คู่มือการผลิตเมล็ดไม้คุณภาพดี

คู่มือ




การผลิตเมล็ดไม้คุณภาพดี













บัณฑิต โพธิ์น้อย

ณัฏฐากร เสมสันทัด











ภายใต้โครงการ การพัฒนาเทคนิคการผลิตกล้าไม้ที่ได้รับการวิจัย
และปรับปรุงพันธุ์แล้วเพื่อการปลูกป่าเศรษฐกิจ
แผนงาน การวิจัยและพัฒนาการปลูก การจัดการ

และการใช้ประโยชน์ไม้สวนป่าเศรษฐกิจ
สู่กลุ่มเกษตรกรและชุมชน







สำานักวิจัยและพัฒนาการป่าไม้ กรมป่าไม้

พ.ศ. 2556
กรมป่�ไม้

คู่มือ


การผลิตเมล็ดไม้คุณภาพดี





เจ้าของ สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้

กรมป่�ไม้
กระทรวงทรัพย�กรธรรมช�ติและสิ่งแวดล้อม


วัตถุประสงค์ เพื่อเผยแพร่คว�มรู้เกี่ยวกับก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี
สู่ประช�ชนและผู้สนใจทั่วไป

ผู้เขียน บัณฑิต โพธิ์น้อย
ณัฏฐ�กร เสมสันทัด

สำานักงาน สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้
61 ถนนพหลโยธิน แขวงล�ดย�ว

เขตจตุจักร กรุงเทพมห�นคร 10900
โทรศัพท์ 0 2561 4292 ต่อ 5475
Website: http://forprod.forest.go.th/

พิมพ์ที่ : อักษรสยามการพิมพ์ 16 ซอยบ�งแวก 2 แยก 4
จรัญสนิทวงศ์ 13 แขวงคูห�สวรรค์

เขตภ�ษีเจริญ กทม. 10160
โทร. 0-2410-8795-6
โทรส�ร. 0-2410-7813
E-mail : [email protected]

คำานำา



่
ี
้
ี
ี
ู
่
“เมล็ดคุณภ�พดีในวันน คือ ป�ท่ดีในอน�คต” เป็นปรัชญ�ท่ผ้ปลูกป�
้
ู
ี
ี
และผ้ท่ทำ�หน�ท่ส่งเสริมก�รปลูกป�ต้องนำ�ไปปฏิบัต ท้งน้เพร�ะก�รปลูกป�
ิ
ั
ี
่
่
ั
เป็นง�นที่ต้องลงท้งเงินทุน แรงง�น และใช้เวล�น�นจึงจะเก็บเกี่ยวผลได้
ซึ่งห�กมองผ่�นคว�มสำ�คัญของเมล็ดพันธ์ที่จะนำ�ไปใช้ในก�รปลูกแล้ว
ุ
คว�มล้มเหลวในก�รปลูกป่�ย่อมเกิดขึ้นต้งแต่เริ่มต้น ท้งนี้เพร�ะเมล็ด
ั
ั
เป็นวัสดุพันธุกรรมที่ถ่�ยทอดลักษณะของต้นแม่และต้นพ่อม� ผลผลิตที่ได้
ั
จะค้มค�หรือไม่น้นข้นอย่กับก�รคัดเลือกแหล่งเมล็ดท่นำ�ม�ใช มีคว�มเหม�ะสม
ี
่
ู
ุ
ึ
้
กับพื้นที่ปลูก ร่วมกับก�รจัดก�รเมล็ดที่ถูกต้อง และก�รจัดก�รแปลงปลูกให้ดี
กรมป่�ไม้ โดยสำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ ตระหนักถึงปัญห�
ู
ก�รใช้เมล็ดที่ไร้คุณภ�พในก�รปลูกป่� จึงได้จัดทำ�ค่มือ ก�รผลิตเมล็ดไม้
คุณภ�พดีขึ้น เพื่อให้เจ้�หน้�ที่ผ้รับผิดชอบในก�รผลิตเมล็ดไม้และกล้�ไม้
ู
เพื่อใช้ในก�รส่งเสริมก�รปลูกป่� เกษตรกร และผู้สนใจทั่วไป นำ�ไปใช้เป็น
แนวท�งปฏิบัติเพื่อผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดีต่อไป
น�ยบุญชอบ สุทธมนัสวงษ์

อธิบดีกรมป่�ไม้
สิงห�คม 2556

สารบัญ





คำานำา 1

ทำาไมต้องเมล็ดคุณภาพดี 1

เมล็ดคุณภาพดีเป็นอย่างไร 2

คุณภาพทางพันธุกรรมดีได้มาอย่างไร 4


แหล่งเมล็ดไม้และพื้นที่ปลูก 10

คุณภาพทางสรีรวิทยา กายภาพ และสุขภาพของเมล็ด 13

วิธีการเก็บเมล็ดไม้ 14

1. การเก็บเมล็ด (Seed/Cone collection) 15
ข้อควรปฏิบัติในการเก็บเมล็ด 15

2. การปฏิบัติต่อเมล็ดหลังการเก็บเกี่ยว (Handling) 15
ข้อควรปฏิบัติในการปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว 16

3. ขบวนการเตรียมเมล็ด (Seed processing) 17

ข้อควรปฏิบัติในขบวนการเตรียมเมล็ด 18
วิธีการบ่มหรือผึ่งเมล็ด 20
ข้อควรปฏิบัติในการลดความชื้นภายในเมล็ด 21

4. การเก็บรักษาเมล็ดไม้ (Seed storage) 21

ข้อควรปฏิบัติในการเก็บรักษาเมล็ด 26

บรรณานุกรม 27

การผลิตเมล็ดไม้คุณภาพดี



คำานำา



ั
ั
ก�รปลูกป่�โดยท่วไปต้องก�รท้งคุณภ�พและคว�มหล�กหล�ยท�งส�ยพันธ์ ุ
ั
ุ
ซึ่งต้องใช้เวล�ย�วน�นจึงจะเห็นผลชัดเจน ดังน้น จึงต้องเลือกใช้เมล็ดพันธ์ที่มี
คุณภ�พดีในก�รผลิตกล้�ไม้สำ�หรับปลูกป่� เพื่อให้ได้ผลตอบแทนที่คุ้มค่�กับ
ก�รลงทุนและเวล�ที่เสียไป คุณภ�พเมล็ดจะดีหรือไม่ขึ้นอยู่กับผู้จัดห�เมล็ดว่�
มีคว�มรู้คว�มส�ม�รถเพียงใดในก�รพิจ�รณ�เลือกแหล่งเมล็ด ก�รปฏิบัติต่อ
เมล็ด นับตั้งแต่ก�รเก็บเมล็ด ก�รคัดแยกเมล็ด รวมไปจนถึงก�รเก็บรักษ�เมล็ด

ซึ่งช่วยให้เมล็ดคงคุณภ�พท�งสรีระวิทย� และคุณภ�พท�งก�ยภ�พของเมล็ดให้
ย�วน�นขึ้น

แหล่งเมล็ดไม้เป็นปัจจัยเบื้องต้นในก�รจัดห�เมล็ดพันธ์ที่มีคุณภ�พท�ง
ุ
พันธุกรรม ก�รคัดเลือกแหล่งเมล็ดไม้ที่มีคว�มเหม�ะสมกับพื้นที่ปลูก ร่วมกับ
ก�รปฏิบัติต่อเมล็ดไม้ที่จัดเก็บม�อย่�งถูกต้องต�มหลักวิช�ก�รจะทำ�ให้ได้

ุ
เมล็ดพันธ์คุณภ�พดีเพื่อก�รขย�ยพันธ์และก�รนำ�ไปปลูกให้ได้ผลผลิตอย่�ง
ุ
คุ้มค่� เอกส�รเล่มนี้จึงจัดทำ�ขึ้นเพื่อใช้เป็นข้อมูลพื้นฐ�นในก�รจัดห�และปฏิบัติ
ต่อเมล็ดให้ได้เมล็ดพันธุ์ที่มีคุณภ�พเพื่อก�รปลูกป่�ต่อไป



ทำาไมต้องเมล็ดคุณภาพดี



เมล็ดไม้คุณภ�พดีหม�ยถึง เมล็ดที่คว�มสมบูรณ์ มีคว�มแข็งแรง (vigor)
เมื่อนำ�ไปปลูกส�ม�รถงอกได้ดีภ�ยใต้สภ�พแวดล้อมต่�งๆ ทั้งที่เหม�ะสมและ
ุ
ไม่เหม�ะสม หรืออีกนัยหนึ่งคือ เมล็ดพันธ์ที่มีศักยภ�พในก�รงอกได้รวดเร็ว
สม�เสมอ และต้นกล้�ส�ม�รถเจริญได้ดีในสภ�พแปลงปลูก ลักษณะของเมล็ด
ำ
่
คุณภ�พดีมีดังนี้


สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 1

• งอกได้รวดเร็ว

ั
ำ
่
• มีคว�มสม�เสมอในก�รงอกและมีพลังในก�รงอกทะลุผ่�นดินหรือวสด ุ
เพ�ะได้ดี
• เมล็ดงอกเป็นต้นกล้�ที่มีลักษณะท�งสัณฐ�นวิทย� และมีก�รพัฒน�
ที่ปกติถึงแม้สภ�พแวดล้อมไม่เหม�ะสม เช่น อ�ก�ศเย็นจัด ชื้นจัด และ

ในดินที่ปนเปื้อนด้วยเชื้อโรค
• ให้ผลผลิตสูง
• ส�ม�รถเก็บรักษ�เมล็ดไว้ได้น�นภ�ยใต้สภ�พที่เหม�ะสม

ดังนั้น จะเห็นได้ว่�คว�มสมบูรณ์แข็งแรงของเมล็ดส่งผลไปถึงคว�มแข็งแรง
ของกล้�ไม้ด้วย นั่นคือ ก�รเลือกใช้เมล็ดไม้คุณภ�พดีย่อมให้กล้�ไม้ที่สมบูรณ์

และแข็งแรงเหม�ะที่จะนำ�ไปปลูกต่อไปด้วย

เมล็ดคุณภาพดีเป็นอย่างไร


เมล็ดคุณภ�พดีประกอบด้วยคุณภ�พดีท�งพันธุกรรม (genetic) สรีรวิทย�
(physiology) ก�ยภ�พ (physical) และสุขภ�พ (health)

1. คุณภาพทางพันธุกรรม เมล็ดเป็นหน่วยสืบต่อพันธุ์ของพืชที่รับ

ก�รถ่�ยทอดลักษณะท�งพันธุกรรมม�จ�กพ่อและแม่ นั่นคือ เมล็ดจะประกอบ
ด้วยลักษณะพันธุกรรมทั้งของพ่อและแม่ ดังนั้น ในก�รคัดเลือกเมล็ดไม้ที่จะนำ�
ม�ใช้ต้องคัดเลือกต้นแม่ที่มีลักษณะดีจึงจะนำ�ม�ซึ่งคุณภ�พท�งพันธุกรรมที่ดี

ุ
่
ุ
็
2. คณภาพทางสรีรวิทยา เมลดจะมีคณภ�พท�งสรีรวิทย�ดีทีสดเมือ
ุ
่
เมล็ดมีคว�มสุกแก่ (physiological maturity) เนื่องจ�กในขณะนั้นเมล็ดจะมี
คว�มมีชีวิตและคว�มแข็งแรงสูงสุด ระยะหลังจ�กนั้นไปแล้วคุณภ�พเมล็ดจะ
เริ่มเสื่อมลงไปต�มระยะเวล�ที่เก็บรักษ�และต�ยในที่สุด (ภ�พที่ 1)






2 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

2. คุณภาพทางสรีรวิทยา เมล็ดจะมีคณภาพทางสรีรวิทยาดี
ุ
ที่สุดเมื่อเมล็ดมีความสุกแก (physiological maturity) เนืองจากใน
่
ขณะนั้นเมล็ดจะมีความมีชวิตและความแข็งแรงสูงสุด ระยะหลัง
ี
่
่
ิ
็
ั
่
จากนั้นไปแลวคุณภาพเมล็ดจะเรมเสือมลงไปตามระยะเวลาทีเกบรกษา
่
และตายในทีสุด (ภาพที่ 1)
%
100
100
ความมีชวิตของเมล็ดพันธุ
ี
(seed viability)

50 50 ความแข็งแรงของเมล็ดพันธ ุ
(seed vigor)
ความเสื่อมคุณภาพของเมล็ดพันธ ุ
0 (seed deterioration)
0
เวลา
็
ุ
เมลดสกแกทางสรีรวิทยา เมล็ดตาย

ี
่
ี

ั
ภาพท 1 การสุกแกทางสรรวิทยาและคณภาพของเมล็ด (จวงจนทร 2521)

ุ
ภาพที่ 1 ก�รสุกแก่ท�งสรีรวิทย�และคุณภ�พของเมล็ด (จวงจันทร์ 2521)
ู
3. คุณภาพทางกายภาพ หม�ยถึง
ึ คว�มสมบูรณ์ของเมล็ด ไม่มี
3 คุณภาพทางกายภาพ หมายถง ความสมบรณของเมล็ด ไมมี
ก�รแตกหรือหักของเมล็ด ซึ่งห�กว่�เมล็ดแตกหักอ�จทำ�ให้ส่วนของต้นอ่อนถูก
การแตกหรือหักของเมล็ด ซงหากวาเมล็ดแตกหักอาจทาใหสวนของตน
ํ
ึ่
ทำ�ล�ยไป เมล็ดก็ไม่ส�ม�รถงอกได้ หรือส่วนของใบเลี้ยงซึ่งจะเป็นอ�ห�รของ
็
้
ู
ํ
ออนถกทาลายไป เมล็ดกไมสามารถงอกได หรือสวนของใบเลียงซึงจะ
่
ต้นอ่อนถูกทำ�ล�ยจะทำ�ให้กล้�ไม้ที่งอกออกม�ไม่สมบูรณ์เพียงพอที่จะเจริญไป
ํ
เปนอาหารของตนออนถกทาลายจะทาใหกลาไมทีงอกออกมาไม
่
ู
ํ
 เป็นกล้�ไม้ที่แข็งแรงได้ นอกจ�กนี้ยังมีผลให้ทำ�ให้โรค ร� หรือแมลงเข้�ทำ�ล�ย
ได้ง่�ย และทำ�ให้ไม่ส�ม�รถเก็บรักษ�คว�มมีชีวิตของเมลดไว้เป็นเวล�น�นได้

็
สมบูรณเพียงพอที่จะเจริญไปเปนกลาไมทแขงแรงได นอกจากนียังมีผล
็

้
ี่
เมล็ดจะเสื่อมไปโดยเร็ว
ํ
็
ํ
ใหทําใหโรค รา หรือแมลงเขาทาลายไดงาย และทาใหไมสามารถเกบ
4. สุขภาพของเมล็ด หม�ยถึง เมล็ดที่ปร�ศจ�กโรคและแมลง ตลอดจน
็
่

ี
ั
รกษาความมีชวิตของเมล็ดไวเปนเวลานานได เมล็ดจะเสือมไปโดยเรว
เชื้อร�ต่�งๆ เข้�ทำ�ล�ย ซึ่งจะมีผลให้ก�รงอกและก�รพัฒน�ของกล้�สมบูรณ์
แข็งแรง ส�เหตุของก�รทำ�ล�ยจ�กโรคและแมลงอ�จมีผลม�จ�กขบวนก�รปฏิบัติ
ต่อเมล็ดหลังก�รเก็บเกี่ยว หรือเกิดจ�กก�รเก็บเมล็ดที่มีแมลงเข้�ทำ�ล�ยอย่ก่อน
ู
ั
แล้ว และแมลงจะม�เจริญเติบโตในภ�ยหลังและทำ�ล�ยเมล็ดท้งหมด (seedlot)
ได้ ก�รเก็บรักษ�เมล็ดโดยที่ยังมีคว�มชื้นสูงจะก่อให้เกิดเชื้อร�เข้�ทำ�ล�ยและ
แพร่กระจ�ย ซึ่งทำ�ให้คุณภ�พเมล็ดเสื่อมลง และไม่ส�ม�รถนำ�ไปใช้เพ�ะชำ�ได้
ในที่สุด
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 3

คุณภาพทางพันธุกรรมดีได้มาอย่างไร



เมล็ดที่มีลักษณะท�งพันธุกรรมที่ดีได้ม�จ�กก�รคัดเลือกแหล่งและ
แม่ไม้ที่เก็บ เมล็ดจ�กส�ยพันธุ์ดีที่ผ่�นก�รทดสอบม�แล้วจะเป็นแหล่งที่ดีที่สุด
แต่ถ้�ยังไม่มีข้อมูลหรือยังไม่มีก�รสร้�งแหล่งเมล็ดก็ควรเลือกใช้แหล่งธรรมช�ติ

ู
ที่อย่ในท้องที่เดียวกับพื้นที่ปลูกจะเป็นก�รปลอดภัยที่สุดในแง่ของก�รปรับตัว
เข้�กับพื้นที่ปลูกซึ่งหม�ยถึงก�รอยู่รอดของต้นไม้ที่ปลูก

ก�รคัดเลือกแม่ไม้เพื่อก�รเก็บเมล็ด (seed tree) ควรคำ�นึงถึงวัตถุประสงค์
หรือผลผลิตสุดท้�ยที่ต้องก�ร เช่น ก�รใช้ไม้เพื่อก�รก่อสร้�ง หรือสิ่งประดิษฐ์
ก�รเลือกแม่ไม้จึงควรมีลักษณะสูง มีลำ�ต้นเปล�ตรง ซึ่งจะให้ผลผลิตเนื้อไม้ม�ก
เป็นต้น ข้อสำ�คัญอีกประก�รหนึ่งของก�รเก็บเมล็ดไม้คือ จำ�นวนแม่ไม้ และ
ี
ก�รกระจ�ยของแม่ไม้ท่ทำ�ก�รเก็บเมล็ด ไม่ควรเก็บเมล็ดไม้จ�กแม่ไม้เพียงต้นเดียว
หรือเก็บหล�ยต้นแต่อย่ใกล้เคียงกัน ท้งนี้เพื่อหลีกเลี่ยงก�รผสมกันเองภ�ยในต้น
ั
ู
หรือต้นที่เป็นเครือญ�ติกัน (Inbreeding) ซึ่งจะมีผลทำ�ให้มีลักษณะพันธุกรรม
ำ
่
ที่ต�หรือเสื่อมลง ไม่เหม�ะสำ�หรับก�รนำ�ไปใช้ปลูกป่�โดยเฉพ�ะในพื้นที่ใหญ่
วิธีการเก็บเมล็ดจากแม่ไม้

• หลีกเล่ยงก�รเก็บเมล็ดท่มีส�ยพันธ์ใกล้ชิดกัน หรือจ�กกล่มประช�กรท่มี
ี
ี
ุ
ี
ุ
ก�รผสมพันธุ์กันแต่เฉพ�ะในกลุ่ม (inbreed) เนื่องจ�กมีฐ�นท�งพันธุกรรมแคบ
• หลีกเลี่ยงก�รเก็บเมล็ดจ�กแม่ไม้ที่ขึ้นอยู่โดดเดี่ยว (isolated tree) หรือ
ุ
ุ
กล่มประช�กรขน�ดเล็ก เพื่อไม่ให้เกิดก�รผสมพันธ์ในส�ยพันธ์เดียวกัน
ุ
(inbreed)
่
• หลีกเลี่ยงก�รเก็บเมล็ดในพื้นที หรือปีที่มีผลผลิตดอกน้อย เพร�ะจะเสี่ยง
ต่อก�รผสมพันธุ์ในตัวเอง (selfing)
ุ
่
็
• หลีกเลี่ยงก�รเกบเมลดต้นหรือปล�ยฤดูเนืองจ�กมีโอก�สผสมพันธ์ใน
็
ตัวเองหรือในส�ยพันธ์เดียวกันสูง นอกจ�กนี้เมล็ดที่เก็บในช่วงปล�ยฤดูมัก
ุ
ถูกทำ�ล�ยด้วยโรค-แมลงม�ก
4 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

• เก็บเมล็ดไม้จ�กแม่ไม้อย่�งน้อย 15 ต้น และแต่ละต้นควรห่�งกันไม่น้อย
กว่� 100 เมตร เพื่อให้ได้เมล็ดที่มีคว�มหล�กหล�ยท�งส�ยพันธุ์
• ในกรณีแหล่งเมล็ดที่เป็นชนิดพันธุ์ไม้ที่นำ�ม�จ�กต่�งประเทศ (exotic) ซึ่ง
มีลักษณะท�งพันธุกรรมแคบ ควรเก็บเมล็ดจ�กแม่ไม้จำ�นวนไม่น้อยกว่�

25 ต้น และมีสัดส่วนของเมล็ดจ�กแต่ละแม่ไม้ภ�ยในชุดเมล็ดประม�ณ 4%
เมล็ดจากแตละแมไมภายในชดเมล็ดประมาณ 4%
ุ
• เก็บเมล็ดไม้จ�กต้นแม่ที่มีคว�มสมบูรณ์แข็งแรง และลักษณะดี
• เก็บเมล็ดไมจากตนแมที่มีความสมบูรณแข็งแรง และ
ลักษณะดี
แหล่งเมล็ดไม้คุณภาพ
แหลงเมล็ดไมคุณภาพ
แหล่งเมล็ดคุณภ�พดี ได้ม�จ�กก�รคัดเลือกกลุ่มแม่ไม้ที่มีลักษณะท�ง
ั
แหลงเมล็ดคณภาพดี ไดมาจากการคดเลือกกลุมแมไมทีมี
ุ
่
ั
ุ
พันธกรรมดีท้งในป่�ธรรมช�ติ และแหล่งเมล็ดที่จัดสร้�งขึ้นใหม่โดยอ�ศัยพื้นฐ�น
ั

ลักษณะทางพนธุกรรมดีทั้งในปาธรรมชาติ และแหลงเมล็ดทจดสราง
ั
ี่
ั
ุ
ของก�รปรับปรุงพันธ์ ซึ่งกรมป่�ไม้ได้จำ�แนกลำ�ดับช้นคุณภ�พท�งพันธุกรรม
ขึนใหมโดยอาศัยพืนฐานของการปรบปรงพันธุ ซงกรมปาไมไดจาแนก
้
เป็น 6 ระดับ (ภ�พที่ 2) ้ ั ุ ึ่ ํ
โดยลําดับคุณภาพทางพันธุกรรมเปน 6 ระดับ (ภาพที่ 2)



สวนผลิตเมล็ดพันธุ 

แหลงเมล็ดพิสูจนถิ่นกําเนิด

แหลงผลิตเมล็ดพันธุ
แหลงเมล็ดคัดเลือก
แหลงเมล็ดตรวจพิสูจน
เขตเกบเมล็ด
็
ภาพที่ 2 ก�รจำ�แนกชั้นคุณภ�พท�งพันธุกรรมของแหล่งเมล็ด
่
ี
้
ั
ั
ุ
ํ
ภาพท 2 การจาแนกชนคณภาพทางพนธุกรรมของแหลงเมล็ด
็
็
1.

เขตเกบเมลด (Seed zones) เปนกลุมแมไมในปาธรรมชาติ
1. เขตเก็บเมล็ด (Seed zones) เป็นกลุ่มแม่ไม้ในป่�ธรรมช�ติ มีพื้นที่
มีพืนทีกวางใหญ ซึงแบงขอบเขตโดยอาศัยลักษณะภูมิประเทศและ
่
้
่
กว้�งใหญ่ ซึ่งแบ่งขอบเขตโดยอ�ศัยลักษณะภูมิประเทศและภูมิอ�ก�ศที่คล้�ยคลึง
กัน ในก�รเลือกใช้เมล็ดหรือเคลื่อนย้�ยเมล็ดเพื่อให้เหม�ะกับพื้นที่ปลูกให้เลือก
แหล่งเมล็ดภ�ยในเขตเดียวกัน (ภ�พที่ 3)
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 5

ภาพที่ 3 เขตเมล็ดไม (Seed zones) จำ�แนกโดยลักษณะภูมิประเทศและภูมิอ�ก�ศ
้
ี
่
ภาพท 3 เขตเมล็ดไม (Seed zones) จําแนกโดยลักษณะภูมิประเทศ
2. แหล่งเมล็ดตรวจพิสูจน์ (Identified seed stand) เป็นแหล่งที่ได้
และภูมิอากาศ
ู
ไปตรวจสอบแล้วว่�กล่มหม่ไม้มีลักษณะที่ยอมรับได้ และจะเก็บไว้เป็นแหล่งสำ�รอง
ุ
6 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

3. แหล่งเมล็ดคัดเลือก (Selected seed stand) เป็นแหล่งที่ได้ทำ�

ก�รตรวจสอบและคัดเลือกไว้เป็นแหล่งสำ�หรับเก็บเมล็ด และได้ทำ�ก�รปรับปรุง
โดยก�รหม�ยอ�ณ�เขตและทำ�ป้�ยแสดงไว้
ู
ั
แหล่งเมล็ดไม้ท้ง 3 แบบที่กล่�วม�ข้�งต้นเป็นแหล่งที่อย่ใน
ป่�ธรรมช�ติ โดยทั่วไปจะอยู่ห่�งไกลย�กแก่ก�รดูแลรักษ� อ�จถูกบุกรุกทำ�ล�ย
หรือถูกตัดโค่นไป ด้วยเหตุนี้ จึงมีก�รจัดสร้�งแหล่งเมล็ดไม้ที่ดีกว่�แหล่งธรรมช�ติ
โดยมีก�รคัดเลือกและก�รทดสอบ เพื่อให้ได้แหล่งเมล็ดที่มีคุณภ�พท�งพันธุกรรม
สูงขึ้นต�มลำ�ดับ ดังนี้

4. แหล่งผลิตเมล็ดพันธุ์ (Seed production area) จัดสร้�งคล้�ย
สวนป่� แต่มีก�รคัดเลือกกล้�ไม้ที่ม�ปลูกจ�กแม่ไม้มีลักษณะดีเป็นที่ยอมรับจ�ก
ป่�ธรรมช�ติ หรือจ�กสวนป่�ที่รู้ประวัติ หรือได้เคยนำ�ไปปลูกแล้วเห็นว่�ดี

5. แหล่งเมล็ดพิสูจน์ถิ่นกำาเนิด (Provenance seed stand) สร้�งขึ้น
จ�กก�รนำ�เมล็ดจ�กถิ่นกำ�เนิด (provenance) ที่ผ่�นก�รทดสอบแล้วว่�เหม�ะ

ั
สำ�หรับท้องถิ่นน้นๆ ม�ปลูกและจัดก�รให้เป็นแหล่งเมล็ดเพื่อก�รเก็บเมล็ดต่อไป
6. สวนผลิตเมล็ดพันธุ์ (Seed orchard) เป็นแหล่งที่มีคุณภ�พดีที่สุด

โดยก�รคัดเลือกแม่ไม้ม�จ�กที่ต่�งๆ ม�ปลูกในพื้นที่เดียวกัน มีก�รว�งแผน
ก�รปลูกเพื่อให้มีก�รผสมพันธุ์กันอย่�งทั่วถึง และมีก�รทดสอบส�ยพันธุ์เพื่อ
ุ
ุ
ก�รคัดเลือกแม่ไม้สำ�หรับก�รสร้�งสวนผลิตเมล็ดพันธ์ร่นต่อๆ ไปอีก สวนผลิต
เมล็ดพันธุ์สร้�งได้ 2 วิธี คือ ก�รสร้�งจ�กส�ยต้น (clone) เรียกว่� Clonal seed
่
็
ุ
ั
orchard (ภ�พที 4) และก�รสร้�งจ�กส�ยพนธ์ (family) โดยใช้เมลดจ�กแม่ไม้
แต่ละต้น เรียกว่� Seedling seed orchard (ภ�พที่ 5)
ก�รเลือกใช้เมล็ดที่มีคุณภ�พท�งพันธุกรรมดีควรเลือกจ�กแหล่งที่ดีที่สุดที่
มีอย่ก่อน แต่ถ้�ผลผลิตเมล็ดไม้มีไม่เพียงพอจึงพิจ�รณ�เลือกใช้เมล็ดไม้จ�กแหล่ง
ู
ที่มีลำ�ดับคุณภ�พของแหล่งรองลงไป อย่�งไรก็ดี ก�รเลือกใช้เมล็ดจ�กแหล่ง
่
ำ
กำ�เนิดที่ไม่ถูกต้องอ�จถูกพิจ�รณ�ว่�เป็นเมล็ดคุณภ�พต� ถึงแม้ว่�จะเป็นเมล็ด
ที่มีคุณภ�พดีทั้งท�งด้�นก�ยภ�พ และพันธุกรรม



สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 7

่
ี

ภาพท 4 สวนผลิตเมล็ดพันธุที่กอตั้งจากสายตน (Clonal seed
ภาพที่ 4 สวนผลิตเมล็ดพันธุ์ที่ก่อตั้งจ�กส�ยต้น (Clonal seed orchard)
orchard)
8 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

่

ภาพท 5 สวนผลิตเมล็ดพันธุที่กอตั้งจากเมล็ด (Seedling seed
ี ภาพที่ 5 สวนผลิตเมล็ดพันธุ์ที่ก่อตั้งจ�กเมล็ด (Seedling seed orchard)
orchard)
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 9

แหล่งเมล็ดไม้ที่ควรหลีกเลี่ยง

1. แหล่งเมล็ดไม้จ�กสวนป่�ที่ไม่ทร�บประวัติที่ม� ซึ่งเมล็ดไม้ที่ใช้ปลูก
สวนป่�อ�จม�จ�กแม่ไม้เดียวกันหรือเป็นหมู่ไม้ในส�ยพันธุ์เดียวกัน
2. แหล่งเมล็ดไม้จ�กสวนป่�ที่ม�จ�กส�ยต้น (clone: กล้�ไม้ที่ได้จ�กก�ร

ขย�ยพันธุ์โดยไม่อ�ศัยเพศจ�กต้นแม่เดียวกัน เช่น ก�รปักชำ� หรือก�รเพ�ะเลี้ยง
เนื้อเยื่อ) เพียง 1 หรือ 2 ส�ยต้น ซึ่งทำ�ให้เกิดก�รผสมพันธุ์ในส�ยพันธุ์เดียวกัน
(Inbreeding)
3. แหล่งเมล็ดไม้จ�กต้นแม่ที่อยู่โดดเดี่ยวหรือเพียง 2-3 ต้น




ผลของการผสมพันธุ์ของแม่ไม้ในสายพันธุ์เดียวกัน

่
1. คุณภ�พท�งพันธุกรรมมีแนวโน้มตำ�ลง ซึ่งมีผลต่อสุขภ�พและผลผลิต
ของต้นไม้

2. ฐ�นพันธุกรรมแคบ (narrow genetic base) ทำ�ให้เสี่ยงต่อ
่
ี
ำ
ก�รทำ�ล�ยของโรคและแมลง หรือมีคว�มทนท�นต�ต่อธรรมช�ติท่รุนแรงไม ่
่
เหม�ะสม (adverse) ต�
ำ
ุ
ั
ุ
3. เกิดคว�มผิดปกติท�งพนธกรรม มีก�รแสดงลกษณะด้อยท�งพนธกรรม
ั
ั
ออกม� เช่น กล้�ไม้ผิดปกติ (abnormal)
แหล่งเมล็ดไม้และพื้นที่ปลูก

ก�รปลูกป่�จะประสบคว�มสำ�เร็จได้ดีนั้น นอกจ�กก�รเลือกใช้เมล็ดไม้
ที่มีคุณภ�พทั้งด้�นพันธุกรรม และด้�นสรีระแล้ว ก�รคัดเลือกแหล่งเมล็ดที่เหม�ะสม
กับพื้นที่ปลูกจะช่วยทำ�ให้ก�รปลูกป่�ประสบคว�มสำ�เร็จได้ดียิ่งขึ้น เนื่องจ�ก
กล้�ไม้ส�ม�รถปรับตัวเข้�กับพื้นที่ได้ดี ทำ�ให้มีอัตร�ก�รรอดต�ยสูง โตเร็ว มี

คว�มสมบูรณ์แข็งแรง และในที่สุดจะให้ผลผลิตสูง โดยปกติแล้วหมู่ไม้ที่คัดเลือก
ั
ให้เป็นแหล่งเมล็ดที่เหม�ะสมกับพื้นที่ปลูกได้น้นต้องผ่�นก�รวิวัฒน�ก�ร
10 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

โดยขบวนก�รคัดเลือกต�มธรรมช�ติ (natural selection) ก�รปรับตัว (adaptation)

ให้เข้�สภ�พแวดล้อมหรือท้องถิ่น จึงทำ�ให้มีคว�มเชื่อมั่นได้ว่� ห�กนำ�เมล็ดจ�ก
ั
แหล่งเหล่�น้นไปเพ�ะปลูกในพื้นที่ที่มีสภ�พนิเวศคล้�ยคลึงกัน เช่น สภ�พ-
ั
ภูมิอ�ก�ศ สภ�พพื้นที่ท�งภูมิศ�สตร์ สภ�พดิน รวมท้งสภ�พของพรรณพืช
เมล็ดเหล่�น้นจะพัฒน�เป็นกล้�ไม้และส�ม�รถเจริญเติบโตในท้องที่ใหม่ได้ดีและ
ั
ให้ผลผลิตสูงเช่นเดียวกัน





ุ
คณภาพทาง
พันธุกรรม









คุณภาพเมล็ด




คณภาพทาง เหมาะสมกบ
ั
ุ
พื้นท่ปลูก
ี
สรีรวิทยา


่
ี
ภาพที่ 6 องค์ประกอบของเมล็ดที่ดี
ภาพท 6 องคประกอบของเมล็ดทีดี

่
ลักษณะหรือสภ�พนิเวศดังกล่�วจึงเป็นข้อจำ�กัดในก�รเคลื่อนย้�ยเมล็ด
่
ลักษณะหรือสภาพนิเวศดังกลาวจึงเปนขอจํากัดในการเคลือนยาย
ออกนอกท้องที่ เมล็ดไม้ที่เคลื่อนย้�ยไปปลูกในสภ�พนิเวศที่ยิ่งแตกต่�งจ�กท้องที่
เดิมม�กเท่�ใดอัตร�ก�รเจริญเติบโต สุขภ�พ และอัตร�ก�รรอดต�ยของกล้�ไม้
่
เมล็ดออกนอกทองที เมล็ดไมที่เคลื่อนยายไปปลูกในสภาพนิเวศที่ยิง
่
11
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้
แตกตางจากทองทีเดิมมากเทาใดอัตราการเจริญเติบโต สุขภาพ และ
่
่
้
อัตราการรอดตายของกลาไมยิงจะลดลงมากเทานั้น ดวยเหตุนีใน
ั
หลายประเทศจึงไดมีการจดกลุมของอาณาเขตเมล็ด (seed zone) โดย
อาศัยความคลายคลึงกนของสภาพนิเวศไวเพือเปนแนวทางในการ
่
ั

้
่
พิจารณาคดเลือกแหลงเมล็ดทีเหมาะสมกบพืนที ในประเทศไทยแบง
่
ั
ั
ั
อาณาเขตเมล็ดออกเปน 22 เขต (ภาพที่ 3) นอกจากนี้ปจจยในดาน


ั
่
่
้
ความสูงของพืนที (altitude) ความหางไกลจากถนทีอยูเดิมท้งในแนว
ิ
่
่
เสนรง (latitude) และเสนแวง (longitude) ตางมีผลตอการเคลือนยาย
ุ
เมล็ดไมไปปลูกเชนกน

ั

ุ
ั
ยิ่งจะลดลงม�กเท่�น้น ด้วยเหตุนี้ในหล�ยประเทศจึงได้มีก�รจัดกล่มของอ�ณ�เขต
เมล็ด (seed zone) โดยอ�ศัยคว�มคล้�ยคลึงกันของสภ�พนิเวศไว้เพื่อเป็นแนวท�ง
่
ในก�รพิจ�รณ�คัดเลือกแหล่งเมล็ดที่เหม�ะสมกับพื้นที ในประเทศไทยแบ่ง
อ�ณ�เขตเมล็ดออกเป็น 22 เขต (ภ�พที่ 3) นอกจ�กนี้ปัจจัยในด้�นคว�มสูงของ
ุ
ั
พื้นที (altitude) คว�มห่�งไกลจ�กถิ่นที่อย่เดิมท้งในแนวเส้นร้ง (latitude) และ
ู
่
เส้นแวง (longitude) ต่�งมีผลต่อก�รเคลื่อนย้�ยเมล็ดไม้ไปปลูกเช่นกัน
เมล็ดไม้ที่มีถิ่นกำ�เนิดดั้งเดิม (origin) ซึ่งหม�ยถึง ท้องถิ่นที่หมู่ไม้ขึ้นอยู่
ม�แต่เดิม จะมีคว�มส�ม�รถปรับตัวให้เข้�กับท้องถิ่นได้ดีกว่�เมล็ดที่นำ�ม�จ�ก
ท้องถิ่นอื่น (exotic) ก�รคัดเลือกแหล่งเมล็ดให้เหม�ะสมกับพื้นที่ปลูกควรพิจ�รณ�
เมล็ดจ�กถิ่นดั้งเดิมเป็นอันดับแรก แต่ถ้�จำ�เป็นต้องใช้เมล็ดม�จ�กแหล่งอื่นควร
พิจ�รณ�ถึงถิ่นกำ�เนิดของเมล็ด (provenance) ซึ่งหม�ยถึง สถ�นที่หรือท้องถิ่น
็
่
็
ู
็
่
ของหม่ไม้หรือต้นไม้ทีได้เกบเมลดม� โดยหม่ไม้น้นอ�จเปนไม้ท้องถิน หรือไม้
ั
ู
พื้นเมือง (indigenous) หรือเป็นหมู่ไม้ที่ได้พัฒน�ม�จ�กเมล็ดที่นำ�ม�จ�กท้องถิ่น
อื่นก็ได้ (land race) ห�กเป็นไม้ท้องถิ่นคว�มหม�ยของถิ่นกำ�เนิดด้งเดิมก็คือ
ั
ั
ถิ่นกำ�เนิดน่นเอง แต่ถ้�เป็นก�รนำ�เมล็ดไม้ม�จ�กท้องถิ่นอื่นม�ปลูกก็จะเป็น
หมู่ไม้ที่มีพัฒน�ก�รม�หล�ยชั่วอ�ยุจนกระทั่งหมู่ไม้นั้นส�ม�รถปรับตัวให้เข้�กับ
พื้นที่ปลูกได้
คุณภ�พท�งพันธุกรรมที่เหม�ะสมกับพื้นที่ปลูก (site matching) เป็น
เรื่องที่สำ�คัญที่สุด ก�รที่ต้นไม้จะอยู่รอดจ�กลูกไม้ไปจนถึงต้นไม้ที่มีขน�ดตัดฟัน

ได้จะต้องผ่�นสภ�พภูมิอ�ก�ศในแต่ละปีซึ่งไม่มีคว�มแน่นอน รวมท้งภัยธรรมช�ติ
ั
ต่�งๆ ก�รระบ�ดของโรคแมลง ในข้นแรกถ้�กล้�ไม้ที่ปลูกไม่ส�ม�รถปรับตัว
ั
เข้�กับสิ่งแวดล้อม ซึ่งหม�ยถึงพื้นที่ปลูกได้ก็จะต�ยไป หรือเจริญเติบโตได้ไม่ดี
แคระแกรน หรือไม่มีคว�มแข็งแรง รวมถึงรูปทรงของต้นไม้ที่โตขึ้นด้วย ซึ่งในที่สุด
ก็จะไม่ได้ผลผลิตต�มที่ต้องก�ร ต�มหลักวิช�ก�รแล้วลักษณะของต้นไม้ที่เร�มอง

เห็น (phenotype) เป็นผลรวมของพันธุกรรม และสิ่งแวดล้อม ต้นไม้ที่มีพันธุกรรม
ดีจะส�ม�รถปรับตัวและเจริญเติบโตในพื้นที่ปลูกนั้นๆ ได้ดี จึงเห็นได้ว่�คุณภ�พ
ำ
ของเมล็ดไม้ที่น�ไปใช้เพื่อก�รเพ�ะชำ�กล้�ไม้และก�รปลูกป่�จะต้องประกอบด้วย
12 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

ุ
่
ํ

นั้นๆ ไดดี จึงเห็นไดวาคณภาพของเมล็ดไมทีนําไปใชเพือการเพาะชา
่
กลาไมและการปลูกปาจะตองประกอบดวยคณภาพทางพันธุกรรม
ุ
คุณภ�พท�งพันธุกรรม คุณภ�พท�งสรีรวิทย� และคว�มเหม�ะสมกับพื้นที่ปลูก
้
ี
คุณภาพทางสรรวิทยา และความเหมาะสมกับพืนที่ปลูก ถาปจจัยใด

ถ้�ปัจจัยใดปัจจัยหนึ่งไม่ดี ผลรวมของคุณภ�พเมล็ดก็ไม่ดี เมล็ดน้นก็อ�จถือ
ั
ปจจัยหนึ่งไมดี ผลรวมของคณภาพเมล็ดกไมดี เมล็ดนั้นกอาจถือไดวา
่
ำ
ได้ว่�มีคุณภ�พต�ได้ ุ ็ ็
มีคุณภาพต่ําได
คุณภาพทางสรีรวิทยา กายภาพ และสุขภาพของเมล็ด
ุ
็
คุณภาพทางสรีรวิทยา กายภาพ และสขภาพของเมลด
การควบคุมคุณภาพทางสรรวิทยา กายภาพและสุขภาพของเมล็ด
ี
ก�รควบคุมคุณภ�พท�งสรีรวิทย� ก�ยภ�พและสุขภ�พของเมล็ดขึ้น
ั
ขึ้นอยูกบวิธีการเกบเกี่ยวเมล็ดและการปฏิบัติตอเมล็ดหลังการเกบ
็
็
อย่กับวิธีก�รเก็บเกี่ยวเมล็ดและก�รปฏิบัติต่อเมล็ดหลังก�รเก็บเกี่ยวที่ถูกต้อง
ู
ี
้

่
่
เกี่ยวทถกตอง ท้งนีเนืองจากเมล็ดไมเปนสิงมีชวิต ซึ่งจะสูญเสียความมี
ี่
ท้งนี้เนื่องจ�กเมล็ดไม้เป็นสิ่งมีชีวิต ซึ่งจะสูญเสียคว�มมีชีวิตอย่�งรวดเร็วห�กอย่ ู
ั
ู
ั
ชีวิตอยางรวดเร็วหากอยูในสภาพแว
ในสภ�พแวดล้อมที่ไม่เหม�ะสม (ภ�พที่ 7)ดลอมที่ไมเหมาะสม (ภาพที่ 7)




ี
่
ี
ภาพท 7 ปจจัยแวดลอมที่มีผลตอความมีชวิตของเมล็ด
ภาพที่ 7 ปัจจัยแวดล้อมที่มีผลต่อคว�มมีชีวิตของเมล็ด
ุ
คว�มมีชีวิตของเมล็ดไม้แตกต่�งกันไปต�มชนิดพันธ์ เพื่อสะดวกใน
ก�รจัดก�รเมล็ด จะแบ่งประเภทของเมล็ดไม้ออกเป็น 2 กลุ่ม
1. เมล็ด Orthodox มีอ�ยุย�ว ส�ม�รถเก็บรักษ�ได้ในสภ�พที่คว�มชื้น

่
ำ
ุ
็
ภ�ยในเมล็ดต�ถึง 5% เมลดกล่มนี้ส่วนใหญ่เป็นเมล็ดเปลือกแขง จึงท�ให้
ำ
็
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 13

ก�รเปลี่ยนแปลงคว�มชื้นในเมล็ดมีน้อย เช่น เมล็ดแดง กระถินณรงค์ คูณ

กระถินยักษ์ และเมล็ดบ�งชนิดที่เปลือกไม่แข็งนัก เช่น เมล็ดไม้ตระกูลสน
2. เมล็ด Recalcitrant มีอ�ยุสั้น เก็บรักษ�ได้ไม่น�น ก�รเก็บรักษ�ต้อง
ำ
่
มีคว�มชื้นในเมล็ดสูงประม�ณ 20-50% ห�กคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดลดลงต�กว่�
คว�มชื้นวิกฤตเมล็ดจะสูญเสียคว�มมีชีวิตทันที เมล็ดในป่�เขตร้อนส่วนใหญ่จัด
อยู่ในกลุ่มนี้ เช่น เมล็ดไม้วงศ์ย�ง
นอกจ�กนี้ยังมีเมล็ดอีกกลุ่มคือ เมล็ด Intermediate เมล็ดในกลุ่มนี้

ส�ม�รถลดคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดได้ตำ�สุดเท่�กับเมล็ด orthodox แต่ไม่ส�ม�รถ
่
่
เก็บรักษ�เมล็ดในอุณหภูมิต�เท่�ที่เก็บรักษ�เมล็ด orthodox ได้ เช่น เมล็ดไม้
ำ
มะฮอกก�นี (Swietenia macrophylla)

วิธีการเก็บเมล็ดไม้


ั
ั
ั
็
่
ั
ุ
คณภ�พของเมลดไม้ขึ้นอยู่กบก�รจดก�รเมลดทีถูกต้อง นบต้งแต่วิธีก�ร
็
เก็บเมล็ด (collection) ก�รปฏิบัติหลังก�รเก็บเกี่ยว (handling) ขบวนก�รเตรียม
เมล็ด (processing) และก�รเก็บรักษ� (storage) ซึ่งจะส่งผลให้เมล็ดพันธ์มีคุณภ�พ
ุ
ที่ดีขึ้นทั้งท�งพันธุกรรม สรีรวิทย� ก�ยภ�พ และสุขภ�พ (ภ�พที่ 8)


















ภาพที่ 8 ปัจจัยที่มีผลต่อคุณภ�พเมล็ด

14 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

1. การเก็บเมล็ด (Seed/Cone collection)

ระยะเวล�ในก�รเก็บเมล็ดดีที่สุดคือ ช่วงเวล�ที่เมล็ดส่วนใหญ่สุกแก่ แต่
ต้องเก็บก่อนที่ผลหรือเมล็ดจะร่วงหรือเป็นอ�ห�รของสัตว์เสียก่อน เมล็ดสุกแก่

จะมีคุณภ�พสูงสุดทั้งท�งสรีระและก�ยภ�พ
่
ุ
็
็
ก�รสกแก่ของเมลดสงเกตได้จ�ก ผลเริมร่วงหรือเมลดเริมกระจ�ย
ั
่
ำ
ประปร�ย มีก�รเปลี่ยนแปลงลักษณะท�งก�ยภ�พ เช่น สี ขน�ด น้�หนัก คว�มชื้น
ภ�ยในเมล็ด และลักษณะโครงสร้�งของเมล็ด เช่น สีผลเปลี่ยนจ�กสีเขียวเป็น
ำ
สีน้�ต�ล ดำ� หรือแดง สีปีกเปลี่ยนจ�กเขียวเป็นน้�ต�ล เปลือกแข็ง เนื้อผลนิ่ม
ำ
หรือเละ ผลแตกหรือร่วงหล่น เป็นต้น
ข้อควรปฏิบัติในการเก็บเมล็ด
• เก็บเมล็ดในขณะที่เมล็ดส่วนใหญ่สุกแก่ ซึ่งจะแตกต่�งกันไปต�ม
ุ
ั
กล่มของชนิดไม้ คือ กล่มที่ออกดอก-ผลท้งปี กล่มที่ออกดอก-ผลปีละ
ุ
ุ
ั
็
่
ั
คร้ง มีช่วงเวล�ก�รกระจ�ยของเมลดส้น และกลุ่มทีออกดอก-ผลปีละคร้ง
ั
ผลยังคงติดอยู่กับต้นน�นกว่�จะกระจ�ยไป ผู้ปฏิบัติต้องว�งแผนก�รเก็บ
เมล็ดให้ทันเวล�และเหม�ะสมกับเมล็ดในแต่ละกลุ่ม
• หลีกเลี่ยงก�รเก็บเมล็ดต้นฤดูและปล�ยฤดูของก�รเก็บเมล็ด เพร�ะ
เสี่ยงต่อก�รเก็บเมล็ดที่ผสมในตัวเอง หรือ inbreeding ขน�ดของผลและ
์
่
เมล็ดมีขน�ดเล็ก ก�รพัฒน�ของคัภพะไม่สมบูรณ ก�รสุกแก ไม่เหมือนเมล็ด
ปกติ และเมล็ดถูกแมลงทำ�ล�ย
• หลีกเลี่ยงก�รเก็บเมลดในปีทีให้ผลผลิตน้อยเกินไป หรือจ�กแหล่ง
็
่
เมล็ดที่ให้ผลผลิตน้อย


2. การปฏิบัติต่อเมล็ดหลังการเก็บเกี่ยว (Handling)
ั
ั
่
็
เมลดทีเกบม�จ�กต้นจะถกน�ม�พกรวมกอง แล้วจึงขนส่งกลบไปยง
็
ั
ำ
ู
หน่วยง�น และเก็บรักษ�ไว้ชั่วคร�วก่อนดำ�เนินก�รขั้นต่อไป ซึ่งขั้นตอนดังกล่�ว
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 15

ต้องมีก�รปฏิบัติอย่�งถูกต้องเหม�ะสมและดำ�เนินก�รทันที จึงจะรักษ�คว�มมี
ชีวิตและคุณภ�พของเมล็ดไว้ได้ โดยต้องควบคุมปัจจัยแวดล้อม ได้แก่ คว�มชื้น
อุณหภูมิ และก�รถ่�ยเทอ�ก�ศ ดังนี้
คว�มชื้นจ�กเนื้อผล เมล็ดและคว�มชื้นในอ�ก�ศ ล้วนมีผลต่อก�รเสื่อม

ี
ึ
ื
ของเมล็ด ในสภ�พท่มีคว�มช้นสูงอัตร�ก�รห�ยใจจะเพ่มสูงข้น ทำ�ให้เกิดคว�มร้อน
ิ
เนื่องจ�กขบวนก�รสันด�ป ในขณะเดียวกันถ้�อ�ก�ศถ่�ยเทไม่ดีพอกลับทำ�ให้
เกิดขบวนก�รหมักขึ้นแทนก�รห�ยใจ
ึ
ี
คว�มร้อนท่สะสมม�กข้นทำ�ให้ผลหรือเมล็ดเส่อมคุณภ�พไป นอกจ�กน ้ ี
ื
ยังเร่งก�รติดเชื้อของร�และแบคทีเรียให้เร็วขึ้นอีกด้วย ในผลสด เช่น ซ้อ สะเด�
เมล็ดสูญเสียคว�มมีชีวิตและผลเน่�ได้ง่�ยจ�กคว�มร้อนที่เกิดขึ้นภ�ยในกองผล
ที่รวมกันไว้ ดังนั้นในบ�งครั้งจำ�เป็นต้องเอ�เนื้อของผลออกเพื่อไม่ให้ผลเน่�

ั
่
ั
่
็
ก�รปฏิบติหลงก�รเกบเกียวทีมีประสิทธิภ�พต้องมีก�รว�งแผนทีดี มี
่
็
็
่
ั
ก�รเตรียมก�รล่วงหน้�ด้�นก�รขนส่งเมลด และก�รปฏิบติหลงก�รเกบเกียว
ั
(handling) เช่น ก�รผึ่ง ก�รแยกเยื่อหรือปีก และก�รเก็บรักษ�เมล็ดช่วคร�ว
ั
(temporary storage) เพื่อให้ส�ม�รถปฏิบัติได้อย่�งรวดเร็วถูกต้องและเหม�ะสม
กับชนิดเมล็ดและรักษ�คุณภ�พของเมล็ดไว้ได้ นอกจ�กนี้สิ่งสำ�คัญที่สุดที่ต้อง
คำ�นึงถึงคือ คว�มส�ม�รถในก�รขนส่งเมล็ดและก�รปฏิบัติหลังก�รเก็บเมล็ดต้อง
ให้สอดคล้องกับปริม�ณเมล็ดที่เก็บ เพร�ะถ้�เก็บเมล็ดปริม�ณม�กเกินไปจะทำ�ให้
ต้องใช้เวล�ม�กและมีผลทำ�ให้คุณภ�พของเมล็ดเสื่อมลงได้
ข้อควรปฏิบัติในการปฏิบัติหลังการเก็บเกี่ยว

• เลือกวิธีก�รเก็บให้เหม�ะสมต�มชนิดของเมล็ดและสภ�พพื้นที่

• พย�ย�มใช้เวล�เก็บรักษ�เมล็ดชั่วคร�วในพื้นที่ และระยะเวล�ใน
ก�รขนส่งให้สั้นที่สุด

ู
• ให้ผลและเมล็ดอย่ในที่ที่มีอ�ก�ศถ่�ยเทได้สะดวก โดยระหว่�ง
ก�รเก็บรักษ�ชั่วคร�วก่อนก�รขนส่งให้กองเป็นชั้นบ�งๆ บนตะแกรงหรือ


16 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

ชั้น ในระหว่�งก�รขนส่งให้ใส่ในถุงผ้� กระสอบ หรือถุงต�ข่�ย ที่อ�ก�ศ
ส�ม�รถถ่�ยเทได้สะดวก

• ควบคมอณหภมิไม่ให้สงเกินไป โดยในระหว่�งก�รขนส่งอย่�ให้
ุ
ู
ู
ุ
เมล็ดโดนแดดโดยตรง หลีกเลี่ยงก�รจอดรถกล�งแดด
• ป้องกันเมล็ดจ�กคว�มชื้นโดยคลุมเมล็ดด้วยผ้�ใบ หรือวัสดุกัน
คว�มชื้นชนิดอื่น
• ผลสดต้องเอ�เน้อออกเพ่อไม่ให้เมล็ดเน� แต่ไม่จำ�เป็นสำ�หรับผลสด
ื
่
ื
ที่เก็บเกี่ยวก่อนก�รสุกแก่ของเมล็ด
่
ำ
• เมล็ด recalcitrant ต้องระวังอย่�ให้คว�มชื้นลดต�เกินไป โดยอย่�ให้
โดนแดดโดยตรง ป้องกันก�รสูญเสียคว�มชื้นโดยเก็บเมล็ดหรือคลุมเมล็ด
ด้วยวัสดุที่ชื้น เช่น ขี้เลื่อย
• เมล็ดที่ไม่มีก�รงัน ในสภ�พที่มีคว�มชื้นสูงเมล็ดอ�จจะงอกใน

ระหว่�งก�รขนส่ง ให้ส่งกล้�ไปยังเรือนเพ�ะชำ�โดยตรง


3. ขบวนการเตรียมเมล็ด (Seed processing)

ขบวนก�รเตรียมเมล็ดมีวัตถุประสงค์เพื่อทำ�ให้ได้เมล็ดสะอ�ด บริสุทธิ์
คุณภ�พสูง ง่�ยในก�รเก็บรักษ� ก�รขนส่ง ตลอดจนก�รผลิตกล้� ขบวนก�ร
เตรียมเมล็ดมีอยู่หล�ยขั้นตอน ในก�รปฏิบัติควรเลือกวิธีก�รที่เหม�ะสมกับชนิด
สภ�พของเมล็ด และศักยภ�พในก�รเก็บรักษ� ดังนี้

ั
• ก�รทำ�คว�มสะอ�ดข้นต้น (pre-cleaning) เพื่อแยกสิ่งที่ไม่ต้องก�ร
ออก เช่น กิ่ง ใบ เศษของผลหรือเมล็ด
็
ั
• ก�รบ่มหรือผึงเมลดข้นต้น (pre-curing) ส�หรบเมลดทียงไม่สกแก่
ำ
ั
ั
่
ุ
่
็
หรือเมล็ดที่แห้งเร็วทำ�ให้คัดแยกเมล็ดย�กขึ้น
• ก�รแยกเมล็ด (extraction) สำ�หรับชนิดไม้ที่มีเยื่อ หรือเนื้อผล เช่น
สะเด� ซ้อ
• ก�รตัดหรือตีปีก (dewinging) สำ�หรับผลหรือเมล็ดที่มีปีก หน�ม และ
ขน เช่น สน ไม้ตระกูลย�ง
สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 17

• ก�รทำ�คว�มสะอ�ด (cleaning) สำ�หรับผลหรือเมล็ดที่ยังไม่บริสุทธิ์ มี

สิ่งต่�งๆ เจือปน เช่น กิ่ง ใบ เมล็ดลีบ
• ก�รคัดเมล็ด (grading) สำ�หรับกลุ่มหรือกอง (lot) ที่มีเมล็ดขน�ดแตก
ต่�งกัน
• ก�รปรับสภ�พคว�มชื้นในเมล็ด (adjust of moisture content) เพื่อให้

เมล็ดมีคว�มชื้นพอเหม�ะสำ�หรับก�รเก็บรักษ�

ข้อควรปฏิบัติในขบวนการเตรียมเมล็ด

• ดำ�เนินก�รทันทีที่ขนส่งเมล็ดม�ถึง

• เรียงลำ�ดับก่อนหลังชนิดในก�รเตรียมเมล็ด โดยเร่งดำ�เนินก�รชนิด
ที่เสื่อมง่�ย หรือคว�มมีชีวิตสั้นก่อน เช่น เมล็ด recalcitrant ผลสดหรือผล
ที่มีคว�มชื้นสูง
• ดำ�เนินก�รข้นตอนที่จำ�เป็นก่อน เช่น ก�รบ่มหรือผึ่งเมล็ดข้นต้น
ั
ั
ก�รผึ่งหรือก�รแยกเนื้อหรือเยื่อของผลสดออก เพื่อป้องกันก�รเสื่อมหรือ
สูญเสียคว�มมีชีวิตของเมล็ดแล้วจึงดำ�เนินก�รในขบวนก�รเตรียมเมล็ด
ขั้นต่อไปจนเสร็จสิ้น
• เลือกใช้เครื่องมือในก�รเตรียมเมล็ดให้เหม�ะสมกับชนิดเมล็ด และ

ไม่ก่อให้เกิดผลเสียห�ย
• เครื่องมือและภ�ชนะบรรจุต้องสะอ�ด เพื่อป้องกันก�รติดเชื้อโรค
ุ
ั
ร� รวมท้งก�รปนปลอมของเมล็ดชนิดอื่น หรือเมล็ดจ�กกล่ม หรือ
กองอื่น (lot)


ขั้นตอนในขบวนการเตรียมเมล็ดมีวิธีปฏิบัติดังนี้

3.1 การคัดแยกเมล็ด (Extraction) มีวัตถุประสงค์เพื่อแยกเมล็ดออก
จ�กผลหรือส่วนอื่นที่ติดกับเมล็ด โดยให้ได้ปริม�ณเมล็ดม�กที่สุด และมีคุณภ�พ
ท�งสรีระสูงสุด ก�รแยกเมล็ดจะรวมถึงก�รเอ�เนื้อหรือเยื่อในผลสดออก

ก�รแยกเมล็ดออกจ�กผลชนิดแห้ง และก�รตัดหรือตีปีกเมล็ดหรือผลออก ใน

18 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

ก�รปฏิบัติควรพิจ�รณ�ถึงวิธีก�รที่เหม�ะสมกับเมล็ดแต่ละชนิด และประหยัด

่
่
ค�ใช้จ�ย วิธีก�รแยกเมล็ดจะแบ่งต�มลักษณะของก�รเก็บเมล็ดออกเป็น 2 รูปแบบ
ซึ่งมีแนวท�งในก�รปฏิบัติแตกต่�งกันไปต�มปัจจัยต่�งๆ ที่มีอิทธิพลต่อคุณภ�พ
เมล็ดทั้งด้�นก�ยภ�พและสรีระ ดังนี้

1. การแยกเมล็ดตามสภาพของเมล็ดในขณะที่เก็บ แบ่งออกได้
เป็น 2 ระยะ คือ ระยะเมล็ดก่อนก�รสุกแก่ และระยะเมล็ดสุกแก่
ระยะเมล็ดก่อนการสุกแก่ เมล็ดบ�งชนิดจำ�เป็นต้องเก็บก่อนที่

เมล็ดจะสุกแก่ก่อนที่เมล็ดจะกระจ�ยไปหมด หรือเป็นอ�ห�รสัตว์ในระยะสุกแก่
ุ
เมล็ดกล่มนี้ยังมีก�รพัฒน�ไม่เต็มที่จึงจำ�เป็นต้องผ่�นขบวนก�รบ่มหรือผึ่งเมล็ด
ในขั้นต้น (pre-curing) เสียก่อน เพื่อให้เมล็ดมีก�รพัฒน�ต่อไปจนถึงระยะสุกแก่
(after-ripening) และช่วยแยกเมล็ดที่มีปัญห�เนื่องจ�กผลแห้งเร็วเกินไปได้ง่�ยขึ้น
่
ระยะเมล็ดสุกแก เป็นเมล็ดที่มีคุณภ�พดีที่สุด ก�รแยกเมล็ด
ส�ม�รถปฏิบัติได้ในทันทีและต�มขั้นตอนทั่วไปของก�รแยกเมล็ด

2. การแยกเมล็ดตามชนิดของผล ลักษณะผลแบ่งออกได้ 2 ลักษณะ
คือ ผลแห้ง และผลสด
ผลแห้ง แบ่งย่อยเป็น 2 กลุ่ม คือ ผลแก่แตก และผลแก่ไม่แตก
วิธีก�รแยกเมล็ดที่ใช้มี 2 รูปแบบ คือ แบบแห้ง เช่น ก�รผึ่ง ก�รต�ก ก�รอบ

และแบบเปียก เช่น ก�รแยกเนื้อหรือเยื่อโดยก�รหมัก ก�รขูดเนื้อออก (maceration)
ซึ่งในก�รปฏิบัติอ�จใช้เพียงรูปแบบใดรูปแบบหนึ่ง หรือผสมกัน
ผลแห้งชนิดแก่แตก ผลจะแตกเองเมื่อเมล็ดสุกแก่ ก�รแยกเมล็ด
ทำ�ได้ง่�ย ในขณะที่ผลแห้งชนิดแก่ไม่แตก ต้องแยกเมล็ดออกโดยวิธีกล โดยในข้น
ั
แรกอ�จใช้ก�รต�กหรืออบเพื่อให้เมล็ดแตก จ�กนั้นจึงแยกเมล็ดออกจ�กผลอีก
ครั้งโดยก�รตี ทุบ หรือ นวด ผลชนิดที่เรียกว่� serotinous ซึ่งเป็นผลแห้งชนิดแก่
ไม่แตก ต้องอบด้วยคว�มร้อนสูงผลจึงแตกหรือเปิดออก เช่น cone ของไม้สน ไม้
Eucalyptus
ผลสด ใช้แบบเปียก คือ แช่ในน้�เพื่อให้เนื้อผลยุ่ยเปื่อย จ�กนั้น
ำ
อ�จหมักหรือขูดเอ�เนื้อออก (maceration) แล้วล้�งให้สะอ�ด


สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 19

็
ผลบ�งชนิดไม่ต้องแยกเมลดออกเพร�ะจะช่วยทำ�ให้คว�มส�ม�รถ
ู
ในก�รเก็บรักษ�ดีขึ้น เช่น ผลสักมีเมล็ดอ่อนน่ม หรือผลประด่เหนียวแกะเมล็ด
ุ
ออกได้ย�ก ต้องใช้คว�มชำ�น�ญในก�รแกะเมล็ดออก
3.2 การผึ่ง หรือการลดความชื้นเมล็ด (Seed drying) คว�มชื้นภ�ยใน
เมล็ดเป็นปัจจัยสำ�คัญที่มีผลต่อคุณภ�พและก�รเก็บรักษ�เมล็ด ระดับคว�มชื้น

ภ�ยในเมล็ดที่เหม�ะสมในก�รเก็บรักษ�จะแตกต่�งกันไปต�มชนิดของเมล็ดซึ่ง
แบ่งออกได้เป็น 2 กลุ่ม คือ

1. เมล็ด Orthodox เก็บรักษ�ได้ในสภ�พคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดต�
่
ำ
ในก�รลดคว�มชื้นต้องระลึกอยู่เสมอว่�คว�มชื้นและอุณหภูมิมีคว�มสัมพันธ์กัน
เมล็ดที่มีคว�มชื้นสูงจะมีคว�มทนท�นต่อคว�มร้อนได้น้อยกว่�เมล็ดที่มีคว�มชื้น
่
่
ำ
ำ
ต� ก�รอบหรือผึ่งเมล็ดจึงต้องเริ่มที่อุณหภูมิต�ก่อนแล้วเพิ่มสูงขึ้นในภ�ยหลัง
ดังขั้นตอนต่อไปนี้
่
ที่ 30-35 °C ให้มีคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดต�กว่� 10-12%
ำ
ำ
ที่ 35-45 °C ให้มีคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดต�กว่� 5-10%
่
ำ
่
ที่ 45-55 °C ให้มีคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดต�กว่� 3-5%
2. เมล็ด Recalcitrant เก็บรักษ�ได้ในสภ�พคว�มชื้นในเมล็ดสูง
ก�รลดคว�มชื้นภ�ยในเมล็ดต้องไม่ให้ตำ�กว่�คว�มชื้นวิกฤตซึ่งจะทำ�ให้เมล็ด
่
สูญเสียคว�มมีชีวิตทันที คว�มชื้นต�สุดที่เมล็ดจะคงคว�มมีชีวิตอย่ได้แตกต่�ง
ู
ำ
่
กันไปต�มชนิดพันธุ์พืช
วิธีการบ่มหรือผึ่งเมล็ด

• แยกเมล็ดออกต�มสภ�พก�รสุกแก่ของเมล็ดเป็น 2-3 ระดับ
• ผึ่งหรือบ่มเมล็ดภ�ยใต้สภ�พอุณหภูมิห้อง ประม�ณ 20-30 °C มี
ก�รระบ�ยอ�ก�ศดี และคว�มชื้นสูง

• ลดปริม�ณคว�มชื้นในเมล็ดเมื่อผลเริ่มสุกแก่โดยสังเกตจ�กสีผล
• เสร็จสิ้นก�รบ่มเมื่อผลสุกแก่


20 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

ก�รผึ่งเมล็ดให้แห้งเร็วและสมำ�เสมอ คือ ก�รต�กผล หรือ cone บน
่
พื้นคอนกรีต ห�กต้องก�รอุณหภูมิให้สูงขึ้นต้องใช้พล�สติกคลุม เพื่อให้เกิด
ภ�วะเรือนกระจก แต่ต้องระวังอย่�ให้ผ้�พล�สติกปิดเมล็ดและต้องให้มีช่องว่�ง
เพื่อให้มีก�รระบ�ยอ�ก�ศด้วย

ข้อควรปฏิบัติในการลดความชื้นภายในเมล็ด

• เมล็ดท่มีคว�มช้นสูงควรหลีกเล่ยงก�รนำ�เมล็ดไปผ่งกล�งแดด ควร
ี
ึ
ื
ี
ผึ่งในที่ร่มจนกว่�คว�มชื้นในเมล็ดจะลดต�ลง แล้วจึงนำ�ไปผึ่งกล�งแดดได้
่
ำ
• เมล็ด recalcitrant ต้องผึ่งในร่มที่มีก�รถ่�ยเทอ�ก�ศที่ดี ไม่ควร
นำ�เมล็ดไปต�กแดด
• ไม่ควรผึ่งเมล็ดไว้กล�งแจ้ง เมล็ดอ�จเปียกฝนหรือสูญห�ยไป
่
เน่องจ�กลมพัด สัตว์กิน นอกจ�กน้คว�มแตกต�งของอุณหภูมิช่วงกล�งวัน
ี
ื
และกล�งคืนมีผลต่อคว�มชื้นในอ�ก�ศ และจะส่งผลต่อเนื่องให้คว�มชื้น
ในเมล็ดสูงขึ้นเนื่องจ�กก�รดูดคว�มชื้นกลับ
• วิธีก�รลดคว�มชื้นต้องให้เหม�ะสมกับสภ�พคว�มชื้นภ�ยในเมลด
็
่
เมล็ดที่มีคว�มชื้นสูงต้องค่อยๆ ลดคว�มชื้นโดยก�รเริ่มที่อุณหภูมิตำ�ก่อน
แล้วค่อยๆ เพิ่มอุณหภูมิสูงขึ้น เพร�ะก�รลดคว�มชื้นลงอย่�งรวดเร็วจะ
ทำ�ให้เมล็ดได้รับคว�มเสียห�ย
ู
่
• อณหภมิทีเหม�ะสมในก�รลดคว�มชื้นโดยก�รต�กหรือผึงไม่ควร
ุ
่
เกิน 43 °C หรือ 110 °F จึงไม่มีอันตร�ยต่อเมล็ด คว�มชื้นสัมพัทธ์ของ
บรรย�ก�ศในขณะผึ่งเมล็ดไม่ควรเกิน 60% จึงจะทำ�ให้ก�รลดคว�มชื้น
ได้ผล


4. การเก็บรักษาเมล็ดไม้ (Seed storage)

็
่
คณภ�พและคว�มมีชีวิตของเมลดจะลดลงต�มระยะเวล�ทีเกบรกษ�
ุ
็
ั
ถ้�วิธีก�รเก็บรักษ�ไม่ถูกต้องเหม�ะสมจะเป็นก�รเร่งให้คุณภ�พของเมล็ดเสื่อม
ลงอย่�งรวดเร็ว ปัจจัยที่มีผลต่อก�รเก็บรักษ�เมล็ด คือ ลักษณะท�งพันธุกรรม
สรีระของเมล็ด วิธีก�รเก็บรักษ�เมล็ด และสภ�พแวดล้อมในก�รเก็บ

สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 21

4.1 ปัจจัยที่เกี่ยวข้องในการเก็บรักษาเมล็ด คือ คว�มชื้น อุณหภูมิ

และภ�ชนะในก�รเก็บรักษ�
้
• ความชืน (Seed moisture content) คว�มชื้นมีผลต่ออ�ย ุ
ก�รเก็บรักษ�ของเมล็ด โดยมีผลต่อก�รเปลี่ยนแปลงขบวนก�รเมท�บอลิซึม

(metabolism) ภ�ยในเมล็ด และกิจกรรมของโรค-แมลงดังนี้

ความชื้นภายในเมล็ด กิจกรรม

สูงกว่� 45-60% เมล็ดมีก�รดูดซับน้� เริ่มขบวนก�รงอก
ำ
สูงกว่� 18-20% เมล็ดมีอัตร�ก�รห�ยใจสูงทำ�ให้เกิดคว�มร้อน

สูงกว่� 12-14% เชื้อร�เข้�ทำ�ล�ยได้ง่�ย

สูงกว่� 8-9% แมลงจะลดกิจกรรมลง

สูงกว่� 4-8% เก็บรักษ�เมล็ดภ�ยใต้ภ�ชนะปิดได้อย่�งปลอดภัย


เมล็ดไม้มีคุณสมบัติเป็น hygroscopic คือ มีคว�มส�ม�รถในก�รดูด
และค�ยคว�มชื้นจ�กบรรย�ก�ศโดยรอบ คว�มชื้นภ�ยในเมล็ดจึงเปลี่ยนแปลง
ไปต�มคว�มชื้นของบรรย�ก�ศโดยรอบ และคว�มชื้นในบรรย�ก�ศมี
ก�รเปลี่ยนแปลงไปต�มอุณหภูมิ จึงมีผลพลอยให้คว�มชื้นในเมล็ดเปลี่ยนแปลง

ต�มไปด้วย แต่ถ้�ห�กว่�เก็บรกษ�เมล็ดไว้ภ�ยในภ�ชนะปิดมิดชิด คว�มชื้นภ�ยใน
ั
เมล็ดจะเป็นตัวกำ�หนดคว�มชื้นสัมพัทธ์ของบรรย�ก�ศภ�ยในภ�ชนะที่เก็บ

• อุณหภูมิในระหว่างการเก็บรักษา ก�รเก็บรักษ�เมล็ดควรใช้
อุณหภูมิตำ�เพื่อป้องกันก�รสูญเสียคว�มชื้นและช่วยลดกิจกรรมท�งชีวเคมีต่�งๆ
่
ภ�ยในเมล็ด

อุณหภูมิที่เหม�ะสมต่อก�รเก็บรักษ�เมล็ดจะขึ้นอย่กับคว�มชื้น
ู
ภ�ยในเมล็ด โดยอุณหภูมิจะมีคว�มสัมพันธ์อย่�งยิ่งกับคว�มชื้นในเมล็ด คือ เมล็ด
่
ที่มีคว�มชื้นสูงส�ม�รถเก็บรักษ�ได้ที่อุณหภูมิตำ� แต่เมล็ดมีคว�มชื้นต�จะส�ม�รถ
่
ำ
เก็บรักษ�ได้ที่อุณหภูมิป�นกล�งและอุณหภูมิสูง
22 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

ุ
ู
่
ั
ู
สภ�พทีมีคว�มชื้นและอณหภมิสงมีผลให้อตร�ก�รห�ยใจและ
ขบวนก�ร metabolism ในเมล็ดเพิ่มสูงขึ้น เป็นส�เหตุให้เมล็ดเสื่อม นอกจ�กนั้น
คว�มร้อนซึ่งเกิดจ�กขบวนก�รห�ยใจยังมีผลทำ�ให้โรคและแมลงเข้�ทำ�ล�ย
ได้ง่�ยขึ้น โดยท่วไปก�รเก็บรักษ�เมล็ดควรเก็บในสภ�พที่แห้งและเย็น ซึ่งคว�มชื้น
ั
ู
และอุณหภูมิที่เหม�ะสมน้นจะขึ้นอย่กับชนิดพืช ระยะเวล�ที่เก็บรักษ� และสภ�พ
ั
ท�งสรีระของเมล็ด ก�รเก็บรักษ�เมล็ดได้อย่�งปลอดภัยจึงควรเก็บเมล็ดภ�ยใต้
คว�มชื้นที่สูงกว่�ค่�คว�มชื้นวิกฤติ (critical moisture content) ประม�ณ 2-3 %
ู
ั
โดยค่�คว�มชื้นวิกฤติจะขึ้นอย่กับประเภทของเมล็ด เช่น เมล็ด orthodox โดยท่วไป
ควรเก็บรักษ�ที่คว�มชื้นระดับ 4-8% และคว�มชื้นระดับ 5±1 % สำ�หรับก�รเก็บ
เมล็ดระยะย�วเพื่อก�รอนุรักษ์พันธุ์

ระดับ Orthodox Intermediate Recalcitrant
คว�มชื้นภ�ยในเมล็ด ต� ต� สูง
่
ำ
ำ
่
ำ
่
อุณหภูมิในก�รเก็บรักษ� ต� สูง สูง
ก�รเก็บรักษ�เมล็ดไม้ควรเลือกวิธีก�รที่เหม�ะสม และประหยัด
เมล็ดพันธ์ไม้หล�ยชนิดส�ม�รถเก็บรักษ�ได้ในอุณหภูมิห้องโดยไม่จำ�เป็นต้อง
ุ
เก็บในห้องเย็นให้สิ้นเปลืองค่�ใช้จ่�ย เช่น เมล็ดไม้ในตระกูล Leguminosae

Eucalyptus Tilia และเมล็ดไม้เนื้อแข็งอีกหล�ยชนิด แต่ก�รเก็บรักษ�เมล็ดไม้ทุก
ชนิดไว้เป็นระยะเวล�ย�วน�น เช่น ก�รอนุรักษ์พันธุ์ ต้องเก็บไว้ในที่อุณหภูมิต�
ำ
่
เท่�นั้น
• ภาชนะในการเก็บรักษา มีผลต่อคว�มมีชีวิตของเมล็ด โดยมี
บทบ�ทในก�รควบคุมก�รแลกเปลี่ยนอ�ก�ศและคว�มชื้นของบรรย�ก�ศภ�ยใน
และภ�ยนอกภ�ชนะ นอกจ�กนี้ยังมีประโยชน์ในก�รแยกเมล็ดออกเป็นส่วนๆ

ั
สำ�หรับก�รเก็บรักษ� สะดวกในก�รขนย้�ย ก�รจัดเรียงในห้องเก็บ รวมท้งป้องกัน
อันตร�ยจ�กสัตว์และแมลง ภ�ชนะในก�รเก็บรักษ�เมล็ดมีอย่ม�กม�ยหล�ยอย่�ง
ู
ส�ม�รถจำ�แนกต�มคุณสมบัติของวัสดุที่ใช้ได้ 3 ประเภท (Willan, 1984) ดังนี้



สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 23

้
้
่
ำ
ั
1. ภาชนะที่ทาจากวสดุทียอมใหความชืนและอากาศผ่านได้
ได้แก่ ภ�ชนะที่เป็นถุงผ้� กระสอบ หรือถุงที่ทำ�จ�กกระด�ษหรือไฟเบอร์ เหม�ะ
สำ�หรับก�รเก็บเมล็ดกลุ่ม recalcitrant และเมล็ดพวก orthodox ที่ต้องก�รเก็บไว้
เป็นระยะเวล�สั้นๆ
2. ภาชนะที่ทาจากวัสดุที่ไม่ยอมให้ความชื้นและอากาศผ่าน
ำ
้
ได ได้แก่ กระป๋องอะลมิเนียม ขวดแก้ว ถงโลหะ เหม�ะสำ�หรบก�รเกบรักษ�เมลด
ู
ั
็
็
ั
ำ
่
ที่ต้องก�รควบคุมคว�มชื้นให้ต� เช่น เมล็ดกลุ่ม orthodox
ำ
3. ภาชนะที่ทาจากวัสดุที่ไม่สามารถป้องกันความชื้นได้อย่าง
สมบูรณ์ ได้แก่ ภ�ชนะที่ทำ�ด้วยพล�สติก อะลูมิเนียมฟลอยด์ ส�ม�รถป้องกัน
ก�รซึมผ่�นของคว�มชื้นได้ในช่วงเวล�ไม่น�นนัก จ�กนั้นคว�มชื้นจะส�ม�รถซึม
เข้�ไปได้ทีละน้อย เหม�ะสำ�หรับก�รเก็บรักษ�เมล็ดกลุ่ม orthodox ไว้เป็นระยะ
เวล�สั้นหรือป�นกล�งเท่�นั้น
ั
ำ
ั
ก�รจัดสภ�พที่เหม�ะสมส�หรบก�รเกบเมลดโดยทวไปต้องมีลักษณะ
่
็
็
คือ ส�ม�รถลดขบวนก�ร metabolism ในเมล็ดได้ ปลอดภัยจ�กโรค-แมลง และ
ชะลอคว�มเสื่อมของเมล็ดได้ม�กที่สุด
4.2 วิธีการเก็บรักษาเมล็ดไม้
ั
วิธีก�รเก็บรักษ�เมล็ดไม้น้นแตกต่�งกันไปต�มชนิด ลักษณะนิสัย
ั
คุณภ�พ และคว�มย�วน�นในก�รเก็บรักษ� โดยท่วไปแบ่งออกได้เป็น 2 ลักษณะ
คือ

1. การเก็บรักษาสภาพแห้ง เหม�ะสำ�หรับก�รเก็บรักษ�เมล็ดไว้
เป็นระยะเวล�ย�วน�น ก�รเก็บเมล็ดแบบนี้ใช้กับเมล็ดที่ผ่�นก�รผึ่งให้แห้ง เมล็ด
่
ำ
มีคว�มชื้นต� แบ่งออกได้ 3 วิธี
(1) การเก็บรักษาในสภาพแห้ง ไม่มีการควบคุมอุณหภูมิและ
ความชื้น คือ เก็บเมล็ดเป็นกอง หรือบรรจุกล่อง กระสอบ เก็บรักษ�ไว้ในห้องที่มี
อ�ก�ศถ่�ยเทได้ดี วิธีก�รนี้เป็นที่นิยมใช้กันม�กในประเทศเขตร้อน เนื่องจ�กง่�ย
และเสียค่�ใช้จ่�ยน้อย แต่จะเก็บรักษ�เมล็ดได้ในระยะเวล�สั้นๆ เหม�ะกับเมล็ด


24 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

ที่มีเปลือกแข็ง เช่น เมล็ดไม้ในตระกูล Leguminosae หล�ยชนิด ส�ม�รถรักษ�

ได้น�นถึง 10 ปี ไม้สักส�ม�รถเก็บรักษ�ได้น�นกว่� 1 ปี
(2) การเก็บรักษาในสภาพแห้งในภาชนะที่ปิดสนิท เก็บเมล็ด
่
ในภ�ชนะที่ปิดสนิทจะช่วยรักษ�คว�มชื้นให้คงที ในบ�งคร้งอ�จใส่ส�รดูดคว�มชื้น
ั
เช่น silica gel ไว้เพื่อดูดคว�มชื้นที่เมล็ดค�ยออกม�จ�กก�รห�ยใจ ก�รเก็บรักษ�
ไว้ในห้องที่มีอุณหภูมิไม่สูงเกินไป และมีก�รเปลี่ยนแปลงของอุณหภูมิน้อย เหม�ะ
กับไม้สนบ�งชนิด สีเสียดแก่น มะม่วงหิมพ�นต์ กว้�ว
(3) การเก็บรักษาในสภาพแห้งในภาชนะที่ปิดสนิทและควบคุม
่
ำ
อุณหภูมิ เก็บเมล็ดไว้ในอุณหภูมิต� ซึ่งจะช่วยลดขบวนก�ร metabolism ภ�ยใน
เมล็ด และกิจกรรมของโรค-แมลง อุณหภูมิสำ�หรับเก็บรักษ�แตกต่�งกันไปต�ม
ชนิดของไม้ เช่น ในไม้สนส�มใบที่เก็บรักษ�ไว้ในภ�ชนะปิดสนิท ภ�ยในบรรจ ุ
่
silica gel เก็บไว้ที่อุณหภูมิต�กว่� 0 ˚C เล็กน้อย ยังให้ก�รงอกสูงถึง 69% เมื่อ
ำ
เก็บรักษ�ไว้น�น 2 ปี
2. การเก็บรักษาในสภาพชื้น เหม�ะสำ�หรับเมล็ดที่ต้องก�รคว�มชื้น

ในระหว่�งก�รเก็บรักษ�สูง เช่น เมล็ดไม้พวก recalcitrant ก�รเก็บรักษ�ในสภ�พ
ชื้นแบ่งออกเป็น 2 วิธี คือ
่
ั
็
ุ
็
้
ุ
ู
(1) การเกบรกษาเมลดในสภาพชืนโดยไมมีการควบคมอณหภมิ
เก็บโดยก�รว�งกอง หรือใส่บ่อตื้นๆ ที่มีก�รระบ�ยน้�ดี ก�รถ่�ยเทของอ�ก�ศดี
ำ
และคลุมเมล็ดด้วยวัสดุที่มีคว�มส�ม�รถในก�รอ้มคว�มชื้น เช่น ใบไม้ ทร�ย
ุ
ขี้เลื่อย ในบ�งประเทศเก็บรักษ�ในสภ�พนำ้�ไหล โดยเก็บเมล็ดในถุงต�ข่�ย
ภ�ยใต้น้�ไหลและอ�ก�ศถ่�ยเทได้ดี เช่น ตะเคียนทอง ส�ม�รถเก็บรักษ�ได้น�น
ำ
ถึง 3 สัปด�ห์
(2) การเก็บรักษาเมล็ดในสภาพชื้นและควบคุมอุณหภูมิ
ก�รเก็บรักษ�วิธีนี้จะควบคุมอุณหภูมิให้ต� และควบคุมคว�มชื้นโดยก�รคลุม
ำ
่
เมล็ดด้วยวัสดุที่มีคว�มส�ม�รถในก�รอ้มคว�มชื้น อ�จต้องให้คว�มชื้นเป็น
ุ
ระยะๆ เมล็ดไม้ recalcitrant บ�งชนิดที่เก็บรักษ�ด้วยวิธีนี้ ที่อุณหภูมิ 5˚C ส�ม�รถ
มีชีวิตอยู่ได้น�นถึง 2 ปี

สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 25

นอกจ�กนี้ยังมีวิธีเก็บเมล็ดโดยวิธีอื่นๆ อีก เช่น ก�รเก็บเมล็ดในไนโตรเจน

เหลว (Cryopreservation) หรือก๊�ซอื่นๆ เช่น ค�ร์บอนไดออกไซด์ ก�รเก็บเมล็ด
ในสุญญ�ก�ศ ก�รเคลือบผิวเมล็ดด้วย wax paraffin หรือ latex เพื่อป้องกัน
ื
ี
่
ื
ี
ก�รสูญเสียคว�มช้น แต่วิธีก�รเหล�น้ไม่เป็นท่นิยม เน่องจ�กทำ�ได้ย�ก และ
ค่�ใช้จ่�ยสูง
ข้อควรปฏิบัติในการเก็บรักษาเมล็ด

่
• เก็บเมล็ดในระดับอุณหภูมิตำ�ที่สุดซึ่งไม่เป็นอันตร�ยต่อเมล็ด
• เก็บเมล็ดในระดับคว�มชื้นตำ่�ที่สุดซึ่งไม่เป็นอันตร�ยต่อเมล็ด
่
orthodox ส�ม�รถลดคว�มชื้นได้ตำ�สุดถึง 5-10% เมล็ด recalcitrant
ต้องรักษ�คว�มชื้นให้สูงถึง 60-70% และเมล็ด intermediate มีคว�มชื้น
12-14%
• ป้องกันและกำ�จัดโรค-แมลงท้งก่อนและในระหว่�งก�รเก็บรักษ�
ั
• เก็บรักษ�เมล็ดในที่มืด
• เก็บเมล็ดไม้ orthodox และ intermediate ในสภ�พคว�มชื้นต�
ำ
่
ในภ�ชนะที่ปิดสนิท
• ภ�ชนะที่เก็บเมล็ด orthodox ควรให้มีอ�ก�ศอย่น้อยที่สุด โดย
ู
ทำ�ให้เป็นสุญญ�ก�ศ หรือเติมก๊�ซค�ร์บอนไดออกไซด์ไปแทนที
่
ออกซิเจน

• ภ�ชนะที่ปิดไม่สนิท อ�จเก็บเมล็ดไว้ในส�รดูดคว�มชื้น เช่น
silica gel และถ่�น ส�ม�รถเก็บรักษ�เมล็ดได้ย�วน�น
• เก็บรักษ�เมล็ดไม้ recalcitrant ต้องป้องกันไม่ให้เมล็ดแห้ง ป้องกัน
ไม่ให้เมล็ดงอก และก�รทำ�ล�ยจ�กโรค-แมลง ภ�ชนะที่ใช้เก็บต้องทำ�

ด้วยวัสดุที่ส�ม�รถมีก�รถ่�ยเทอ�ก�ศได้
• เมล็ดไม้ที่ใช้ในปริม�ณน้อยควรจัดเก็บในภ�ชนะเก็บรักษ�ที่มี
ขน�ดเล็กเพื่อสะดวกในก�รนำ�ไปใช้



26 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี

บรรณานุกรม


จวงจันทร์ ดวงพัตร�. 2521. เทคโนโลยีเมล็ดพันธุ์. ภ�ควิช�พืชไร่ คณะเกษตร

มห�วิทย�ลัยเกษตรศ�สตร์. บ�งเขน กรุงเทพมห�นคร. 210 หน้�.
บัณฑิต โพธิ์น้อย. 2526. ก�รเก็บรักษ�และก�รทดสอบคว�มมีชีวิตของเมล็ด

ไม้เลี่ยน. วิทย�นิพนธ์ปริญญ�โท. บัณฑิตวิทย�ลัย มห�วิทย�ลัย
เกษตรศ�สตร์. กรุงเทพมห�นคร.

บุญชุบ บุญทวี และ สุขสันต์ ส�ยว�. 2540. ก�รจัดห�เมล็ดพันธุ์ไม้เพื่อก�ร
ปลูกป่�ในประเทศไทย. ส่วนวนวัฒนวิจัย สำ�นักวิช�ก�รป่�ไม้ และส่วน
ปลูกป่�ภ�คเอกชน สำ�นักส่งเสริมก�รปลูกป่� กรมป่�ไม้. กรุงเทพมห�นคร.

54 หน้�.

วันชัย จันทร์ประเสริฐ. 2538. สรีรวิทย�เมล็ดพันธุ์. ภ�ควิช�พืชไร่ คณะเกษตร
มห�วิทย�ลัยเกษตรศ�สตร์. บ�งเขน กรุงเทพมห�นคร. 213 หน้�

Barner, H. and R.L. Willan. 1983. Seed Collection Units: 1. Seed Zones.
Technical Note 16. DANIDA Forest Seed Centre. Denmark. 36 p.

Barner, H., K. Olesen, H. Wellendorf. 1988. Classification and Selection of
Seed Sources. Lecture Note B-1. DANIDA Forest Seed Centre.
Denmark. 33 p.

Barton, L.V. 1961. Seed Preservation and Longevity. Leonard Hill Book Ltd.,

London. 216 p.
Ewart, A.J. 1908. On the Longevity of Seeds. Proc. Roy. Soc. Victoria. (N.S.)

21:1-120.

Granhof, J. 1991. Seed Orchards. Lecture Note D-8. DANIDA Forest Seed
Centre, Denmark.

Lauidsen, E. B., K. Olesen. 1994. Identification, Establishment and


สำ�นักวิจัยและพัฒน�ก�รป่�ไม้ กรมป่�ไม้ 27

Manangement of Seed Source. Lecture Note B-2. Danida Forest

Tree Seed Center, Humlebaek, Denmark. 20 p.
Schmidt, L. 2000. Guide to Handling of Tropical and Sub Tropical Forest

seed. Danida Forest Seed Center. Humlebaek. Denmark. 511 p.

Wang, B. S. P. .Tree Seed Collection and Handling in the Tropics. ASEAN
Forest Tree Seed Centre Muak-Lek Saraburi. 14 p.

Wang, B.S.P. 1974. Tree Seed Storage. Department of the Environment.
Canadian Forestry Survice Publication No.1335. Ottawa. 32 p.

Willan, R.L. 1984. A Guide to Forest Seed Handling with Special Reference
to the Tropics. DANIDA Forest Seed Centre. 394 p.






































28 ก�รผลิตเมล็ดไม้คุณภ�พดี