Тергов_амалиёти_2022

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





базу данных ДНК, было установлено, требует пошагового определения
что череп принадлежал лицу, который работы, которую должен выполнять
утонул в лодке в результате волны каждый субъект государственной
в 2012 году и с тех пор числился как геномной регистрации. Изучение
без вести пропавшим [4]. Как видно опыта зарубежных стран в этой
из вышеуказанного примера, эта области показало, что во многих
совместимость, наряду с опознанием странах, принявших законы в этой
трупа, позволила установить смерть сфере, процедура государственной
человека, пропавшего без вести 6 лет геномной регистрации регулируется
назад. постановлениями правительства.
Согласно статистическим дан- В частности, в соответствии
ным, в нашей стране в 2016- с Законом Республики Казахстан от
2021 годах 30% пропавших без 30 декабря 2016 г. № 40-VI ЗРК
вести лиц не были найдены, а 38% «О дактилоскопической и геномной
неопознанных трупов не опознаны, регистрации» правительством было
что подтверждает недостаточную принято Постановление № 636 от
эффективность проделываемых ра- 31 января 2018 г. «Об утверждении
бот[5]. Одна из основных причин этого Правил проведения дактилоскопи-
заключается в отсутствии единой ческой и геномной регистрации». [7]
базы данных геномной информации, Аналогичным образом, в соответствии
которая не позволяет внесения с Законом «О государственной
геномной информации биологических геномной регистрации в Российской
родственников пропавших без вести Федерации» Правительство Рос-
лиц и неопознанных трупов для сийской Федерации приняло
последующей идентификации путем Постановление № 828 от 11 октября
сравнения. 2011 г. «Об утверждении Положения
В связи с этим, 24 ноября о порядке проведения обязательной
2020 года принят Закон ЗРУ-649 государственной геномной регистрации
«О государственной геномной лиц, осужденных и отбывающих
регистрации», который создал правовую наказание в виде лишения свободы» [8].
базу для формирования единой Исходя из этого, на основании
базы данных геномной информации. Закона «О государственной геномной
В статье 9 Закона «О государственной регистрации» Кабинетом Министров
геномной регистрации» определено, что Республики Узбекистан было принято
Министерство внутренних дел является Постановление № 689 от 17 ноября
компетентным органом в области 2021 года «Об утверждении Положения
государственной геномной регистрации, о порядке государственной регистрации
а в статье 11 - Министерство внутрен- геномов», в соответствии с которым
них дел ведет Единую базу данных утверждено положение, определяющее
геномной информации [6]. порядок государственной геномной
Хотя Закон «О государственной регистрации.
геномной регистрации» устанавливает Данным положением были
общие правила государственной утверждены обязанности и функции
геномной регистрации, на практике государственных органов и учреждений,
полное установление ее механизмов на которые Законом возложены задачи


51

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





по формированию единой базы данных, Исходя из этого, полагаем что
а также виды биологических матери- проверка повторной регистрации
алов, подлежащих отбору, субъекты, в Единой базе данных геномной
имеющие полномочия по получению информации Главного экспертно-
биологических материалов, условия криминалистического центра МВД
хранения биологических материалов, Республики Узбекистан послужит
порядок получения и документирования пресечению двойных затрат
геномной информации из биологических государством, ускорению обработки
материалов, требования по внесению данных.
и хранению геномной информации в Кроме того, в пункте 29 положения
единой базе данных, а также размер говорится, что если есть возможность
затрат на государственную геномную предоставить биологический материал
регистрацию одного человека. в соответствующие лаборатории для
В частности, в пункте 8 данного исследования в течение пяти дней с
положения, в целях предотвращения момента получения биологического
повторного получения у лиц материала, тогда в качестве образца
биологического материала и повторной могут быть получены слюны, в
регистрации лиц, подлежащих противном случае должны быть
обязательной геномной регистрации получены образцы крови.
в Единой базе данных геномной Следует отметить, что ни для
информации, внедряется механизм кого не секрет, что биологические
проверки повторной регистрации. материалы меняют свои свойства под
Как известно, получение геномной воздействием внешней среды, когда
информации из биологического они находятся вне живого организма.
материала является дорогостоящим Этот процесс происходит еще быстрее,
процессом. Кроме того, повторное особенно в жарких и влажных условиях.
включение одного и того же результата В большинстве случаев взятие
в базу данных путем получения образцов слюны из ротовой полости
повторного биологического материала человека оказывается наиболее
от лица, подлежащего обязательной неинвазивным методом при геномной
геномной регистрации, может повлечь регистрации человека. На самом
за собой двойные расходы для деле образцов слюны достаточно для
государства. получения геномной информации.
В практике зарубежных стран Однако существуют объективные
известны случаи, когда физического причины снижения его эффективности.
лица повторно регистрируют в базе Один из них заключается в том, что при
данных ДНК. Например, в национальной длительном хранении образцов слюны
базе данных ДНК Великобритании в пробе для получения биологического
геномная информация некоторых материала, например, при резких
лиц зарегистрирована несколько перепадах температуры воздуха при
раз, что привело к искусственному ввозе из отдаленных регионов нашей
увеличению объема информации при страны, ее состав может изменяться
обработке данных, снижению скорости под воздействием солнечных лучей и
и чрезмерным затратам. препятствовать получению геномной




52

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





информации. Поэтому, если от получения получении биологических материалов,
биологического материала от живых лиц которые служат для получения геномной
до проведения судебно-биологической информации из биологического мате-
экспертизы ДНК человека проходит риала и внесения его в единую базу
длительное время, то более эффективно данных.
получать образцы крови. В заключение следует отметить,
Если принять во внимание что формирование в стране единой
размеры территории нашей страны, базы геномной информации, наряду
то как города расположены далеко с внедрением современных
друг от друга, а также учитывая что, информационно-коммуникационных
судебно-биологическая экспертиза технологий в борьбе с преступностью,
ДНК человека проводится сегодня повысит эффективность раскрытия
только в городе Ташкенте, то при преступлений, установления место-
перевозке биологических материалов нахождения без вести пропавших и
из отдаленных регионов республики личности неопознанных трупов. В то
в город Ташкент его характеристики же время строгое соблюдение порядка
под воздействием внешних факторов государственной геномной регистрации
могут изменится, что само по себе будет прямо пропорционально влияет на
снижать возможность получения из эффективность единой базы данных.
него геномной информации. Поэтому
органы доследственной проверки,
дознания и следствия должны
соблюдать вышеуказанные условия при


Сноски/References:
1. Масалов А.А. Нелюди. Самые знаменитые маньяки / А.А.Масалов. - Ростов н/Д:
Феникс, 2007. – 256 с.
2. 52 человека сгорели в автобусе: Дело направили в суд. Электронный источник: https://
tengrinews.kz/kazakhstan_news/52-cheloveka-sgoreli-v-avtobuse-delo-napravili-v-sud-348598/
3. Материалы Следственного департаменти при МВД Республики Узбекистан.
4. National DNA Database Strategy Board Biennial Report 2018 - 2020 Электронный
источник:https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/
attachment_data/file/913011/NDNAD_Strategy_Board_AR_2018-2020_Web_Accessible.pdf
5. Сведения Центра правовой статистики и оперативно-учетной информации МВД
Республики Узбекистан
6. См. статьи 9 и 11 Закона “О государственной геномной регирстрации”.
Электронный источник: // URL:http://www.lex.uz.
7. Постановление Правительства Республики Казахстан 636 от 31 января 2018 года
«Об утверждении Правил проведения дактилоскопической и геномной регистрации».
Электронный источник: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1800000036
8. Постановление Правительства Российской Федерации 828 от 11 октября
2011 года «Об утверждении Положения о порядке проведения обязательной государственной
геномной регистрации лиц, осужденных и отбывающих наказание в виде лишения свободы».
Электронный источник: https://www.garant.ru/products/ipo/prime/doc/12090618/




53

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ



ИШНИ СУДГА ҚАДАР ЮРИТИШ БОСҚИЧИДА АХБОРОТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШ САМАРАДОРЛИГИНИ ОШИРИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ

PROSPECTS FOR INCREASING THE EFFICIENCY OF USING INFORMATION
TECHNOLOGIES IN THE PRE-TRIAL PROCEEDING





























































Орипов Собирзода Собир ўғли Oripov Sobirzoda Sobir ugli

Ички ишлар вазирлиги ҳузуридаги Head of the Investigation Department

Тергов департаменти бўлим under the Ministry of Internal Affairs
бошлиғи, Independent researcher
мустақил изланувчи

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Аннотация. Ушбу мақолада ишни судга қадар юритиш босқичида ахборот
технологияларидан фойдаланиш, далиллар, жумладан электрон (рақамли)
далиллари олиш, текшириш ва мустаҳкамлаш борасида бугунги кунда мавжуд
муаммолар, уларни ҳал этишнинг йўллари илмий ва амалий жиҳатдан, таҳлиллар
асосида ёртилган.
Калит сўзлар: жиноят иши, далиллар, электрон (рақамли) далил, ахборот
технологиялари, тергов ҳаркатлари, электрон жиноят иши.

Annotation. This article discusses the current problems in the use of information
technology in the pre-trial phase of the case, the acquisition, verification and consolidation
of evidence, including electronic (digital) evidence, and ways to solve them on the basis of
scientific and practical analysis.
Keywords: criminal case, evidence, electronic (digital) evidence, information
technology, investigative actions, electronic criminal case.

Замонавий ахборот жамиятида янги шартлари, реалликлари ва
рўй бераётган ўзгаришлар жиноят- ёндашувларини талаб этмоқда[1].
процессуал шаклнинг классик Бироқ, жиноий процессини
талабларига жавоб беришини ахборот билан таъминлашнинг
таъминлаш мақсадида ва ҳуқуқий тартибга солиниши ҳали ҳам
маълумотларни зудлик билан қисман ва барқарор эмас. Ханузгача
электрон ҳужжат кўринишида ахборот технологияларидан фойда-
нусхалаш, олиб қўйиш, сақлаш, ланиш бўйича умумий қоидалар,
қайта ишлаш, узатиш ва судда техник воситалар тушунчаси, техник
тақдим этишни тартибга солувчи воситалардан фойдаланишни
жиноят-процессуал нормаларни қабул қилиш мезонлари, баъзи
ишлаб чиқишни, шунингдек, энг истисноларни инобатга олмаганда,
муҳими, ахборот технологиялари процессуал қонунларда ҳам тўлиқ
имкониятларини ҳисобга олган ҳолда, аксини топмаган.
жиноят-процессида иш юритиш Ўзбекистон Республикаси Жиноят-
шаклларини замонавийлаштиришни процессуал кодексининг жуда кўплаб
талаб қилади. нормаларида “техник воситалар”
Бугунги кунда инсоният атамасига тўхталиб ўтилган бўлса-
томонидан ижтимоий ҳаётнинг да, унга аниқ ҳуқуқий таърифи
деярли барча соҳаларида blockchain, берилмаган.
Internet of Things, Artificial intelligence, Ўзбекистон Республикси амал-
Big Data каби турли ҳил технологик даги Жиноят-процессуал кодексида
платформалар фаол қўлланилиб “ахборот техникаси” элементлари
келинмоқда. шунингдек Facebook, бўлган жиноят-процессуал иш юритув
VK, Twitter ва бошқа ижтимоий шаклларнинг бир неча турларини
тармоқлари ҳам алоҳида ўринга эга. ажратиш мумкин:
Мазкур технологиялар фуқаролик- 1) тергов ҳаракатларини амалга
ҳуқуқий тартибга солишнинг оширишда ахборот технология




55

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





воситаларидан фойдаланишнинг тенденцияси кузатилмоқда. Жум-
умумий тартибини ва алоҳида тергов ладан, Ўзбекистон Республикаси
ҳаракатларига тегишли махсус Президентининг 15.05.2018 йилдаги
тартибни тартибга солиш; “Жиноят ва жиноят процессуал
2) жиноят процесси қонунчилиги тизимини тубдан
иштирокчиларининг жиноят иши такомиллаштириш чора-тадбирлари
материаллари билан танишишда тўғрисида”ги ПҚ-3723-сон қарори
техник воситалардан фойдаланиш асосида ташкил этилган ишчи гуруҳда
тартибини аниқлаш; жиноят процессуал қонунчилигида
3) биринчи, апелляция ва далилларни олиш, текшириш
кассация инстанциялари судларида ва мустаҳкамлашда ахборот
техник воситалардан фойдаланиш технологияларидан фойдаланиш
шартларини аниқлаш; билан боғлиқ янгиликларни ҳам
4) турли процессуал ҳужжат- киритилиши назарда тутилган. Биз
ларни шакллантириш учун техник яқин келажакда далиллар электрон
воситалардан фойдаланиш имкония- турлари босма (қоғоз) шаклидаги
тини аниқлаш. далиллар билан бир ҳил ахҳамиятга
Жиноят процессида ахборот эга бўлади ва қоғоз шаклдаги
технологияларидан ҳақиқий ва далиллар ўз ўрнини босқичма-босқич
норматив фойдаланиш ўртасидаги электрон ҳужжат айланиши билан
мавжуд тафовутдан келиб чиқиб, алмашади, деб тахмин қиламиз.
амалдаги жиноят-процессуал Бироқ, биламизки бу ўтиш
қонунчилиги бу борадаги муайян даври бир қатор муаммолар билан
янгиланишларга муҳтож. боғлиқ бўлади. Фикримизча улардан
Айни дамда жиноят процессида бири, далларни расмийлаштириш
электрон далилларнинг мезонлари (электрон шаклда ифодалаш)
қандай бўлиши керак деган бўлади. Бунинг учун биринчи галда
савол ҳанузгача мунозарали “далиллар”нинг умумий тушунчасига,
бўлиб қолмоқда. Бунинг учун “электрон далиллар”ни тушунчасини
биринчи навбатда, ахборот техно- киритиш, уларнинг долзарблиги,
логияларидан фойдаланишнинг асо- қабул қилиниши ва ишончлилиги
сий тамойилларини бирлаштириш, мезонларини аниқлаштириш лозим.
қолаверса, ахборот технологиялари Бугунги кунда “электрон далиллар”
ёрдамида амалга ошириладиган аломатлари ва уларни жиноят ишини
ҳаракатларнинг жиноят-процессуал исботлаш жараёнига жалб қилиш
шаклини тартибга солиш зарур. мезонлари мавжуд эмас. Шунингдек,
Ҳозирги кунда давлат ҳуқуқ агар компютер маълумотларининг
соҳасида электрон ҳужжат айла- муаллифлиги, яхлитлиги ва
ниши жуда кам қўлланилади, ўзгармаслиги, шунингдек унинг
аммо сўнгги йилларда электрон бошқа хусусиятлари ҳақида шубҳа
ҳужжат айланишини ошириш ва туғилса, тергов давомида компютер-
электрон шаклда далилларни техник экспертиза тайинланади.
тўплаш масаласини ҳал қилиш Гувоҳ, жабрланувчи, эксперт ва






56

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





бошқа шахсларнинг кўрсатувларини 2) гувоҳнинг, жабрланувчининг,
электрон шаклда мустаҳкамлаш ва гумон қилинувчининг, айбла-
кейинчалик уларни қайд етиш, иш нувчининг, судланувчининг кўрсатув-
материалларига электрон шаклда лари;
моддий далилларни киритиш 3) экспертнинг хулосаси ва
имкониятини электрон шаклда бериш кўрсатувлари;
мақсадида, Жиноят - процессуал 4) мутахассиснинг ёзма фикрлари
кодексида “электрон (рақамли) ва кўрсатувлари;
далиллар” ҳақидаги нормани киритиш 5) тафтиш ҳужжатлари;
мақсадга мувофиқ. Бундай далиллар 6) электрон (рақамли) маълумот-
сифатида нафақат мансабдор лар, шу жумладан овозли ёзувлар,
шахснинг электрон рақамли имзоси видеоёзувлар, кинотасвир ва фото-
билан имзоланган ҳужжатлар, балки суратлардан иборат материаллар;
тергов ҳаракатларининг аудио- ва 7) тергов ва суд ҳаракатларининг
видеоёзувлари ҳам электрон шаклда баённомалари ва бошқа ҳужжатлар
тақдим этилиши мумкин. билан аниқланади.
Бундан ташқари, далиллар Жисмоний ва юридик шахслар
шаклининг ўзгариши туфайли ҳамда уларнинг вакиллари томонидан
норманинг матнига далилларнинг мустақил равишда олиниб, терговга
қабул қилиниши учун қўшимча қадар текширув, суриштирув,
умумий мезонларни киритиш керак. дастлабки тергов ва суд органларига
Юқоридагилардан келиб чиқиб, тақдим қилинган маълумотлар иш
Жиноят-процессуал кодексининг ҳужжатларига қўшилади, белгиланган
81-моддасини қуйидаги таҳрирда тартибда текширилгандан сўнг, далил
баён қилиш таклиф этилади: сифатида тан олиниши мумкин.
“Ижтимоий хавфли қилмишнинг Агар тезкор-қидирув тадбир-
юз берган-бермаганлигини, шу ларининг натижалари фақат қонун
қилмишни содир этган шахснинг талабларига мувофиқ олинган бўлса,
айбли-айбсизлигини ва ишни тўғри ушбу Кодекс нормаларига мувофиқ
ҳал қилиш учун аҳамиятга молик текширилган ва баҳоланганидан
бошқа ҳолатларни терговга қадар кейин ҳамда ҳуқуқни муҳофаза
текширувни амалга оширувчи қилувчи органлар ходимларининг
орган мансабдор шахсининг, ёки тезкор-қидирув тадбирида
суриштирувчининг, терговчининг ва иштирок этган бошқа шахсларнинг
суднинг қонунда белгиланган ҳаракатларига боғлиқ бўлмаган
тартибда аниқлашига асос бўладиган ҳолда шахсда жиноят содир этиш
ҳар қандай ҳақиқий маълумотлар учун шаклланган қасд мавжуд
жиноят иши бўйича далил бўлганлигидан далолат берса, ушбу
ҳисобланади. натижалар далил сифатида тан
Бу маълумотлар: олиниши мумкин.”
1) терговга қадар текширув Бундан ташқари, қонун
давомида тўпланган нарса ва ҳужжатларида, жумладан ишни
ҳужжатлар; судга қадар юритиш босқичида






57

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





ўзида электрон (рақамли) аниқлаш, фош этиш ва тергов
маълумотлар ташувчилар орқали қилишни таъминлашнинг “қонуний”
процесс иштирокчилари томонидан муқобиллари бўлмиш янги
тақдим этилган далилий аҳамиятга технологиялар жорий етилиб, маса-
эга маълумотлар ва улар бўйича лан, ўтган асрнинг 60-йилларида кино
тузилган (электрон) процессуал ва аудиоёзувнинг жорий етилиши
ҳужжатларнинг ҳуқуқий кучи ҳамда 80-ларда видеоёзувнинг
тенлигини назарда тутилиши жорий етилиши билан боғлиқ
лозим. Бунда процессуал ҳужжат- муаммолар пайдо бўлди. “...Агар
ларнинг электрон кўринишда зарурат туғилса, деярли ҳар қандай
расмийлаштирилиши уларнинг қоғоз баённомага, мансабдор шахснинг
шаклдаги кўрниши билан бир ҳил виждонсизлиги оқибатида муайян
юридик кучга эгалиги билан ўзгаришлар киритилиши мумкин.”
тавсифланиши даркор. Таҳмини- Келтирилган масалалар албатта
мизча, келажакда жиноятга оид Жиноят-процессуал кодексига таҳри-
электрон ахборотларни нусхалаш, рий қўшимча ва ўзгартиришлар
сақлаш ва узатишнинг техник киритилиш йўли билан ҳал этилиши
воситалари, уларнинг аналог керак, аммо бугунги кунда электрон
кўринишари бўлмиш қоғоз шаклдаги далилларни тасдиқлашни тартибга
ҳужжатларни кераксиз ҳолга солувчи норма мавжуд эмас.
келтиради, яъни жиноят процесси Шу сабабли, биринчи навбатда,
асосан электрон ҳужжат айланиши электрон далилларнинг ҳақиқийлиги
кўринишига ўтиш мумкин. кафолатлари тўғрисидаги норма-
Бундан ташқари, Ўзбекистон ларни шакллантириш орқали
Республикаси Жиноят-процессуал ахборот технологиялари ва электрон
кодексининг 90-моддасини ҳам ҳужжатлардан фойдаланган ҳолда,
қуйидаги таҳрирдаги тўртинчи қисм уларнинг ўзгармаслиги, мумкин
билан тўлдириш лозим: ташқи тажовузлардан ҳимоя
“Сўроқ қилиш жараёни қилинганлиги ва кейинчалик ўрга-
ва натижалари аудио- ва ниш учун фойдаланиш, электрон
видеоёзувдан фойдаланган ҳолда нусхаларни жойлаштириш, электрон
соддалаштирилган тартибда расмий- ахборотни нусхалаш, текшириш, олиб
лаштирилиши мумкин. Бунда аудио- қўйиш билан боғлиқ процессуал
ва видеоёзувдан баённомага илова ҳаракатларини ўтказишда заруратга
қилиниши шарт.” кўра мутахассиснинг иштироки тергов
Шуни алоҳида таъкидлаш ҳаракатлари ва бошқа тадбирларни
жоизки, жиноят процессида электрон ўтказишнинг асосий тамойилларини
маълумотлардан фойдаланиш, тартибга солиниши керак.
уларнинг ҳақиқийлигини белгиловчи Электрон маълумотларнинг ташув-
аниқ мезонларни назарда тутиши чилари энг кенг тарқалган ва айни
лозим. B.Б.Вехов таъкидлаганидек, пайтда уларни олиб қўйиш тартиби
ахборотни сохталаштириш маса- қийин бўлган объектлардан биридир.
ласи доимий равишда ўртага Амалдаги Қонунчилик мазмунига
чиқиб туради, чунки жиноятларни кўра, “электрон (рақамли) маълумот




58

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz






























ташувчи” сифатида тергов ҳаракати учун мажбурий бўлган талабларни
давомида олиб қўйилиши мумкин ҳам назарда тутиш лозим[2].
бўлган ички қаттиқ диск, турли хил Далилларни тўплаш, текши-
оптик дисклар, магнит-оптик дисклар, риш ва баҳолашда ахборот
турли форматдаги хотира карталари, технологияларидан бир хилда
USB флеш-хотиралар, юмшоқ магнит кенг фойдаланиш жиноят процес-
дисклар, ўрнатилган хотира чипи, сининг ишни судга қадар юритиш
электрон ҳисоблаш машиналарининг вақтидан вужудга келади. Электрон
оператив хотираси, компютернинг ҳужжат айланиши ёки ахборот
доимий програмланадиган хотира технологияларидан асосида ҳақи-
қурилмаси, периферик қурилма- қатни аниқлашнинг ўзига хос
ларнинг оператив хотираси ва бошқа кўриниши бўлган “электрон усулда
воситалар тушунилади. Жиноят- ҳақиқатни аниқлаш”нинг махсус
процессуал кодексининг 91 ва тушунчаси ҳуқуқшунослик фанида
4
42 -моддалари мазмунидан келиб умумеътироф этилган. Электрон
6
чиқадики, “электрон маълумотлар ҳақиқатни аниқлаш тизими аудио-
ташувчи” тушунчаси барча ва видео баённома, электрон архив
кўрсатилган қурилмалар рўйхатини ва электрон қарорлар қабул қилиш
қамраб олади. Шунга кўра, электрон кўзда тутади.
ташувчи воситаларни далилий Айнан мазкур тушунчани
аҳамиятга эга манба сифатида ифодалаш мақсадида жиноят
аниқлаш тинтув шаклида ҳам, олиб процессуал қонунчилигини “Жиноятга
қўйиш шаклида ҳам бўлиши мумкин. оид ишлар бўйича электрон иш
Шу муносабат билан С.В. Зуев юритиш” боби билан тўлдириш ва
ва К.И. Сутягиннинг фикрига кўра, уни қуйидагиларни назарда тутувчи
“ахборотни электрон нусхалаш» моддаларни киритиш мақсадга
Жиноят-процессуал кодексида муста- мувофиқ бўлади:
қил тергов ҳаракати сифатида 1) 320 -модда. Жиноятга оид
1
белгилашни таклиф қиладилар ва бир ишларни юритишнинг ахборот-
вақтнинг ўзида “электрон далиллар” телекоммуникация тизими;




59

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





2) 320 -модда. Жиноятга оид билан чекланади. Ҳужжатнинг
2
ишларни юритишнинг ахборот- электрон тасвирига, шунингдек,
телекоммуникация тизимидаги жиноятни электрон шаклда
маълумотлардан фойдаланиш; баён этишда ҳақиқийлик тусини
3) 320 -модда. Жиноятга оид беришга нисбатан қонунийликни
3
ишларни юритиш шакли. таъминлашда муаммо мавжуд. Ушбу
Шуни таъкидлаш керакки, жиноят муаммони бартараф этишнинг энг
ишини юритишга масъул бўлган самарали усули электрон рақамли
давлат органлари ва мансабдор имзодан фойдаланишдир.
шахслар фаолиятини ташкил П.С. Пастухов фикрига кўра,
этишда ахборот технологияларидан «маъмурий тартиб тамоиллар» деб
фойдаланиш тартиби қонун аталмиш шаклда турли ижтимоий
ҳужжатларда батафсил ёритил- соҳаларда аҳолига хизматлар
масада, аслида улардан фойдаланиш стандартлаштирилган хизматлар
жиноят процессининг ишни судга кўрсатиш аллақачон муамомалага
қадар юритиш ва суд босқичларида киритилган. Хусусан, бундай
ҳам жиноят процессини юритишда “маъмурий тартиб тамоиллар” Адлия
намоён бўлади. Бундай ахборот вазирлиги Давлат хизматлари
технологияларига судларда жиноятга агентлиги томонидан кўрсатилаётган
оид ишларни юритишнинг ахборот- бир қатор хизматларни ўз ичига
телекоммуникация тизими, электрон олади. Кейинги қадам – жиноятга
рақамли имзо, электрон жиноят иши оид келиб тушган ҳабарлар
ва бошқалар киради. асосида жиноят процессини
Электрон шаклда иш юритиш юритиш ҳамда терговга қалар
процессуал ҳаракатларни амалга текширув материаллари ва жиноят
оширишда ўзига хос қулайликларни ишлари доирасида аниқланиши
яратади. Мисол учун, прокурор ўз лозим бўлган маълумотларни
ваколатларини амалга ошириш ҳимояланган ахборот тизими
мақсадида, жиноятга оид ариза орқали олишни тартибга солиш,
ва хабарларни кўриш ҳамда жиноят ишлари бўйича процесуал
ҳал қилинишида қонунийликни ҳаракатларни амалга ошириш, шу
таъминлаш мақсадида (Жиноят- жумладан жиноят ишини ишни
процессуал кодексининг 382-моддаси судга қадар ва суд тергови
2-қисми) материаллари ёки жиноят давомида тергов қилиш ҳамда унинг
ишлари билан электрон тизим орқали процессуал нормада акс эттирган
танишиш имконияти мавжуд. Қоғоз ҳолда механизмини белгиланган
шаклдаги процессуал ҳужжатларни электрон форматга айлантириш
сканерлаш йўли билан олинган кун тартибидан ўрин олмоқда.
электрон нусхалари ҳужжатнинг Қисқа қилиб айтганда, процессуал
электрон тасвири деб номланди. иш юритиш ёзма шаклдан ахборот
Лекин, ҳужжатнинг электрон телекоммуникация тармоғига ўтиши
тасвиридан фойдаланиш фақат тенденсияси кузатилмоқда[3].
электрон ҳужжат айланиши доираси Шу каби А.Ф. Абдулвалиев ҳам






60

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





электрон ҳужжат айланишига ўтишни суд томонидан тақдим қилинган
бугунги кун талаб деб ҳисоблаб, у маълумога кўра, 2017-2021 йилларда
жиноят процессини модернизация бундай техник имкониятлардан
қилиш қоғоз процессуал ҳужжатларни фойдаланган ҳолда жами
рад этган ҳолда, электрон 41 620 та процессуал ҳаракатлар
шаклда жиноят ишини юритишга ЖПКнинг 91 -моддасига асосан
1
ўтишдан иборат бўлиши керак, деб видекоконференц алоқа режимида
ҳисоблайди. Унинг фикрига кўра, ўтказилган.
жиноят процессининг электрон Шу билан бирга, экспертизалар
шаклига ўтиши, биринчи навбатда, тайинлаш ва уларнинг хулосаларини
далилларни тўплаш ва процессуал олишда ахборот технологияларидан
ҳужжатларни тайёрлашни соддалаш- фойдаланиш самарадорлиги тўғри-
тиришга олиб келиши керак[4]. сидаги қарашлар нафақат илмий
Процессуал нуқтаи назардан адабиётларда намоён бўлган,
истиқболли технологик янгилик балки илмий тадқиқот доирасида
сифатида тергов ҳаракатлари ва суд ўтказилган сўров натижалари
жараёни олиб борилишини ҳамда билан ҳам тасдиқланган. Жумладан,
натижаларини электрон видеоёзув амалиётчилар томонидан 78% сўроқ
учун компютер дастурлари ва жараёнини видеоёзув ёрдамида
қурилмаларидан фойдаланган ҳолда баённомалаштириш ижобий баҳо-
ҳам кўриб чиқиш мумкин. Бундан ланади. Эксперт хулосаларининг
ташқари, терговга қадар текширув, “оғзаки” кўринишда, видеоконференц
суришитрув ва тергов органлари алоқа пайтида ёки видеотасвирга
ходимлари ўртасида сўров ёки бошқа электрон ташувчи
ўтказилганда, 92,7 % респондентлар воситаларда берилган шаклда
қоғоз шаклдаги жиноят ишини олиниши 73,2% иштирокчилар
электрон иш билан алмаштиришга томонидан ижобий баҳоланиб, бу
зарурат бор деб ҳисоблаб, 85.4% самарали ва ишни тезроқ кўриб
иштирокчилар улардан муқобил чиқишга имкон бериши мумкилинги
кўринишда фойдаланилган ҳақида фикр билдирганлар.
тақдирдагина терговнинг сифати ва Бугунги кунда, Ўзбекистон
муддати учун ўз самарасини беришига Республикаси Президентининг
ишонишларини билдирганлар. Шу «Жиноий-ҳуқуқий статистика тизи-
муносабат билан Жиноят-процессуал мини тубдан такомиллаштириш
кодексининг алоҳида моддасида ва жиноятларни тизимли таҳлил
жиноят процессида электрон қилиш самарадорлигини ошириш
ҳужжат айланишининг умумий чоратадбирлари тўғрисида»
тамойилларини белгилаш зарур. 02.11.2018 йилдаги ПФ-5566-сон
Амалиётда бундай ишларни Фармони[5] билан Ўзбекистон
компьютер дастурлари ва қурил- Республикаси Бош прокуратураси ва
малари ёрдамида ҳал қилиш Ички ишлар вазирлигининг «Электрон
мисоллари жуда кўп. Мисол учун, жиноий-ҳуқуқий статистика» ягона
Ўзбекистон Республикаси Олий ахборот тизимини жорий этилган






61

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





бўлиб, унга кўра жиноятга алоқадор Интернет тармоғи орқали ахборот
бўлган ариза ва ҳабарлар, улар алмашинувини таъминлаш;
бўйича қабул қилинган процессуал жиноят ишлари бўйича
қарор турлари ва ушбу жиноятга оид суриштирув амалиётида жиноят-
ҳабарга алоқадор бўлган шахслар процессуал ҳужжатларининг ягона
(жабрланувчи, гумон қилинувчи, электрон шаклини ишлаб чиқиш;
айбланувчи, судланувчи)га оид жиноят ишларини юритиш
статистик маълумотлар мазкур жараёнларини, шу жумладан жиноят
тизимда сақланади. ишлари бўйича электрон иш юритувда
Шу билан бирга, Ўзбекистон тартиб-таомилларни қисқартириш
Республикаси Президентининг ва ортиқча босқичларни чиқариб
«Жиноят ва жиноят-процессуал ташлаш орқали оптималлаштириш;
қонунчилиги тизимини тубдан процессуал ҳаракатларни амалга
такомиллаштириш чора-тадбирлари ошириш тартибларини, жумладан
тўғрисида» 15.05.2018 йилдаги ПҚ- электрон шаклда санкциялар олиш,
3723-сон қарори[6]нинг 2-бандига далилларни тўплаш, экспертизалар,
асосан, «Электрон жиноят иши» суд муҳокамаси ўтказиш ва суд
дастлабки лойиҳаси доирасида қарорларини ижро этиш орқали
амалга оширилаётган жиноят соддалаштириш.
ишларини юритиш тартибини Мазкур қарорлар ижросини
босқичма-босқич рақамлаштириш таъминлаш ва амалиётга жорий этиш
тўғрисидаги топшириқ назарда мақсадида, Ички ишлар вазирлиги
тутилиб, унда олдинга қўйилган ҳузуридаги Тергов департаменти
асосий мақсадалар сифатида: ва унинг қуйи бўлинмаларида
жиноят ишлари бўйича иш жиноятга оид ишлар бўйича
юритувни электрон шаклда юритиш маълумотлар, жумладан процессуал
ва процессуал ҳаракатларни амалга қарорлар, тергов ҳаракатларининг
ошириш вақтида суриштирув видеоёзувлари, статистик ҳисобот-
органларининг прокуратура орган- ларнинг ахборотлашган тизим
лари, судлар ва жазони ижро этиш доирасида амалга оширилиши ва
органлари, шунингдек, бошқа сақланиши мавжуд ахборот базалари
ташкилотлар билан маълумотлар билан интеграция қилинган ҳолда
алмашинуви имкониятини берувчи таъминланган.
ҳимояланган тизимни, жумладан Ички ишлар органлари
ахборот тизимлари ва маълумотлар тергов бўлинмаларининг хизмат
базаларини интеграция қилиш, хоналари доимий режимда
жиноят ишлари бўйича статистика ишловчи видеокузатув воситалари
юритишни автоматлаштириш орқали билан таъминланган бўлиб, улар
жорий қилиш; ёрдамида тергов ҳаракатларининг
ҳужжатнинг ягона иденти- видеотасвирга олишни назарда
фикаторини жорий этишни ҳисобга тутувчи махсус дастур ишлаб
олган ҳолда жисмоний ва юридик чиқилиб, у орқали айнан бир жиноят
шахсларнинг суриштирув органлари, иши бўйича амалга оширилган
судлар, прокуратура органлари билан тергов ҳаракатлари бўйича электрон




62

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





маълумотлар, базанинг айнан шу доираси ва уларнинг ҳаракатларининг
жиноят иши бўйича секторида процессуал қоидаларини ташкил
алоҳида файллар сифатида этади. Бундай назорат механизмини
сақланади. назарда тутувчи фаолиятни идоравий
Хулоса қилиб айтганда, жиноят норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар
процесси давомида ахборот доирасида назарда тутилиши
технологияларидан фақатгина мақсадга мувофиқ.
идоравий назорат механизмини
назарда тутувчи фаолият билан қараш,
жиноят процессининг предметини
тўлиқ қамраб олмайди, зеро жиноят
процессининг предмети жиноят
процесси, унинг иштирокчилари





















Иқтибослар/References:
1. Mekhmonov K.M. Features of the legal regime of digital rights. Journal of Law Research.
2021, 6 vol., issue 1, (51-57) pp.
2. Уголовный процесс: учебник / С.В. Зуев, К.И. Сутягин. Челябинск: Издательский центр
ЮУрГУ, 2016. – 563 с.
3. П.С. Пастухов. Уголовно-процессуальные и криминалистические аспекты
объективизации доказательств. Вестник пермского университета. П.-2009. УДК 343.14:343.98.
Юридические науки. Выпуск 3 (5)
4. Абдулвалиев А.Ф. Предпосылки и перспективы внедрения электронной формы
уголовного дела в деятельность судебных органов // Юридические исследования. 2013.
№ 5. С. 150–164
5. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Жиноий-ҳуқуқий статистика тизимини
тубдан такомиллаштириш ва жиноятларни тизимли таҳлил қилиш самарадорлигини
ошириш чора-тадбирлари тўғрисида” 02.11.2018 йилдаги ПФ-5566-сон Фармони // https://lex.
uz/docs/4034449
6. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Жиноят ва жиноят-процессуал
қонунчилиги тизимини тубдан такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида” 15.05.2018
йилдаги ПҚ-3723-сон қарори // https://lex.uz/docs/3735818





63

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ



МИЛЛИЙ ПАРЛАМЕНТЛАРНИНГ ДАВЛАТ БЮДЖЕТИ УСТИДАН НАЗОРАТНИ
АМАЛГА ОШИРИШДА БМТ БАРҚАРОР РИВОЖЛАНИШ МАҚСАДЛАРИНИНГ
ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ


THE ROLE AND IMPORTANCE OF THE UN SUSTAINABLE DEVELOPMENT GOALS IN
THE EXECUTION OF NATIONAL PARLIAMENTARY STATE BUDGET



























































Юсупов Сардорбек Баҳодирович Yusupov Sardorbek Baxodirovich

Тошкент давлат юридик Head of the Department of

университети Administrative and Financial Law
Маъмурий ва молия ҳуқуқи Tashkent State University of Law,
кафедраси мудири, юридик фанлар Doctor of Philosophy (PhD) in Law
бўйича фалсафа доктори (PhD)
E-mail: [email protected]

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Аннотация. Мазкур мақолада Давлат бюджети устидан парламент
назоратининг халқаро ҳуқуқий асослари, БМТ Барқарор ривожланиш мақсадларини
амалга оширишда миллий парламентларнинг иштироки таҳлил қилинган. Давлат
бюджети устидан самарали парламент назоратини амалга оширишда универсал
стандартлар кўриб чиқилган. COVID-19 пандемияси шароитида давлат бюджети
устидан назоратда парламентларнинг ролини ошириш бўйича илмий-назарий
фикрлар баён қилинган.
Калит сўзлар: “парламент дипломатияси”, давлат бюджети, парламент
назорати, Парламентлараро институтлар, БРМ кўрсаткичлари, Сиёсий форум,
глобал барқарор сиёсат рейтинги, рақамли инқилоб.


Annotation. This article analyzes the international legal framework of parliamentary
control over the state budget, the participation of national parliaments in the implementation
of the UN Sustainable Development Goals. Universal standards have been considered for
effective parliamentary control over the state budget. Scientific and theoretical ideas are
presented on increasing the role of parliaments in the control of the state budget in the
context of the pandemic COVID-19.
Keywords: “parliamentary diplomacy”, state budget, parliamentary control, inter-
parliamentary institutions, BRM indicators, Political Forum, global sustainable policy rating,
digital revolution.


Ҳар бир давлат миллий бюджет бажариш, шунингдек, халқаро
тизими унинг сиёсий позициясини ва мажбуриятларни адо этишда халқаро
уларни амалга ошириш омилларини ҳуқуқ стандартлари ва принциплари
кўрсатиб беради. Бугунги кунда ҳам муҳим аҳамиятга эга.
халқаро ҳамжамият янги реал Шу билан бирга, Ўзбекистон
муаммолар фонида, айниқса COVID-19 Республикаси Олий Мажлисининг
пандемияси шароитида бюджет халқаро ташкилотлар, Парламент-
назоратида парламентларнинг ролини лараро институтлар билан
ошириш бўйича янги тенденциялар ҳамкорлигини таъминлаш, бюджет
кузатилмоқда. назоратига оид илғор халқаро
Парламент назоратини амалга тенденцияларни миллий қонун-
оширишда давлат бюджетига оид чиликка имплементация қилиш
назорат энг муҳим функцияларидан долзарб масалалар сирасига киради.
бири ҳисобланади. Мамлакатни Мазкур мақсадга эришиш “парламент
самарали бошқариш, ижтимоий- дипломатияси” институтини ривож-
иқтисодий ривожланиши бевосита лантиришнинг асосий омили ҳисоб-
давлат ва унинг мансабдор ланган халқаро парламентнинг
шахсларининг инсон ҳуқуқ ва халқаро ҳамкорлиги муҳим аҳамиятга
эркинликларини таъминлаш, фуқаро- эга.
лар олдидаги мажбу риятларини Бундан ташқари, демократик




65

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





ўзгаришлар, сиёсий тизим модер- кўрсатади. Бундай таъсир ҳуқуқ
низацияси жараёнини кўрсатиб ижодкорлиги ва ҳуқуқни қўллаш,
берувчи муҳим кўрсаткич «Эзгу марказлаштирилган ва номарказ-
бошқарув» концепциясини амалга лаштирилган тартибга солиш,
ошириш ҳамда БМТнинг 2030 йилгача тарафлар манфаатларининг мувофиқ-
эришилиши лозим бўлган 17 та лаштирилиши ва субординацияси,
Барқарор ривожланиш мақсадлари қаттиқ ва юмшоқ тартибга солиш
ва 169 вазифаларни бажаришда методлари орқали амалга оширилади.
парламентларнинг бюджет жараёнида Мазкур нормалар, бошқа нормалар
янада фаол рол ўйнаши талаб этилади. каби таъқиқ, мажбурият юклаш ёки
Халқаро ҳуқуқий нормалардан руҳсат бериш характерида бўлиши
шу нарса маълумки, олий вакиллик мумкин.
институтлари сифатида парламент Давлат бюджети устидан
институти ва унинг аъзолари нафақат парламент назоратига оид халқаро
сайловчиларнинг эҳтиёжларини қон- ҳуқуқий муносабатлар субъектларини
дириш ва ижро ҳокимиятининг давлат қуйидагича келтириш мумкин:
маблағларини оқилона сарфлаш Умумий компетенцияли халқаро
ва уларни тўғри ҳисобга олишни ташкилотлар. Мазкур ташкилотлар
таъминлаши шарт. умумий халқаро ҳуқуқ ҳамда халқаро
Бу борада Ўзбекистон Респуб- ташкилот ўз зиммасига олган мақсад
ликаси Президенти Ш. Мирзиёевнинг ва вазифалардан келиб чиқиб,
БМТ 75 йиллик юбилей саммитида давлат бюджети устидан парламент
қилган маърузасида Барқарор назоратига тегишли сифатларни
тараққиёт мақсадларига эришиш ўзида уйғунлаштиради. Улар давлат
ва инсон ҳуқуқларини таъминлашда бюджетини мақсадли сарфланиши
парламентлар ролини ошириш учун халқаро ҳамкорликнинг
тўғрисидаги Бирлашган Миллатлар мувофиқлаштирувчиси функциясини
Ташкилоти Бош Ассамблеясининг бажаради. Бу борада Бирлашган
махсус резолюциясини қабул миллатлар ташкилоти ва унинг
қилиш ҳамда Бирлашган Миллатлар ихтисослаштирилган ташкилотлари
Ташкилоти шафелигида Пандемиялар муҳим ўринни эгаллайди.
даврида давлатларнинг ихтиёрий Махсус компетенцияли халқаро
мажбуриятлари тўғрисидаги халқаро ташкилотлар. Бизга маълумки,
кодексни ишлаб чиқиш[1] таклифлари умумий компетенцияли халқаро
билдирилган эди. ташкилотларнинг фаолияти биз
Давлат бюджети устидан тадқиқ этаётган соҳанинг халқаро
парламент назоратининг халқаро ҳуқуқий асосларини яратиш учун
ҳуқуқий асослари жуда мураккаб етарли эмас. Бюджет назорати устидан
бўлиб, улар ўз характерига кўра парламент назоратига оид услубий
биртурлилик касб этмайди. Халқаро кўрсатмалар, модель қонунлар,
ҳуқуқ субъектлари (халқаро ва халқаро стандарт ва принциплар каби
ихтисослашган ташкилотлар) бошқа халқаро ҳуқуқий нормаларни яратиш
субъектлар, хусусан давлат инсти- учун тор доирадаги мутахассислар
тути ҳулқ-атворига мақсадли таъсир билим ва кўникмалари талаб




66

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz








































этилади. Мазкур ташкилотларнинг Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
аъзолари давлатлар, парламентлар, расмий веб-сайтида қуйидагича
бюджет назоратига масъул давлат Барқарор ривожланиш мақсадлари
ташкилотлари бўлиши мумкин. институти қуйидагича таъриф
Махсус компетенцияли халқаро берилган: “Барқарор ривожланиш
ташкилотларни ҳам ўз ўрнида мақсадлари (кейинги ўринларда БРМ)
қуйидагича таснифлаш мумкин: камбағал, бой ва ўрта ривожланган
Парламентлараро Иттифоқ; мамлакатларни фаровонликни яхши-
Молиявий назорат органларининг лаш ва сайёрамизни ҳимоя қилишга
халқаро ташкилотлари; оид амалий ҳаракатга чақиришдир.
Минтақавий ташкилотлар Парла- Давлатлар иқтисодий ўсишни
ментлараро Иттифоқлари. таъминлаш, таълим, соғлиқни
Давлатлар. Давлат институти ҳам сақлаш, ижтимоий ҳимоя ва бандлик
халқаро ҳуқуқ субъекти сифатида соҳасидаги қатор масалаларни ҳал
олий вакиллик органи тимсолида этиш, шунингдек, иқлим ўзгаришига
бюджет назоратининг самарали қарши кураш ва атроф-муҳитни
тизимини юритиш орқали иқтисодий муҳофаза қилиш борасидаги саъй-
хавфсизликни таъминлашга ҳаракатлар билан мутаносиб
эришишга ҳаракат қилади. равишда қашшоқликни бартараф
БМТ Барқарор ривожланиш этиш чоралари кўрилишини эътироф
мақсадлари кўлами ва аҳамияти этмоқда”[2].
нуқтаи назардан халқаро Бирлашган Миллатлар ташкилоти
ҳамжамиятнинг энг долзарб стратегик ва парламентлараро иттифоққа
мақсадларидан бирига айланган. парламентлар билан миллий




67

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





даражада, жумладан, парламентлар латлар ташкилоти миллий
имкониятларини кенгайтириш, хусу- парламентлар ва парламентлараро
сан, 2030 йилгача бўлган даврда иттифоқ ўртасидаги ҳамкорлик
барқарор ривожланиш соҳасидаги тўғрисидаги 72/278-сон резолю-
кун тартибини амалга ошириш учун цияси[9] қабул қилинди. Мазкур
бюджет маблағларини ажратиш, ҳужжат билан Бош Aссамблея
қонун устуворлигини мустаҳкамлаш миллий режалар ва стратегияларни
ва миллий қонунчиликни халқаро амалга ошириш, шунингдек, миллий
мажбуриятларга мувофиқлаштиришга ва глобал миқёсда шаффофлик
кўмаклашиш мақсадида янада яқин ва ҳисобдорликни таъминлаш
ҳамкорликни йўлга қўйишни тавсия бўйича миллий парламентларнинг
қилади[3]. ролини эътироф этди. Резолюция
Ушбу дастурий ҳужжатда Бирлашган Миллатлар Ташкилоти
белгиланган мақсад ва устувор ва парламентлараро иттифоққа
вазифаларга эришишда ҳар бир барқарор ривожланиш, инсон
иштирокчи давлатнинг олий вакиллик ҳуқуқлари, гендер тенглиги ва хотин-
органлари самарали бюджет қизларнинг ҳуқуқ ва имкониятларини
назоратини ўрнатиши ва Ўзбекистон кенгайтириш, демократия ва “эзгу
Республикасининг Ихтиёрий миллий бошқарув”, ахборот-коммуникация
шарҳини тақдим этган ҳолда бу технологияларини ривожлантириш
борада шаффоф ҳисобдорлик ва табиий офатлар хавфини
тизимини яратиш, норма ижодкорлиги камайтириш каби турли соҳаларда
жараёнига мазкур мақсад ва яқин ҳамкорликни давом эттиришни
вазифаларни интеграциялаш долзарб тавсия қилди[10].
вазифалар сирасига киради. БМТ БРМнинг тадқиқ этган
Давлат бюджети лойиҳасини олимлар Е. Хеж, Л. Бримонт, Ф. Паньон
ишлаб чиқишда миллий БРМни фикрича, БРМ кўрсаткичларининг
ҳисобга олиш бюджетнинг давлат бюджети устидан назоратга
барқарорлигини таъминлаш ва таъсирини 3 та хусусиятни ажратиб
унинг устувор йўналишларини кўрсатади.
ҳисобга олган ҳолда харажатларни Биринчидан, мазкур кўрсаткичлар
оптималлаштиришга қаратилади. бошқарув воситаси сифатида
БМТ Барқарор ривожланиш ишлатилади. Мазкур фикрга
мақсадларининг мамлакатлар бюд- асос сифатида О.Р.Янгнинг[11]
жети назоратидаги ўрни Е. Хеж, Л. БРМда белгиланган бошқаришни
Бримонт, Ф. Паньон[4], С. Кумар, ўрта ва узоқ муддатли устувор
Н Кумар, С. Вивелкадиш[5], Й. йўналишларини белгилаш орқали
Кабанье[6], В.Белобрагин, Т.Салимова, миллий бюджетларни ўз ичига олган
Л.Бирюкова[7], Т. А. Ланьшина[8] каби ресурсларни тақсимлашга қаратилган
бир қатор олимлар томонидан тадқиқ жамоавий ҳаракатларга раҳбарлик
этилган. қилишни асосий омил сифатида
2018 йил 22 майда БМТ Бош кўрсатиб ўтади.
Ассамблеясининг Бирлашган Мил- Иккинчидан, БРМ давлат






68

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





бошқарув органларининг ҳисоб- даражадаги сиёсий форумга
дорлигини оширишга хизмат ҳисобот тақдим этган давлатлар
қилади. Тарихий жиҳатдан олиб парламентлари, шунингдек сиёсат-
қараганда кўрсаткичлар ва баҳолаш чилар ва экспертлар ўртасида фикр
демократик мунозараларда муҳим алмашиш, миллий бюджетнинг
рол ўйнайди. Аниқ статистик сарфланиши бўйича жамоавий ақлий
кўрсаткичларга асосланган баҳолаш мунозараларни халқаро даражада
ҳукуматлар ва мансабдор шахсларни ташкил этилиши глобал барқарор
ўз ҳаракатларини масъулиятли ва ривожланишга ўтишда муҳим
ошкора қилишга ундаши мумкин. аҳамиятга эга. Бундан ташқари,
Учинчидан, БРМ миллий бюджет- демократик институтлар, фуқаролик
ларни бир бирига яқин ва стандарт- жамияти институтлари жамоатчилик
лаштиришга ёрдам бериши ва бу эса назорати асосида мазкур жараёнда
ўз навбатида, глобал барқарор сиёсат иштирок этишлари мумкин.
рейтингига ҳисса қўшиши мумкин. БРМ кўрсаткичларини миллий
Бунда аъзо давлатлар тақдим барқа- бюджетда акс этишини тадқиқ
рор ривожланиш бўйича юқори дара- этган олимлар жамоаси Ҳ. Шмидт,
жадаги сиёсий форумга тақдим этила- Л. Гостин, Э. Эмануэл[13] глобал
диган курс ҳисоботларида БРМга миқёсда барқарор ривожланиш учун
мувофиқ ўз бюджетини таҳлил қилиш “рақамли инқилоб” талаб этилиши
имконияти яратилади[12]. хусусидаги назарияни илгари суради.
Фикримизча, биринчи омил Ҳар бир соҳадаги трансформация
бўйича БРМ кўрсаткичлари оммавий бизнес ва фуқаролик жамияти
ҳаракатлар воситаси бўлиши мумкин. билан ишлайдиган ҳукуматнинг аниқ
Шубҳасиз, бунда давлат бошқарув белгиланган функцияларни амалга
органлари БРМ кўрсаткичларини оширишни талаб қиладиган устувор
амалга оширишга қаратилган муайян инвестициялар ва тартибга солиш
мақсадлар ёки лойиҳаларга лойиқ муаммоларини белгилайди.
бюджет эҳтиёжларини аниқлаш Мазкур фикрни Ж. Ву қўллаб-
ҳамда уларга ечим топишга қодирми қувватлаган ҳолда БРМга қаратилган
ёки йўқми, деган саволни кўтаради. тадқиқотлар ва ишланмалар турли
Хусусан, таълим соҳасида БРМ фанлар бўйича тадқиқотчилар
таснифига қанчалик мос келади? ўртасида ҳамкорликни, шунингдек,
Иккинчи омил бўйича давлатлар саноат, ҳукумат ва ташкилотлар
миллий бюджетлар ва БРМ билан кенг алоқалар ва ҳамкорликни
кўрсаткичлар тизими ўртасидаги талаб қилиши, бу эса ўз ўрнида янги
алоқаларни ўрнатиш, мамлакатнинг тадқиқот маданиятини яратишга
БРМга эришишдаги тараққиётини ёрдам беришини таъкидлайди[14].
кўрсатиши ва ҳукумат фаолиятини Фикримизча, юқорида келти-
баҳолашга ёрдам бериши талаб рилган олимларнинг доктринал
этилади. қарашларидан келиб чиқиб, парламент
Учинчи омил бўйича барқарор бюджетга оид ваколатларини амалга
ривожланиш бўйича юқори оширишда халқаро ва миллий илмий






69

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ



































ҳамжамиятлар билан мулоқот вий назорат органларининг
платформаларини йўлга қўйиш халқаро ташкилотларидан ташқари
даркор. Бугунги кунда ахборот- халқаро ноҳукумат ташкилотлари
коммуникация тадқиқотлари, хусусан билан ҳамкорлик қилиш бўйича
сақлаш ҳажми, ҳисоблаш тезлиги, алоҳида стратегик дастур ишлаб
алоқа воситалари ва тармоқларни чиқиш мақсадга мувофиқ. Боиси,
ривожлантириш каби технологик ушбу ташкилотлар томонидан
муаммолар ҳал этиш аксарият юритиладиган рейтинг ва
ривожланаётган давлатларда мавжуд кўрсаткичлар ҳам бевосита БМТ нинг
муаммолар иқтисодий-ижтимоий БРМга таъсир кўрсатади.
муаммоларни бартараф этишнинг
асосий омили сифатида қаралмоқда.
Бундан ташқари, парламентлар
бюджет устидан назоратни амалга
оширишда умумий компетен-
цияли халқаро ташкилотлар,
парламентларо институтлар, Молия-





Иқтибослар/References:
1. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Бирлашган Миллатлар
Ташкилоти Бош Ассамблеясининг 75-сессиясидаги нутқи // URL: https://uza.uz/uz/posts/
zbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyeevning-birl-23-09-2020
2. https://www.un.org/sustainabledevelopment/ru/
3. https://www.un.org/ru/events/parliamentarismday/background.shtml





70

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





4. Hege E., Brimont L., Pagnon F. Sustainable development goals and indicators: can they be
tools to make national budgets more sustainable? //Public Sector Economics. – 2019. – Т. 43. –
№. 4. – С. 423-444.
5. Kumar S., Kumar N., Vivekadhish S. Millennium development goals (MDGS) to sustainable
development goals (SDGS): Addressing unfinished agenda and strengthening sustainable
development and partnership //Indian journal of community medicine: official publication of Indian
Association of Preventive & Social Medicine. – 2016. – Т. 41. – №. 1. – С. 1.
6. Cabannes Y. The contribution of participatory budgeting to the achievement of the
Sustainable Development Goals: lessons for policy in Commonwealth countries //Commonwealth
Journal of Local Governance. – 2018. – С. ID 6707-ID 6707.
7. Белобрагин В., Салимова Т., Бирюкова Л. Стандартизация в достижении целей
устойчивого развития ООН //Стандарты и качество. – 2019. – Т. 985. – №. 7.
8. Ланьшина Т. А. Опыт локализации и внедрения Целей устойчивого развития в
странах–лидерах в данной сфере //Вестник международных организаций: образование,
наука, новая экономика. – 2019. – Т. 14. – №. 1.
9. 2018 йил 22 майда БМТ Бош Ассамблеясининг Бирлашган Миллатлар ташкилоти
миллий парламентлар ва парламентлараро иттифоқ ўртасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги
72/278-сон резолюцияси // URL: https://www.un.org/sustainabledevelopment/ru/
10. https://www.un.org/ru/events/parliamentarismday/background.shtml
11. Young, O. R., 2017. Conceptualization: Goal setting as a strategy for earth system
governance. In: N. Kanie and F. Biermann eds. Governing through goals: Sustainable Development
Goals as governance innovation. Cambridge: MIT Press, pp. 31-51 [CrossRef]
12. Hege E., Brimont L., Pagnon F. Sustainable development goals and indicators: can they be
tools to make national budgets more sustainable? //Public Sector Economics. – 2019. – Т. 43. –
№. 4. – С. 423-444.
13. Schmidt H., Gostin L. O., Emanuel E. J. Public health, universal health coverage, and
Sustainable Development Goals: can they coexist? //The Lancet. – 2015. – Т. 386. – №. 9996. –
С. 928-930.
14. Wu J. et al. Information and communications technologies for sustainable development
goals: state-of-the-art, needs and perspectives //IEEE Communications Surveys & Tutorials. – 2018. –
Т. 20. – №. 3. – С. 2389-2406.



























71

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ



ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ПРОКУРАТУРА ОРГАНЛАРИ ФАОЛИЯТИДА
ҚОНУН УСТИВОРЛИГИ ВА АДОЛАТ БОШ МЕЗОН


THE MAIN CRITERIA OF THE RULE OF LAW AND JUSTICE IN THE ACTIVITIES
OF THE PROSECUTOR’S OFFICE OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN




























































Пўлатов Бахтиёр Халилович Ибрагимов Диёрбек Шухрат ўғли
Бош прокуратура Академияси Бош прокуратура Академияси
профессори, докторанти
юридик фанлари доктори, профессор


Pulatov Bakhtiyor Khalilovich Ibragimov Diyorbek Shukhrat ugli
Professor of the Academy of the PhD student of Academy of the
General Prosecutor’s Office General Prosecutor’s Office
Doctor of Law, Professor

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Аннотация. мазкур мақолада мамлакатимизда халқ билан мулоқат, давлат
органларининг фуқаролар билан ўзаро муносабатлари юзасидан ёндашувни
тубдан қайта кўриб чиқишга оид давлат раҳбарининг ғоялар асосида қабул
қилинган норматив ҳужжатлар, халқ прокуратурасининг шакилланиши, шунингдек
прокуратура органларининг фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини, улар
манфаатларини ҳимоя қилиш ҳамда адолатни таъминлашдаги фаолияти ёритилган.
Калит сўзлар: халқ билан мулоқат, фуқаролар билан муносабатни қайта
кўриб чиқиш, халқ прокуратураси, прокурор назорати, прокурорлик фаолияти,
прокурор назорати ҳужжатлари, қонун устиворлиги, қонунийликни мустаҳкамлаш,
адолатни таъминлаш.


Annotation. this article consecrates the legal acts adopted on the basis of the idea
of the head of the country on a radical revision of the approach of state bodies to relations
with citizens and communication with the people, the formation of the people’s prosecutor’s
office in our country, as well as the activities of the prosecutor’s office to ensure the rights
and freedoms of citizens, protect their interests, and also justice.
Keywords: people’s prosecutor’s office, prosecutor supervision, prosecutorial
activity, acts of prosecutorial supervision, strengthening the rule of law, ensuring justice.



Ҳар қандай демократик инсон манфаатларини таъминлаш
ислоҳотнинг самараси, тинчлик ва – юрт тараққиёти ва халқ
тараққиётнинг асосий гарови қонун фаровонлигининг гарови” номли
устиворлигини таъминланиши ва маърузасида “Аввало, Халқ билан
қонунийликни мустаҳкамлаш билан мулоқот ва инсон манфаатлари
боғлиқ. Мамлакатимизда адолат йилининг асосий мақсад ва
муҳитини қарор топтириш, вазифаларидан келиб чиққан ҳолда,
қонунийликни мустаҳкамлаш ва давлат органларининг фуқаролар
фуқароларнинг манфаатларини билан ўзаро муносабатлари юзасидан
ишончли ва ҳуқуқларини ҳимоя ёндашувни тубдан қайта кўриб чиқиш
қилиш, муҳим масала ҳисобланади. зарур. Бу борада аҳоли билан доимий
Бу вазифалар, куни кеча ўзининг 30 мулоқот қилиш, уларни қийнаётган
йиллигини нишонлаган Ўзбекистон муаммоларни ҳал этишнинг янги
прокуратурасининг асосий вазифа- механизмлари ва самарали усул-
ларидан бири хисобланади. ларини жорий этишимиз даркор. Биз
Ўзбекистон Республикаси аҳоли энг кўп мурожаат қиладиган
Президенти Шавкат Мирзиёев давлат идоралари фаолиятида
Ўзбекистон Республикаси Консти- одамлар билан ишлаш бўйича сифат
ту цияси қабул қилинганининг жиҳатидан мутлақо янги тизимга
24 йиллигига бағишланган тантанали ўтиш ҳақида ўйлаяпмиз. Хусусан,
маросимдаги “Қонун устуворлиги ва 2017 йилдан бошлаб барча даража-





73

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





даги ҳокимлар, прокуратура ва ички ва эркиниликларининг ишончи
ишлар органлари раҳбарларининг ҳимоясини таъминлашда прокура-
аҳоли олдида ҳисобот бериш тизими тура органларининг ролини
жорий этилади” деб қайд қилди. кучайтириш тўғрисида”ги 2017 йил
Мазкур ғоялар асосида 18 апрелдаги 5019-сонли Фармони
Ўзбекистон Республикасининг асосида Бош прокуратура тизимида
«Ўзбекистон Республикасининг айрим “Матбуот хизмати” негизида
қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва “Жамоатчилик билан алоқалар ва
қўшимчалар киритиш, шунингдек, ҳуқуқий ахборот бўлими” тузилиб
айрим қонун ҳужжатларини ўз кучини фаолият кўрсатмоқда.
йўқотган деб топиш тўғрисида»ги Коррупцияга қарши курашиш
2017 йил 14 сентябрдаги ЎРҚ-446- бугунги кундаги энг долзарб
сон Қонуни билан «Прокуратура масалалардан бири ҳисобланади,
тўғрисида»ги Қонуннинг 5-модда- аввало, ҳар бир инсон ўз
сининг 8-қисми янги таҳрирда фаолиятини қонунларга бўйсуниш
баён этилди, унга мувофиқ нуқтаи-назаридан жиддий ислоҳ
«Қорақалпоғистон Республикаси, қилиши керак. Мамлакатимизда
вилоятлар, Тошкент шаҳар, туманлар коррупцияга қарши курашиш билан
ва шаҳарлар прокурорлари: ҳар боғлиқ ислоҳотларнинг ўзига
йили тегишинча Қорақалпоғистон хос жиҳатларидан бири бу – энг
Республикаси Жўқорғи Кенгесига, аввало, инсон онгини ўзгартиришга
халқ депутатлари Кенгашларига ўз қаратилганлигидир. Президентимиз
фаолияти тўғрисида ҳисобот тақдим Ш. Мирзиёев ўзларининг кўплаб
этиши, зарур бўлган ҳолларда, маъруза ва чиқишларида одамларнинг
фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш дунёқарашини, ҳаётга нисбатан
органларини қонунийликнинг ва муносабатини ўзгартиришимиз лозим-
жиноятчиликка қарши курашнинг лиги ҳақида тўхталиб ўтадилар.
ҳолати тўғрисида хабардор қилиши, Бу бежиз эмас албатта. Қачонки
прокуратура органлари қонунларнинг инсонда соғлом фикр пайдо бўлса,
ижро этилишини назорат қилишга ва у коррупциядан ҳоли бўлади.
жиноятчиликка қарши курашга доир Коррупцияга қарши кураш, хусусан,
фаолияти тўғрисида жамоатчиликни унинг олдини олишда, биринчи галда,
мунтазам хабардор қилиши, ўзининг уни вужудга келтирувчи омиллар
фаолияти тўғрисидаги ахборотдан аниқланиши ҳамда уларни бартараф
жисмоний ва юридик шахсларнинг этувчи чора-тадбирлар амалга
фойдаланишини қонун ҳужжатларида оширилиши лозим.
белгиланган тартибда таъминлаш Шуни алохида таъкидлаб ўтиш
йўли билан ўз фаолиятини ошкора жоизки, прокуратура органлари
амалга ошириши белгиланди. томонидан вояга етмаганларнинг
Президентнинг “Ижтимоий- ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини
иқтисодий ислоҳотларни амалга ҳимоя қилиш, мазкур соҳада
ошириш, мамлакатни модер- қонунийликни таъминлашга ҳам
низация қилиш, инсон ҳуқуқ муҳим эътибор қаратиб келинмоқда.






74

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Жумладан, 2021 йил биринчи ярим ҳуқуқбузарлик суд томонидан ҳал
йиллигида вояга етмаганлар ҳақидаги қилинади. Бироқ асосий тамойиллар,
қонунчилик ижросини таъминлаш бирлик, марказлашганлик, қону-
йўналишида 1 849 та текшириш нийлик, мустақиллик ва очиқлик
ўтказилиб, 10 714 та прокурор назорати ўзгаргани йўқ.
ҳужжатлари қўлланилган, 7 977 нафар Прокуратура органларининг
мансабдор шахслар интизомий, устувор вазифаларидан бири –
маъмурий ва моддий жавобгарликка жисмоний ва юридик шахсларнинг
тортилган, 2 млрд. 029 млн. сўмлик мурожаатларини қонунда ўрна-
зарар ихтиёрий қопланган, 89 та тилган тартибда кўриб чиқиб,
жиноят иши қўзғатилган ва 116 573 ватандошларимизнинг муаммоларига
нафар шахсларнинг, шу жумладан амалда ечим топишдан иборатдир.
109 500 нафар вояга етмаганларнинг Кўпгина масалаларни жойида
ҳуқуқлари тикланган. ҳал этиш имконини берадиган
Бундан ташқари, вилоятларда фуқароларни шахсан қабул қилиш,
вояга етмаганлар ўртасида турли қонунбузилишларга тезкор
ҳуқуқбузарликлар профилактикасини ҳаракат кўрсатишлар амалга
самарали ташкил қилиш, жиноят- оширилмоқда.
чиликни барвақт олдини олиш Ижтимоий соҳада прокурор
соҳасида олиб борилган саъй- назоратини таъминлаш баробарида
ҳаракатлар натижасида 11 532 нафар фуқароларга манзилли ёрдам
ўқувчиларнинг ўзлаштириш даражаси кўрсатишга алоҳида аҳамият
яхшиланган, 45 нафар болалар ички берилмоқда. Жумладан, охирги бир
ишлар органларининг профилактик йил давомида тегишли идоралар
ҳисобидан чиқарилган. билан ҳамкорликда ёрдамга муҳтож
Прокуратура органлари ходим- 167 мингдан зиёд фуқароларнинг
ларини ҳар бир ходими Президенти- муаммолари ҳал этилди. 3,5 минг
миз таъкидлаганларидек, олижаноб нафар фуқаронинг 7 млд. сўмдан
халқимизнинг ҳақиқий ҳимоячиси, ортиқ иш ҳақи, пенсия ва нафақа
адолат ва қонунийлик посбони бўлиб, пуллари ундириб берилгани[2] бунинг
фақат ва фақат халқ манфаати йўлида яққол мисоли.
оғишмай хизмат қилишлари лозим. Иқтисодий соҳада қонунчилик
Давлатимиз раҳбари ташаббуси ижроси устидан назорат фаолиятида
билан прокуратура органлари тизими тадбиркорликни ривожлантириш,
мунтазам такомиллашмоқда ва экспортни кенгайтириш, хорижий
янгича маъно билан бойимоқда. инвестицияларни жалб қилиш
Жумладан, прокуратура органлари каби ҳаётий муҳим масалаларга
ходимларининг маъмурий ҳуқуқ- устивор аҳамият бериб келинмоқда.
бузарлик учун жавобгарлиги Қайд қилинган даврда, назорат
масаласи юқори турувчи прокурор тадбирларида 4,8 минг нафар
томонидан ҳал этилишини белгиловчи тадбиркорнинг бузилган ҳуқуқлари
дахлсизлиги нормаси қонундан такланди, 21 минг нафарига
чиқариб ташланди[1]. Энди бундай муаммоларини бартараф этишда






75

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ






































кўмаклашилди. Прокурорлар кўма- қайд этилмади. 1.563 та ёки 17
гида 12,5 мингга яқин тадбиркорлик фоиз маҳаллада эса, жиноятлар
субъекти ташкил этилди, фаолияти камайишига эришилди[4].
тўхтаб қолган 18 минга яқин корхона Прокуратура органлари фаолия-
тикланди. Инвестиция дастурлари тида жамоатчилик билан ҳамкор-
ижроси доирасида 153 млн. ликни янада яқинлаштириш,
доллорлик тўғридан-тўғри ҳорижий фаолиятида очиқликни таъминлаш,
инвестициялар жалб этилишига фуқаролар билан яқиндан, бевосита
амалий ёрдам берилди. Тадбиркорлар ишлашга эришиш мақсадида
ҳуқуқларига риоя этмаган 516 нафар қабул қилинган қонунларнинг
мансабдор шахс интизомий ва мазмун ва моҳиятини аҳолига
маъмурий жавобгарликка тортилди, ҳамда ижрочиларга етказиш
344 та жиноят иши қўзғатилди[3]. бўйича учрашувлар, семинарлар,
Мамлакатимизни хавфсиз конференциялар, давра суҳбатларни
ва тинч ҳудудга айлантириш, ўтказишга Бош прокуратуранинг
фуқароларимизнинг осойишта ҳаёт “Жамоатчилик билан алоқалар ва
кечиришларини таъминлаш, жиноят ҳуқуқий ахборот бўлими” ва унинг
ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини жойлардаги тизимлари томонидан
олиш борасида кўп ишлар қилинди алоҳида эътибор берилмоқда.
ва қилинмоқда. Ходимларимизнинг Аҳолининг турли қатламлари
бошқа идоралар ва жамоатчилик вакиллари билан бевосита мулоқотга
билан ҳамкорликдаги саъй - киришишга имкон берувчи ҳамда
ҳаракатлари билан ўтган йилда уларга ўзларини қизиқтирган
9.155 та маҳалланинг 4.494 тасида саволларни бериш ва уларга жавоб
ёки қарийб ярмида умуман жиноят олиш, муҳокама қилинаётган муаммо




76

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





бўйича ўз таклифларини билдириш тенглаштирилган прокуратураларда
имкониятини яратувчи асосий фуқароларни қабул қилиш жадвал-
тарғибот шакли сифатида маърузалар, лари билан, шунингдек, қабулни
лекциялар, суҳбатлар, учрашувлар ташкиллаштиришга масъул бўлган
каби тарғибот тадбирларидан ходимлар билан боғланишга оид
самарали фойдаланилмоқда. Биргина маълумотлар билан танишиш
2021 йилда 120 мингдан ортиқ тарғибот имконияти яратилган. Бундан
тадбирлари ўтказилиб, шундан ташқари, «Бош прокурорга мурожаат
317 мингга яқини оммавий ахборот юбориш» ва «Вилоят прокурорларига
воситалари, шу жумладан 7 мингдан мурожаат юбориш» интернет-
зиёд телевидение, 6 мингга яқин қабулхонаси орқали ҳар қандай фуқаро
радио, 3,5 мингдан зиёд матбуот ва ёки юридик шахс қонун бузилишлари
19 мингдан зиёд интернет тармоқлари ҳақида бевосита Бош прокурорга
имкониятларидан фойдаланилган. Бу ҳамда ҳудудий прокурорларга ариза,
тадбирларнинг 31 мингдан зиёди аҳоли шикоят, мурожаат юбориши мумкин.
яшаш жойларида, 38 мингга яқини Шунингдек, сайт ҳуқуқий маслаҳат
фуқароларимизнинг иш жойларида, олиш имкониятини беради.
8 мингдан зиёди ўқув муассаларида ва Ўзбекистон Республикаси прокура-
4 минга яқини тадбиркорлар ўртасида тура органларининг фаолиятини
ўтказилган[5]. холис ёритиш, фуқароларнинг ҳуқуқий
Шунингдек, Бош прокуратуранинг маданиятини ошириш, фуқаролар
расмий веб-сайтининг янги версияси онгида демократик қадриятларни
ишга тушурилиб, унда зарур сингдириш, давлат ва жамият
маълумотларни тезкорлик билан қурилиши, суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ
топиш, имкониятлари чекланган қилишнинг долзарб сиёсий-ҳуқуқий
шахслар учун қўшимча қулайликлар муаммоларига бағишланган илмий-
тақдим этувчи бошқа функциялар оммабоп, таҳлилий ва маслаҳат
ҳам ўрин эгаллаган. Эндиликда материалларни аҳолига етказишда
Ўзбекистон Республикаси прокура- Бош прокурорининг 2009 йил 17
тура органлари тузилмаси билан августдаги 81-сонли буйруғи асосида,
бир қаторда, ҳудудий янгиликлар, Бош прокуратураси муассислигидаги
вилоят прокуратуралари ва уларга қайта ташкил этилган «Ҳуқуқ” газетаси
тенглаштирилган прокуратуралар, ҳамда Ўзбекистон Республикаси
Бош прокуратура ҳузуридаги Президентининг 2018 йил 8 май-
Департамент ва Мажбурий ижро даги “Прокуратура органларини
бюроси фаолияти ҳақидаги ахборот кадрлар тайёрлаш ва уларнинг
характерига эга қисқа маълумотлар, малакасини ошириш тизимини
шунингдек, прокурорлик назорати ва тубдан такомиллаштириш чора-
тергов фаолиятининг аҳволига оид тадбирлари тўғрисида”ги Фармони
маълумотлар билан танишиш мумкин. асосида такомиллаштирилган Бош
Веб-сайтга кирувчилар учун прокуратура Академияси Ахборот-
нафақат Бош прокуратурада, балки номасининг салмоғи катта бўлмоқда.
вилоят прокуратуралари ва уларга Президент Шавкат Мирзиёев






77

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





2018 йил 7 январида прокуратура суд-ҳуқуқ соҳасида қисқа муддатда
органлари ҳодимлари куни олдидан амалга оширилган ислоҳотлар
соҳа ходимлари билан учрашувда прокуратура тизимида ҳам мавжуд
“Одамлар ҳамма нарсага чидаши бўлган муаммоларни ҳал қилиш
мумкин, адолатсизликка чидай имконини берди. Президентимизнинг
олмайди. Жамиятда адолат барқарор ташаббуси ва эътибори туфайли
бўлишида прокуратура органларининг прокуратура органларининг бутун
ўрни катта бўлмоғи керак, прокуратура қиёфаси кейинги йилларда тубдан
органлари ходимларининг иши катта ўзгарди.
масъулият, фидоийлик, ҳалолликни Давлатимиз раҳбари Президент-
талаб қилади, қабул қилинаётган ҳар лик лавозимига навбатдаги муддатга
бир қарор замирида инсон тақдири киришиш маросимидаги нутқида,
туради. Шундай экан, етти ўлчаб бугунги кундаги устивор вазифалар
бир кесиш бу борада асосий мезон “инсон – жамият - давлат” деган янги
бўлмоғи шарт[7]” деб таъкидлади. тамойил асосида ташкил этилиши
Ушбу фикрлар прокуратура органлари таъкидланди. Президентимиз
фаолиятида дастуруламал бўлмоғи томонидан илгари сурилган еттида
лозим. устивор йўналишлардан иборат
Ўзбекистон Республикаси бўлган Тараққиёт стратегияси
Президентининг “Ўзбекистон прокурорлардан том маънодаги
Республикаси давлат мастақил- янгиланишни, ўзгаришни талаб қилади.
лигининг ўттиз йиллик байрамига Зеро, Ўзбекистон Республикаси
тайёргарлик кўриш ва уни юқори Президентининг “2022-2026 йилларга
савияда ўтказиш тўғрисида”ги мўлжалланган Янги Ўзбекистон
2020 йил 17 декабрдаги ПҚ-4926- тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги
сонли қарорига кўра, халқимиз Фармонида қонунийликни қатъий
учун энг улуғ ва азиз бўлган айём таъминловчи, очиқ ва адолатли
“Янги Ўзбекистонда эркин ва прокуратура фаолиятининг мустаҳкам
фаровон яшайлик” ғояси асосида ҳуқуқий асосларини яратиш ҳамда
кенг нишонлаш белгиланди. “Янги “Қонун – устувор, жазо – муқаррар”
Ўзбекистон” деганда, янги иш услуби, тамойилини бош мезонга айлантириш
инсонга янгича муносабат назарда белгилаб берилди[6]. Буларнинг
тутилади. Халқ манфаатларини ҳамма барчаси мамлакатимизда адолат ва
нарсадан устун қўйиш, одамларни қонун устиворлигини таъминлашда
рози қилиш тамойилини амалга прокуратура органларининг роли
ошириш – янги Ўзбекистаннинг муҳим аҳамият касб этишини
ўзига хос чизгилари, десак муболаға кўрсатади.
бўлмайди. Халқимизнинг фаровон, Прокуратура органларининг ҳар
тинч ва осойишта ҳаёт кечиришини бир ходими Конституциямизда
таъминлаш, мамлакатимизни ҳар белгилаб берилган устивор тамо-
томонлама тараққий эттириш йил ва қоидаларнинг тўлиқ рўёбга
барчамизнинг олий мақсадимиздир. чиқиши учун Ўзбекистоннинг
Ўзбекистоннинг янги даврида, янги ютуқларига хисса қўшишни,






78

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Президентимиз ишончига муносиб халқимизнинг ҳақиқий ҳимоячиси,
ва ҳаётбахш сиёсатига содиқ бўлиб, адолат ва қонунийлик посбони бўлиб
эл-юртга садоқат билан хизмат қоладилар ҳамда фақат ва фақат халқ
қилишни ўзининг шарафли бурчи деб манфаати йўлида оғишмай хизмат
билади. Улар буни чуқур ҳис қилган қиладилар.
ҳолда, Мамлакатимиз Президенти
таъкидлаганларидек, олийжаноб

































Иқтибослар/References:
1. “Прокуратура тўғрисида”ги Қонуннинг 49-моддаси иккинчи қисми. Ўзбекистон
Республикасининг 2019 йил 24 декабрдаги ЎРҚ-597-сонли Қонуни таҳририда, Қонун
ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 25.12.2019 й., 03/19/597/4193-сон.
2. “Халқ прокуратурасини шакллантириш йўлида” Олий Мажлиси Сенатининг 2020
йил 11 май куни бўлиб ўтган тўртинчи ялпи мажлисида Ўзбекистон Республикаси Бош
прокурорининг прокуратура органларининг 2019 йилдаги фаолияти тўғрисидаги ҳисоботи.
–Т.: “HUQUQ” газетаси, 2019 йил 14 май.
3. “Халқ прокуратурасини шакллантириш йўлида” Олий Мажлиси Сенатининг 2020
йил 11 май куни бўлиб ўтган тўртинчи ялпи мажлисида Ўзбекистон Республикаси Бош
прокурорининг прокуратура органларининг 2019 йилдаги фаолияти тўғрисидаги ҳисоботи.
–Т.: “HUQUQ” газетаси, 2019 йил 14 май.
4. Ўзбекистон Республикаси Бош прокурорининг “Ўзбекистон Республикаси
прокуратураси органлари ходимлари куни” муносабати билан ўтказилган тантанали
мажлисдаги маърузаси. 2021 йил 7 январь.
5. Бош прокуратуранинг “Жамоатчилик билан алоқалар ва ҳуқуқий ахборот бўлими
2021 йил маълумотлари.
6. Электрон манба. https://strategy.uz/ (мурожаат этилган сана: 31.01.2022)




79

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ




ЁШЛАР ОРАСИДА РАДИКАЛЛАШУВНИНГ ЮЗАГА КЕЛИШИДА ИНТЕРНЕТ
ТАРМОҒИНИНГ ТАЪСИРИ


THE ROLE OF THE INFLUENCE OF THE INTERNET IN THE EMERGENCE OF
RADICALIZATION AMONG YOUNG PEOPLE




























































Абдурасулов Нодир Нурмухамматович Abdurasulov Nodir Nurmuhammatovich

мустақил изланувчи Independent researcher

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Аннотация. Ушбу мақолада ҳозирги кунда интернет тармоғида турли бузғунчи
кучлар томонидан ёшлар онгига таъсир қилувчи, ёшлар орасида радикаллашувни
кучайишига олиб келувчи ҳолатлар ёритилган. Шунингдек, радикаллашув
жараёнлари келтириб чиқариши мумкин бўлган турли салбий ҳолатлар экспертлар
фикрлари таҳлили ёритилган ҳамда жараённинг тенденциялари тўғрисида бахс
юритилган.
Калит сўзлар: Интернет тармоғи, ижтимоий тармоқлар, радикаллашув,
радикал ғоялар, диний радикаллашув, ёшлар сиёсати.


Annotation. This article highlights cases of influence on the minds of young people
by various destructive forces on the Internet at the present time, leading to increased
radicalization among young people. In addition, an analysis of the views of experts on
various negative factors that may be caused by the process of radicalization is presented,
as well as a discussion of the trends in this process.
Keywords: Internet, social networks, radicalization, radical ideas, religious
radicalization, youth policy.


Мамлакатимизда ёшларга оид мустаҳкамлаш йили» деб эълон
давлат сиёсати соҳасида кенг кўламли қилинди.
ишлар амалга оширилмоқда. Ўтган Лекин шунга қарамасдан ҳозирги
вақт ичида ёшларни ҳар томонлама кунда ахборот маконида турли
қўллаб-қувватлаш, уларнинг ҳуқуқ тахдидларни сақланиб қолаётганлиги,
ва қонуний манфаатларини ҳимоя айниқса ёшларни мазкур тахдидлардан
қилиш, мамлакатимиз истиқболи сақлаш учун бир қатор профилактик
учун масъулиятни ўз зиммасига чора-тадбирларни амалга ошириш
олишга қодир, ташаббускор, шижоатли заруриятини келтириб чиқармоқда,
ёшларни тарбиялаш борасида алоҳида ҳозирги кунда хеч ким сир эмаски
тизим яратилди. интернет тармоғида турли дестуруктив
Ўзбекистон Республикаси Ёшлар кучлар томонидан ёшларни орасида
ишлари агентлиги, Олий Мажлис радикаллашувни кучайтириш мақса-
палаталари ҳузурида Ёшлар дида турли кўринишдаги уринишларни
парламентлари, Ўзбекистон Респуб- амалга ошираётганлиги тендецияси
ликаси Инновацион ривожланиш кузатилмоқда бунда айниқса интернет
вазирлиги қошида Ёшлар академияси тармоғини ролини алоҳида такидлаб
ташкил қилинди. Ҳудудларда «Лойиҳа- ўтиш лозим
лар фабрикаси» иш бошлади. Жумладан Datareportal.com. сайти -
Ёшларни қўллаб-қувватлаш тизими- ни 2021 йил октябрь ойида берган
ни тубдан ислоҳ қилиш ва янада маълумотида ҳозирги кунда бутун
ривожлантириш мақсадида 2021 йил дунёда ҳар 10 нафар шахсдан
мамлакатимизда «Ёшларни қўллаб- 6 нафари интернет тармоғидан
қувватлаш ва аҳоли саломатлигини фойдаланаётганлиги, охирги ўн икки ой





81

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ
























мобайнида дунё бўйича 100 миллион профилактик чора-тадбирлар тизимини
аҳоли интернет тармоғига уланганлиги ишлаб чиқишлари зарур деб қайд этган
ва бутун дунё бўйлаб интернетдан сенатор Содиқ Сафоев шунингдек,
фойдаланаётган аҳоли сони 5,29 экстремистик радикал ташкилотлар
милярдга етганлиги, шунингдек аҳолини иштирокчиларининг аксариятини
ўртача 16 ёшдан 64 ёшгача бўлган 30 ёшгача бўлган ёшлар ташкил этади.
қатлами бир кунлик вақтини 40%ни бундан ташқари ҳарбий ҳаракатларда
интернет тармоғида ўтказаётганлигини қатнашаётган 300000 нафар ўсмирлар,
маълум қилган. асосан 18 ёшни ташкил қилади,
Демак юқоридагилардан ҳулоса 2000 йиллар бошларида Европа
қиладиган бўлсак интернет тармоғидаги давлатларидан келиб террорчи гурухлар
ахборот макони деструктив кучлар таркибига қўшилаётганларни ўртача
учун хавфсиз маконга айланганлигини ёши 28 ёшни ташкил қилган бўлса
кўришимиз мумкин, Европада ҳозирги кунга келганда мазкур ҳолат
Хавфсизлик ва Хамкорлик Ташкилоти 20 ёшни ташкил қилаётганлигини
Ўзбекистондаги координатори Ричард маълум қилган, бунга дектруктив
Уиллерни қуйдаги фикларини мисол кучларни интернет тармоғидаги
тариқасида келтиришимиз мумкин, тарғиботлар асосий сабаб қилиб
“Бугунги кунда террорчи гуруҳлар ўз кўрсатган[2].
мафкурасини ёйиш ва янги издошларни БМТ нинг Аксилтеррор марказида
жалб этиш учун анъанавий ва маслаҳатчиси Кангин Гюнинг қайд
замонавий ахборот воситалари (ОАВ) этишича, терроризм бугунги кунда
дан тобора кўпроқ фойдаланмоқда. Ёш кибермаконга ўтиб, ёшлар орасида
авлод, айниқса, ижтимоий тармоқлар ва радикаллашувни кучайтириш учун
интернетдан жадал фойдаланиш турли юқори даражадаги технологиялардан
субъектив ва объектив омиллар билан фойдаланиб келмоқда[3], шунингдек,
биргаликда зўравон экстремистик Европа Иттифоқнинг Ўзбекистон
фаолиятга жалб қилиниш хавфи остида бўйича махсус вакили Питер Буриан
қолмоқда[1].” ҳам “Сўнги йилларда биз ёшлар
Марказий Осиё давлатлари ёшлар орасида радикаллашувни кучайиши
орасида экстремизм мафкураси қандай зарар келтириш мумкинлигини
тарқалишининг олдини олиш бўйича Европа ва Марказий Осиё давлатлари






82

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





мисолида кўрдик ” деб қайд этган[4]. каналида (109.000 обуначига эга,
Минтақавий тахдидларни ўрганиш 2021 йил декабрь ҳолатига кўра
директори Виктор Михайлов халқаро 32.791.725 маротаба кўрилган) Махмуд
террорчи ташкилотлар нега айнан Абдулмўмин, UZTOZ YUSUF DAVRON
ёшларни ёллашда мувафаққиятга каналида (1051 обуначига эга, 2021 йил
эришаётганлиги сабаб қилиб етарлича декабрь ҳолатига кўра 173140 маротаба
маълумот етишмаслиги такидлаб кўрилган), Юсуф Даврон, ANSOR MEDIA
ўтган, шунингдек у ёлловчилар каналида (2061 обуначиси эга, 2021 йил
интернет тармоғида жойлаштирилган декабрь ҳолатига кўра 622620 маротаба
махсус таёрланган радикал ғоялар кўрилган) Абу Салох тахаллуси
билан йўғирилган материаллардан билан танилган шахслар, ўзбекзабон
фойдаланаётганлиги, дастлаб ёллов- аудиторияда турли радикал ғояларни
чилар томонидан мазкур материаллар тарғиб қилиб келишмоқда.
тарқатилиши ёлланишга номзодга Ҳозирги кунда ёшлар орасида
тақдим этилиши натижасида радикали- радикаллашув жараёнларни нормал-
зация содир бўлиши, бу эса ўз навбатида лаштириш, уларни турли ҳил бузғунчи
радикаллашган номзод ёлловчилар ғоялар таъсирига тушиб қолмаслик
учун таёр “ўлжа”га айланишини такид- учун радикаллашув жараёнларига
лаган[5]. таъсир эттувчи омилларни аниқлаб,
Биз юқорида ёшллар орасида уларни бартараф этиш ва ўз вақтида
радикаллашувига оид турли эксперт- профилактик чора тадбирларни амалга
ларни фикларини келтириб ўтдик, ошириш лозим бўлади.
экспертларини радикаллашув юзасидан Радикаллашувга қарши кураш
қарашлари турли ҳил бўлса бу ерда учун аввало уни келтириб чиқараётган
умумий ўхшашлик жихатлар борлигини ташқи ва ички омилларни аниқлаш
ҳам кўришимиз мумкин яъни ҳозирги мухим саналади, тахлиллар шуни
кунда ёшлар орасида радикаллашув кўрсатадики аҳолисини асосий қисми
жараёнларни келтириб чиқариш ислом динига эътиқод қиладиган
нисбатан осонлиги ва бунда бутун минтақаларда ёллаш учун асосий ва
жаҳон интернет тармоғи ва ижтимоий жуда муҳим таркибий қисм сифатида
тармоқлар асосий инструмент диний радикаллашувни эканлиги
сифатида фойдаланилаётганлигига маълум бўлмоқда.
алохида урғу беришган. Диний радикаллашувни бош-
Хусусан биргина, YouTube ланиши ва кейинчалик ёллаш учун
платформасида, “IXLOS.TV” каналида асосий сабаб сифатида қуйдагиларни
(357.000 обуначига эга, 2021 йил келтириш мумкин;
декабрь ҳолатига кўра 79.528.486 -динга бўлган қизиқишни ортиб
маротаба кўрилган) Шайх Содиқ бориши, бу ерда асосий эътибор
Самарқандий, “Abdulloh Zufar ёшларнинг қаердан, кимдан ва
Darsliklari” каналида (26.600 обуначига қайси манбалардан диний таълим
эга, 2021 йил декабрь ҳолатига олаётганлиги;
кўра 6.624.708 маротаба кўрилган) -веб ресурсларга, ижтимоий
Абдуллох Зуфар, “Mahmud Abdulmomin” тармоқларга кириш имконияти;






83

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





-диний экстремизм ғояларини орасида турли ихтилофларни келтириб
тарқалиши; чиқармоқда.
-радикаллашувни бошланиши; Минтақавий тахдидларни ўрганиш
-ХТТ га ёллаш ишларини амалга маркази директори В. Михайловни
оширилиши ва амалий ҳаракатлар. фикрига кўра, сўнги йилларда жамиятда
Радикаллар ўзларининг ахборот ёшлар орасида турли бузғунчи радикал
материалларида исломий атамаларни ғояларни тарқалишига қарши кураш
соддалаштиришга ҳаракат қилиб қуйдаги асосий йўналишларни санаб
кўришмоқда. Улар орасида машҳур ўтиш мумкин, яъни
атамалар: “жиҳод” (Яратганнинг Биринчидан, мамлакатдаги масжид-
йўлидаги тиришқоқлик), “кофирлар” ларда имомлар масждига келувчи-
(иймонсизлар), “муртадлар” (Исломдан ларга, ҳаётий вазиятлардан келиб
куфрга ўтганлар), “мужоҳидлар” чиқадиган муаммоларни ҳал этишни,
(курашувчилар). Ахборот майдонида Қурон ва ҳадисларга мос равишда
анъанавий Исломга ҳеч қандай алоқаси
бўлмаган стерео типлар яратилмоқда:
“жиҳод, кофирлар ва Ғарб билан
уруш”; “мужоҳидлар, адолатсизлик
ва ёвузликка қарши курашувчилар”;
“мужоҳидлар, шаҳидлар каби тўғри
жаннатга тушишади”; “давлат куч
тузилмалари, террор воситасидир” ва
ҳакозолар.
Натижада интернетда таъсирчан
одамларга, шу жумладан ижтимоий
ҳимояга муҳтож заиф гуруҳларга ханафий мазхаби эътиқоди бўйича
(ўспиринлар, ёшлар, меҳнат муҳожир- ўргатадилар.
лари) қаратилган таркиби бузилган Иккинчидан, Террористик ва
контент яратилади. Шу билан бирга экстремистик ташкилотларни радикал
радикаллар ўз материалларида ғоялар йўғирилган адабиётлар (видео,
диний экстремистлар, жангарилар аудио, ёзувларни) тарқатганлик учун
ва террорчилар фаолиятини жиноий жавобгарлик белгиланган.
оқлайдиган нафрат сўзларидан, Учинчидан, Ўзбекистонда кейинги
иллюстрациялардан ва тақдимот ўн йиллар давомида дин соҳасида
материаллари намойишидан фаол ўзининг миллий кадрларини тайёрлаш
фойдаланишади[6]. бўйича ўрта ва олий ўқув юртлари
Марказий Осиёда диний ташкил этилган, жумладан мазкур
радикаллашувни хавфли томони ислом билим юртларида имом-
шундаки, азалдан аждодлари хатиблар, исломшунослар ва олим-
анъанавий ханафий мазхабига эътиқод теологлар таёрлаш бўйича катта
қилиб келган ёшлар онгига бошқа тажриба шаклланган. Натижада
мазхабларни ахкомларини ўргатиш миллий кадрларни таёрлаш, ислом
орқали жамиятдаги омма қатлами илмини ўрганмоқчи бўлган талаба-






84

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





ларни, ханафий мазхабига бегона келтиришимиз мумкин. Мазкур
бўлган салафий ғояларни сингдирувчи марказда таниқли уламолар,
араб давлатларида жойлашган турли диншунослар ва исломшунослар
хил клерикал марказларга бориб фаолият олиб бориб марказга аноним
таълим олиш эхтиёжни келтириб тарзда мурожаат қилган фуқароларни
чиқармайди. саволларга жавоб бериш билан бирга,
Бу билан давлат диний соҳада фуқаролар радикал ғояларни тасирига
олиб бораётган сиёсати орқали тушиб қолмаслик учун тарғибот
ислом диний бузуб тарғиб қилувчи ишларини олиб бормоқдалар[7].
кучлардан қарши имунитет Юқорида келтириб ўтилган
шакллантиради ва аҳолини диний фиклардан ҳулоса қиладиган бўлсак,
бағрикенг лик ғояси билан тарбиялаб радикализмни ёшларни орасида
боради, Ўзбекистон Республикаси ортиб боришида интернет тармоғини
Вазирлар Махкмаси ҳузуридаги Дин улуши ўсиб бориши теденциясини
ишлари бўйича қўмита ва Ўзбекистон кузатишимиз мумкин, шу сабабли
Республикаси Мусулмонлар идораси мазкур ҳолатларни олдини олиш
бу борада ҳамкорликда самарали ҳозирги кунинг долзарб масалалигича
сиёсат олиб бормоқда. Мисол қолмоқда.
тариқасида, Олмазор туманида
ташкил этилган Маслаҳат марказини







Иқтибослар/References:
1. “терроризмга олиб келувчи тажовузкор экстремизм ва радикализмнинг олдини
олиш ҳамда уларга қарши курашиш юзасидан экспертларнинг давра суҳбати хулосалари:
назария ва амалиёт” (электрон манба) кириш тартиби URL: https://fledu.uz/uz/terrorizmga-
olib-keluvchi-tajovuzko/ (06.12.2021 йил)
2. “Применение силы в борьбе с терроризмом не оправдало себя”. (электрон манба)
кириш тартиби URL: https://www.gazeta.uz/ru/2018/06/11/ youth/ (06.12.2021 йил)
3. Ўша манба.
4. Ўша манба.
5. Михайлов о борьбе с терроризмом в Сети: все беды от недостатка информации.
(электрон манба) кириш тартиби URL:https://crss.uz/2019/04/23/mixajlov-o-borbe-s-
terrorizmom-v-seti-vse-bedy-ot-nedostatka-informacii/ (06.12.2021 йил)
6. «Ёшларнинг террор ҳаракатлардаги иштироки, сабаблар ва мотивацион асослар.
Деструктив таъсирга қарши кураш йўллари. МТЎМ тажрибаси» мавзусидаги нутқи. (электрон
манба) кириш тартиби URL: https://crss.uz/2020/12/16/yoshlarning-terror-%D2%B3arakatlardagi-
ishtiroki-sabablar-va-motivacion-sladestruktiv-tasirga-%D2%9Barshi-kurash-%D1%9Ellari-
mt%D1%9Em-tazhribasi-mavzusidagi-nut%D2%9Bi(06.12.2021 йил)
7. О политике противодействия терроризму и экстремизму в Узбекистане: что
изменилось в ней за последние несколько лет? (электрон манба) кириш тартиби RL: https://
cabar.asia/ru/o-politike-protivodejstviya-terrorizmu-i-ekstremizmu-v-uzbekistane-chto-izmenilos-v-
nej-za-poslednie-neskolko-let (06.12.2021 йил)



85

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ


АЙРИМ ХОРИЖИЙ МАМЛАКАТЛАР ЖИНОЯТ ҚОНУНЧИЛИГИДА ТЕРРОРИЗМНИ
МОЛИЯЛАШТИРИШ УЧУН ЖИНОИЙ ЖАВОБГАРЛИКНИНГ ЎЗИГА ХОС
ЖИҲАТЛАРИ

SPECIFICS OF CRIMINAL LIABILITY FOR TERRORIST FINANCING IN THE
CRIMINAL LAW OF CERTAIN FOREIGN COUNTRIES




























































Иброҳимов Жамшид Абдуғофур ўғли Ibrokhimov Jamshid Abdugоfur ogli

юридик фанлар бўйича фалсафа Doctor of Philosophy in Law (PhD)

доктори (PhD)

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Аннотация. мақолада хорижий мамалакатларнинг жиноят қонунчилигида
террористик хусусиятга эга бўлган терроризмни молиялаштириш жиноий
жавобгарлик масаласи айнан қайси қонунларида акс эттирилганлиги ва уларнинг
ўзига хос жиҳатлари таҳлил қилинган. Мазкур жиноятга қарши курашишда хорижда
қандай ҳаракатлар тақиқланганлиги ёритилган. Терроризмни молиялаштириш
жинояти учун жазолар, молиялаштириш предметлари ва мусодара қилиниши лозим
билан бўлган мол-мулклар, шунингдек ушбу қилмишларни содир этган юридик
шахсларнинг жавобгарлиги ҳақида сўз юритилган.
Калит сўзлар: терроризм, терроризмни молиялаштириш, қарши курашиш,
предмет, содир этиш усули, жазо, мусодара, қарши курашиш дастури.

Annotation. The article analyzes exactly which laws reflect the issue of criminal
liability for terrorist financing of terrorism in the criminal legislation of foreign countries and
their features. It describes what actions are prohibited abroad in the fight against this crime.
They discussed the punishment measures for the crime of financing terrorism, objects of
financing and property subject to confiscation, as well as the liability of legal entities that
committed these acts.
Keywords: terrorism, financing of terrorism, counteraction, subject, method of
execution, punishment, confiscation, counteraction program.

Терроризмни молиялаштириш қарши кураш тўғрисида”ги (Terrorism
жаҳон миқёсида ўзининг ижтимоий Act) ҳамда 2005 йилги “Терроризмнинг
хавфлилик даражаси юқорилиги олдини олиш тўғрисида”ги (Prevention
билан тавсифланадиган террорчилик of Terrorism Act) қонунлар билан
хусусиятига эга бўлган жиноятлардан тартибга солинади.
бири ҳисобланади. Терроризмни Ушбу соҳадаги асосий норматив
молиялаштиришга қарши курашиш ҳуқуқий ҳужжат 2000 йилда қабул
борасида кўплаб халқаро ҳужжатлар қилинган “Терроризмга қарши кураш
иштирокчилари зиммасига тегишли тўғрисида”ги Қонун ҳисобланади.
мажбуриятлар юклатилганлиги Унга кўра, жиноий фаолиятнинг
боис, хорижий мамлакатларда алоҳида шакли сифатида нафақат
ушбу қилмишга қарши курашиш террорчилик актлари содир этиш,
бўйича мустаҳкам ҳуқуқий асослар балки террорчилар ва террорчи
шакллантирилган. ташкилотларга молиявий ёрдам
Хусусан, Буюк Британияда кўрсатиш намоён бўлади. Бундай
терроризмни молиялаштиришга қилмишларга қуйидагилар киради:
қарши кураш 2000 йилги “Терроризм террорчилик фаолиятида мол-мулк
тўғрисида”ги (Terrorism Act), 2001 ёки пул маблағларидан фойдаланиш,
йилги “Хавфсизлик, терроризм террористик мақсадлар учун маблағ
ва жиноятчиликка қарши кураш тўплаш, бундай фаолият натижасида
тўғрисида”ги (Anti-Terrorism, Crime and олинган маблағларни легаллаштириш.
Security Act), 2006 йилги “Терроризмга Бундай ёндашув бизга





87

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





Буюк Британияда терроризмни қуйидаги тўртта йўналишини ўз ичига
молиялаштиришга қарши кураш икки олади: “олдини олиш”, “ҳимоя”, “таъқиб
мустақил йўналишда қурилганини қилиш” ва “тайёрлик”[2]. Уни амалга
таъкидлашга асос беради: биринчиси ошириш доирасида террорчилик
– террорчиларни моддий ресурслар фаолиятини молиялаштиришга қарши
билан таъминлашни тўлиқ тақиқлаш курашга алоҳида эътибор қаратилади.
– бу ушбу соҳадаги умумжаҳон Буюк Британия ҳудудида бундай
тенденциясига мос келади. Иккинчиси қарши кураш сифатининг асосий
– террорчилик фаолиятини амалга муаммоси қонунчилик қоидаларини
ошириш мақсадида жиноий йўл кенг талқин қилиш бўлиб[3], у махсус
билан топилган маблағларга қонуний ваколатли органларнинг ишини
тус берганлик жавобгарликка асос қийинлаштиради.
бўлиши. Бунда суд қарори билан уларни Америка Қўшма Штатларида
олган шахс лардан пул маблағлари ёки ҳам террорчилик фаолият таҳдиди
бошқа мол-мулк мусодара қилиниши юқори даражасини ҳисобга олган
мумкин[1]. ҳолда, қонунчилик, терроризмни
Ушбу ҳужжат террорчилик молиялаштиришга қарши қаратилган

фаолиятида фойдаланиладиган маблағ - бир қатор норматив-ҳуқуқий
ларни хатлаш ваколатини беради. ҳужжатларни ўз ичига олади.
Бизнингча, бундай ёндашув Ҳозирги кунда терроризмга
Ўзбекистонда терроризмга қарши қарши кураш ва уни молиялаштириш
кураш доирасида ҳам жуда соҳасида қабул қилинган сўнгги
истиқболли ва зарурдир, чунки у ҳужжатлардан бири “Америка Қўшма
тўғридан-тўғри уюшган террорчилик Штатларининг патриоти акти” (“USA
фаолиятининг иқтисодий асосларини Patriot Act”) ҳисобланади.
бузишга қаратилган. Миллий У нафақат аксилтеррор
қонунчилигимиздан фарқли равишда, фаолиятини молиялаштиришни оши -
юқорида кўрсатилган жиноий фаолият риш зарурлигини асослайди, балки
шакллари учун санкциялар ҳам анча кўриб чиқилаётган қилмишни уюш-
жиддий ҳисобланади. Бунда, айбдор ган жиноятчилик белгиларига эга
шахс жарима каби қўшимча жазо жиноятларга тегишли эканлигини
қўллаш имконияти билан 14 йилгача белгилайди, бу оғирроқ жазо турлари
озодликдан маҳрум этилиши мумкин. ва ўлчамларини, шу жумладан,
Ҳозирги кунда Буюк Британияда иқтисодий санкцияларни тайинлаш
энг оғир жазо – умрбод озодликдан учун ҳуқуқий асос яратди. Бунда, жазо
маҳрум қилиш билан терроризм чоралари тўлиқ қўшилади, бу эса ушбу
актларини содир этиш билан бевосита соҳадаги жиноят қонунчилигининг
боғлиқ бўлган ташкилотнинг ҳар жазолаш функциясини оширади.
қандай даражада раҳбарияти Аввалроқ АҚШда терроризмнинг
жазоланади. Ҳозирги кунда Буюк иқтисодий асосларига путур
Британияда “Contest” деб номланган етказишга ҳам эътибор қаратилган
аксилтеррор дастури ҳам қабул эди. 1977 йилда “Халқаро фавқулодда
қилинган бўлиб, у қарши курашнинг иқтисодий ваколатлар тўғрисидаги акт”






88

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





ишлаб чиқилди ва қабул қилинди[4]. шакллари учун жавобгарликни
Ушбу ҳужжат АҚШ Президентининг бевосита белгиловчи параграфларни
террористик ташкилотларни молия- мустаҳкамлайди.
вий ёки бошқа моддий ёрдам кўрса- 2339А-параграфга мувофиқ,
тишда ҳам ўз ифодасини топиши бундай фаолиятнинг криминал
мумкин бўлган қўллабқувватлашни шаклига тегишли бўлиб нафақат ҳар
иқтисодий санкциялар асосида қўл- қандай моддий ресурслар билан
лаш масаласидаги ваколатларини таъминлашдан, балки уларнинг
кенгайтирди. жойлашган ўрни ёки келиб чиқиш
Бунда, ҳам жисмоний ҳам юридик манбаини яширишдан иборат
шахслар жавобгарликка тортилади террорчиларга моддий ёрдам
ва уларнинг АҚШда жойлашган барча кўрсатиш ҳисобланади. Бунда,
активлари давлатнинг даромадига жавобгарликка тортишнинг зарурий
сўзсиз мусодара қилинади. шарти бўлиб, субъектнинг уларнинг
Кейинчалик терроризмни молия- нима мақсадга мўлжалланганлигини
лаштиришга қарши курашиш масала- англаши ҳисобланади. 2339В-
ларига оид яна бир норматив ҳужжат параграф АҚШда террористик
– 1996 йилги “Терроризмга қарши ташкилот деб тан олинган хорижий
кураш ва ўлим жазоси самарадорлиги ташкилотни молиялаштириш учун
тўғрисида”ги қонун (Anti-Terrorism алоҳида жавобгарликни белгилайди.
and Effective Death Penalty Act) Умуман олганда, буни бир эмас,
қабул қилинди. Унга мувофиқ, агар бир неча давлат ҳудудида фаолият
ташкилот террорчи ташкилот деб кўрсатувчи халқаро террорчилик
тан олинса, нафақат унинг молиявий ташкилотларининг анча юқори
активлари блокланади, балки унинг ижтимоий хавфлилик даражаси
аъзоларига визалар бериш ҳам рад туфайли асосли деб ҳисоблаймиз.
этилади. Бизнингча, ушбу механизм Бизнингча, бундай дифференциация
нафақат террорчилик фаолиятини миллий қонунчилигимизни такомил-
молиялаштиришга қарши курашишда, лаштиришда фойдали бўлиши мумкин.
балки ушбу ташкилотлар аъзолари АҚШ қонунлари тўпламининг
сони кўпайишининг олдини олишда ҳам 2339А ва 2339В-параграфларида
жуда долзарб бўлиб, айбдорларнинг назарда тутилган жиноятлар
аҳволини оғирлаштиради ва уларнинг предметининг хусусиятлари ҳам
ноқонуний фаолиятини сезиларли ало ҳида аҳамиятга эга деб
даражада камайтиради. ҳисоблаймиз. Буларга нафақат пул
АҚШда терроризмни молия- ёки бошқа мол-мулк, балки ўқитиш,
лаштириш учун жавобгарлик нафақат консултациялар, уй-жой, транспорт
махсус яратилган норматив-ҳуқуқий воситалари, алоқа воситалари, қурол-
ҳужжатларда, балки АҚШ қонунлари яроғ ва портловчи моддалар билан
тўпламида (United State Code) ҳам таъминлаш ҳам киради.
назарда тутилган. Масалан, Қонунлар АҚШ БМТнинг Терроризмни
тўпламида 18-Титулнинг 113-В-боби молиялаштиришга қарши курашиш
уни молиялаштиришнинг турли тўғрисидаги 1999 йилги Халқаро






89

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





конвенциясининг фаол иштирокчиси кодексида 434-6-модда мавжуд
эканлигини ҳисобга олиб, 2339C- бўлиб, у террорчилик фаолиятини
параграф АҚШ қонунлари тўпламига молиялаштириш учун жавобгарликни
киритилган бўлиб, у “терроризмни белгилайди. Бунга молиявий ёрдам ёки
молиялаштириш бўйича ноқонуний яшаш воситаларини тақдим этишга
ҳаракатлар” учун жавобгарликни қаратилган ҳаракатлар киради[6].
белгилаган. Ушбу параграф юқорида Шундай қилиб, ушбу қилмишни
қайд этилган Конвенцияда назарда мунтазам равишда амалга оширган
тутилган қилмишларни ўз ичига олган, шахс, кўриб чиқилаётган модданинг
лекин улар қонунлари тўпламининг 2-қисмида мустаҳкамланган квали-
2339А ва 2339Б-параграфларида ўз фикацияловчи жиноят таркиби
аксини топмаган. доирасида жазоланади.
Англо-саксон ҳуқуқий оиласи Франция Жиноят кодексида
вакиллари бўлган мамлакатлар терроризмни молиялаштириш учун
қонунчилиги таҳлилига якун ясаган жиноий жавобгарликдан озод қилиш
ҳолда, шуни таъкидлаймизки, асосларини белгиловчи рағбат-
ҳозирги тарихий босқичда ҳам Буюк лантирувчи норма ҳам мавжуд. Бу
Британияда, ҳам АҚШда терроризмни норманинг яратилишига ягона мезон –
молиялаштиришга қарши курашга оила ва қариндошлик муносабатлари
қаратилган кенг қамровли асос қилиб олинган. Хусусан,
ҳуқуқий асос мавжуд. Бунда, молиялаштириш учун жавобгарликка
бундай қарши курашнинг умумий тўғри шажара бў йича қариндошлар ва
концепцияси бўлиб, террорчилик эр-хотинлар, шунингдек айбдор билан
фаолиятини молиялаштириш билан никоҳсиз бирга яшовчи шахслар
боғлиқ жиноятлар учун жазо тортилиши мумкин эмас (ушбу қоида
чораларини кучайтириш ва иқти содий ака-ука, опа-сингил ва уларнинг
санкцияларни қўллаш имконият- турмуш ўртоқларига ҳам татбиқ
ларини кенгайтириш ҳисобланади. этилади).
Терроризмни молиялаштиришга Ушбу соҳадаги Франция
қарши кураш романо-герман оиласига қонунчилигининг яна бир янгилиги
мансуб давлатларда ҳам ўзига нафақат жисмоний, балки юридик
хосликларга эгадир[5]. шахсларни ҳам жиноий жавобгарликка
Бу соҳадаги Франция қонун- тортиш имкониятидир. Хусусан,
чилигини таҳлил қилган ҳолда вакиллари тегишли террорчилик
алоҳида қайд этишни ҳохлар эдикки, ташкилотининг фаол иштирокчилари
Францияда терроризм ва уни бўлган ёки унинг манфаатлари
молиялаштиришга қарши қаратилган йўлида ҳаракат қилган юридик
нормаларнинг бутун бир мажмуи шахс жавобгарликка тортилади[7].
мавжуддир. Аниқ юридик шахс томонидан
Франция Жиноят кодексида кўрсатиладиган ҳар қандай ёрдам
улар “Терроризм тўғрисида” ги террорчиларга кўрсатилганда жиноий
махсус бўлимда жамланган. фаолият белгилари мавжуд бўлади.
Шунингдек, Франция Жиноят Бунда, юридик шахснинг ўзи ҳам,






90

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





унинг ушбу қилмишни содир этишда
айбдор ходимлари ҳам жавобгар-
ликка тортилади[8].
Ушбу қоида террорчилик
фаолиятини молиялаштириш тегишли
юридик шахсларнинг бевосита
иштирокисиз содир бўлмаслигини
инобатга олсак, долзарб аҳамият касб
этади. Бироқ, бу усул жиноят субъекти
сифатида юридик шахс ларнинг тан
олинмаслиги туфайли Ўзбекистон
жиноят қонунчилиги учун мақбул
эмас.
Умуман террорчиликка қарши
кураш соҳасида террорчилик
фаолиятини молиялаштиришга Террорчилик фаолиятини молия-
қарши курашишнинг алоҳида лаштириш белгиларини “террорчилик
аҳамиятини ҳисобга олган ҳолда, бирлашмаларини ташкил этиш”
Францияда террорчилик фаолиятига учун жавобгарликни белгилайдиган
алоқадор шахс олган даромадининг Германия Федератив Респуб-
қонунийлигини тасдиқламаганлиги ликаси Жиноят кодексининг
учун жиноий жавобгарлик 129а-параграфида аниқлаш мумкин.
белгиланган[9]. Бундай бирлашмаларнинг жиноий
Бу айбсизлик презумпцияси шаклларидан бири, доирасида
тамойилини бузса-да, аммо, бу албатта, молиявий ёки бошқа моддий
воситадан террорчилик фаолиятини ёрдам назарда тутилувчи қўллаб-
амалга ошириш давомида олинган қувватлаш ҳисобланади.
даромад легаллаштиришга қарши Бунда, бу қилмиш содир
курашишда жуда фаол фойдаланилади этганлик учун санкция беш йилгача
ва унинг ҳозирги эгаси кимлигидан озодликдан маҳрум қилишни ўз ичига
қатъий назар, уларнинг мусодара олади. Бизнингча, бу террорчилик
қилинишини назарда тутади[10]. фаолиятини молиялаштириш ижти-
Германиянинг жиноят қонун- моий хавфлилигининг хусусияти ва
чилигида терроризмни бевосита даражасини сўзсиз акс эттирмайди
молиялаштириш учун жавобгарликни ва бу ҳақда АҚШ ва Англия тажрибаси
белгиловчи алоҳида, махсус яратилган ҳам гувоҳлик беради.
нормалар мавжуд эмас. Бироқ, ушбу 2002 йилда Германия ЖКга яна
қилмишга қарши кураш жиноий йўл бир модда киритилиб, у 129b-параграф
билан топилган пул ёки бошқа мол- “Хорижда террористик уюшмаларни
мулкни легаллаштириш ва муомалага тузиш”да мустаҳкамланди. Унинг
чиқариш, шунингдек уюшган криминализациясига 2001 йил
жиноятчиликка қарши курашиш 11 сентябрда АҚШ га қилинган
орқали амалга оширилади[11]. террористик ҳужум сабаб бўлди.
Бунда, жиноят содир этишда





91

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





кўмаклашганлик учун максимал лашган ёки жиноий мақсадларига
жазо беш йил озодликдан маҳрум эришиш учун қўлланилган предметни
этишдир. Мазкур жиноят таркиби жиноят содир этилганидан кейин
доирасида озодликдан маҳрум олган бўлсалар.
этиш билан бирга, шахсни оммавий Ҳозирги кунда 129а ва
лавозимларини эгаллаш, шунингдек, 129b-параграфларида мустаҳкам-
оммавий сайловлар натижасида қўлга ланган жиноятлар Германия
киритилган ҳуқуқлардан маҳрум этиш қонунчилиги бўйича жиноий
ҳам мумкин. даромадларни легаллаштиришга
Айни пайтда, ушбу меъёрда нисбатан предикат қилмишлардир.
мустаҳкамланган қоидаларга муво- Бу умуман олганда терроризмни
фиқ, терроризмни молиялаштириш молиялаштиришга ва жиноий
билан боғлиқ жиноятлар учун йўл билан топилган мулкни
кенгайтирилган мусодара қўллаш легаллаштиришга қарши халқаро
мумкин. Бу Германия қонунчилиги концепцияга мос келади.
учун янгилик бўлиб, умуман Шуни алоҳида таъкидлаш
олганда терроризмга қарши кураш лозимки, 2002 йилда Германияда
соҳасидаги халқаро ҳамжамиятнинг махсус норматив ҳуқуқий ҳужжат
тавсияларини акс эттиради. – “Терроризмга қарши кураш
Оддий мусодара қилишдан фарқли тўғрисидаги қонун”[13] кучга
ўлароқ, кенгайтирилган мусодарани кирган бўлса-да, унда терроризмни
қўллаш исботлаш предметига бўлган молиялаштиришга қарши курашиш
талабларни камайтиради. Мазкур масалалари кенг тарзда ҳал
ҳолатда В.В.Ульянованинг бундай қилинмаган.
восита террористик ташкилотларнинг Хулоса қилиб айтганда, қайд
иқтисодий асосларини бузиб этиш лозимки, Германия қонун
ташлаши тўғрисидаги масалани янада чиқарувчиси, бошқалар каби
самарали ҳал қилади, деган фикрига терроризмни молиялаштиришга путур
тўлиқ қўшиламиз[12]. Бироқ, у фақат етказиш воситаларини фаол қидириш
юқорида кўрсатилган қилмишларни босқичида турибди. Бироқ, Германия
содир этишга бевосита мўлжалланган Федератив Республикаси Жиноят
предметларга нисбатан қўлланилиши кодексида уни содир этганлик учун
мумкин (Германия ЖК 74-параграфи). жавобгарликни тартибга солувчи
Бироқ, бу, бизнинг нуқтаи назаримизча, алоҳида мақолаларнинг йўқлиги,
бундай жазонинг иқтисодий бизнинг нуқтаи назаримизча, албатта,
аҳамиятини камайтирмайди. ўрганилаётган ҳодисага қарши
74а-параграфнинг қоидаларига курашни қийинлаштиради ва шу
мувофиқ, бундай нарсанинг эгалари билан террористик ташкилотларни
бўлган учинчи шахсларга нисбатан фаоллаштириш имкониятларини
ҳам худди шундай чора қўлланилиши яратади.
мумкин, агарда: улар жиноят содир Бизнингча, биринчи навбатда,
этишда мусодара қилинаёган бу терроризмни молиялаштиришни
предметдан фойдаланишга кўмак- квалификация қилишда бузилаётган






92

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





ижтимоий муносабатларининг аҳа- ёндашуви ҳам қизиқарлидир. Ушбу
мияти масаласини ҳал қилишни қилмишлар рўйхати 278c-параграфда
қийинлаштиради, натижада тайин- мустаҳкамланган бўлиб, умумий
ланадиган жазоларнинг турлари ва хавф туғдирувчи қилмишларни ҳам,
миқдорларини ҳам шубҳа остида атрофмуҳит ёки иқтисодий ҳаётга
қолдиради. хавф туғдирувчи жиноятларни ҳам
Австрия жиноят қонунчилиги ўз ичига олади[15]. Бунда, уларнинг
террорчилик фаолиятини молия- терроризмга тегишли дейилишига
лаштиришга қарши курашишга ҳам асос бўлиб, қонунда аниқ белгиланган
қаратилган бўлиб, ўрганилаётган мақсадлар ҳисобланади. Биринчиси
қилмишни содир этганлик учун сифатида, аҳолини қўрқитиш,
жавобгарликни белгиловчи муста- жамоат ёки халқаро ташкилотларни
қил нормани ўз ичига олади. Бу айбдорлар фойдасига ҳаракат
278d-параграфда мустаҳкамланган ёки ҳаракатсизлик содир этишга
ва қуйидаги белгиларни ўз ичига мажбурлаш намоён бўлади. Иккинчиси
олади[14]. Биринчидан, ушбу сифатида – давлатчиликнинг сиёсий,
жиноятнинг предмети мулкий конституциявий, иқтисодий ва
қимматликлардир. Бизнингча, бунда ижтимоий асосларига путур етказиш
нақд пул ва бошқа мол-мулкни намоён бўлади.
предмет сифатида тушуниш мумкин. Терроризм чегараларини аниқ-
Иккинчидан, объектив томон иккита лашга қаратилган қонунчилик
мустақил муқобил ҳаракатни ўз уриниши халқаро ҳуқуқда мавжуд
ичига олувчи жиноят таркиби турига бўлган ёндашувга мос келади ва
бўйича қурилган, улар: мулкий замонавий террорнинг муҳим
қимматликларни тақдим этиш хусусиятларини акс эттиради,
ёки йиғиш. Учинчидан, қилмиш бу умуман олганда террорчилик
қасд бўлгандагина жиноят деб тан жиноятларига қарши курашда ижобий
олинади, яъни шахс тўпланаётган тажриба сифатида эътироф этилиши
ёки уларга тақдим этилаётган мумкин.
воситалар террористик жиноятларни Австрия жиноят қонунчилигининг
содир этишда тўлиқ ёки қисман яна бир ижобий томони, албатта,
фойдаланилишини англаши лозим. кўриб чиқилаётган қилмишлар
Таҳлил қилинаётган параграфда гуруҳини содир этишда мусодара
ўрганилаётган ҳодисанинг моҳия- қилишдан мустақил жазо тури
тини тўлиқ акс эттирувчи ва унга сифатида фойдаланиш имкониятидир.
қарши курашишнинг самарали Шундай қилиб, Австрия Жиноят
воситаси бўлган терроризмни кодексининг 20b-параграфида тер-
молиялаштиришнинг асосий белги- рорчилик ташкилотлари тасар-
ларини ўз ичига олган деб ҳисоб- руфида бўлган айбдорларнинг
лаймиз. мулкий қимматликларни ёки
Австриялик қонун чиқарувчининг бевосита террорчилик фаолиятини
жиноятларни террор белгиларига эга молиялаштириш учун олинган
жиноятларни белгилаш соҳасидаги воситаларни олиб қўйиш учун






93

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ





қонуний асослар келтирилган[16]. молиявий хизматларни ҳам ўз ичига
Бизнингча, бу ёндашувни амалга олади. Бу ёндашув илгари таҳлил
ошириш террорчиларнинг иқтисодий қилинган манбаларда кузатилмади,
асосларига путур етказишнинг бу, бир томондан, терроризмни
самарали воситасидир. молиялаштириш предмети мазмуни
Терроризмни молиялаштириш масаласида жаҳон саҳнасида
Норвегия Жиноят кодексида ҳам ягона ёндашувнинг йўқлигини
мустақил тартибга солинган. кўрсатади, бошқа томондан эса, бу
Хусусан, 147б-параграф “Террорчилик ҳодисага қарши курашнинг янги,
ҳаракатларини қисман ёки тўлиқ янада самарали воситаларни топиш
молиялаштириш мақсадида пул, зарурлигини кўрсатади.
шунингдек бошқа мулкий воситаларни Хулоса қилиб айтганда, таҳлил
топганлик ёки йиққанлик” учун қилинаётган қилмишни содир
жавобгарликни белгилайди[17]. этиш учун жазо самарадорлиги кўп
Ушбу кодексда жиноят предмети жиҳатдан террорчиларнинг иқтисодий
тўғрисидаги масала ўзига хос асосларини бузиш учун иқтисодий
тарзда ҳал этилган – жиноят таъсир кўрсатиш имкониятини
предмети нафақат пул воситалари оширишни назарда тутиши лозим.
ва бошқа мол-мулкни, балки банк ёки
















































94

www.tergov.uz, facebook.com/tergov.uz, instagram.com/tergov_uz, //t.me/tergov_uz





Иқтибослар/References:
1. Козочкин И.Д. Новый английский закон о борьбе с терроризмом // Вестник РУДН. –
2001. – № 2. – С. 50.
2. Жирухина Е.В. CONTEST: Стратегия силы и превентивности (практика Великобритании)
// Вестник Национального антитеррористического комитета. – 2013. – № 1. – С. 44-57.
3. Виноградов Н.С. К вопросу об ответственности за преступления, связанные с
терроризмом, в уголовном праве Великобритании // История государства и права. – 2006. –
№ 11. – С. 8-10.
4. Тhe International Emergency Economic Powers Act (IEEP), 50 U.S.C.S. 1701 - 1706 (1988)
5. Богомолов С.Ю. Особенности уголовно-правового противодействия финансированию
терроризма в романо-германской системе права // Проблемы юридической науки в
исследованиях докторантов, адъюнктов и соискателей: сборник научных трудов / под ред.
М.П. Полякова, Д.В. Наметкина. – Н.Новгород: Нижегородская академия МВД России, 2015.
Вып. 21. – С. 18-28.
6. Богомолов С.Ю. Ответственность за преступления террористической направленности
по законодательству Франции // Охрана конституционных прав граждан РФ: сборник
материалов межвузовской научно-практической конференции / отв. ред. Ю.А. Гладышев,
Е.А. Коломейченко. – Н.Новгород: Международный юридический институт, Нижегородский
филиал, 2014. – С. 60-64.
7. Кучумова Т.Л. Основные направления и особенности правового регулирования
противодействия терроризму в иностранных государствах // Юридический мир. – 2012. – №
7. – С. 52-60.
8. Меньших А.А. Законодательство о борьбе с терроризмом во Франции – гарантия
государственной защиты прав личности: Дисс. ... канд. юрид. наук. – М., 1999. – С. 169-171.
9. Новый уголовный кодекс Франции 1992 г. – М., 2000. – С. 46.
10.Кучумова Т.Л. Основные направления и особенности правового регулирования
противодействия терроризму в иностранных государствах // Юридический мир. – 2012. – №
7. – С. 52-60.
11. Магомедов Д.Д. Противодействие финансированию терроризма: значение
зарубежного опыта для российского законотворчества: Дисс. … канд. юрид. наук. – СПб.,
2006. – С. 113.
12.Ульянова В.В. Противодействие финансированию терроризма: Дисс. … канд. юрид.
наук. –Екатеринбург, 2010. – С. 67.
13. Законодательство зарубежных стран. – М., Велби, 2002. – С. 237.
14.Уголовный кодекс Австрии. – СПб., 2004. – С. 307.
15. Уголовный кодекс Австрии. – СПб., 2004. – С. 308.
16. Уголовный кодекс Австрии. – СПб., 2004. – С. 26.
17. Уголовный кодекс Норвегии. – М., 2001. – С. 82.















95

ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ / СЛЕДСТВЕННЫЙ ДЕПАРТАМЕНТ

ЗИЙРАКЛИГИНГИЗНИ ТЕКШИРИБ КЎРИНГ


Бир бегуноҳ киши қотилликда айбланиб, ўлим жазосига ҳукм
қилинди. Бироқ, унинг айби исботланмаганлиги боис, одамлар
гавжум жой бозор майдонида унга имконият беришга қарор қи-
линди. Унга қуръа ёрдамида ҳаётини сақлаб қолиши учун қопча
берилди, ушбу қопчада иккита қоғоз бор эди. Қоғозларнинг бири-
да “афв этиш”, иккинчисида эса “қатл этиш” сўзлари ёзилган эди.
Лекин, судьялардан бири “афв этиш” ёзувли қоғозни “қатл
этиш” ёзувли қоғозга алмаштириб қўйди. Бундан маҳкум фақат
хурсанд бўлди ва қопчалардан биридан ёзувли қоғозни олди.
Савол: У қопчадан қандай қоғозни олди ва нима сабабдан
озод қилинди?
Одного невиновного человека оклеветали в убийстве и при-
говорили к смертной казни через повешение. Но поскольку вина
этого человека точно не была доказано, ему решили дать шанс на
рыночной площади при большом скоплении народа. Ему предоставили возможность спасти себя путем
жеребьевки. В мешочек должны были опустить две бумажки, одну с надписью помиловать, другую с
надписью казнить.
Но беда заключалась в том, что один из судей в последний момент подменил бумажку с надпи-
сью помиловать, на бумажку с надписью казнить, то есть теперь в мешочке две бумажки с надписью
казнить. Осужденный который видел подмену записки, только обрадовался такому повороту событий и
смело вытянул бумажку из мешка.

Вопрос: Какую бумажку он вытянул и почему его в итоге освободили?
Ҳаёт зарбаларидан тушукунликка тушган эр-хотин ўз жонига қасд қилишга
қарор қилишди. Улар осмонўпар бинонинг томига чиқиб, у ердан ўзларини ташлаш-
га келишдилар. Томга чиққач улар баравар учгача санаб, биргаликда ташлашга
келишдилар. Лекин учгача саналганда аёл ўзини бинодан ташлади, аммо, эркак
ўзини ташламасдан аёлнинг қулашини кузатиб турди. Бироз вақт ўтгач эса эркак
аёли парашютни очганини кўрди.


Савол: Ким кимга хиёнат қилди??

Одна супружеская пара разочарованная в жизни, решила
покончить жизнь самоубийством. Они выбрали небоскреб, подня-
лись на самую крышу и встали на краю. Затем досчитали до трех,
женщина прыгнула, а мужчина остался стоять и смотреть. Через
некоторое время он увидел как женщина открыла парашют. Жавоблари
кейинги сонда
эълон қилинади
А теперь вопрос, кто кого предал?

АВВАЛГИ СОНИДАГИ САВОЛЛАРГА ЖАВОБЛАР

Жавоб: Полиция Жаваб: Суръатда
улардан «Қайси ғил- Машадан ташқари ҳар
дирак тешилган эди?» бир оила аъзосининг
деб сўради ва уларнинг сояси бор, демак у ўзи-
ҳар бири турли жавоб нинг суръатини фото-
беришди. Полиция шу шоп ёрдамида қўшиб
орқали уларнинг алдаёт- қўйган.
ганликларини тушунди.
Ответ: Полицейский спросил: «Какое именно Ответ: У каждого из членов семьи на фото
колесо они прокололи?» Каждый из друзей дал раз- есть тени, кроме Маши, а значит она добавила
ные ответы. Так полицейский понял, что они врут. свою фигуру на это изображение с помощью фо-
тошопа.
96

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИИВ ҲУЗУРИДАГИ ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИНИНГ
ҲУДУДИЙ ТЕРГОВ БОШҚАРМАЛАРИ БОШЛИҚЛАРИ

ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЕ НАЧАЛЬНИКИ СЛЕДСТВЕННЫХ УПРАВЛЕНИЙ СЛЕДСТВЕННОГО
ДЕПОРТАМЕНТА ПРИ МИНИСТЕРСТВЕ ВНУТРЕННИХ ДЕЛ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН



Абдуразаков Абдувосит Абдулхаевич
Тошкент шаҳар ИИББ бошлиғи ўринбосари- ИИББ ҳузуртдаги
Тергов бошқармаси бошлиғи, полковник





Ашрапов Рамазон Ахмадхўжаевич
Тошкент вилояти ИИББ бошлиғи ўринбосари- ИИББ
ҳузуртдаги Тергов бошқармаси бошлиғи, полковник





Файзуллаев Илхом Истамович
Андижон вилояти ИИБ бошлиғи ўринбосари-
ИИБ ҳузуридаги Тергов бошқармаси бошлиғи, подполковник






Атаназаров Хуршид Наджимович
Қашқадарё вилояти ИИБ бошлиғи ўринбосари- ИИБ ҳузуридаги
Тергов бошқармаси бошлиғи, подполковник





Утемуратов Азат Минажович
Қорақалпоғистон Республикаси Ички ишлар вазирининг ўринбосари-
ИИВ ҳузуридаги Тергов бошқармаси бошлиғи в.б., подполковник





Қаюмов Зохиджон Жумабоевич
Сирдарё вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари-ИИБ ҳузуридаги
Тергов бошқармаси бошлиғи, полковник




Ганиев Элёрбек Улугбекович
Наманган вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари - ИИБ ҳузуридаги
Тергов бошқармаси бошлиғи, полковник





Ахмаджонов Хожиакбар Мусажонович
Фарғона вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари- ИИБ ҳузуридаги
Тергов бошқармаси бошлиғи в.в.б., подполковник

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИИВ ҲУЗУРИДАГИ ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИНИНГ
ҲУДУДИЙ ТЕРГОВ БОШҚАРМАЛАРИ БОШЛИҚЛАРИ

ТЕРРИТОРИАЛЬНЫЕ НАЧАЛЬНИКИ СЛЕДСТВЕННЫХ УПРАВЛЕНИЙ СЛЕДСТВЕННОГО
ДЕПОРТАМЕНТА ПРИ МИНИСТЕРСТВЕ ВНУТРЕННИХ ДЕЛ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН






Саттаров Мансур Абдугафурович
Жиззах вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари-ИИБ ҳузуридаги
Тергов бошқармаси бошлиғи, подполковник






Рахматуллаев Музаффар Талгатович
Самарқанд вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари-
ИИБ ҳузуридаги Тергов бошқармаси бошлиғи, полковник






Гаффаров Комилжон Исраилович
Сурхондарё вилояти ИИБ бошлиғи ўринбосари-
ИИБ ҳузуридаги Тергов бошқармаси бошлиғи, полковник






Хасанов Оқил Ахадович
Бухоро вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари -
ИИБ ҳузуридаги тергов бошқармаси бошлиғи, полковник






Шарипов Шохрух Шодиевич
Навоий вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари-ИИБ ҳузуридаги
Тергов бошқармаси бошлиғи, подполковник






Пулатов Ахмаджан Хусанович
Хоразм вилояти ИИБ бошлиғининг ўринбосари-ИИБ
ҳузуридаги Тергов бошқармаси бошлиғи, подполковник





Ходжиматов Ойбек Гуломидинович
Транспортда хавфсизликни таъминлаш бош бошқармаси Тергов
бошқармаси бошлиғи, полковник

ТЕРГОВ АМАЛИЁТИ СЛЕДСТВЕННАЯ ПРАКТИКА





ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ



ТЕРГОВ БЎЛИНМАЛАРИДА НАМУНАЛИ
ХИЗМАТ ҚИЛАЁТГАН ХОДИМЛАР

















Мустафаев Тимур Тангирбердиев Акмалжон Холназаров Йигитали
Муйдинжонович Султанбаевич Ҳамидович
Тошкент шаҳар ИИББ ҳузуридаги Тергов ИИВ Транспортда ХТББ Тергов Жиззах вилоят ИИБ ҳузуридаги Тергов
бошқармаси бошлиғининг ўринбосари - бошқармаси бошлиғининг бошқармаси бошлиғининг ўринбоса-
Тергов ва суриштирув фаолиятини таш- ўринбосари – Тергов фаолиятини ри-тергов ва суриштирув фаолиятини
кил этиш бўлими бошлиғи ташкиллаштириш бўлими бошлиғи ташкил этиш бўлими бошлиғи

















Ғаниев Азиз Хакимова Оксана Патуллаев Бахберген
Анварович Шукуруллаевна Узақбергенович
Навоий шаҳар ИИБ бошлиғининг Тергов департаменти, Таҳлилий Қорақалпоғистон Республикаси, Нукус
ўринбосари – Тергов бўлими бошлиғи бошқарма Халқаро ва алоқалар бўлими шаҳар бўйича ИИО ФМБ бошлиғи
катта терговчиси ўринбосари – Тергов бўлими бошлиғи



















Рашидов Самар Муйдинов Шукурулла Мусаев Хожиакбар
Пўлатович Абдусаламович Абдуллахаджаевич
Сурхондарё вилояти ИИБ шимолий Асака тумани ички ишлар бўлими Тошкент вилояти ИИББ иккинчи
минтақавий ҳудуд Денов тумани ИИБ ҳузуридаги Тергов бўлинмаси тергов минтақавий ҳудуд Оҳангарон тумани
бошлиғи ўринбосари – Тергов бўлими гуруҳи катта терговчиси ИИБ ҳузуридаги Тергов бўлинмаси
бошлиғи катта терговчиси

ТЕРГОВ АМАЛИЁТИ СЛЕДСТВЕННАЯ ПРАКТИКА





ТЕРГОВ ДЕПАРТАМЕНТИ
























Дизайнер:
Д. Иванов

Редактор:
О.Ш. Хакимова




Журнал 08.09.2021 йилда Ўзбекистон Республикаси
Президенти Администрацияси ҳузурудаги Ахборот
ва оммавий коммуникациялар агентлиги томонидан
1209 рақами билан рўйхатга олинган.

ISSN 2181-2543







10.09.2021 да босишга рухсат берилди.
Бичими 60х84 1/8. «Roboto», «Times New Roman»
гарнитуралари. Босма табоғи __
Адади ___нусха. Буюртма № ____


«Колорпак» МЧЖ босмахонасида чоп этилди.
Тошкент шаҳар, Юнусобод тумани,
Янги шаҳар кўчаси 1 А.