Innovation in weaving mats 4

การพัฒนาหลักสูตร
สิ่งแวดล้อมศึกษา

ด้านนวัตกรรม
การทอเสื่อ




The Innovation in weaving mats



บ้ า น เ ขี ย บ ห มู่ 3 ตำ บ ล ข า ม เ รีย ง
อำ เ ภ อ กั น ท ร วิ ชั ย จั ง ห วั ด ม ห า ส า ร ค า ม

ก

คำนำ

รายงานเล่มนี้จัดทําขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของ
วิชาการพัฒนาหลักสูตรสิ่งแวดล้อมศึกษาชั้นปีที่ 3
เพื่อให้ได้ศึกษาหาความรู้ในเรื่องของนวัตกรรมการทอ
เสื่อกก และได้ศึกษาอย่างเข้าใจ เพื่อเป็นประโยชน์กับ
การเรียน

ผู้จัดทําหวังว่า รายงานเล่มนี้จะปีนประโยชน์กับผู้
อ่าน หรือนิสิตที่กําลังหาข้อมูลเรื่องนี้อยู่ หากมีข้อแนะ
นําหรือข้อผิดพลาดประการใด ผู้จัดทําขอน้อมรับไว้
และขออภัยมา ณ ที่นี้ด้วย

คณะผู้จัดทำ

สารบัญ


เรื่อง ข
คำนำ
สารบัญ หน้า
หน่วยที่ 1 ประวัติชุมชน ก
หน่วยที่ 2 ภูมิปัญญา ข
หน่วยที่ 3 ขั้นตอนการผลิต 1
หน่วยที่ 4 ช่องทางการจำหน่าย 4
อ้างอิง 7
11
13

1


หน่วย 1

ประวัติชุมชน

2


ประวัติชุมชน

เดิมที่บ้านเขียบตั้งอยู่หมู่ที่ 8 ตำบลท่าขอนยาง
ซึ่งเป็นบ้านที่เก่าแก่รุ่นเดียวกับบ้านเซียง (โดยเมื่อ
พ.ศ.2520 กรมศิลปากรได้มาขุดค้นพบหลักฐาน
ปรากฎว่าพบโครงกระดูกที่มีอายุประมาณ 1,000ปี)
บ้านเขียบเคยเป็นบ้านที่เจริญรุ่งเรืองในสมัยขอม โดย
สันนิฐานจากซากกระเบื้อง ถ้วย ชาม หม้อ ไห ที่แตก
ซึ่งพบมากมายภายในหมู่บ้าน

ต่อมาเกิดโรคระบาดอย่างรุนแรง ชาวบ้านจึงได้
พากันอพยพไปหาที่อยู่ใหม่จึงทำให้เป็นหมู่บ้านรกร้าง
มาหลายร้อยปี ต่อมาในปี พ.ศ. 2212 ได้มีประชากร
อพยพมาตั้งถิ่นฐานอยู่ในหมู่บ้าน ด้วยกัน 3 กลุ่ม คือ

1. กลุ่มที่อพยพมาจากบ้านเพีย จังหวัดร้อยเอ็ด
2. กลุ่มที่อพยพมาจากบ้านพะบุ จังหวัดขอนแก่น
3. กลุ่มที่อพยกมาจากบ้านตะลุง บ้านหนองหลุบ
จังหวัดมหาสารคาม

ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2425 ได้มีการเลือกตั้งหรือ
แต่งตั้งผู้นําหมู่บ้าน ซึ่งเริ่มจาก พ.ศ. 2425 นายฝ่าย
ไชยโสดา เป็นผู้นํา

3


พ.ศ. 2435 นายคาน จันทรโสภณ เป็นผู้ใหญ่บ้าน
พ.ศ. 2445 นายลอน รัตนพล เป็นผู้ใหญ่บ้าน
พ.ศ. 2479 นายบุญทัน จันทรโสภณ เป็นผู้ใหญ่
บ้าน
พ.ศ. 2500 นายใส ทองขันธ์ เป็นผู้ใหญ่บ้าน
พ.ศ. 2506 นายสิงห์ วงบัวอ เป็นผู้ใหญ่บ้าน
พ.ศ. 2507 นายพันธ์ จันทะเกตุ เป็นผู้ใหญ่บ้าน
พ.ศ. 2525 ได้มีการแบ่งแยกหมู่บ้านเป็น 2
หมู่บ้าน ได้แก่ หมู่ที่ 3 และหมู่ที่ 17 ซึ่งผู้ดํารงตําแหน่ง
ผู้นําชุมชนหรือผู้ใหญ่บ้าน คือ
นาย พันธ์ จันทะเกตุ เป็นผู้ใหญ่บ้าน
นาย ฮวด ทองขันธ์ เป็นผู้ใหญ่บ้าน
หมู่ที่ 17 พ.ศ. 2530 นายประจักร์ ไชยโสดา ได้รับการ
แต่งตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้าน
หมู่ที่ 3 พ.ศ. 2530 นายบุญถิ่น รัตนพล ได้รับการ
แต่งตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ 17
ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2540 ได้มีการแบ่งแยกหมู่บ้าน
เพิ่มอีก 1 หมู่ คือ หมู่ที่ 22 โดยมี นายบง วงบัวอ ได้รับ
การแต่งตั้งเป็นผู้ใหญ่บ้าน

4


หน่วย 2

ภูมิปัญญา

5


ภูมิปัญญา

การทอเสื่อมีมายาวนานตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน
เนื่องจากชาวบ้านส่วนใหญ่ทำอาชีพเกษตรกรรม เมื่อ
ว่างจากการทำเกษตรกรรม ก็จะมีการประกอบอาชีพ
เสริม วิธีการทอเสื่อ หรือในภาษาอีสานเรียกว่า "การต่ำ
สาด" เพื่อนำมาใช้ในชีวิตประจำวันและสร้างรายได้ บาง
ครัวเรือนก็ทำเป็นอาชีพหลักเพื่อสร้างรายได้ให้แก่
ครอบครัว การทอเสื่อเป็นภูมิปัญญาของคนในท้อง
ถิ่น ที่นำเอาต้นกก ต้นไหล หรือต้นผือ มาสอย ( กรีด
แบ่งให้เป็นเส้นบาง ๆ ) ผึ่งแดดให้แห้งแล้วนำไปย้อมสี
ตามที่ต้องการ จากนั้นนำไปทอเป็นผืน ๆ เพื่อนำไปใช้
งาน

ภูมิปัญญาท้องถิ่นที่นำเอาต้นกกมาแปรสภาพ
ให้เป็นเส้น ย้อมสี แล้วสานทอให้เป็นแผ่นผืน เพื่อนำมา
ใช้ปูลาดรองนั่งหรือนอน หรือทำธุรกรรมต่าง ๆ ตลอด
จนทำพิธีกรรมทางศาสนาและความเชื่อ

6


เสื่อกก เป็นผลิตภัณฑ์ที่มีใช้กันอยู่ทั่วไปทั้งใน
ประเทศหรือต่างประเทศ ทั้งนี้เพราะต้นกกเป็นพืช
ธรรมชาติที่ขึ้นอยู่ทั่วทุกภูมิภาค และภูมิปัญญาของ
คนในท้องถิ่นที่นำต้นกกมาแปรสภาพก็มีลักษณะ
คล้ายกัน หรือได้อิทธิพลทางความคิดจากกันและกัน
ทำให้เสื่อกกถูกจัดได้ว่าเป็นปัจจัยจำเป็นอย่างหนึ่ง ต่อ
การดำรงชีวิตของผู้คนในอดีตที่ตำบลบ้านเขียบ ตำ
ขามเรียง อำเภอ กันทรวิชัย จังหวัดมหาสารคาม คือ
ภูมิภาคหนึ่งที่มีการสืบสานภูมิปัญญาทางด้านการทอ
เสื่อกกนี้
มายาวนาน

ดังนั้นการศึกษาข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นการ
ทอเสื่อกกของชุมชน ก็เพื่อให้เห็นถึงวัฒนธรรมทาง
ภูมิปัญญาของท้องถิ่น และปัญหาที่เสี่ยงต่อการสูญ
สิ้นของภูมิปัญญาว่ามีมากหรือน้อย และด้วยปัจจัย
หรือองค์ประกอบใด เพื่อนำไปสู่การอนุรักษ์หรือแก้ไข
สำหรับบุคคลหรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องในโอกาสต่อไป

7


หน่วย 3

ขั้นตอนการผลิต

8


วัตถุดิบและอุปกรณ์

1. ไหล 2. สีเคมี

3. เชือกไนลอน 4. โฮง

9


ขั้นตอนการผลิต

ขั้นตอนที่ 1 การสอยต้นกก
1. ตัดต้นกกสด
2. คัดเลือกต้นกกที่มีขนาดเท่ากันไว้ด้วยกัน
3. นำต้นกกที่คัดแล้วมาสอยเป็นเส้นเล็กโดยใช้มีด
แหลมปลายคม
4. นำเส้นกกที่สอยแล้วมาผึ่งแดดให้แห้ง
5. พอตากเสร็จแล้วก็มัดเป็นมัด ๆ รอการย้อมสี

ขั้นตอนที่ 2 การย้อมสี
1. เลือกซื้อสีสำหรับย้อมกกสีต่าง ๆ ที่มีสีสัน
สวยงาม เช่น สีแดง สีชมพู สีเหลือง สีม่วง สี
เขียว เป็นต้น
2. ก่อไฟโดยไฟที่ใช้ต้องสม่ำเสมอ
3. นำปี๊ บใส่น้ำพอประมาณท่วมเส้นกกนำมาตั้งบน
เตารอให้น้ำเดือด พอน้ำเดือดก็นำสีที่เลือกมาเท
ลง
4. นำเส้นกกที่คัดเลือกแล้วลงย้อมจนเพียวพอที่จะ
ใช้ในการทอ
5. นำเส้นกกที่ย้อมสีแล้วลงล้างในน้ำเปล่าแล้วนำไป
ตากแดดจนแห้ง พอแห้งแล้วก็นำมามัดรวมกัน
โดยแยกเป็นสีแต่ละสี

10


ขั้นตอนที่ 3 วิธีการทอ
1. กางโฮงและฟืมสำหรับทำเสื่อ
2. นำเชือกไนลอนสำหรับทอเสื่อมาโยงใส่ฟืมจน
เสร็จ
3. ฟืมที่ใช้ต้องมีขนาดเท่ากับเส้นกก และฟืมแต่ละ
ฟืมก็อาจจะใช้ทอลายไม่เหมือนกัน
4. นำเส้นกกที่ย้อมสีตากจนแห้งนำมาทอเสื่อ
5. เลือกสีและลายที่จะทอ จากนั้นก็เริ่มทอจนได้เป็น
แผ่นผืน
6. พอทอเสร็จก็ตัด แล้วนำไปตากแดดเพื่อให้สีติด
ทนนาน หลังจากนั้นนำไปเก็บไว้ในที่ร่ม

ภาพขั้นตอน ภาพขั้นตอนการทอเสื่อ
การนำเชือกไนลอนใส่ฟืม

11


หน่วย 4

ช่องทางการจำหน่าย
(E-Market)

12


ช่องทางการจำหน่าย

มีทั้งขายเองโดยตรง และมีคนกลางมารับซื้อ
เสื่อขนาด 1 x 2 เมตร
ราคาเริ่มต้น 150 บาท

(ปล. ราคาขึ้นอยู่กับความกว้างและความยาวของเสื่อ)
เสื่อลายขิต

ราคาเริ่มต้น 700 บาท




เสื่อลายธรรมดา เสื่อลายขิต

13


อ้างอิง

• ประวัติบ้านเขียบ (สัมภาษณ์) นางสมัคร ชูพันธ์
(ผู้ใหญ่บ้านบ้านเขียบ)

• ภูมิปัญญการทอเสื่อกก (ออนไลน์)
https://www.m-culture.go.th/roiet/ewt_news
.php?id=1588&filename=index : สํานักงงาน
วัฒนธรรมจังหวัดร้อยเอ็ด (2564)

• ขั้นตอนการผลิต
(ออนไลน์)https://esan108.com



การพัฒนาหลักสูตร
สิ่งแวดล้อมศึกษาสำหรับชุมชน
ด้านนวัตกรรมการทอเสื่อกก