाचन l स्पर्धा परीक्षांच्या दृष्टीने मराठी भाषाविषयाशी संबधं ित उपयकु ्त घटकाचं े अभ्यासपरू ्ण
वाचन करण.े

l पाठ व पाठाशी संबंधित मूळ साहित्यकृतीचे व संदर्भ साहित्याचे वाचन करणे.

l साहित्याच्या आस्वादासाठी वाचन करणे.

l पाठाचा आशय व त्या पाठातील विचार यांबाबत स्वत:चे मत, स्वत:च्या भाषते समर्पक
शब्दांत लिहिणे.

l जे अनुभव घेतल,े जे निरीक्षण कले े त्यांवर केलले ा विचार याबं ाबत लिखित स्वरूपात

लेखन अभिव्यक्त होणे.

l स्वत:चा ब्लॉग लिहिता यणे े.

l अनुवाद करण्याचे ततं ्र प्राप्त करण.े

अध्ययन l संदर्भासं ाठी कोशवाङ्‌मय अभ्यासता यणे .े
कौशल्य l अनुभवलले ्या विविध घटनासं दं र्भात व्यापक अर्थाने अभिव्यक्त होता येण.े
l आंतरजालाचा वापर करून व्यवहार करता यणे .े
l संगणकावर उपलब्ध असणाऱ्या विविध शकै ्षणिक ॲप्लिकेशन्सचा उत्तमरीत्या कतृ ियुक्त

वापर करता यणे े.
l प्रसारमाध्यमांतून समोर येणाऱ्या घटकाचं े सांगोपागं आकलन करून त्याविषयी चिकित्सक

माडं णी करता यणे े.
l विविध सामाजिक अडसरांचे आकलन करून घेऊन, त्यांच्या निर्मूलनासाठी स्पष्टपणे

विचाराचं ी माडं णी करता यणे े.
l बहुभाषा परिचय करून घणे ्याची जिज्ञासा निर्माण होण.े
l वाङ्‌मयीन उपक्रमांद्वारे अभिरुची घडवणे व सहभागातून ती वृद्‌धिगं त करणे.
l तंत्रज्ञान आणि आंतरजाल याचं ा योग्य वापर करून ‘स्व’ला अभिव्यक्त करून विकसित

करता यणे े.
l लेखननियमांनुसार मदु ्रितशोधनाचे कौशल्य प्राप्त करता येणे.

भाषाभ्यास l भाषाभ्यास-वाक्यसंश्लेषण, काळाचे उपप्रकार, शब्दभेद, वाक्प्रचार व म्हणी, गटात न
बसणारा शब्द, पारिभाषिक शब्द, इंग्रजी आणि मराठी म्हणी, काही साहित्यिकाचं ी टोपण
नावे व परू ्ण नाव,े काही साहित्यिक व त्यांच्या प्रसिद्ध रचना, ज्ञानपीठ परु स्कारप्राप्त मराठी
साहित्यिक.

l भाषासौंदर्य- शब्दशक्ती, काव्यगुण, अर्थच्छटा
या सर्व सकं ल्पनाचं े आकलन करून घेऊन स्वत:च्या भाषेत त्याचे उपयोजन कौशल्यपरू ्ण

रीतीने करता यणे .े

पाठ्यपसु ्तकाच्या अतं रगं ाविषयी...

मराठी यवु कभारती हे इयत्ता अकरावीचे पाठ्यपसु ्तक अध्ययन-अध्यापनासाठी आपल्या हाती दते ाना विशषे आनंद
होत आहे.

इयत्ता अकरावीसाठी मराठी भाषा विषयाची उद्‌दिष्ेट समोर ठेवनू नमे कपे णाने क्षमता विधाने निश्चित केली आहेत. आपल्या
संदर्भासाठी पाठ्यपुस्तकाच्या सरु ुवातीलाच ही क्षमता विधाने दिली आहते . श्रवण, भाषण-सभं ाषण, वाचन, लखे न, अध्ययन
कौशल्ेय व भाषाभ्यास या क्षेत्रांमध्ेय या क्षमता विधानाचं े वर्गीकरण केले आह.े ही क्षमता विधाने चिकित्सकपणे अभ्यासावीत,
पाठ्यघटकाशं ी आणि स्वाध्यायांमधील कृतींशी पडताळून पाहून या क्षमता कोणकोणत्या पाठ्यघटकामं धनू विकसित होऊ
शकतात हे विचारात घ्याव.े इयत्ता अकरावीच्या अखेरीस विद्यार्थ्यमां ध्ेय या भाषाविषयक क्षमता विकसित व्हाव्यात यासाठी
नियोजनपूर्वक प्रयत्नशील राहावे अशी अपके ्षा आह.े

पाठ्यपुस्तकाची रचना पाच भागांत करण्यात आली आह.े भाग एक व दोन मध्ेय गद्य-पद्य घटकांची योजना केली आह.े
अध्ययन-अध्यापनाचे नियोजन करण्याच्या दृष्टीने ही योजना उपयकु ्त ठरेल. मराठी भाषा आणि साहित्याला वभै वशाली परपं रा
आह.े जुन्या-नव्या साहित्यिकांची लखे नशैली, त्यांतील भाषासौंदर्य, चपखल शब्दयोजना, शब्दांत लपलेला गर्भितार्थ याचं ा
अभ्यास करताना विद्यार्थी आनदं घेऊ शकतील. या प्रत्केय गद्य-पद्य पाठाच्या निवडीमागे प्राधान्याने भाषिक कौशल्यांच्या
विकासाचा विचार केला आह.े तसेच गाभा घटक, नैतिक मलू ्,ेय जीवनकौशल्ेय याचं ा जाणीवपूर्वक विचार केला आह.े

पाठ्यपसु ्तकातील भागांचा आणि पाठाचं ा क्रम निश्चित करताना आशयाचे स्वरूप तसेच मलू ्यमापन आराखडा विचारात
घते ला आह.े

गद्य पाठामं ध्ये व्यक्तिचित्रणपर, वचै ारिक, प्रस्तावना, चितं नपर, विनोदी कथा, चरित्रपर असे विविध साहित्यप्रकार
समाविष्ट केले आहेत. ‘माम’ू या पाठामधून मामूचे व्यक्तिचित्र प्रत्यक्ष डोळ्यांसमोर उभे राहत.े पुस्तके वचै ारिक व भावनिक
सोबत कशी करतात हा विचार ‘अशी पसु ्तक’ं या पाठामध्ेय आला आहे. ‘परिमळ’ या पाठामधनू प्रस्तावना लेखनाचा वगे ळा
परिपाठ आपल्यासमोर येतो. माणसा-माणसांतील संवादाचा अभाव ‘माणसू बाधं यू ा’ या चिंतनपर पाठामधनू अधोरखे ित होतो.
‘वहिनींचा ससु ाट सल्ला’ या कथेमधनू होणारी विनोद निर्मिती आपल्या चेहऱ्यावर हास्य फुलवत.े कोणत्याही सर्वोत्कृष्ट
कार्यासाठी कल्पकतचे ी आणि परिश्रमाची किती परिसीमा गाठावी लागते याचे दर्शन ‘वाङ्मयीन लेण्याचा शिल्पकार’ या चरित्रपर
पाठातून होत.े हे सर्व पाठ भाषा आणि आशयाच्या दृष्टीने समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण आहेत.

स्वाततं ्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर याचं े ‘स्वतंत्रतचे ंे स्तोत्र’ हे राष्भट्र क्तीपर पद्य काव्यानंदासाठी दिलले े आहे. पद्य
घटकांमध्ेय निसर्गकविता, प्रेमकविता, संतकाव्य, विद्रोही कविता, स्त्रीवादी कविता असे विषयामं धील वैविध्य जपण्याचा प्रयत्न
कले ा आह.े घनावळीशी नाते जोडणारी ‘प्राणसई’, निसर्गाशी एकरूप होण्याची आस बाळगणारी ‘झाडांच्या मनात जाऊ’ ही
सहजसंदु र रचना, प्रेयसीच्या दृष्टिभेटीचे तरल वर्णन करणारी ‘दवातं आलिस भल्या पहाटीं’ ही प्रेमकविता, अमतृ ाशी पैजां
जिकं णाऱ्या मराठी भाषचे े महत्त्व सांगणारी संत ज्ञानशे ्वरांची ‘ऐसीं अक्षरंे रसिकें’ ही ओवीबद्ध रचना, जीवनातल्या अंधारात
प्रकाशवाटा दाखवणारी ‘शब्द’ ही कविता आणि स्त्री स्वातंत्र्याचे टप्पे प्रतीकांच्या माध्यमांतनू उलगडनू दाखवणारी ‘पंैजण’ अशा
कविताचं ी मालिका आपल्यासमोर उलगडत जात.े

गये ता, लयबद्धता आणि अलकं ार वैभव ही या पाठ्यपसु ्तकातील कविताचं ी काही वैशिष्ट्ये आहेत. त्यामुळे कवितांमधील
काव्यानभु व मनात पोहोचतो. आशय, विचार, भावना, शब्दसौंदर्य, अर्थसौंदर्य, विचारसौंदर्य या सर्व दृष्टीने याकं डे पाहायला हव.े

पद्य घटकांत ‘रसग्रहण’ कतृ ीचा समावेश आहे. पद्य रचनेतनू निर्माण होणारी स्थायीभाव जागृती व त्यांतून निर्माण होणारी
रसनिर्मिती व्यक्त करणे रसग्रहणात अपेक्षित आहे. त्यासाठी त्या रचनेतील आशयसौंदर्य, विचारसौंदर्य, भावसौंदर्य उलगडून
दाखवणे, त्या रचनेची वशै िष्ट्ये स्पष्ट करणे, रचनते ील प्रतिमा व प्रतीके समजून घऊे न त्यांची दखल घणे े आवश्यक आह.े
रसग्रहणासबं धं ी स्वतंत्र माहिती दिली असनू कवितचे े रसग्रहण करताना ती मार्गदर्शक ठरले .

बहुतके गद्य-पद्य पाठामं ध्ये चित्रांचा समावशे कले ा आहे. त्यामळु े मजकुराला आकर्षकता लाभून आशय उलगडायला
मदत होत.े

‘नाटक’ हा साहित्यप्रकार पाठ्यपुस्तकात स्वततं ्रपणे अंतर्भूत कले ा आह.े त्याच्या अभ्यासातून या साहित्यप्रकाराकडे
पाहण्याची सजग दृष्टी विकसित होणे अपके ्षित आह.े या साहित्यप्रकाराची व्याप्ती मोठी आह.े इयत्ता अकरावीत शिकणाऱ्या
विद्यार्थ्यचां ा भाषिक आवाका लक्षात घेऊन, त्यांना समजेल-रुचले अशा पद्धतीने नाटकाचा परिचय करून दणे ्यात आला
आहे. नाटक म्हणजे काय? नाट्य म्हणजे काय? त्याचबरोबर संगीत नाटक, प्रायोगिक नाटक व व्यावसायिक नाटक यावं िषयीची
ओळख करून देण्यात आली आह.े सोबत तीन नाट्य उतारेही दणे ्यात आले आहेत. तीन नाट्यउताऱ्यांचे स्वरूप वेगळे आहे.
आशय, भाषाशैली, काळ या दृष्टीने ते ‘वेगळे’ आहेत. स्वत:मधील ‘अभिनते ्याला’ वाव मिळावा म्हणून नटाने रचलेली
‘हसवाफसवी’ ही संहिता प्रेक्षकांना हसवता-हसवता अंतर्मुख करणारी आह.े या नाटकातील उतारा या दृष्टीने वैशिष्ट्यपरू ्ण आह.े

‘ध्यानीमनी’ या नाटकातील आई व तिचे ‘काल्पनिक मलू ’ यांच्या नात्यातील भावनिक बधं विचार करायला प्रवतृ ्त करणारा
आहे. या नाटकाचे अनके पदर अर्थपरू ्ण आहते . या नाट्यउताऱ्यातील आशय अगदी वगे ळा विचार देणारा आह.े

दोन पिढ्यांतील अतं र अधोरेखित करणाऱ्या, इतिहास काळातील सामाजिक स्थितीचे दर्शन घडवणाऱ्या ‘सुंदर मी होणार’
या नाट्यउताऱ्यामधील आशय आणि संवाद यांमधनू नाटकाचे स्वरूप स्पष्ट व्हायला मदत होत.े

‘नाटक’ या साहित्यप्रकाराच्या अभ्यासामळु े विद्यार्थ्यंना ा नाटकाशी संबंधित व्यावसायिक संधीची माहिती मिळू शकले .
‘उपयोजित मराठी’ या भागात ‘सतू ्रसचं ालन’, ‘मदु ्रितशोधन’, ‘अनवु ाद’, ‘अनुदिनी (ब्लॉग) लखे न’, ‘रडे िओजॉकी’ या
घटकांची माहिती दिली आहे. हे सर्व घटक भाषिक कौशल्यांच्या उपयोजनाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण आहते च; शिवाय त्या त्या
क्षेत्रांतील व्यावसायिक संधींची माहिती देणारे आहेत. त्यांच्या अभ्यासातून प्राप्त केलले ी भाषिक कौशल्ेय ‘प्रकल्प’ व ‘सादरीकरण’
आणि ‘प्रात्यक्षिक’ यांच्या माध्यमातं ून व्यक्त करण्याची सधं ी विद्यार्थ्यनंा ा मिळणार आहे.
भाग पाचमध्ेय व्याकरण घटकाचं ी रचना कार्यात्मक पद्धतीने केली आहे. शब्दशक्ती, काव्यगणु , वाक्यसशं ्लेषण, काळ,
शब्दभदे या व्याकरण घटकांतून भाषिक कौशल्यांच्या विकासाला शास्त्रशुद्ध पाया मिळले . तसचे विद्यार्थ्यचां ी भाषा समदृ ्ध
होण्यास अधिक मदत होईल.
‘परिशिष्टात’ भाषाविकासाच्या दृष्टीने उपयकु ्त ‘पारिभाषिक शब्द’, ‘इगं ्रजी आणि मराठी म्हणी’, ‘काही साहित्यिकांची
टोपण नावे व पूर्ण नावे’, ‘काही साहित्यिक व त्यांच्या प्रसिद्ध रचना’, ‘ज्ञानपीठ परु स्कारप्राप्त मराठी साहित्यिक’ अशा
सामान्यज्ञानाच्या दृष्टीने उपयुक्त ठरणाऱ्या माहितीचा समावशे केला आह.े
विद्यार्थ्याचं े मलू ्यमापन कतृ िपत्रिकचे ्या माध्यमातनू होणार असल्यामळु े पाठातील प्रत्केय घटकाखाली कृतींच्या स्वरूपातील
स्वाध्याय दिले आहते . स्वाध्यायातील कृती आकलन, उपयोजन, विश्लेषण, सशं ्लेषण, तार्िकक विचार, कार्यकारणभाव व
सर्जनशीलता यांवर आधारित असून त्यांमधून भाषिक विकास, विचार-विकसन, कल्पनाशक्तीला चालना मिळण्यास व
साहित्यिक जाण प्रगल्भ होण्यास मदत होणार आह.े सर्व स्वाध्यायामं धील कतृ ींमध्ेय ववै िध्य आह;े परंतु कृतींचे सर्व प्रकार प्रत्कये
पाठाखाली दणे ्यास मर्यादा आहते . पाठाचा आशय व भाषा विचारात घऊे न आपण योग्य त्या नावीन्यपरू ्ण कतृ ींची भर घालावी.
पूर्वज्ञानावर आधारित व्याकरणाच्या पायाभूत स्वरूपातील कृती त्या त्या पाठाखाली देण्यात आल्या आहेत. प्रथम, द्‌वितीय
वा ततृ ीय स्तरावर भाषा शिकलले ्या विद्यार्थ्यनां ाही या कृती सहज सोडवता यते ील अशा आहते . यामागे विद्यार्थ्यचां े व्याकरणाचे
सर्वसामान्य ज्ञान ताजे राहावे, असा हते ू आहे.
पाठ्यपुस्तकातील पहिल्या पानावर दिलले ्या क्.ूय आर. कोडचा अध्यापनात अवश्य उपयोग करावा. त्यामळु े आपली
आणि विद्यार्थ्यांची संदर्भ समृद्धी वाढेल.
दैनदं िन जीवनाशी सागं ड घालणारे मराठी भाषा विषयाचे शिक्षण विद्यार्थ्यनां ा मिळावे, त्यांना साहित्याचा आस्वाद घते ा
यावा आणि या भाषाभ्यासातून ‘उद्याचे वाचक-लेखक-कवी-व्यावसायिक’ घडावते यासाठी हे पाठ्यपुस्तक महत्त्वाचे साधन
ठरले , असा विश्वास आह.े

अनुक्रमणिका

भाग - १ भाग - २

अ. क्र. पाठ, कविता पृ. क्र. अ. क्र. पाठ, कविता पृ. क्र.
२९
स्वततं ्रतचे ें स्तोत्र (काव्यानंद) १ ७. ‘माणसू ’ बांधयू ा!
- स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर २ - प्रवीण दवणे ३३
१. माम ू
- शिवाजी सावतं ८. ऐसीं अक्षरें रसिकंे (संतकाव्य) ३६
- संत ज्ञानशे ्वर
२. प्राणसई (कविता) ७ ४४
- इदं िरा सतं ९. वहिनींचा ‘सुसाट’ सल्ला
- शोभा बादंे्रे ४७
३. अशी पसु ्तकं ११
- डॉ. निर्मलकमु ार फडकलु े १०. शब्द (कविता) ५३
- यशवंत मनोहर
४. झाडाचं ्या मनात जाऊ (कविता) १६ ५८
- नलशे पाटील ११. वाङ‌् मयीन लणे ्याचा शिल्पकार
- सुमती दवे स्थळे पृ. क्र.
५. परिमळ १९ ८८
- प्रल्हाद कशे व अत्रे १२. पंैजण (कविता) ९३
- नीलम माणगावे १०१
६. दवांत आलिस भल्या पहाटीं (कविता) २५ १०८
- बा. सी. मर्ढेकर कवितेचे रसग्रहण ११४

भाग -३ भाग -४

अ. क्र. साहित्यप्रकार पृ. क्र. अ. क्र. उपयोजित मराठी

नाटक- साहित्यप्रकार-परिचय ६१ १. सतू ्रसंचालन

१. हसवाफसवी - दिलीप प्रभावळकर ७० २. मदु ्रितशोधन

२. ध्यानीमनी - प्रशातं दळवी ७५ ३. अनुवाद

३. सुंदर मी होणार - पु. ल. देशपांड े ८० ४. अनुदिनी (ब्लॉग) लेखन

५. रेडिओजॉकी

भाग -५

अ. क्र. व्याकरण प.ृ क्र.

१. शब्दशक्ती ११९
२. काव्यगुण १२३
३. वाक्यसंश्लेषण १२६
४. काळ १३०
५. शब्दभदे १३२
परिशिष्टे १३७

स्वतंत्रतचे ंे स्तोत्र (काव्यानदं ) भाग - १

स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर (१८८३ ते १९६६) :
कवी, कादबं रीकार, आत्मचरित्रकार, नाटककार, विचारवंत, निबधं कार. लहानपणापासूनच दशे भक्ती आणि स्वातंत्र्याचा
ध्यास. त्यातनू च मातभृ ूमीच्या सवे ेची प्रतिज्ञा. ‘अभिनव भारत’ या ससं ्थेची स्थापना. ‘माझी जन्मठेप’ हा आत्मचरित्रात्मक ग्रंथ.
वयाच्या अकराव्या वर्षी पहिले कवितालेखन. ‘गोमांतक’, ‘कमला’, ‘महासागर’, ‘विरहोच्छव्‌ ास’ ही खडं काव्ये; ‘मृत्युपत्र’,
‘स्वतंत्रतेचें स्तोत्र’, ‘जगन्नाथाचा रथ’, ‘सप्तर्षी’, ‘तारकांस पाहून’ इत्यादी कविता प्रसिद्ध. तरलता, कोमल भावना, भव्यतेची
ओढ, ओज, आत्मसमर्पणाचा ध्यास, तत्त्वचिंतनात्मक वतृ ्ती ही त्यांच्या काव्याची वशै िष्ट्.ये ‘भाषाशुद्धी’ व ‘लिपिशुद्धी’ या
वाङम्‌ यीन चळवळी. क्रांतिकारकत्व, प्रखर विज्ञाननिष्ठा, जहाल भमू िका, बुद्‌धिवादी विचारसरणी यांमुळे सर्वच लखे न प्रभावी.
त्यांच्या साहित्यातून जाज्वल्य राष्भरट् क्तीची भावना प्रकट होते. त्यांनी मराठीच्या साहित्यवभै वात फार मोठी भर घातली.
प्रस्ततु दशे भक्तीपर रचनते कवीने स्वातंत्र्यदेवतेचे स्तोत्र गायले आहे. स्वातंत्र्य म्हणजे राष््रट ाचे चैतन्य आहे, श्वास आहे.
राष्ट्राच्या स्वातंत्र्यासाठी जगणे हीच दशे वासीयांच्या जीवनाची सार्थकता आह.े आपली प्रत्येक कतृ ी आणि त्या मागचा भाव हा
राष्टर्समर्पणाचा, राष्ट्रहिताचा असावा असा संदशे कवी या कवितते ून दते ात.

जयोऽस्ुत ते श्रीमहन्मंगल!े शिवास्पदे शुभदे
स्वतंत्रते भगवति! त्वामहं यशोयुतां वंदे ।।धृ.।।

राष्रट् ाचें चतै न्य मरू ्त तूं नीति-संपदाचं ी
स्वतंत्रते भगवति! श्रीमती राज्ञी तंू त्यांची

परवशतेच्या नभांत तंूची आकाशीं होशी
स्वतंत्रते भगवती! चादं णी चमचम लखलखशी

गालावरच्या कुसुमीं किंवा कसु ुमांच्या गालीं
स्वतंत्रते भगवती! तचू जी विलसतसे लाली

तूं सरू ्याचंे तजे उदधिचें गांभीर्यहि तचंू ी
स्वतंत्रते भगवती! अन्यथा ग्रहण नष्ट तचंे ी

मोक्ष मकु ्ति हीं तुझींच रूपें तुलाच वदे ांती
स्वतंत्रते भगवती! योगिजन परब्रह्म वदती

जें जंे उत्तम उदात्त उन्नत महन्मधरु तें तें
स्वतंत्रते भगवती! सर्व तव सहचारी होतें

हे अधम-रक्त-रंजिते । सजु न-पूजिते । श्रीस्वतंत्रते

तुजसाठिं मरण तंे जनन
तुजवीण जनन तंे मरण
तुज सकल चराचर शरण

भरतभूमिला दृढालिंगना कधिं दशे िल वरदे सावरकराचं ी कविता
स्वतंत्रते भगवति! त्वामहं यशोयुतां वंदे (संपादक : वासुदवे गोविदं मायदेव)

1

१. मामू

शिवाजी सावंत (१९४० ते २००२) :
सुप्रसिद्ध कादंबरीकार. ‘मृत्युंजय’ ही त्यांची कादबं री म्हणजे त्यांच्या लखे नकर्तृत्वाचे शिखर आह.े चरित्रात्मक
कादंबरीलेखन हे त्यांचे आवडते लेखनक्षेत्र. ‘छावा’, ‘युगधं र’, ‘लढत’ या प्रसिद्ध कादंबऱ्या. ‘अशी मने असे नमुन’े , ‘मोरावळा’,
‘लाल माती रंगीत मन’े हे व्यक्तिचित्रण सगं ्रह प्रसिद्ध. ‘शेलका साज’, ‘कांचनकण’ हे ललितलखे न प्रसिद्ध. भारतीय ज्ञानपीठाचा
‘मरू ्तिदवे ी’ परु स्कार, सर्वोत्कृष्ट वाङ्‌मयाच्या महाराष््टर राज्य परु स्काराने पाच वेळा गौरवान्वित. ‘पनू मचदं भुतोडिया’ हा बगं ाली
परु स्कार, पणु े विद्यापीठातर्फे ‘जीवनगौरव’ परु स्कार अशा अनके पुरस्कारांनी सन्मानित. १९९० यावर्षी साहित्याच्या नोबेल
पारितोषकासाठी नामांकन.
‘माम’ू हा व्यक्तिचित्रणात्मक पाठ असून मामचू ्या स्वभावाच्या विविध पलै ंूचे वर्णन पाठात कले े आहे. प्रामाणिक,
देशाभिमानी, नम्र, सेवाभावी व सहृदयी असलेला ‘माम’ू माणसु कीचे विलोभनीय दर्शन घडवतो. समरप्क शब्दरचना, चित्रदर्शी
लखे नशलै ी यांमुळे ‘मामू’ हे व्यक्तिमत्त्व परिणामकारकतेने मनाला भिडत.े

‘घण्‌घण्‌घणऽ्‌ ऽ!’ थोराड घटं चे े टोलावं र टोल पडत प्रार्थना संपते. ‘जनगणमन’ची इशारत मिळते.
राहतात. चैतन्याचे छोटे कोंब उड्या घते वाड्याच्या खांबाला रले लले ा मामू पाय जोडून सावधानचा पवित्रा
प्रार्थनामदं िराकडं एकवटू लागतात. समाधानी चर्येनं मामू घेऊन खडा होतो.
स्टुलावरून खाली उतरतो.
या शाळचे ा मामू एक अवयव झालाय. गले ी चाळीस
रागं ा धरून उभे राहिलेले अनघड, कोवळे कठं वर्षे तो आपल्या अलिबाबाच्या हातानं घटं ेचे टोल दते ,
जोडल्या हातानं ी आणि मिटल्या डोळ्यांनी भावपूर्ण सुरात असे चैतन्याचे कोंब नाचवत आलाय. कोल्हापूर संस्थान
प्रार्थनते नू अज्ञात शक्तीला आळवू लागतात. होतं तवे ्हा राजाराम महाराजांच्या कारकिर्दीतील मामचू ी
नेमणकू आह.े त्यानं दोन राज्यं बघितली. संस्थानाचं आणि
मामू एका दगडी खाबं ाला रेलून आपली चुनेवाणाची लोकशाहीचं. कोल्हापरू करांच्या ककै पिढ्या बघितल्या.
सफेद दाढी कुरवाळत ती समूह प्रार्थना ऐकत राहतो. त्याचं
मन कशात तरी गतंु ून पडतं.

2

मामचू ्या सफेद दाढीत जेवढे केस आहेत तवे ढ्या असचं एकदा मामचू ्या घरी त्याच्या दसु ऱ्या नंबरच्या
त्याच्या आठवणी असतील! खपू बघितलयं आणि भोगलयं मुलाचं ‘शादी मुबारक’ निघाल.ं ठरल्याप्रमाणं मामू मला
त्यान.ं महाराजांचा मुक्काम पन्हाळ्यावर पडला तर मामूला आमंत्रण द्यायला आला. ‘‘सर, पोराचं लग्न हाय. यायला
भल्या पहाटे उठनू साथीदारांसह चौदा मलै ांची पायपीट पाहिजे.’’
करावी लागलीय; पण ही आठवण सागं ताना कठु ं वदे नेची
कळ त्याच्या दाढीधारी चर्वये र तरळत नाही. उलट एका ‘‘माम,ू तुमच्या पोराचं लग्न आहे तर न येऊन कसं
सच्च्या सेवकाला शोभेल अशी अभिमानाची झालर चालेल? नक्की यईे न.’’ मी उत्तर िदल.ं
त्याच्या मुखड्यावर उतरते. डोळे किलकिले करत, भुवया
आक्रसनू त्याच्या बढु ्या दहे ातील उमदं मन बोलून जातं, एका मित्राला घेऊन सधं ्याकाळी शादीच्या मडं पात
‘सर, फाटेचं धुक्यातनं पन्हाळ्यावर चढणं लई गमतीचं. गले ो. मंडप माणसांनी भरला होता. मामनू ं पढु े येत मला
आता वाटतं पर न्हाई झेपत.’ हाताला धरून आघाडीला नऊे न बसवल.ं

संस्थानं विलीन झाली आणि असा इमानी चाकरवर्ग त्या मंडपात आमदार होते, खासदार होत,े बडे
चौवाटा पांगला. त्यातच मामू या शाळते रुजू झाला. एक व्यापारी होते, शिक्षक, प्राध्यापक होते. हयातभर अंगावर
शिपाई म्हणनू . पट्टा चढवनू शिपाई म्हणनू कले ेल्या चाकरीचं चीज
झाल्याचं समाधान त्याच्या सफेद दाढीभर पसरलं होतं.
डईु ला अबोली रगं ाचा फटे ा, अंगात नेहरू शर्टावर गर्द निका लागला. मामूनं जमलले ्या लोकांचे आभार
निळं जाकीट, जाकिटाच्या खिशात चादं ीच्या साखळीचं मानण्यासाठी माईक हातात घते ला.
एक जुनं पॉकटे वॉच, खाली घरे ाची आणि घोट्याजवळ
चणु ्या असलेली तुमान, पायात जनु ापुराणा पंपशू हा मामचू ा ‘‘आज माज्या मुलाच्या लग्नाला आमदारसाहेब
पोशाख आह.े आलेत, खासदार साहबे आलते , मतृ ्युंजयकार आलते -
माज्या गरिबाच्या...’’ मामूचा कंठ दाटनू आला. त्याला
शाळेत तो शिपाई आहे; पण शाळबे ाहरे तो बहुरूपी बोलता यईे ना. त्याची अनुभवानं पाढं री झालेली दाढी
आह.े कठु ं फळाचं ्या मार्केटमध्ये एखाद्या बागवानाच्या थरथरत राहिली. मामूनं कसबे से आभार मानून हातातील
दुकानावर घटकाभर बसनू त्याचं दुकान चालव, तो हातावर माईक खाली ठवे ला.
ठेवेल ते अल्लाची खैर म्हणून आपलसं ं कर; कठु ं एखाद्या
मुस्लिम अधिकाऱ्याच्या बच्चाबच्चीला उरूचद् ी शिकवण ‘धर्मापेक्षा माणूस मोठा आहे आणि माणसापके ्षा
दे. एक ना दोन नानातऱ्हेचे उद्योग मामू करतो. माणुसकी फार फार मोठी आह!े ’ असे विचार घऊे नच त्या
दिवशी मी मडं पातून बाहरे पडलो.
शाळेतील लोकानं ा तो शिपाई वाटतो. शाळबे ाहरे च्या
लोकांना त्याची अनेक रूपं दिसतात. मौलवी, व्यापारी, मामूचा शेवटचा बच्चा शाबू माझ्या हाताखाली
उस्ताद या सगळ्यांचा अंतर्भाव करता येईल असं साऱ्यांनी शिकला. चागं ल्या गणु ानं ी एस. एस. सी. पास झाला. तो
त्याला सुटसटु ीत नाव देऊन टाकलंय-मामू! पास होताच मामचू ं माझ्यामागं लकडं लागल,ं ‘‘सर,
शाबूला कुठतं री चिकटवा.’’
दहा वर्षपंा ूर्वी मी या शाळते रुजू झालो तवे ्हापासून या
माणसाला जवळून पारखत आलोय. गरीब माणसानं किती ‘‘माम,ू हा शवे टचा बच्चा. तुमच्यात कुणीच
आणि कसं हुशार असावं याचा मामू एवढा मासला मला पदवीधर नाही. याला शिकू द्या. याला नोकरीत
काही बघायला मिळालेला नाही. अडकवलात, की हा सपं ला. जरा नेट धरा. काही अडलं
नडलं मला सांगा.’’ मी मामलू ा दिलासा दते होतो.
मी मामचू ्या घरी गृहप्रवेशाच्या कार्यक्रमाला गेलो.
त्याची कर्तबगारी बघून खपू समाधान वाटलं. मामनू ं बदलत्या काळाची पावलं ओळखनू मामनू ं निर्धार
केलेल्या कष्टमय चाकरीचं फळ म्हणून असेल; पण त्याची बांधला. पोराला कॉलेजात दाखल केलं.
सगळीच मुलं गुणवान निघालीत. पैसा कमावतात म्हणनू
माज नाही. बापाचा शब्द त्यांच्या लेखी शेवटचा शब्द परवा परवा मामचू ी बुढी आई अल्लाला प्यारी झाली.
आहे. तो कधी खाली पडत नाही. तिच्या आठवणी सागं ताना मामूच्या डोळ्यांत पाणी
तरळल.ं ‘दुनियते सारं मिळेल सर; पण आईची माया
कुणाकडनं न्हाई मिळायची’, हे त्याचे बोल ऐकताना

3

नातवंडं असलेला मामू मला त्याच्या शाबसू ारखा पोर- विचारतो. मी उत्तर दते ो, ‘‘ऐतिहासिक काळात वावरतो
वयाचा वाटला. त्याची आई वारली त्या दिवशी शाळेला ना सध्या! नसु ती इशारतीबरहुकूम कामं हाते ात आमची!’’
सटु ्टी मिळाली.
एकदा मी आणि मामू शाळचे ्या व्हराडं ्यात बाकावर
हे हायस्कूल शंभर वर्षंावर जनु ं आहे. इथलं रके ॉर्ड गप्पा मारत बसलो. त्या दिवशी मामू खलु ला होता.
त्यामुळं अवाढव्य आहे. कुणी माजी विद्यार्थी यते ो. ससं ्थानिकांच्या काळच्या, वाड्यावरच्या एक-एक अजब
१९२०-२२ सालातील आपल्या नावाचा दाखला मागतो. गमती सागं त होता. तीन तास केव्हा मागं पडले होते
मामू ते रजिस्टर अचकू शोधनू त्याचं नाव धुंडून काढतो. दोघांनाही कळलं नाही.
हाती दाखला पडलेला, बाप्या झालले ा विद्यार्थी मामचू ा
हात हातात घऊे न म्हणतो, ‘‘चलो मामू, चाय लगें .े ’’ प्रसगं ी मामू एखाद्या कार्यक्रमाच्या वळे ी
मुलाचं ्यासमोर दहा-वीस मिनिटे एखाद्या विषयावर बोलू
‘‘कशाला? नगं आत्ताच घते लाय. कुठं हाय आता शकतो. त्याला जसं उरद्चू ं ज्ञान आहे तसंच त्याला
तमु ्ही?’’, मामू त्याचा चहा नाकारण्याचा प्रयत्न करतो. वैद्यकाचहं ी ज्ञान आह.े लहानसर चण असलले ्या
मनात जनु ्या आठवणी रंेगाळणारा विद्यार्थी त्याचा हात शिक्षकाला तो म्हणतो, ‘‘काय पवार सर, काय ही तब्येत?
खेचनू त्याला आग्रहानं चहाला नते ो. मग चहा पिता पिता पैसं काय कोन उरावर बांधून नेणार जाताना? जरा अंग
त्याच्या वळे च्या शिक्षकाचं ्या आठवणींना उजाळा मिळतो. धरीसारकं कायतरी खावा. मी सांगतो तुमाला. साखरचे ्या
‘एम. आर. सर भारी माणूस. कवे ढा आब होता त्या पाकात तूप घालून त्यात शेरभर साफ धतु लले ्या खारका
वक्ताला हायस्कूलचा.’ मामू हरवलले ्या काळाला मुठीत बिया काढून पधं रा दिस मुरतीला घाला. रोज सकाळी
पकडण्याचा प्रयत्न करतो. अनोशा पोटी दोन-दोन खावा. म्हयन्याभरात तुमाला कुनी
वळखनार न्हाई!’’
ही शाळा सरकारी आहे. इथं ड्रॉईंगच्या, कॉमर्सच्या
सरकारी सर्टिफिकेटच्या परीक्षांचं कदें ्र आहे. या परीक्षा कुणाच्या पायाला लागलं तर त्यावर कठु ला पाला
आल्या, की बढु ा मामू पाखरागत हालचाली करू लागतो. वाटून लावावा याचा सल्ला द्यायला मामू विसरत नाही.
नबं र टाकणं, बाकडी हालवून बठै कीची व्यवस्था करणं, कुणाचं पोट बिघडलं तर त्यावर कुठला काढा प्यावा याची
पाणी दणे ्यासाठी गोरगरिबांची पोरं ऑफिसात आणून सूचना द्यायला तो चकु त नाही.
दाखल करणं. पडेल ते काम मामू उत्साहानं करू लागतो.
शाळते एखादा कार्यक्रम निघाला, की त्याची
कधी खळे ताना, कधी प्रार्थनचे ्या वळे ले ा एखादं पोरगं आखणी मामूच्या हातात यते े. फ्लॉवरपॉटपासनू
चक्कर यऊे न कोसळत.ं रिक्षा आणनू , त्यात त्या पोराला टेबलक्लॉथपर्ंयत सारी जुपी जोडनू देऊन पनु ्हा कार्यक्रमाच्या
घालून डॉक्टरकडं नते ाना मामू त्याला आईच्या मायने े धीर वेळी एखादा कोपरा धरून, वक्ता काय काय बोलतो हे तो
दते म्हणतो, ‘‘घाबरू नकोस. ताठ बस. काय झालं न्हाई नीट ध्यान देऊन ऐकतो. कार्यक्रम सपं ला, की मामलू ा
तलु ा.’’ विचारावं, ‘कसा झाला कार्यक्रम?’ वक्त्यात काही खास
नसेल तर नाराजी प्रकट करण्याचीही त्याची एक ढब आहे.
सव्वीस जानवे ारी, पंधरा ऑगस्ट या राष्ट्रीय दिवशी ‘बोललं चांगलं ते, पर म्हनावी तशी रंगत न्हाई भरली.’
कधी कधी मामूच्या हातानं इथला राष्रधट् ्वज, दडं ावर
सरसरत चढतो. शाळेच्या तिसऱ्या मजल्यावरच्या माथ्यावर आणखी वर्षानतं र मामू या शाळेतनू सेवानिवतृ ्त
निकोप वाऱ्यावर फडफडत राहतो. फेट्याजवळ हाताचा होणार. रोजाना दिसणारा त्याचा अबोली रगं ाचा फेटा
पंजा भिडवून मामू राष्गर्ट ीत संपेपर्तयं ध्वजाकडं मान उचं ावनू आणि सफेद दाढी आता दिसणार नाही. माणसाच्या
बघत राहतो. आयुष्याला कठु ं ना कठु ं वळण असत.ं टाळतो म्हटल्यानं ते
नाही टाळता यते .
माझ्याकडं कणु ी बडा पाहुणा आला, की मामूकडं
बघत नुसती मान डुलवली, की तिचा इशारा पकडत मामू सरकारी नियमच आहे. त्याप्रमाणे मामलू ा घरी जावं
चहाची ऑर्डर देतो. पाहुणा बसपे र्तयं चहा दाखल होतो. लागणार; पण मला मात्र वाटत राहात,ं की त्याच्या
‘‘राज,े चहा कवे ्हा सागं ितलात?’’ पाहुणा आश्चर्यानं शेवटच्या क्षणापर्ंतय त्याच्या हातानं इथल्या थोराड घंटचे े

4