มนุษย์กับความยั่งยืน ของทรัพยากรธรรมชาติและส่งแวดล้อม ประเภทของทรัพยากรธรรมชาติ การใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติปัญหาและการจัดการ การอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเพื่อความยั่งยืน ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่ส่งผลกระทบต่อ ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
ประเภทของ ทรัพยากรธรรมชาติ มี 3 ประเภท 1. ทรัพยากรธรรมชาติที่ใช้ไม่หมดสิ้น (Non - exhausting natural resource) มีปริมาณมาก อาจเกิด ความเสื่อมสภาพ และส่งผลกระทบต่อมนุษย์และสิ่งแวดล้อม เช่น น้ำ อากาศ และแสงอาทิตย์ 1 1
2. ทรัพยากรธรรมชาติที่ใช้แล้วเกิดทดแทนได้ (Renewable natural resource) บางชนิดใช้เวลาในการทดแทนน้อย บางชนิดใช้ระยะเวลาทดแทนยาวนาน เช่น ดิน ทุ่งหญ้า ป่าไม้ และสัตว์ป่า ซึ่งสัตว์ป่าอาจส่งผลให้เกิดการสูญพันธุ์ได้ l
3. ทรัพยากรธรรมชาติที่ใช้แล้วหมดไป (Exhausting natural resource) ซึ่งใช้ประโยชน์ในด้านแหล่งพลังงาน อาจส่งผลให้เกิดการขาดแคลนในอนาคต เช่น น้ำมัน ปิโตรเลียม แก๊สธรรมชาติถ่านหิน และแร่
การใช้ประโยชน์จาก ทรัพยากรธรรมชาติปัญหา และการจัดการ ทรัพยากรน้ำ น้ำในโลกมีประมาณ 3 ใน 4 ส่วน โดยแบ่งเป็น น้ำเค็ม 97.6% และน้ำจืด 2.4% ในน้ำจืดยังแบ่งออก เป็นน้ำแข็งและหิมะ 87% และของเหลวอื่นๆอีก 13%
ปัญหาที่เกิดจากการใช้ทรัพยากรน้ำ ปัญหามลพิษทางน้ำ (Water pollution) 1. การทิ้งขยะลงสู่แม่น้ำโดยตรง 2. การปนเปื้อนสารพิษในน้ำ เช่น โลหะหนัก และ สารฆ่าแมลง
Note : น้ำเสีย (Waste water) เป็นของเสียที่อยู่ในรูปของเหลว รวมทั้งสารพิษที่ปะปน หรือปนเปื้อนในของเหลวนั้น น้ำทิ้ง (Effluent) น้ำเสียที่บำบัดแล้ว หรือไม่ได้บำบัด ซึ่งระบายลงสู่แหล่ง น้ำธรรมชาติ
สาเหตุที่ทำให้เกิดแหล่งน้ำเสีย 1. จากธรรมชาติเช่น จุลทรีย์ที่ย่อยซากพืช ซากสัตว์ ซึ่ง ส่งผลให้แก๊สออกซิเจนในน้ำลดลง 2. จากชุมชน เช่น การทิ้งขยะลงแม่น้ำจากที่อยู่อาศัย ตลาด โรงเรียน ฯลฯ ซึ่งทำให้มีสารอินทรีย์ สารเคมีและเชื้อ โรคปนเปื้อนอยู่
3. จากโรงงานอุตสาหกรรม เช่น การทิ้งสารปนเปื้อน สาร เคมีโลหะหนัก และคราบน้ำมันลงแหล่งน้ำ 4. จากการเกษตรและฟาร์มสัตว์ เช่น ปุ๋ยเคมีสารฆ่าแมลง และวัชพืช ซึ่งตกค้างอยู่ในดิน และเกิดการชะล้างลงสู่แหล่งน้ำ
ดัชนีในการตรวจสอบคุณภาพน้ำ 1. ค่าดีโอ (DO : Dissolved oxygen) คือ ปริมาณแก๊สออกซิเจนที่ละลายอยู่ในน้ำ โดยค่า DO ปกติ อยู่ประมาณ 5-7 mg/L ถ้าต่ำกว่า 3 mg/L คือ น้ำเสีย 2. ค่าบีโอดี (BOD : Biochemical oxygen demand) คือ ปริมาณแก๊สออกซิเจนที่จุลทรีย์ใช้ในการ ย่อยสารอินทรีย์ ค่า BOD สูงเกินกว่า 100 mg/L คือน้ำ เสีย
ปัญหาการขาดแคลนน้ำ 1. การตัดไม้ทำลายป่า 2. การจุดเจาะน้ำในดินมาใช้ในปริมาณมาก 3. ปัญหามลพิษทางน้ำ 4. การสร้างเขื่อนกักเก็บน้ำจากต้นน้ำ 5. ปรากฎการณ์เอลนีโญ
แนวทางการจัดการทรัพยากรน้ำ 1. การปลูกฝังจิตสำนึกการใช้น้ำ อย่างรู้คุณค่า เช่น การประหยัดน้ำ 2. การวางแผนใช้น้ำให้เพียงพอ ตลอดฤดูกาล 3. การนำน้ำใช้แล้วกลับมาใช้ใหม่ เช่น น้ำที่ล้างผ้านำมารดน้ำต้นไม้ 4. การแก้ไขปัญหามลพิษทางน้ำ หรือ ลดปริมาณสารพิษในน้ำ
ทรัพยากรดิน เป็นทรัพยากรที่สามารถทดแทนได้ ดินเกิดจากการผุพัง ของหินและแร่ธาตุ พร้อมกับอินทรียวัตถุ (ซากพืช ซากสัตว์) องค์ประกอบของดิน ประกอบด้วย แร่ธาตุ 45% อินทรียวัตถุ 5% น้ำระหว่างก้อนดิน 25% และอากาศ 25% แร่ธาตุ อินทรียวัตถุ น้ำระหว่างก้อนดิน อากาศ
ปัญหาที่เกิดจากการใช้ทรัพยากรดิน ปัญหามลพิษทางดิน เกิดจากการใช้ปุ๋ยเคมีเพื่อใช้ในการกำจัดวัชพืชและ แมลง และการทิ้งขยะมูลฝอยลงบนดิน ซึ่งทำให้เกิดความ เสื่อมโทรมของดิน
แหล่งที่มาของมลพิษทางดิน 1. การทิ้งขยะลงในดิน เช่น เศษอาหาร พลาสติก โฟม แบตเตอรี่ ถ่านไฟฉาย หลอดไฟ หรือขยะอิเล็กทรอนิกส์ ชนิดต่างๆ 2. การใช้สารเคมีทางการเกษตร เช่น ปุ๋ยเคมีสารกำจัด วัชพืชและแมลง มีผลให้สารพิษสะสมในห่วงโซ่อาหาร
ดัชนีที่ใช้ในการตรวจสอบคุณภาพของดิน 1. กล่มสารอินทรียที่ระเหยง่าย เช่น เบนซีน คาร์บอนเตตระ คลอไรด์ และกลุ่มโลหะหนัก (ตะกั่ว สารหนูและปรอท) 2. กลุ่มสารกำจัดศัตรูพืช เช่น ดีดีทีและดิลทริน 3. กลุ่มสารพิษอื่นๆ เช่น ไซยาไนด์ มี 2 ประเภท คือ 1. มาตรฐานคุณภาพดินที่ใช้เพื่ออยู่อาศัยและเกษตรกรรม 2. มาตราฐานคุณภาพดินที่ใช้เพื่อประโยชน์อื่น โดยดัชนีที่ใช้ตรวจสอบคุณภาพของดิน มี 3 กลุ่ม ได้แก่
ปัญหาความเสื่อมโทรมของดิน 1. การพังทลายของหน้าดิน (Soil erosion) - เกิดจากปรากฏการณ์ทางธรรมชาติเช่น การกัดเซาะ ของฝน แผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด น้ำท่วม และลมพายุ
- การกระทำของมนุษย์ เช่น การตัดไม้ทำลายป่า การ เพาะปลูกแบบไม่ถูกวิธีการขุดดินปรับพื้นที่ เป็นต้น
2. ดินขาดความอุดมสมบูรณ์และขาดธาตุอาหาร เกิดจาก การเผาพืชหลังเก็บเกี่ยว การปลูกพืชชนิดเดิมเป็นเวลานานๆ หรือปลูกพืชที่ใช้ธาตุอาหารสูง เป็นต้น เ
แนวทางการจัดการทรัพยากรดิน 1. การเลือกใช้ประโยชน์จากดินให้เหมาะสมกับลักษณะ ดิน 2. การป้องกันการพังทลายของหน้าดิน เช่น การปลูกพืช แบบขั้นบันได
3. การปรับปรุงสมบัติของดินทางกายภาพและทางเคมี - ทางกายภาพ ใส่อินทรียวัตถุ เช่น ปุ๋ยพืชสด ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยคอก การไถพรวนดิน และการปลูกพืชหมุนเวียน - ทางเคมีใส่หินปูนบด เปลือกหอยบด ปูนขาว เพื่อลด ความเป็นกรดของดิน
4. การลดการใช้สารเคมีทางเคมีทางการเกษตร 5. การกำจัดขยะให้ถูกหลัก 6. การปลูกจิตสำนึก ลดการใช้สิ่งของที่ทำจากพลาสติก โฟม
ทรัพยากรอากาศ องค์ประกอบของอากาศ
ปัญหาที่เกิดขึ้นจากทรัพยากรอากาศ ปัญหามลพิษทางอากาศ มลพิษทางอากาศ (Air pollution) เช่น สารเคมี สารพิษ ที่ปนเปื้อนในบรรยากาศในปริมาณที่ก่อให้เกิด อันตรายต่อสิ่งมีชีวิตและมนุษย์
1. เกิดขึ้นเองตามธรรมชาติเช่น - จากการย่อยซากพืช ซากสัตว์ของจุลินทรีย์ เกิดเป็น แก๊สไข่เน่า - น้ำท่วมขังเป็นเวลานาน ทำให้เกิดแก๊สมีเทน - ภูเขาไฟระเบิด ทำให้เกิดแก๊สและฝุ่น - พายุหมุน ทำให้เกิดฝุ่นละออง - ไฟป่า ทำให้เกิดกลุ่มควัน และ แก๊สคาร์บอนไดออกไซด์
2. การกระทำของมนุษย์ เช่น - การเผาไหม้เชื้อเพลิงฟอสซิส - การปล่อยสารพิษของอุตสาหกรรม เช่น แก๊ส คาร์บอนมอนอกไซด์ แก๊สกลุ่มไนโตรเจนออกไซด์ และ แก๊สกลุ่มซัลเฟอร์ออกไซด์ - การเผาขยะ การเผาป่า เผาวัชพืชหลังการเก็บเกี่ยว
สารพิษที่ปนเปื้อนในอากาศ 1. อนุภาคแขวนลอย เช่น PM10 และ PM2.5 2. แก๊สคาร์บอนมอนอกไซด์ (CO) 3. แก๊สไนโตรเจนไดออกไซด์ (NO ) 4. เกิดซัลเฟอร์ไดออกไซด์ (SO ) เกิดจากการเผาไหม้ และทำให้เกิดฝนกรด 5. แก๊สโอโซน (O ) 6. สารโลหะหนัก เช่น ตะกั่วในรูปไนเตรต คลอเรต ซึ่ง ส่งผลต่อระบบประสาท 2 2 3
ดัชนีคุณภาพอากาศของประเทศไทย ดัชนีคุณภาพ อากาศ (AQI) ความหมาย สีที่ใช้ แนวทางป้องกันผลกระทบ 0 - 50 51 - 100 101 - 200 201 - 300 มากกว่า 300 คุณภาพดี คุณภาพปาน กลาง มีผลกระทบต่อ สุขภาพ มีผลกระทบต่อ สุขภาพมาก อันตราย ฟ้า เขียว เหลือง ส้ม แดง ไม่มีผลกระทบต่อสุขภาพ ไม่มีผลกระทบต่อสุขภาพ ผู้ป่วยโรคระบบทางเดินหายใจควรหลีกเลี่ยงการออกกำลังกายนอก อาคาร บุคคลทั่วไปโดยเฉพาะเด็กและผู้สูงอายุไม่ควรทำกิจกรรม ภายนอกอาคารเป็นเวลานาน ผู้ป่วยโรคระบบทางเดินหายใจควรหลีกเลี่ยงกิจกรรมนอกอาคาร บุคคล ทั่วไปโดยเฉพาะเด็กและผู้สูงอายุควรจำกัดการออกกำลังกายนอก อาคาร บุคคลทั่วไปควรหลีกเลี่ยงการออกกำลังกายนอกอาคาร สำหรับผู้ป่วยโรคระบบทางเดินหายใจควรอยู่ภายในอาคาร
แนวทางการจัดการทรัพยากรอากาศ 1. กำหนดนโยบาย ข้อบังคับ ข้อควรปฎิบัติและเกณฑ์ มาตรฐานที่เหมาะสมในการควบคุมคุณภาพอากาศ 2. การประชาสัมพันธ์ให้เกิดความร่วมมือ ป้องกัน แก้ไข เพื่อลดมลพิษในอากาศ 3. ลดกิจกรรมที่ทำให้เกิดมลพิษทางอากาศ 4. พัฒนาเทคโนโลยีที่ใช้พลังงานรูปแบบใหม่ๆ ที่ไม่ก่อให้ เกิดมลพิษ
ทรัพยากรป่าไม้ เป็นทรัพยากรที่สามารถทดแทนได้และป้องกันการ ชะล้าง พังทลายของหน้าดิน และยังเป็นแหล่งเรียนรู้ตาม ธรรมชาติ
ปัญหาที่เกิดขึ้นจากทรัพยากรป่าไม้ ปัญหาการลดลงของทรัพยากรป่าไม้เช่น - การลักลอบตัดไม้ทำลายป่า - การบุกรุกป่า - การเพิ่มพื้นที่ทางการเกษตร - การเกิดไฟป่า - ภูเขาไฟระเบิด - การเกิดอุทุกภัย
ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและมนุษย์ 1. การเปลี่ยนแปลงของสภาพภูมิอากาศ เช่น อุณหภูมิของ โลกสูงขึ้น และเกิดความแห้งแล้งในหลายพื้นที่ 2. การเกิดอุทุกภัย ทำให้เกิดการพังทลายของหน้าดิน 3. การลดลงของพืชพรรณและสัตว์ป่า 4. แหล่งเรียนรู้ธรรมชาติลดลง
แนวทางการจัดการและอนุรักษ์ ทรัพยากรป่าไม้ 1. ปฎิบัติตามนโยบายแห่งชาติให้มีป่าไม้ทั่วประเทศอย่าง น้อย 40 % 2. กระตุ้นจิตสำนึกในการอนุรักษ์ป่าไม้ 3. การปลูกป่าทดแทน และป้องกันการบุกรุก 4. ลดการใช้ไม้จากป่า 5. กำหนดเขตป่าอนุรักษ์ และ ป้องกันการบุกรุก
ทรัพยากรสัตว์ป่า เป็นทรัพยากรที่สามารถทดแทนได้แต่การลดลงของสัตว์ ป่าส่วนใหญ่เกิดจากการกระทำของมนุษย์
สัตว์ป่าสงวน 19 ชนิด สัตว์ป่าสงวน หมายถึง สัตว์ป่าหายากหรือสัตว์ป่าที่ใกล้สูญ พันธุ์จำเป็นต้องสงวนและอนุรักษ์ไว้อย่างเข้มงวดตามที่ได้กำหนด ไว้ในพระราชบัญญัติ
ปัญหาที่เกิดขึ้นจากทรัพยากรสัตว์ป่า ปัญหาการลดลงของทรัพยากรสัตว์ป่า 1. การสูญเสียแหล่งที่อยู่ 2. การล่าสัตว์ป่า 3. การนำสัตว์ป่ามาใช้ประโยชน์หรือสัตว์เลี้ยง (การค้าขาย) 4. การเกิดภัยธรรมชาติต่างๆและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิ อากาศ
การลดลงของทรัพยากรสัตว์ป่าส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ดังนี้ 1. ผลกระทบต่อระบบนิเวศ เช่น การแพร่กระจายของเมล็ด พืช เมล็ดพืชในมูลสัตว์อาจทำให้พืชบางชนิดสูญพันธุ์ได้ 2. ผลกระทบต่อมนุษย์ เช่น การควบคุมแมลงสตูพืชทำให้ เกิดสารเคมีตกค้างในสัตว์ป่ามากขึ้นจากการใช้สารเคมี
แนวทางการจัดการและอนุรักษ์ ทรัพยากรสัตว์ป่า 1. กำหนดพื้นที่อนุรักษ์ 2. ส่งเสริมการวิจัยเพื่อจัดการและ อนุรักษ์ทรัพยากรสัตว์ป่าต่อไป 3. การปลูกฝังจิตสำนึกให้ประชากร อนุรักษ์ทรัพยากรสัตว์ป่า 4. การเพาะเลี้ยงและขยายพันธุ์สัตว์ป่า หายาก
การอนุรักษ์ ทรัพยากรธรรมชาติและ สิ่งแวดล้อมเพื่อความยั่งยืน หลักการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม 1. การใช้แบบยั่งยืน (Sustainable utilization) - Reuse (ใช้ซ้ำ) - Reduce (ลดปริมาณการใช้) - Recycle (แปรสภาพแล้วนำกลับมาใช้ใหม่)
2. การเก็บกัก (Storage) - การเก็บรวบรวมทรัพยากรที่มีแนวโน้มที่จะ ขาดแคลน เช่น ป่าไม้แร่ น้ำมันปิโตรเลียม แก๊สธรรมชาติ ถ่านหิน และน้ำ
3. การรักษาซ่อมแซม (Repair) - การปลูกป่าทดแทน และเพาะพันธุ์สัตว์ป่า 4. การฟื้นฟู (Rehabilitation) - การฟื้นฟูแนวปะการัง และการปลูกป่า 5. การป้องกัน (Prevention) - วิธีการป้องกันทรัพยากรที่กำลังถูกทำลาย หรือมีแนว โน้มจะถูกทำลาย เช่น ป่าไม้และสัตว์ป่า เป็นต้น
ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่ส่งผล กระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติ และสิ่งแวดล้อม ชนิดพันธ์ุต่างถิ่น (Alien species) หมายถึง สิ่งมีชีวิตที่ ถูกนำมาในแหล่งที่อยู่ใหม่ โดยแหล่งที่อยู่ใหม่อยู่นอกเขตการ กระจายพันธ์ุดั้งเดิมในธรรมชาตินั้น อาจเกิดขึ้นตามธรรมชาติ หรืออาจะเกิดจากการกระทำของมนุษย์
ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่ควรควบคุมและกำจัด 4 รายการดังนี้ 1. ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่รุกรานแล้ว โดยปรับตัว ตั้ง ถิ่นฐานและแพร่กระจายได้ดีในประเทศไทย เพิ่มจำนวน จนเกิดเป็นสิ่งมีชีวิตเด่นในสิ่งแวดล้อมนั้นๆ ทำให้สิ่งมีชีวิต ท้องถิ่นดั้งเดิมสูญพันธุ์ได้ หอยทากยักษ์แอฟริกา ไมยราบยักษ์
2. ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่มีแนวโน้มรุกราน เคยมีรายงาน ว่ามีการรุกรานในประเทศอื่น และพบในประเทศไทยบ้าง แล้ว กบบูลฟร๊อก พวงชมพู เ
3. ชนิดพันธุ์ต่างถิ่นที่มีประวัติรุกรานในประเทศอื่นแต่ ยังไม่รุกรานในประเทศไทย แต่พบในประเทศไทยแล้ว มดหัวโต ศรนารายณ์
4. ชนิดพันธุ์ที่รุกรานที่ยังไม่เข้ามาในประเทศไทย และยัง ไม่พบในประเทศไทย ต่อยุโรป คางคกยักษ์
คำชี้แจง :ให้นักเรียนใส่เครื่องหมายถูก (/) หรือผิด (X) ลงหน้าข้อความให้ถูกต้อง 1. ทรัพยากรธรรมชาติหมายถึง สิ่งที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติและมนุษย์นำมาใช้ประโยชน์ได้ 2. การลดลงของประชากรมนุษย์เป็นสาเหตุหนึ่งทำให้เกิดความเสื่อมโทรมของ ทรัพยากรธรรมชาติ 3. ทรัพยากรน้ำและอากาศมีใช้อย่างไม่หมดสิ้นและเพียงพอต่อความต้องการของมนุษย์ 4. อุณหภูมิความเป็นกรด - เบส และปริมาณสารโลหะหนักสามารถใช้เป็นดัชนีบ่งชี้คุณภาพ ของน้ำ 5. ดินเกิดจากการสลายตัวของหินและแร่ธาตุ ผสมกับอินทรีย์วัตถุที่เกิดจากการสลายตัวของซาก พืช ซากสัตว์ 6. การทิ้งขยะลงบนดิน อาจส่งผลทำให้เกิดทั้งมลพิษทางดิน มลพิษทางน้ำ และมลพิษทาง อากาศ 7. หมอกควันและฝุ่นละอองในอากาศจัดเป็นมลพิษทางอากาศที่ส่งผลกระทบต่อมนุษย์และสัตว์ 8. การตัดไม้ทำลายป่าทำให้ความหลากหลายทางชีวภาพของสิ่งมีชีวิตในป่าลดลง 9. การกำหนดเขตพื้นที่อนุรักษ์เป็นแนวทางหนึ่งในการอนุรักษ์สัตว์ป่า 10. การนำสิ่งมีชีวิตชนิดต่างๆจากต่างประเทศเข้ามาเพาะปลูกหรือเลี้ยงดูในประเทศส่งผลดีต่อ ระบบนิเวศเพราะจะได้เพิ่มความหลากหลายของสิ่งมีชีวิต แบบฝึกหัดท้ายบท
เฉลยแบบฝึกหัดท้ายบท 1. / 2. X 3. X 4. / 5. / 6. / 7. / 8. / 9. / 10. X