RANGKUMAN
Bahasa Jawa
KELAS 6
SD NEGERI MODEL BANYUWANGI
TAHUN 2020 / 2021
1. Disajikan satu bait teks geguritan dengan tema tertentu, siswa
menentukan isi puisi yang tersedia.
Geguritan merupakan perkembangan dari tembang, sehingga dikenal beberapa jenis-jenis geguritan yang berbeda-beda.
Geguritan dalam bentuk awalnya berwujud nyanyian yang memiliki sanjak tertentu.
Pengertian di Jawa mengenai geguritan telah mengalami perkembangan dan bisa disebut juga dengan puisi bebas. Puisi
bebas ini tidak terikat oleh aturan metrum, sajak dan juga lagu.
Padha gulangen ing kalbu Pamit
Ing sasmita amrih lantip Aku sida mangkat saiki, Biyung
Aja pil'er mangan nendra Ninggalake pangkonmu
Kaprawiran den kaesthi Kanggo ngranggeh gegayuhanku
Pesunen sariranira Sanadyan owel lan trenyuh
Cegah dhahar lawan guling Aku ora nangis, Biyung
Jarene tangis kuwi pepalane laku
Geguritan ing ndhuwur ngandhung pesen (amanat) . . Daksuwun puji pangestumu
.
” Sregepa sinau ben dadi wong pinter.”
Guruku lamun tanpa panjenengan Sekolahanku
( Sutapa, W.R ) bisa apa aku nepaki bumi iki Geguritan.com)
wingi nalika sikil iki ?
tumapak sandhuwure bumi
durung paja-paja ngerti ha, na, leladimu marang aku Sekolahanku ….
ca, ra, ka
alip, ba’, ta’, apa ora timbang karo piwalesku Panggonan anggonku golek ilmu
dene good morning teacher!
bu guru, pak guru Sekolahanku …
lumakuning srengenge wis
ganti jangkahku isih adoh Diwulang dening Bapak-ibu Guru
panyawangku dadi padhang uripku isih nyamut-nyamut Sekolahanku ….
terawangan
rasaku sangsaya … sethithik setetes bun esuk Sinau, maca buku
ora bisa dakgambarake
sih tresnamu nabet njanget iku wis cukup Ing Panggonan iki
sajroning atiku
tinimbang banyu sekendhi Aku diajari karo wong tuwaku
Geguritan “Guruku” ingin
menyampaikan rasa terima kasihnya marakake ati mati kudu bekti
yang sangat besar kepada sang guru
yang telah banyak berjasa selama lepasen lakuku Ing panggonan iki
duduk di bangku sekolah. lilakna labuh labetmu
dakumbare gagasanku Aku diajari marang kanca aja srei
Di dalamnya menceritakan sedyaku kasembadan Diparingi PR kanggo gladhen
bahwa jasa seorang guru sangat lah donga pangestumu
besar, dari mulai tidak dapat nuntun marganing sedyaku Kanggo sangu urip ing tengahing
membaca, mulai tidak dapat bebrayan
berhitung, dan mulai dari tidak dapat
menulis. Sekarang sudah bisa Aku percaya …
melakukan semuanya itu. Sanajan abot kudu dilakoni
Kabeh mau kanggo kepentingan
pribadhi
kareben ngesuk dadi wong kang
aji
miguna tumprap bangsa lan
nagari
Geguritan “Sekolahanku” menceritakan bahwa sekolah merupakan
tempat mencari ilmu. Di sekolah diajarkan ilmu yang berguna. Selain itu
geguritan ini juga menggambarkan bahwa para guru mengajarkan
bagaimana caranya menghormati orang tua dan teman kita.
Amanat yang terkandung di dalamnya yaitu, bahwa kita sebagai
seorang siswa haruslah patuh kepada para guru kita dan juga
menghormati kedua orang tua kita. Belajar untuk dapat meraih cita-cita
dan menjadi orang yang dapat berguna bagi bangsa dan negara.
Kartini Gusti
(Geguritan.com) (Intan Nukhi Adhiya)
Kartini … Dalem namung tiyang kang lemah
Sapa kang ora kenal Kang boten saged mlampah piyambak
Gusti
panjenengan Dalem namung tiyang ingkang gampil gripil
Pahlawan kang mbela kaum Tansah kegoda kesenengan donya
Gusti
wanita Hamung siji panyuwunku
Pahlawan kang berjuwang Tuntun dalem wonten ing margi kang padhang gusti
Duh Gusti
nentang paugeran walanda
Geguritan “Gusti” menceritakan bahwa kita manusia adalah ciptaan
Kartini … Tuhan. Kita hanya lah makhluk yang lemah yang mudah terjerumus
Sanajan tinitah dadi priyayi dalam keburukan. Tidak bisa berbuat banyak jika sendirian. Banyak
Duweni trah bangsawan manusia didunia ini yang terlena akan indahnya dunia. Dan akhirnya
Kartini mbela emansipasi wanita mereka yang hanya menuruti kesenangan dunia akhirnya tersesat.
mbela rakyat jelata
Kartini …
Wulan April iki dadi seksi
lelabuhanmu kang misuwur
tumrap bangsa Indonesia Amanat geguritan “Gusti” adalah, bahwa kita sebagai manusia
Habis Gelap Terbitlah Terang makhluk Tuhan, harus terus mengingat dan beribadah kepada
dadi bukti masa perjuwangan penciptanya. Berlindung agar tidak terjerumus pada godaan dunia yang
Kutha Jepara dadi papan sesaat ini. Dan selalu meminta agar diberikan jalan yang lurus dan tidak
ada halangan.
panggonan ngukir sejarah
wanita
Kartini …
amarga jasamu
wanita eropa lan wanita pribumi
dadi duweni hak kang padha
duweni hak pikantuk pendidikan
Geguritan “Kartini” nyaritakake
ngenani jaman penjajahan Walanda,
Panjenengane berjuwang kanggo
kabeh kaum wanita. Jaman semono
kaum wanita ora nduweni hak kang
padha karo kaum priya, apa maneh
kaum wanita kang asalae saka
rakyat biyasa utawa pribumi.
Jaman semono sing nduweni hak
nampa pendhidhikan mung wong-
wong keturunan ningrat utawa
bangsawan.
2. Siswa dapat menentukan arti kata yang bercetak tebal pada
geguritan tersebut
(Menyesuaikan dengan geguritan yang telah disediakan)
3. Disajikan dialog rumpang siswa dapat menentukan basa karma
yang tepat untuk melengkapi dialog tersebut.
Basa Krama kaperang dadi:
1. Mudha Krama
Titikane :
a. Tembunge krama
b. Ater-ater lan panambang krama
c. Kacampuran tembung krama inggil lan tembung krama andhap.
Kanggone:
a. Wong enom marang wong tuwa. d.Priyayi marang priyayi sababage. c. Kanca padha kanca sing during kulina.
b.Murid marang guru. e. Reh-rehan marang dhuwurane
Tuladha: ”Kala wingi ngantos dangu anggen kula ngentosi panjenengan, nanging panjenengan boten rawuh-rawuh. Kula
kinten panjenengan boten saestu tindak mila kula ngrumiyini.”
2. Kramantara.
Titikane :
a. Tembunge krama.
b. Ater-ater lan panambang krama
c. Tanpa krama inggil utawa krama andhap.
Kanggone:
a. Tumrap marang sapadha-padha. b. Priyayi kang luwih dhuwur tinimbang sing dijak guneman.
Tuladha : ”Mangga sami dipun manah, menapa sebabipun bangsa kita menika dereng saged nata gesangipun. Menawi saged
pados arta radi lumayan sampun mindhak kesenenganipun.”
3. Wredha krama
Titikane :
a. Tembunge krama.
b. Ater-ater lan panambang ngoko.
c. Tanpa tembung krama inggil utawa tembung krama andhap.
Kanggone : Wong tuwa marang wong sing luwih enom nanging isih ngajeni.
Tuladha: ”Prayogine nak, sampeyan kedah gadhah idham-idhaman ingkang luhur, supados boten kacuwan benjinge. Amargi
tiyang sepuh boten kenging dijagakake salami-lamine.”
4. Disajikan penggalan cerita rakyat, siswa dapat menentukan latar
cerita yang terkandung dalam bacaan.
Latar cerita ana 3 macem yaiku :
1. Latar panggonan
2. Latar waktu
3. Latar kahanan
5. Disajikan teks penggalan cerita, siswa menentukan tokoh antagonis
dari cerita rakyat
Garwa prameswari majapahit (garwane prabu brawijaya) nalika siram ing taman bebarengan karo para
sisihane panggedhe majapahit, dumadakan ilang musna. Majapahit geger. Prabu brawijaya banjur ngutus sungging
prabengkara nggoleki garwane sang prabu. Ing tengan dalan sungging dipethuki nabi khidir lan diparinggi katranan
yen prameswari majapahit mau wis seda dishusta dening iwak sura lan baya.
6.
Iwak sura lan baya nalika andhusta prameswari majapahit mau apengawak manungsa, nabi khidir banjur
mundhut pirsa marang kekarone kepriye larah-larahane dene wong loro mau andhusta lan mateni prameswari
majapahit nalika didangu dening Nabi Khidir kekarone padha banjur tutuh-tinutuh awit padha ora rumangsa dosa,
jalaran anggone mateni prameswari mau saperlu mung kanggo lebong weteng.
7.
Sing ngajak-ajak andhusta lan mateni prameswari Majapahit kuwi iwak sura (dene baya mung melu
ngobyongi wae), nanging sura ora gelem ngakoni dosane sakteruse banjur tuwuh pancakara antarane iwak sura
karo baya. Perange iwak sura karo baya ora ana ing dharatan nanging ing kali. Kaya mangkono trajange sura lan
baya anggone pdha gelut. Loro-lorone pdha kuwate, ora ana sing kalah ora ana sing menang. Wong loro padha
keket olehe gelut saengga awor dadi siji. Wusanane, amarga wis ginaris dening sing gawe urip, sura lan baya banjur
musna tanpa lari.
8.
Sakmusnane sura lan baya, ratu jenggala tumendhak ing sapinggire bengawan. Sri Naranata andangu marang
kawulane saperlu mundhut pirsa mula bukane wong-wong mau padha ana ing sapinggire bengawa. Kahanan kang
kaya mangkono iku Sri Naranata banjur ngendika, “mbesuk yen ana rejang jaman papan kene bakal takjenengake
SURABAYA.”
Tokoh Utama : Sura lan baya
Watak Tokoh :
Sura : culika, ora jujur
Baya : gampang kapengaruh, ela-elu
6. Disajikan satu paragraf teks deskripsi, siswa dapat menentukan
kalimat utama pada paragraph tersebut.
Para mudha saiki ora nggateake kabudayaan jawi, para mudha malah dha seneng dening kabudayaan modern,
kayata : Lagu pop, rock, dangdut, lan sapaunggalipun.Kabeh kabudayaan mau akrab karo madha-mudhi jaman saiki,
kabudayaan jawi sing kudune akrab karo para mudha saiki malah kroso adoh amrga oratau di uri-uri.
7. Disajikan tembang dolanan, siswa dapat menentukan isi tembang
dolanan yang tersedia
Tembang dolanan
CUBLAK-CUBLAK SUWENG JARANAN
cublak cublak suweng jaranan-jaranan… jarane jaran teji
suwenge ting gelenter sing numpak ndara bei
mambu ketundung gudel sing ngiring para mantra
pak empong lera-lere jeg jeg nong..jeg jeg gung
sopo ngguyu ndelikkake prok prok turut lurung
sir sir pong dhele gosong gedebug krincing gedebug krincing
sir sir pong dhele gosong prok prok gedebug jedher
PADANG MBULAN JAMURAN
Yo, poro konco dolanan ning jobo Jamuran jamuran ya ge ge thok
Padang mbulan, padange koyo rino jamur apa ya ge ge thok
Rembulane sing ngawe-awe Jamur payung, ngrembuyung kaya lembayung
Ngelingake ojo podo turu sore sira badhe jamur apa?
PITIK TUKUNG
Aku duwe pitik, pitik tukung
saben dina, tak pakani jagung
petok gogok petok petok ngendhog siji
tak teteske,kabeh trondhol dhol dhol
tanpa wulu,megal-megol gol gol gawe guyu
8. Disajikan satu paragraf teks narasi, siswa dapat menentukan
gagasan pokok pada paragraf tersebut.
Melu acara MOS utawa Masa Orientasi Siswa pancen dadi kenangan sing ora bakal tak lalekake, wektu kui akeh
kegiatan kang ndadekno murid siji lan sijine dadi padha kenal lan akrab. Yen ora salah wayah MOS tak lakoni sakjroning (3)
telung ndina suwene. Siji kedadeyan sing ora bakal tak lalekake yaiku aku kena ukuman ana ing dina terakhir amergo ora
nganggo sabuk utawa ikat pinggang.
Gagasan poko wacan ing nduwur yaiku: Melu acara MOS
9. Disajikan penggalan berita aktual, siswa dapat menentukan isi
berita tersebut.
Dina Ahad esuk, para warga RT. 3 RW.2 Kelurahan Karangrejo wis padha ngumpul ana ing daleme Pak Sastra minangka
ketua RT. Dina iku warga wes sepakat arep ndandani omahe Mbah Niti sing wis meh rubuh kanthi gotong royong. Para warga
padha nggawa piranti dhewe-dhewe, ana sing nggawa graji, pacul, linggis, palu, sekop, lan liya-liyane. Ora let suwe para warga
budhal menyang omahe Mbah Niti. Mbah Niti ora kaget amrga sakdurunge wis dikandhani karo Pak RT. Mbah Nit iwis tuwa lan
urip dikancani putune lanang siji. Kabeh kebutuhan kanggo ndandani omah dicukupi karo warga kanthi gotong royong.
Isi pawarta ing nduwur yaiku :
Warga RT 3 RW 2 gotong royong ndandani omahe Mbah Niti
10. Disajikan sebuah kalimat, siswa dapat menentukan tembung
camboran tugel pada kalimat tersebut.
Tembung Camboran (kata majemuk)
1. Camboran Wutuh
a. Bakul kacang,Pamong desa, jaga baya, Meja tulis, Lemari kaca, Buku gambar, Pager kayu, lsp
b. Anjani putra, Pancasila, Barata yuda, Dwiwarna, Wijaya kusuma, Parameswari, Pancawala, lsp
c. Lanang wadon, Bapa biyung, Abot entheng, Gedhe cilik, Yayah wibi, Nom tuwa, Endhek dhuwur, lsp
d. Dewa-dewi, Putra-putri, Mahasiswa-mahasiswi, Bathara-bathari, Yaksa-yaksi, Widara-widari, lsp
e. Bibit kawit, Edi peni, Jalma manungsa, Jaran kepang, Ajur ajer, Cekak aos gagah prakosa
2. Camboran Tugel ( Wancah )
Bangcuk = Abang pucuk Dubang = Idu abang Lunglit = Balung kulit
Mahrep
Bangjo = Abang ijo Gaji = Sega-siji Nasgithel = Mlumah mengkurep
Barbeh = Bubar kabeh wakma = iwake lima Paklik = Panas Legi-kentel
Barji = Bubar siji Jiro = siji loro Perko = Bapak Cilik
Dhegus Gedhe bagus Jitus siji satus Rengning Emper Toko
Dhekmu = Gedhe lemu Kakkong = tungkak satus Saerah = ireng Kuning
Dhekwur = Endhek dhuwur Kwelem = Kweni pelem Tahteng = sae murah
Dhelik Tingwe
Dhemes = Gedhe cilik Thukmis = bathuk klimis = mentah mateng
= Gedhe lemes Wandhak = dawa cendhak = nglinting dhewe
11. Disajikan sebuah kalimat, siswa dapat menentukan tembung saroja
pada kalimat tersebut
Tembung Saroja
12. G L R T
Lagak lageyan Rahayu slamet Tahu tempe
A Lalu lunges Raket rukun Tambal sulam
Lara brangta Rame gumuruh Tanem tuwuh
Adas pulawaras Gada gitik Lara lapa Rebut dhucung Tangga teparo
Lara uyang Reka daya Tata tentrem
Adi luhung Gagah prakosa Lega lila Remak rempu Tata trapsila
Legi angleg Rina wengi Tedheng aling-aling
Akal budi Gendeng ceweng Lir pendah Ruda peksa Teguh rahayu
Loh jinawi Ruwet renteng Teguh santosa
Amis bacin Gendhak sikara Mukti wibawa Teguh rahayu
Murub mubyar S Tingkah laku
Amrik minging Gepok senggol Sabar drana Tingkah solah
M Sakti mandraguna Tukar padu
Andhap asor Giris miris Malang megung Salah kaprah Tumpang suh
Minangsraya Salang tunjang Tapa brata
Angkat junjung Glogok sok Mitra darma Sambung raket Tapak tilas
Mobah mosik Sanak kadang Tata cara
Angkara murka Gulung koming Mubeng minger Sanak sadulur Tata karma
Mudha dama Sandi asma Tepa palupi
Arum wangi Gendhes luwes Mudha punggung Sapa aruh Tepa tuladha
Mlayu gendering Saru siku Terang truwaca
Asih tresna Ganggu damel Mula buka Sato kewan Tindak tanduk
Mulang muruk Sayembara pilih Tumpang tindih
Atut runtut Gemah ripah Sayuk rukun U
N Seger sumyah Uluk salam
Ayem tentrem Gendhon rukon Nanggung laras Sembah bekti Umyang gumuruh
Ngeres linu Sepi mamring Undha usuk
B Geter pater Njungkir walik Sembah sungkem Unggah ungguh
Bapak bundhas Gethok tular Nenes kenes Setya tuhu Utang kapipotang
Bagas waras Gilir gumanti Ngalap nyaur Sidhem premanem Utang selang
Bapa biyung Girang gumuyu Ngelu mules Sih tresna
Baya pakewuh Gula kopi Ngempit ngindhit Sinuba sinukarta W
Bayu bajra Guyup rukun Nungsang jempalik Sok glogok Wandu wandawa
Nunjang palang Solah bawa Wadya bala
Bibit kawit I Nurun sungging Solah tingkah Was sumelang
Nyampar nyandhung Sotya retna Wedi asih
Blaka suta Icik iwir Sri narendra Welas asih
P Suba kastawa Wiring isin
Brambang bawang Iguh pratikel Pait getir Suba sita Wor suh
Pacak baris Suka rena Wulang wuruk
Budi pakarti Imbal pangandika Pajang punjung Sumbang surung Watak wantu
Pasang rakit
Buka sakawit J Pasir wukir
Perang pupuh
C Jalma manungsa Piring cangkir
Pringga baya
Campur adhuk Japa mantra Puji pandonga
Puji pangestu
Candhak cekel Jebat kasturi Pokal gawe
Ciri wanci Jejel riyel
Colong jupuk Jiwa raga
Cukeng adreng Jugul mudha
Cundhuk menthol K
D Kadang konang
Dana driyah Kadhang kala
Darma bekti Kaku kengkeng
Dhawuh timbalan Kapok kawus
Dhodhok saleh Kasep lalu
Dlemok cung Kebo danu
Dlingo bengle Kedhuk rauk
Duga prayoga Kengkeng bangkeng
Duka cipta Kepalu kepenthung
E Kerta raharja
Edi peni Kesampir kesandhung
Endah peni Klasa bantal
Entek enting Klembak menyan
Esuk sore Klobot mbako
Ewuh aya Kokot bisu
Ewuh pakewuh Kongas ngambar
12. Disajikan sebuah kalimat, siswa dapat menetukan tembung
entar pada kalimat tersebut.
Tembung Entar (perumpamaan)
13. M
Main eseme
A Mara tangan
Mata dhuwit
Abang kupinge Nesu Eseme ngresepake ati
Mata loro Seneng milara
Abang-abang lambe Mung kanggo lelamisan, ora Mateni pangane Tamak marang dhuwit;
Mateng rembuge petung banget
temenan Mateng kawruhe Kabeh prakara diantepi
Mati ilate (kulite) Gawe ilang panguripane
Adol bagus (ayu) Ngatonake baguse (ayune) Mati raga Rembuge wis dimupakati
Kawruhe wis tutug
Adol gawe Ngatonake pagaweane Wis ora duwe rasa
Tapa; prihatin; tirakat
Adol kringet Nyambut gawe
Adol kawanen Nduduhake kawanene
Adol prungon Golek-golek kabar
Adol sendhe Adol barang menyang gadhen
Adol senguk (umuk) Akeh omonge kang ora nyata
Adus eluh Banget anggone nangis Medhot dalan Ora nerusake
Ala kandhutane Ala watake Metani lupute Nggolek lupute
Alus tembunge Tembunge kapenak dirungokake Mogel ilate Mangan sing sarwa enak
Amba jangkahe Akeh ikhtiyare M ogol sinaune Mandheg anggone sinau
Asor budine Bebudene ora apik Murang tata Ora nganggo tata
Ati dhondhong Atine ala
Ati kethul Ora bisa mikir N
Atine ana wulune Atine ora apik, dengki
Atine pingget Atine lara, serik Nandur kabacikan Gawe kabacikan
Ngabangake kuping Gawe nesu, muring
Ngadu wuleding kulit Ngadu kakuwatan
B Ngangsu kawruh Golek kawruh (maguru)
Mbalang liring
Bening atine Nglirik Ngatonake siyunge Nduduhakke kawanene
Mbukak wadi Sumeh
Mbuwang tilas Ngandhakake wadi (kakendele)
Nutupi tumindak ala
Ngatonake dhadane Umuk; nduduhake
kawanene
Ngekep dhengkul Nganggur
C Ngenaki ati Gawe senenge ati
Cagak elek Sing dianggo sarana betah melek Ngetog karosan Nyrempeng banget
Cangkem gatel Seneng ngrasani
Cendhak umure Gelis mati O
Ngobong atine
Cepak rejekine Gampang golek pangan Oleh ati Ngetokake nepsune
Ora duwe ati Tanpa katresnan; disenengi
Cilik atine Kuwatir; jirihan Ora merem Kuwatir banget
Mangerti
Cupet atine Gampang nesu
Cupet budine Ora bisa nggayuh prakara kang
utomo
Cupet nalare Ora bisa mikir warna-warna
Cupet pangandel Ora pracaya
D P
Dawa tangane Seneng njejupuk barange liyan (weruh) padhang hawa Lair ing donya
Dawa ususe Sabar banget Padhang langite Katon seneng
Ndhedher kautaman Golek kautaman Padhang pikirane (atine) Seneng
Dhuwur atine Gumedhe Padhang ulate Sumeh
Dhuwur pangkate Dadi wong pangkat (sugih) Pait getir Warna-warna kasusahan,
karibedan
E Pait lelakone Ora kepenak lelakone
Empuk rembuge
Entek atine Rempuge kepenak dirungokake Panas atine Nesu
Entheng tangan Kuwatir banget
G Seneng tandang gawe; seneng milara Pecah pamore Wis wiwit diwasa
Nggadho ati
Gantung kepuh Gawe susahe liyan Pedhes tembunge Tembunge gawe serik
Nggantung untu Nyandhang ora tau ganti
Gedhe atine Selak kepingin mangan Perih atine Sedhih
Gedhe endhase Ora kuwatiran; tatag; kendel
Gedhe tekade Sombong (kemlungkung) Pingget atine Serik
Nggedhekake puluk Ora gelem mundur
Nggegem tangan Ora apa prihatine, nengenake mangan Peteng atine (pikire) Susah
Gilig rembuge Emoh tumandang gawe, kesed
Gilig tekade Tansah disarujuki, dicocoki Pulih getih Puk, ora kalah ora menang
Nggilud kawruh Tekade wis mateng
Golek ayu Ngudi kawruh kanthi mempeng Puput yuswa Seda
Idu geni Ngudi supaya urip slamet I
Ilang klilipe Omonge tansah kelakon R
Ilang mungsuhe
Ngrabekake sikut Senggolan sikut
Rai gedheg Ora duwe isin
Ngrengga praja Njaga awak
Runtuh atine (welase) Duwe welasan
Rupak atine
(segarane) Ora gampang ngapura
Rupak jagade Judheg; kentekan pasaban
J Sabar banget; sugih pangapura S Sugih sawah
Jembar dhadhane Akeh ilmune Sabuk galeng Ora duwe ilmu
Jembar kawruhe Mlebu swarga Sepi kawruh Ora gangsar golek rejeki
Jembar kubure Pinter Seret rejekine Anyel
Jembar polatane Gampang pangapura. Sesak dhadhane Susah
Jembar segarane Sumpeg atine
K Tansah ora sarujuk T Serik
Kaku atine Ora nggugu pitutur Tatu atine Sing dikasihi (ditresnani)
Kandel kupinge Tembunge sarwa saru (ke) tengen Seneng nggunem wong; criwis
Kasar tembunge Wani adu arep Tipis lambene Duwe turunan
Katon dhadhane Eling marang (sadhar) Thukul turunane
Kegugah atine Katut ala
kelepetan Tansah diucapake U Akeh sing padha nangis
Kembang lambe Lantarane pati Udang tangis Gawe patine liyan (wong)
Kembang pati Kena disambati Utang pati
Kena tinenga-tenga
W
Kenceng karepe Kekarepane ora bisa owah Walang ati Kuwatir, sumela
Kulak warta Golek warta Weteng Kadut Ora tampikan
L Watak
Lambe ati Pinter banget, gampang mangerti
Landhep pikirane Serik
Lara ati Cacaren
Lara ayu Gendheng, edan
Lara owah Sabar
Lobok atine Jujur
Lurus lakune Gunemane mencla-mencle
Lunyu ilate
14. Disajikan tembang Macapat, siswa dapat menentukan guru
wilangan daan guru lagu pada baris tertentu.
Tembang Macapat
Tembang macapat iku tetembangan klasik jawa kang mula bukane jaman para Wali. Mulane isi lan cerita kang ana ing sakjroning
tembang-tembang macapat akeh kang isine budi luhur, akhlak,lan kabudayan agung. Tembang macapat kabehe ana sewelas. Sak
durunge, ana ing tembang macapat, ana istilah Guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu.
• Guru gatra yaiku cacahing baris ana ing sak pada (bait),
• guru wilangan yaiku cacahing suku kata ana ing saben gatra (baris),
• guru lagu yaiku tibaning swara (vokal) ana ing pungkasaning gatra/baris.
Yen diringkes guru wilangan lan guru lagu siji-sijine tembang, kaya ing ngisor iki :
Tembang Gatra Guru Wilangan lan Guru Lagu
1) Kinanthi 6 8u, 8i, 8a, 8i, 8a, 8i (guru gatra
2) Pucung 4 12u, 6a, 8i, 12a (guru gatra
3) Asmaradana 7 8i, 8a, 8e(o), 8a, 7a, 8u, 8a
4) Mijil 6 10i, 6o, 10e, 10i, 6i, 6u
5) Maskumambang 4 12i, 6a, 8i, 8a
6) Pangkur 7 8a, 11i, 8u, 7a, 12u, 8a, 8i
7) Sinom 9 8a, 8i, 8a, 8i, 7i, 8u, 7a, 8i, 12a
8) Dhandhanggula 10 10i, 10a, 8e, 7u, 9i, 7a, 6u, 8a, 12i, 7a
9) Durma 7 12a, 7i, 6a, 7a, 8i, 5a, 7i
15. Disajikan Tembang Pucung, siswa dapat menentukan isi dari
tembang tersebut. Bapak Pucung dudu watu dudu gunung
Sangkamu ing Plembang
Bapak pucung renteng-renteng kaya kalung Ngon ingone sang Bupati
Dawa kaya ula Yen lumampah si Pucung lembeyan grana………
Pencokanmu wesi miring (gajah)
Sing disaba si Pucung mung turut kutha …………
(sepur)
Bapak pucung cangkeme madhep mendhuwur (Mulutnya menhadap ke atas)
Sabamu ing sendhang (sukanya pergike sumber air)
Pencokanmu lambung kering (tunggangannya perut sebelah kiri)
Prapteng wisma si pucung mutah guwaya (sampai di rumah memuntahkan air)
(klenthing) (gerabah kecil tempat untuk wadah mengambil air)
Bapak pucung among sirah lawan gembung (hanya kepala dan perut)
Padha dikunjara (semua dipenjara)
Mati sajroning ngaurip (mati dalam hidup)
Mijil baka, si pucung dadi dhahana (bila saatnya berubah jadi api)
(penthol korek)
16. Disajikan Tembang Pangkur, siswa dapat menentukan guru gatra
dari tembang tersebut.
Pangkur ngudang pra taruna 8-a
Diwasane bisawa angungkuli 11 - i
Kotamaning para sepuh 8- u
Padha bisaha insap 7-a
Mring wajibe ngumanteni bandha agung
Tinggalan saka wongb tuwo 12 - u
Bandha wujud praja RI 8-a
8–i
17. Disajikan penggalan cerita pewayangan Pandhawa, siswa dapat
menentukan pesan moral dalam cerita tersebut
Conto :
Wisanggeni iku anake Arjuna lan Dewi Dresanala. Dewi Dresanala iku anake Bathara Brahma. Arjuna duwe sisihan Dewi
Dresnala nalika Arjuna dadi raja ing Kaindran, jejuluk Prabu Kiritin. Arjuna bisa jumeneng dadi ratu ing Kaindran amarga
antuk kanugrahan saka dewa sawise kasil ngalahake Prabu Niwatakawaca, raja ditya sing sekti mandraguna saka nagara
Imaimantaka.
Pesan moral : Wong kang agawe kabecikan bakal kanugrahan saka Gusti kang murbeng dumadi.
18. Disajikan sebuah frase dalam tulisan aksara Jawa, siswa
dapat menentukan tulisan latinnya.
19. Disajikan teks informasi dengan tema kepahlawanan, siswa dapat
menentukan judul (irah-irahan) dari teks informasi yang tersedia
…………………………..
Kacelakan lalu lintas kedadosan ing jalur utami Wonosari-Yogyakarta, tepate wonten tikungan Dusun
Kali, dhusun Putat, Patuk, dinten Minggu (28/2/2016) siyang.
Setunggal minubus Daihatsu Xenia nopol N 859 BF ingkang ditumpangi gangsal tiyang terjun mlebet
lepen salebet sekawan meter.
Beruntung kedadosan kesebat mboten nimbulaken korban jiwa senaos tumpakan sempat kuwangsul ing
lebet lepen. Nanging kalih penumpange ngalami tatu cekap serius,sementara tigang tiyang sanesipun
namung ngalami tatu enteng uga syok inggil saking kedadosan menika.
Judul (irah-irahan) dari teks informasi di atas adalah Kecelakaan Lalu Lintas
20. Disajikan sebuah paragraf teks informasi tentang kepahlawanan,
siswa dapat menentukan kalimat utama paragraf tersebut.
Babagan sing wigati bab kepahlawanan yaiku persatuan lan solidaritas. Para pahlawan dadi siji saka
macem-macem golongan bareng-bareng berjuang ngelawan penjajah gawe nggayuh cita-cita
kamardekan bangsa Indonesia.
Kalimat utama adalah bagean sing wigati sajroning wacan yaiku persatuan lan solidaritas
21. Siswa dapat menentukan kalimat tanya dari jawaban yang tersedia
berdasarkan teks informasi tersebut.
Kecelakaan Lalu Lintas
Kacelakan lalu lintas kedadosan ing jalur utami Wonosari-Yogyakarta, tepate wonten tikungan Dusun
Kali, dhusun Putat, Patuk, dinten Minggu (28/2/2016) siyang.
Setunggal minubus Daihatsu Xenia nopol N 859 BF ingkang ditumpangi gangsal tiyang terjun mlebet
lepen salebet sekawan meter.
Beruntung kedadosan kesebat mboten nimbulaken korban jiwa senaos tumpakan sempat kuwangsul ing
lebet lepen. Nanging kalih penumpange ngalami tatu cekap serius,sementara tigang tiyang sanesipun
namung ngalami tatu enteng uga syok inggil saking kedadosan menika.
Ukara takon :
- Apa irah-irahane wacan ing nduwur?
- Ana ing endi kedadean kecelakaan lalu lintas kuwi?
- Kapan kedadean kecelakaan lalu lintas miturut wacan ing nduwur?
- Sapa sing ngalami kecelakaan lalu lintas miturut wacan ing nduwur?
- Kepriye kahanane kecelakaan miturut wacan ing dhuwur?
22. Disajikan dua buah gambar dengan tema yang berbeda, siswa
dapat menentukan perbedaan yang tepat pada kedua gambar
tersebut.
Gambar 1 tema olahraga
Gambar 2 tema menynyi
23. Disajikan sebuah tembang Macapat, siswa dapat menentukan
watak tembang Macfapat tersebut dengan tepat.
Watake Tembang Macapat
Tembang macapat iku tetembangan klasik jawa kang mula bukane jaman para Wali. Mulane isi lan cerita kang ana ing sakjroning
tembang-tembang macapat akeh kang isine budi luhur, akhlak,lan kabudayan agung. Tembang macapat kabehe ana sewelas. Sak
durunge, ana ing tembang macapat, ana istilah Guru gatra, guru wilangan, lan guru lagu.
• Guru gatra yaiku cacahing baris ana ing sak pada (bait),
• guru wilangan yaiku cacahing suku kata ana ing saben gatra (baris),
• guru lagu yaiku tibaning swara (vokal) ana ing pungkasaning gatra/baris.
1. Maskumambang.
Guru gatra (baris) : 4 gatra, guru wilangan lan guru lagu-ne yaiku: 10i, 6a, 8i, 8a.
Contone tembang maskumambang:
Klek-klek biyung sira aneng ngendi (10i :guru wilangan 10, guru lagu ”i”)
Enggal tulungana (6a)
Awakku kecemplung warih (8i)
Gulagepan wus meh pejah (8a)
Maskumambang nggambarake menungsa isih ana ing alam Ruh lan durung lahir, terus ruhdititisake ana ing gua garbaning
ibune awake dhewe. Kumambang artine kemampul, terapung-apung. Nggambarake menunggo ana ing njero rahim. Watak
tembang iki, umume isine kaya wong kang lagi sambat lara, ketula-tula, lan sengsara
2. Mijil
Mijil kuwi artine lahir. Guru gatrane ana 6.
Contone:
Mijil ing donya siniwi ratri (10-i)
Kabeh durung katon (6-o)
Amung anjali soca ing tembé (10-é)
Lelaku alon siniji-siji (10-i)
Nunggu mring wartaning (6-i)
Sesotya satuhu (6-u)
3. Sinom
Gambaran menungsa nduwe sipat kang isih enom. Kaya dene bocah cilik kang lagi ngerti ndonya.
Sinom nduwe 9 gatra, guru wilangan lan guru lagune yaiku: 8 – a, 8 – i, 8 – a, 8 – i, 7 –i, 8 – u, 7 – a, 8 – i, 12 – a
4. Kinanthi
Kinanthi iku salah sijine tembang macapat kang umume kanggo nggambarake rasa seneng,katresnan, lan kawicaksanan.
Kinanthi bisa nduwe arti gegandhengan tangan lan bisa uga jeneng sawijining kembang. Kinanti saka ukara kanthi utawa
tuntun kang maknane awake dhewe butuh tuntunan utawa dalan kang bener supaya cita-cita lang pangarep-arepe awake
dhewe bisa kawujud lan kaleksanan.
Kinanthi nduweni 6 gatra, 8-u 8-i 8-a 8-i 8-a 8-i
5. Asmarandana
Tembang Asmarandana umume kanggo wong sing lagi gandrung. Yen dideleng wantah,Asmarandana dijupuk seka asmara
kang artine tresna, lan dahana kang artine geni. Mula saka kuwi, Asmarandana isine wuyung lan samubarang kang
magepokan karo tresna.
Asmarandana nduweni 7 gatra (larik) ana ing saben pada (bait): 8-i 8-a 8-é 8-a 7-a 8-u 8-a
6. Gambuh
Awalaning ukara gambuh yaiku jumbuh / sawiji, dadi siji sing artine komitmen nyawijikake tresno ana ing kulawarga.
Sekar gambuh ping catur
Kang cinatur Polah kang kalantur
Tanpa tutur katula-tula katali
Kadaluwarsa katutur Katutuh pan dadi awon
Tembang Gambuh mbok menawa pancèn kebak ing pitutur. Pitutur kang nggiring manungsa supaya éling marang tumindak-
tumindaké. Manungsa dielingaké yènta kabèh tingkah polah manungsa iku ana akibaté. Adigang, adigung, adiguna, bakal
nyilakaké urip manungsa sing duwé patrap kaya mangkono iku. Gambuh duwe guru gatra cacahe 4.
7. Dhandanggula
Gambaran urip kang wis mapan, manis, lan mulya. Cukup sandang, papan, lan pangan. Dhandhanggula isine pengarepan
utawa pengajap kang becik. Dhandhang iku pengarep-arep.Akeh pitutur becik ono ing tembang iki. Salah sawijining tembang
Dhandanggula. Kang cinipta dening Sunan Kalijaga :
Ana kidung rumeksa ing wengi teguh hayu luputa ing lara luputa bilahi kabeh jim setan datan purun paneluhan tan ana
wani miwah panggawe ala gunaning wong luput geni atemahan tirta maling adoh tan ana ngarah ing mami guna duduk
pan sirna
Dhandhanggula saben pada (bait) ana 10 gatra (larik). 10-i 10-a 8 -é 7 -u 9 -i 7 -a 6 -u 8 -a 12-i 7 –a
8. Durma
Durma kuwi nggambarake kahanan kang wis mapan. Sakwise mapan, ojo lali nindakake Darma (Durma asale saka
darma/sedhekah utawa derma).
Saben pada (bait) ana 7 gatra (larik). 12-a 7 -i 6 -a 7 -a 8 -i 5 -a 7 –i
9. Pangkur
Saka tembung mungkur, ngedohi awisanipun gusti ingkang maha kuwasa. Yen pangkur, macapatsing paling tak senengi.
jinejer neng Wedhatama mrih tan kemba kembenganing pambudi mangka nadyan tuwa pikun yen tan mikani rasa yekti sepi
asepa lir sepah samun samangsane pasamuwan gonyak-ganyuk nglelingsemi.
Tembang pangkur rinakit pitung gatra (larik) saben pada (bait) 8–a 11- i 8–u 7–a 12- u 8–a 8–i
10. Megatruh
Saka tembung Megat : pisah, Ruh : nyawa / roh. Nggambarake menungsa kang lagi sakaratul maut. Saka rahim, lahir, dewasa,
lan urip mulya, ana ing pungkasaning cerita menungsa mesthi mati. Saben pada, tembang iki ana limang (5) gatra (larik),
kanthi guru wilangan lan guru lagu : 12u, 8i, 8u, 8i, 8o.
11. Pocung
Lumrahe tembang pocung isine cangkriman (tebak-tebakan). Tembang iki nggambarake sak uwise menungsa mati banjur di-
pocong (pocung : pocong, dikafani). “ Innaka Mayyitun Wainnahum Mayyituuna “, “ Sejatine kowe kabeh bakal mati lan wong
liyane mati uga”. Ana uga tembang pocong kang isine pitedah becik, contone:
Ngelmu iku kelakone kanthi laku
Lekase lawan kasTegese kas nyantosani
setya budya pangekesing dur angkara
24. Disajikan Tembang Pangkur, siswa dapat menentukan antonim yang
tepat dari kata yang dicetak tebal dalam tembang tersebut.
Pangkur ngudang pra taruna
Diwasane bisawa angungkuli
Kotamaning para sepuh
Padha bisaha insap
Mring wajibe ngumanteni bandha agung
Tinggalan saka wong tuwo
Bandha wujud praja RI
Tuwo kosok baline enom
25. Disajikan Tembang Sinom, siswa dapat menentukan guru wilangan
dan guru lagu dalam tembang tersebut.
Gambaran menungsa nduwe sipat kang isih enom. Kaya dene bocah cilik kang lagi ngerti ndonya.
Sinom nduwe 9 gatra,
guru wilangan lan guru lagune yaiku: 8 – a, 8 – i, 8 – a, 8 – i, 7 –i, 8 – u, 7 – a, 8 – i, 12 – a
Amenangi jaman edan 8-a
Ewuh aya ing pambudi 8-i
Melu edan nora tahan 8-a
Yen tan melu anglakoni 8-i
Boya keduman melik 7-i
Kaliren wekasannipun 8-u
Dilalah kersa Allah 7-a
Begja-begjane kang lali 8-i
Luwih begja kang eling lawan waspada 12 - a
26. Disajikan sebuah Paribasan, siswa dapat menentukan arti dari
paribasan tersebut.
1. Adigang, adigung, adiguna 36. Nglungguhi klasa gumelar:
tegese wong kang ngendelake kekuwatane, Nemu kepenak dene kabeh wis cumepak.
ngendelake kaluhuran lan kapinterane sarta
ngendelake panguwasane. 37. Ngontragake gunung:
Misuwur banget; nggumunake banget. Kayata: wong
2. Becik ketitik ala ketara sekeng (ringkih) bisa ngasorake wong sentosa utawa,
tegese kelakuan kang becik utawa ala mesthi wong bodho bisa ngasorake wong pinter.
bakal katon dhewe.
38. Ngrebut kemiri kopong: Melik barang sing tanpa ana
3. Ancik-ancik pucuke eri ajine.
tegese wong sing tansah kuwatir.
39. Ngregem kemarung: Momong wong sing angel watake
4. Busuk ketekuk pinter keblinger lan mbebayani. (kemarung = erining oyot gembolo
tegese wong bodho lan wong pinter padha (gembili).
cilakane. 40. Ngubak-ngubak banyu bening: Gawe rerusuh.
5. Diwenehi ati ngrogoh rempela 41. Nyandhung cepaka sawakul: Nemu kabegjan
tegese diwenehi kalonggaran isih kurang trima.
6. Aji godhong jati aking: gedhe. (cepaka = barang kerajinan saka perak kayadene
Tanpa aji babarpisan. ( aking = garing ) mangkok, bokor.)
7. Ana catur mungkur 42. Nyokot kelud: Nglakoni pegaweyan kanthi rekasa ora
Emoh ngrungokake rerasane liyan kang kurang ngrasakake pituwase. (pituwase = asile ; sembulihe,
prayoga. ( catur = gunem ) imbalane.)
8. Ana dhaulate ora ana begjane: 43. Ora ana banyu mili mendhuwur: Turun apik ya dadi apik.
Ana ungup-ungupe bakal nemu kabegjan 44. Ora gembung ora irung: Mlarat ora duwe keluwihan apa-
nanging kabegjan iku ora sida teka. apa.
9. Anak polah bapa kepradhah: 45. Ora gendhong ora titir: Ora kandha-kanda; ora omong-
Wong tuwa nemu reribet saka tingkah-polahe omong.
anak. 46. Ora gombak ora kuncung ambege kaya tumenggung:
10. Blaba wuda: Mlarat ora duwe kepinteran apa-apa nanging gumedhe
Merga saka banget lomane nganti awake banget.
dhewe kecingkrangan. 47. Ora ngerti kenthang kimpule: Ora ngerti perkarane.
11. Blilu tau pinter durung nglakoni: 48. Ora tembung ora lawung:
Senajan bodho nanging bisa nindakake jalaran Nyilih barang ora nembung.
wis kulina tinimbang wong pinter nanging 49. Othak-athik didudut angel:
durung nate nglakoni. (blilu ; balilu = bodho) Katone kaya gampang jebul angel.
12. Bungahe kaya wong nunggang jaran ebeg- 50. Owal awil awel:
ebegan: Katone kaya gampang satemene angel.
Bungah banget. (jaran ebeg-ebegan = jaran 51. Panen mata pailan gulu:
kepang ) Weruh panganan werna-werna nanging ora melu
13. Cangkem rusak godhong jati krasa opak: ngrasakake merga ora diwenehi. (pailan: kahanan
Barang kang sejatine ora patut dipangan, paceklik,larang pangan. )
meksa dipangan. 52. Pilih-pilih tebu:
14. Ciri wanci lelahi ginawa mati: Milih-milih malah oleh sing ala (boleng).
Kelakuan ala marine yen wonge wis mati. 53. Rampek-rampek kethek:
(lelahi = lelewa) Nyanak wong ala, ditamani piala.
15. Dahwen pati open: 54. Rindhik asu digitik:
Nacad supaya wong liya ngemohi, perlune Semrinthil dikongkon apa wae sing cocog karo
barang sing dicacad iku arep diepek dhewe. kesenengane.
16. Digebyah uyah padha asine: 55. Rog-rog asem:
Dianggep padha wae. Mung kala-kala, ora ajeg.
17. Entek ngomah entek ngalas: 56. Sabda pandhita ratu:
Entek sakabehe, ora ana sisane. Gunem sepisan dadi lan bakal ditetepi. (sabda = gunem).
18. Esuk kedhele sore tempe: Guneme pendhita lan ratu iku, sepisan dadi, ora bakal
Guneme mencla-mencle. diambali.
19. Gliyak-gliyak yen tumindak, 57. Sadawane lurung isih dawa gurung:
alon-alon waton kelakon: Senajan kanthi alon, Kabar bisa sumebar tekan endi-endi.
yen terus ditandangi, suwe-suwe mesthi bakal 58. Sapa salah seleh:
rampung. Wong kang tumindak luput, suwe-suwe bakal konangan.
20. Gupak pulut ora mangan nangkane: 59. Satru bebuyutan:
Melu kangelan ora melu ngrasakake pituwase. Satru turun-tumurun.
(pituwase = asile ). 60. Satru munggwing cangklakan:
21. Kalah cacak menang cacak: Satru sing cedhak banget. Satru marang sedulur utawa
Sabarang gawe perlu dijajal utawa dinyatakake marang kanca sapegaweyan. (munggwing = ana ing....)
luwih dhisik. (cacak = jajal,coba) 61. Sedhakep ngawe-awe:
22. Keduwung nguntal wedhung: Katone meneng nanging satemene sing ajak-ajak
Nggetuni perkara sing wis mungkur. (wedhung panggawe ala.
= saemper pangot utawa peso sing pucuke 62. Sembur-sembur adas, siram-siram bayem:
lancip). Saka pujine wong akeh muga-muga kabul sedyane. (adas
23. Kepaten obor: = jinising tetuwuhan sing uwohe kena kanggo tamba).
Kelangan lacak aluraning sedulur. 63. Sendhen kayu aking:
24. Keplok ora tombok: Sumendhe saksi sing wis mati. (aking = garing).
Melu seneng-seneng ora melu kelangan 64. Sing digembol mrojol sing dikandhut mrucut:
wragad. Samubarang kang diduweni ilang.
25. Kerubuhan gunung: 65. Singidan nemu macan:
Nemu kesusahan gedhe. Ndhelik malah ketemu mungsuh.
26. Kesandhung ing rata, kebenthus ing tawang: 66. Sirat-sirat madu:
Nemu bebaya sing ora dinyana-nyana (rata = Tetembungan manis mung kanggo ngenaki ati.
papan kang rata; tawang = awang-awang). 67. Suwe mijet wohing ranti:
27. Kriwikan dadi grojogan: Pegaweyan sing gampang banget ditindakake. (ranti =
Perkara sepele dadi gedhe. tetuwuhan endhek sing uwohe cilik-cilik kaya woh tomat)
28. Kumrisik tanpa kanginan: .
Senajan ora didakwa, sarehne rumangsa 68. Tembang rawat-rawat ujare bakul sinambiwara:
nindakake panggawe ala atine meksa ora Kabar sing durung nyata lan orane. (bakul sinambi wara =
kepenak. bakulan sinambi wara-wara; wara-wara = aweh kabar
saka rembug sing dirungu saka ndalan ).
29. Lebak ilining banyu: 69. Thenguk-thenguk nemu kethuk:
Wong cilik dianggo tiban kaluputan. Ora nyambutgawe nemu rejeki. (kethuk = arane gamelan
kaya kenong cilik ).
30. Matang tuna numbak luput:
Kabeh panjangkane ora kaleksanan (ora 70. Tiba ing kasur:
klakon). (watang = tumbak tanpa lelandhep ; Ngalami urip kepenak sing ora kejarag.
genter ; kayu prebatang).
71. Tulung kepenthung:
31. Mbeguguk ngutha waton: Tetulung wusana nemu cilaka.
Mbangkang prentah. (mbeguguk = mbegogok;
ngutha waton = kaya benteng watu ). 72. Turu kasur dikebuti:
Wis kepenak uripe, saya dikepenakake maneh.
32. Mbuwang rase oleh kuwuk:
Mbuwang sing ala malah oleh sing luwih ala. 73. Ulat madhep ati mantep:
(kuwuk = kucing alasan ). Mantep ing ati. ( ulat = rai, praupan )
33. Nandur pari jero: 74. Wastra rusak ing sampiran:
Gawe kabecikan mbokmenawa anak-turune Kepinteran ilang merga ora tau kanggo, utawa:
bisa nampa piwalese. samubarang kang rusak muspra merga ora tau kanggo. (
wastra = jarit; jarik )
34. Ndhupak apus kependhem:
Ngelingake perkara kang wis sirep. 75. Wedi rai wani silit:
Wani muna-muni yen ora ana uwonge, yen adu arep karo
35. Nggayuh tawang: wonge ora wani muna-muni.
Njangka prakara kang mokal. (tawang = langit).
76. Welas temahan lalis:
Welas marang liyan wusana gawe sengsarane awake
dhewe. ( lalis = lunga ; ilang ).
27. Disajikan penggalan cerita tentang situasi/ keadaan sesuatu, siswa
dapat menentukan Pepindhan yang tepat untuk menanggapi cerita
tersebut. G P
Gagah Prakoso kaya Raden Werkudara Padhange kaya rina
A Galake kaya macan manak Padha pleg pindha jambe sinigar
Abange Kaya godhong katirah Galake kaya buta Panase kaya mecah-mecahno sirah
Abang kumpul padha abang kaya alas Gampang kaya empol pinecok Parine gumandhung
kobong Gulungane ngadhai menek Parine ngemping
Abote kaya watu Gelise kaya banyu sinaring Parine nedheng gumadhung
Adheme kaya es Gendhewane awangun kadhai meteng Petenge ndumuk ireng
Agunge kaya samodra rob Gereng-gereng kaya singa antuk bayangan Pintere kaya bisa njara langit
Akehe pappati kaya babadan pacing I Pinter kaya bisa nyancang angin
Akehe pepati kaya sulung lumebu geni Ijo kumpul padha ijo kaya bethet sayuta Pipane rokok menyu
Akehe lelara kaya kena pagebluk Ireng kumpul padha ireng kaya gagak reraton Pipine kaya tomat mateng
Alli-aline nggunung sapikul J Polahe ngaru napung
Aluse kaya sutra Janggute pindha tawon gumantung Putih memplak kaya kapuk diwusoni
Antenge kaya temanten ditemokke Jogede kaya merak kesampir R
Antepe kaya wesi Jogede mucang kanginan Rakete kaya sadulur sinara wedi
Anyepe kaya debog K Ramene lir praha nempuh wukir
Asine kaya uyah Kaku kaya kena nggo pikulan Ramene surak mbata rubuh
Atose kaya wesi Kekejere kaya manuk branjangan Rikate kaya angin
Ayune kaya dewi ratih Kenese kaya Dewi Srikandi Rukune kaya mimi ln mintuna
B Kesite kaya Kadhal Rupane kembar pindha jambe sinigar
Baguse kaya Bathara Kamajaya Kepingine kaya Nyidham cempaluk S
Bangone awangun gedhang salirang Klular-klulur kaya tuma kathok Salake medhi ( masir )
Bantere kaya Angin Kopat-kapit kaya buntut ula tapak angin Sambate kaya nggrantang
Bebadane kaya ngadhai melet Kuning kumpul padha kuning kaya podhang Sambate ngaru ara
Bedane kaya bumi karo langit reraton Senenge kaya bubuk oleh leng
Begjane kaya nemu emas sakebo L Sentosa banget kaya joget kinatelon
Begjane kaya nemu cempaka sawakul Lakune nusup-nusup pindha ayam alas Suguhane mbanyu mili
Brengose nglaler mencok Landhepe pitung pinyukur Seweke nyamkem kodhok
Brengose nguler keket Lir sato mungging rimbangan Swarane kaya mbelahno bumi
Bungahe kaya ketiban ndaru Luruhe pindha Dewi Sembadra T
C M Tandhange kaya banteng ketaton
Cahyane binger kaya Lintang johar Mendhak-mendhak kaya sato memeti Tandange kaya jangkrik mambu kili
Cahyane nglentrih kaya rembulan Minder-minder kaya undar Tandange kaya sikatan nyamber
karahinan Miling-miling kaya jangkung walang
Cep klekep kaya orong-orong kepidak Mlakune mundur kaya mungkkur gangsir Tekade kaya geni lan urupe
Cethile kaya cina craki Mlakune ndodhok Tekade kaya madu lan manise
Cumlorot kaya lintang alihan N Thingak-thinguk kaya kethek ketulup
Cumlorot kaya ndaru Nangise ndrenginging kaya rase U
D Nangise ngorong-ngorong Ulese ngambang asem ( Kucing )
Dalane nggeger sapi Nuturi wong pinter prasasat ngajari bebek Ulese ngembang duren ( jaran )
Dalane mbathok mengkureb nglangi Untabe kaya samodra rob
Dawane barisan kaya sela brakithi Nyengite kaya dhemit Utange nyundhul empyak
Dedege Ngringin sungsang O Utange turut usuk
Dhuwure kaya Othak-othak mega Olehe kabegjan kaya nemu emas saloka W
Domblong kaya sapi ompong Omahe awangun glathik mungup Wangsulane saur manuk
Dondomane kaya tutus kranjang Omahe awangun gedhang salirang Wangune kaya dara gepak
E
Empuke kaya gudir
Enthenge kaya kapuk Omahe awangun klabang nyander Wiragane nenangi brata
Wrangkane gayaman.
28. Disajikan sebuah Cangkriman, siswa dapat menentukan arti
(batangan)cangkriman tersebut
Cangkriman yaiku: unen-unen sing kudu dibedhekmaksude =bedhekan
Cangkriman kaperang dadi 4 yaiku :
1. Cangkriman awujud Wancahan (Cekakan)
Tuladha:
Pakboletus = Tipak kebo lelene satus
Burnaskopen = Bubur panas kokopen
Segara beldhes = Segane pera, sambele pedhes
2. Cangkriman awujud Pepindhan (Irib-iriban)
Tuladha:
Pitik Walik saba kebon = nanas
Sega sakepel dirubung tinggi = salak
Dikethok malah mundhak dhuwur = celana
Bosok tapi enak = tape
3. Cangkriman awujud Blenderan (Plesetan)
Disuguhi anggur cap timba = disuguhi ngombe banyu sumur (mentah)
Kebo picak matane pira? = 6 (matane kebo,sapi, lan cecak)
Ana tulisan Arab macane saka ngendi = alas
4. Cangkriman sinawung ing Tembang
Bapak pucung dudu watu dudu gunung
Sabamu ing Plembang
Ngon ingone si Bupati
Yen lumampah si pucung lembehan grana
= gajah
29. Siswa dapat menentukan kata yang tepat untuk melengkapi
cangkriman
(lihat soal no. 28)
30. Siswa dapat menentukan cangkriman yang paling tepat
berdasarkan arti (batangan) yang disajikan
1. Gerbong piyu = Pager kobong sapi mlayu
2. Surles penen = Kasur teles pepenen
3. Sinyo tuwan = gusi menyonyo, untu kedawan
4. Gowang pelot = jagone nang lawing , cempene mencolot
5. Tuwok rawan = untune krowok, larane ra karuwan
6. Gerbong tulis = pager kobong , watune mendhelis
7. Manuk biru = pamane punuk, bibine kuru
8. Segara beldhes = segane pera, sambele pedhes
9. Bot ginowo entheng, theng ginowo abot =klobot digowo entheng, gentheng digowo abot
10. Wiwowite lesmbodhonge karwa pake =wi dawa uwite,tales amba godhonge, cikar dawa tipake
11. Emboke dielus-elus, anake diidak-idak = andha
12. Dicokot pucuke,sing kelong bongkote = rokok disumet
13. Dikethok malah mundhak dhuwur = ngethok celana
14. Cebloke mengisor, sing digoleki mendhuwur = gentheng bocor
15. Dilebokke malah metu = benik/ kancing klambi
16. Bocor, malah kebak = prau bocor
17. Emboke wuda, anake tapihan = pring lan bung
18. Bosok tapi enak = tape
19. Dijupuki malah mundhak gedhe = jugangan
20. Ki Demang klambi abang disuduk manthuk-manthuk = ontong/ tuntut gedhang
21. Disuguhi opak angina = ora disuguhi apa-apa
22. Urang sapikul, matane pira? = enem (6)
23. Sing endhek didhudhuk, sing dhuwur diurug = dhudhuk sumur/ jugangan/ timbangan
24. Lawa lima, kalong telu dadi pira? = wolu (8)
25. Ana tulisan arab macane saka ngendi? = alas
26. Wong wis kaken-kaken kok ngguyu tuwa = nangis
27. Adoh-adoh diparani, bareng wis tekan diliwati = lawang
28. Wong mati diumpati kucing urip = sing urip kucinge
29. Wong adol klambi dikepruki = sing dikruki klambine
30. Lampu apa yen dipateni metu uwonge? = lampu took sing ditutup
Bapak pucung renteng-renteng kaya kalung Bapak Pucung dudu watu dudu gunung
Dawa kaya ula Sangkamu ing Plembang
Pencokanmu wesi miring Ngon ingone sang Bupati
Sing disaba si Pucung mung turut kutha ………… Yen lumampah si Pucung lembeyan grana………
(sepur) (gajah)
Bapak pucung cangkeme madhep mendhuwur (Mulutnya menhadap ke atas)
Sabamu ing sendhang (sukanya pergike sumber air)
Pencokanmu lambung kering (tunggangannya perut sebelah kiri)
Prapteng wisma si pucung mutah guwaya (sampai di rumah memuntahkan air)
(klenthing) (gerabah kecil tempat untuk wadah mengambil air)
Bapak pucung among sirah lawan gembung (hanya kepala dan perut)
Padha dikunjara (semua dipenjara)
Mati sajroning ngaurip (mati dalam hidup)
Mijil baka, si pucung dadi dhahana (bila saatnya berubah jadi api)
(penthol korek)
31. Disajiakn teks pidato, siswa daopat menentukan isi dari teks
pidato yang tersedia
Assalamualaikum Wr.Wb
Bapak Kepala Sekolah ingkang kula kurmati. Bapak/Ibu Guru ingkang dahat kinurmatan. Kanca saha adhik-
adhik ingkang kula tresnani.
Puji syukur dhumateng Gusti ingkang Maha Agung, ingkang sampun angluberaken rahmat sarta hidayah
saengga kita saged makempal wonten SD Negeri songo Kalibaru Wetan kangge ngawontenaken acara perpisahan.
Bapak/Ibu Guru ingkang kula kurmati, kula minangka wakilipun putra-putri klas tiga ngaturaken agunging
panuwun awit keikhlasan saha katresnan Bapak/Ibu Guru anggenipun nggulawenthah para siswa saengga saged
ngrampungaken kewajiban ingkang sampun kalampahan sadangunipun enem tahun.
Bapak/Ibu Guru tuwin adhik-adhik, sakedhap malih kula sarencang ninggalaken pawiyatan punika.
Sanadyan sampun pepisahan ingkang ateges tinebih ing netra, mawantu-wantu kula tansah nyenyuwun supados taksih
celak ing penggalih.
Kula sarencang kelas enem punika tansah nyenyuwun lan ndedonga adhik-adhik sedaya kasil anggenipun
ngangsu kawruh ing pawiyatan punika. Kula minangka wakilipun rencang kelas enem, tansah nyuwun gungan, mugi-
mugi adik-adik sregep anggenipun sinau.
Kula kinten boten prayogi menawi atur kula pepanjang. Menawi wonten kirang tatakrami anggen kula
matur, kula nyuwun agunging pangapunten.
Wassalamualaikum Wr.Wb
32. Siswa dapat menentukan tema yang tepat pada teks pidato yang
tersedia
Menyesuaikan teks
33. Disajikan sebuah kalimat pidato, siswa dapat menentukan struktur
(perangane) teks pidato tersebut dengan benar
Assalamualaikum Wr.Wb
Bapak Kepala Sekolah ingkang kula kurmati. Bapak/Ibu Guru ingkang dahat kinurmatan. Kanca saha adhik-adhik
ingkang kula tresnani.
Puji syukur dhumateng Gusti ingkang Maha Agung, ingkang sampun angluberaken rahmat sarta hidayah saengga
kita saged makempal wonten SD Negeri songo Kalibaru Wetan kangge ngawontenaken acara perpisahan.
(Bebuka/Perwoko)
Bapak/Ibu Guru ingkang kula kurmati, kula minangka wakilipun putra-putri klas tiga ngaturaken agunging
panuwun awit keikhlasan saha katresnan Bapak/Ibu Guru anggenipun nggulawenthah para siswa saengga saged
ngrampungaken kewajiban ingkang sampun kalampahan sadangunipun enem tahun.
Bapak/Ibu Guru tuwin adhik-adhik, sakedhap malih kula sarencang ninggalaken pawiyatan punika. Sanadyan
sampun pepisahan ingkang ateges tinebih ing netra, mawantu-wantu kula tansah nyenyuwun supados taksih celak ing
penggalih. (Surasa basa)
Kula sarencang kelas enem punika tansah nyenyuwun lan ndedonga adhik-adhik sedaya kasil anggenipun ngangsu
kawruh ing pawiyatan punika. Kula minangka wakilipun rencang kelas enem, tansah nyuwun gungan, mugi-mugi adik-adik
sregep anggenipun sinau.
Kula kinten boten prayogi menawi atur kula pepanjang. Menawi wonten kirang tatakrami anggen kula matur, kula
nyuwun agunging pangapunten. (Wasana basa)
Wassalamualaikum Wr.Wb
34. Disajikan penggalan teks pidato, siswa dapat menentukan jenis
metode yang digunakan pada pidato tersebut
Metode Berpidato
Dalam berpidato tentunya anda harus menguasai metodenya, Beberapa macam metode Pidato
diantaranya adalah sebagai berikut :
1. Metode Impromptu
Impromptu atau umumnya disebut dengan mendadak ialah suatu metode yang dikerjakan secara tiba-tiba,
tanpa perlu persiapan apapun. Ada hal yang perlu anda ketahui dalam isi pembicaraan yakni anda
sesuaikan dengan kondisi/situasi yang melatari dari pertemuan tersebut.
2. Metode Ekstemporan
Kemudian yang ke-2 adalah Metode ekstemporan yang mana di lakukan tanpa perlu naskah pidato, namun
pembicara masih memiliki kesempatan dalam membuat kerangka isi pidato. Biasanya orang yang sudah
perpengalaman menggunakan metode ini. Pada metode ini suasana pada si pembicara dengan benar bisa
terjadi komunikasi yang baik.
3. Metode Membaca Naskah
Dalam menyampaikan berbagai pernyataan resmi umumnya di lakukan pada metode membaca naskah,
misalnya : pidato kenegaraan, pidato sambutan peringatan hari besar nasional, dan lain-lain.
4. Metode Menghafal
Terakhir adalah Metode Menghafal, yang mana pada metode ini si pembicara mempunyai waktu yang
cukup untuk menyiapkan, merencanakan, membuat naskah serta mengahafal naskah.
Seseorang tentu saja bisa menjadi orator yang handal dengan melewati berbagai proses yang panjang.
Karena seperti yang kita tahu kemahiran dalam berpidato tidak datang begitu saja.
35. Siswa dapat menentukan perangane (bagian) penutup pidato dengan
tepat berdasarkan teks pidato yang tersedia
( LIHAT SOAL NO 33)
36. Siswa dapat menuliskan aksara latin menjadi aksara Jawa dengan
menggunakan sandhangan yang tepat
37. Disajikan kalimat rumpang, siswa dapat menuliskan kata yang
bersisipan pada kalimat tersebut
Tembung andhahan (kata jadian) : yaiku tembung sing owah saka asale.
Tuladha : Latare, Piwulang, tetuku, omahe, tulisane, balekna
1. Ater-ater (=awalan) b) ater-ater tripurasa: dak, ko, di c) ater-ater liyane sing awujud :
dak + tuku = daktuku a + lungguh = alungguh
a) ater-ater hanuswara : n, ny, ng, m ko + tuku = kotuku ka + waca = kawaka
n + tulis =nulis di + tuku = dituku sa + dina = sadina
ny + sapu = nyapu pa + piker = pamikir
ng + gawe = nggawe tembunge dadi tembung tanggap pi + wulang = piwulang
m + paku= maku pra + tandha =pratandha
tembunge dadi tembung tanduk pari + kena = parikena
tar+buka = tarbuka
kuma+ wani = kumawani
kami+ sepuh = kamisepuh
kapi +temen = kapitemen
2. Panambangan (akhiran)
a) Panambang : an c) Panambang : ake e) Panambang : ku, mu, e
Kobong + an = kobongan Tulis + ake = tulisake Omah + ku = omahku
Gawa + an = gawan (dudu Tata + ake = tatakake (dudu tataake)Omah + mu = omahmu
gawaan) Turu + ake = turokke (dudu turuake)Omah + e = omahe
Tuku + an = tukon (dudu tukuan) Bali + ake = balikake (dudu baliake)Mata + e = matane (dudu matae)
Lali + an = lalen (dudu lalian) Suwe + ake = suwekake (suweake) Sapi + e = sapine (dudu sapie)
Sore + an = soren (dudu sorean) Jodho + ake = jodhokake (jodhoake) Kebo + e = kebone (dudu keboe)
Paro + an = paron (dudu Buku + e = bukune (dudu bukue)
paroan) d) Panambang: a, na, ana, en
Dudut + a = duduta f) Panambang :ne , ing
b) Panambang: i Dudut + na = dudutna Bapak + ne = bapakne = bapake
Jawil + i = jawili
Kandha + i = kandhani (dudu Dudut + ana = dudutana Dijaluk + ne = dijalukne = dijalukake
kandhai) Dudut + en = duduten Swara + ing = swaraning = swarane
Nesu + i = nesoni (dudu nesoii)
Bali + i = baleni (dudu balii) Bantu + a = bantua Aran + ing =araning = arane
Ombe + i = ombeni (dudu ombei)
Bodho + i = bodhoni (dudu Bantu + na = bantokna
bodhoi) Bantu + ana = bantonana
Bantu + en = bantunen
3. Seselan (sisipan)
a) Seselan : um = cumanthel c) Seselan: in = c + in + arita =cinarita
Cathel + um = c + um + anthel = gumedhe Carita + in = s + in +iram = siniram
Gedhe + um = g + um + edhe Siram+ in
b) Seselan:l, r = s + l + iwer = sliwer Nanging yen: = ingamuk
Siwer + l = k + l + encar = klencar Amuk + in = ing +amuk = inginum
Kencar + l = k + r + elip = krelip Inum+in = ing + inum = ingobong
Kelip + r = c + r + anthel = cranthel Obong+in = ing + obong = ingudheg
Canthel + r Udheg+ in = ing + udheg = ingemban
Embang+in = ing + emban
Sisipan utawi Seselan ing Basa Jawi punika wonten sekawan werni, inggih punika: "er", "el", "um", "in".
• crekot, saking tembung cekot tegesipun pating/pijer.
• trambal, saking tembung tambal, tegesipun pating/kathah.
• dlèwèr, saking tembung dèwèr, tegesipun pating/pijer.
• sliri, saking tembung siri, tegesipun pating.
Seselan "er" lan" "el" wonten ing salebeting tembung, racakipun lajeng dados satunggal kaliyan tembung wau, saéngga
lingganipun tembung wau mboten saged cetha. Déné ingkang saged cetha lingganipun menawi kaseselan "um" lan "in".
• Tumandang lingganipun tandang tegesipun kriya.
• Rumujak, lingganipun: rujak, tegesipun: nedheng nedhengipun.
• Kumaki, lingganipun: kaki, tegesipun: anggepé kados.
Menawi aksara wiwitan tembung wonten "w", "p', "b", lajeng éwah dados "k" utawi "g".
• ayu - kumayu, tegesipun: anggènipun kados .......
• emping - kumemping, tegesipun: saweg eca ecanipun dipun ......
• wasis - kumasis, tegesipun: kados tiyang .......
• pinter - kuminter, tegesipun: kados tiyang ......
• bagus - gumagus, tegesipun: kados tiyang ......
38. Disajikan gambar salah satu tokoh Pandhawa, siswa dapat
menuliskan nama tokoh tersebut
Yudistira Bima Arjuna Nakula Sadewa
39. Siswa dapat menuliskan aksara latin menjadi aksara Jawa dengan
menggunakan pasangan ‘sa’
40. Disajiakn tembang Pucung , siswa dapat menuliskan batangan dari
tembang Pucung tersebut Bapak Pucung dudu watu dudu gunung
Sangkamu ing Plembang
Bapak pucung renteng-renteng kaya kalung Ngon ingone sang Bupati
Dawa kaya ula Yen lumampah si Pucung lembeyan grana………
Pencokanmu wesi miring (gajah)
Sing disaba si Pucung mung turut kutha …………
(sepur)
Bapak pucung cangkeme madhep mendhuwur (Mulutnya menhadap ke atas)
Sabamu ing sendhang (sukanya pergike sumber air)
Pencokanmu lambung kering (tunggangannya perut sebelah kiri)
Prapteng wisma si pucung mutah guwaya (sampai di rumah memuntahkan air)
(klenthing) (gerabah kecil tempat untuk wadah mengambil air)
Bapak pucung among sirah lawan gembung (hanya kepala dan perut)
Padha dikunjara (semua dipenjara)
Mati sajroning ngaurip (mati dalam hidup)
Mijil baka, si pucung dadi dhahana (bila saatnya berubah jadi api)
(penthol korek)
41. Disajikan tembang Pangkur, siswa dapat menuliskan guru lagu yang
tepat dari tembang tersebut
Pangkur ngudang pra taruna 8-a
Diwasane bisawa angungkuli 11 - i
Kotamaning para sepuh 8- u
Padha bisaha insap
Mring wajibe ngumanteni bandha agung 7-a
Tinggalan saka wongb tuwo
Bandha wujud praja RI 12 - u
8-a
8–i
42. Disajikan sebuah paribasan, siswa dapat menuliskan artinya
dengan benar 36. Nglungguhi klasa gumelar:
Nemu kepenak dene kabeh wis cumepak.
1. Adigang, adigung, adiguna
tegese wong kang ngendelake kekuwatane, 37. Ngontragake gunung:
ngendelake kaluhuran lan kapinterane sarta Misuwur banget; nggumunake banget. Kayata: wong
ngendelake panguwasane. sekeng (ringkih) bisa ngasorake wong sentosa utawa,
wong bodho bisa ngasorake wong pinter.
2. Becik ketitik ala ketara
tegese kelakuan kang becik utawa ala mesthi 38. Ngrebut kemiri kopong: Melik barang sing tanpa ana
bakal katon dhewe. ajine.
3. Ancik-ancik pucuke eri 39. Ngubak-ngubak banyu bening: Gawe rerusuh.
tegese wong sing tansah kuwatir. 40. Nyandhung cepaka sawakul: Nemu kabegjan
4. Busuk ketekuk pinter keblinger gedhe. (cepaka = barang kerajinan saka perak kayadene
tegese wong bodho lan wong pinter padha mangkok, bokor.)
cilakane. 41. Nyokot kelud: Nglakoni pegaweyan kanthi rekasa ora
ngrasakake pituwase. (pituwase = asile ; sembulihe,
5. Diwenehi ati ngrogoh rempela imbalane.)
tegese diwenehi kalonggaran isih kurang trima. 42. Ora ana banyu mili mendhuwur: Turun apik ya dadi apik.
43. Ora gembung ora irung: Mlarat ora duwe keluwihan apa-
6. Aji godhong jati aking: apa.
Tanpa aji babarpisan. ( aking = garing ) 44. Ora gendhong ora titir: Ora kandha-kanda; ora omong-
omong.
7. Ana catur mungkur 45. Ora gombak ora kuncung ambege kaya tumenggung:
Emoh ngrungokake rerasane liyan kang kurang Mlarat ora duwe kepinteran apa-apa nanging gumedhe
prayoga. ( catur = gunem ) banget.
46. Ora ngerti kenthang kimpule: Ora ngerti perkarane.
8. Ana dhaulate ora ana begjane: 47. Ora tembung ora lawung:
Ana ungup-ungupe bakal nemu kabegjan Nyilih barang ora nembung.
nanging kabegjan iku ora sida teka. 48. Othak-athik didudut angel:
Katone kaya gampang jebul angel.
9. Anak polah bapa kepradhah: 49. Owal awil awel:
Wong tuwa nemu reribet saka tingkah-polahe Katone kaya gampang satemene angel.
anak. 50. Panen mata pailan gulu:
Weruh panganan werna-werna nanging ora melu
10. Blaba wuda: ngrasakake merga ora diwenehi. (pailan: kahanan
Merga saka banget lomane nganti awake paceklik,larang pangan. )
dhewe kecingkrangan. 51. Pilih-pilih tebu:
Milih-milih malah oleh sing ala (boleng).
11. Blilu tau pinter durung nglakoni: 52. Rampek-rampek kethek:
Senajan bodho nanging bisa nindakake jalaran Nyanak wong ala, ditamani piala.
wis kulina tinimbang wong pinter nanging 53. Rindhik asu digitik:
durung nate nglakoni. (blilu ; balilu = bodho) Semrinthil dikongkon apa wae sing cocog karo
kesenengane.
12. Bungahe kaya wong nunggang jaran ebeg- 54. Rog-rog asem:
ebegan: Mung kala-kala, ora ajeg.
Bungah banget. (jaran ebeg-ebegan = jaran 55. Sabda pandhita ratu:
kepang ) Gunem sepisan dadi lan bakal ditetepi. (sabda = gunem).
Guneme pendhita lan ratu iku, sepisan dadi, ora bakal
13. Cacah cucah caturan karo dhanggling: diambali.
Eman-eman caturan karo wong gendheng, 56. Sadawane lurung isih dawa gurung:
marakake ora kajen. Kabar bisa sumebar tekan endi-endi.
57. Sapa salah seleh:
14. Cangkem rusak godhong jati krasa opak: Wong kang tumindak luput, suwe-suwe bakal konangan.
Barang kang sejatine ora patut dipangan, 58. Satru bebuyutan:
meksa dipangan. Satru turun-tumurun.
59. Satru munggwing cangklakan:
15. Ciri wanci lelahi ginawa mati: Satru sing cedhak banget. Satru marang sedulur utawa
Kelakuan ala marine yen wonge wis mati. marang kanca sapegaweyan. (munggwing = ana ing....)
(lelahi = lelewa)
60. Sedhakep ngawe-awe:
16. Dahwen pati open: Katone meneng nanging satemene sing ajak-ajak
Nacad supaya wong liya ngemohi, perlune panggawe ala.
barang sing dicacad iku arep diepek dhewe.
61. Sembur-sembur adas, siram-siram bayem:
17. Digebyah uyah padha asine:
Dianggep padha wae.
18. Entek ngomah entek ngalas:
Entek sakabehe, ora ana sisane.
19. Esuk kedhele sore tempe:
Guneme mencla-mencle.
20. Gliyak-gliyak yen tumindak,
alon-alon waton kelakon: Senajan kanthi alon,
yen terus ditandangi, suwe-suwe mesthi bakal
rampung.
21. Gupak pulut ora mangan nangkane:
Melu kangelan ora melu ngrasakake pituwase.
(pituwase = asile ).
22. Kalah cacak menang cacak: Saka pujine wong akeh muga-muga kabul sedyane. (adas
Sabarang gawe perlu dijajal utawa dinyatakake = jinising tetuwuhan sing uwohe kena kanggo tamba).
luwih dhisik. (cacak = jajal, coba ) 62. Sendhen kayu aking:
Sumendhe saksi sing wis mati. (aking = garing).
23. Kecik-kecik yen wudhu: 63. Sing digembol mrojol sing dikandhut mrucut:
Ana ing pajagongan, sethithik- sethithik yen Samubarang kang diduweni ilang.
melu omong. Kecik = arane isi sawo; wudhu = 64. Singidan nemu macan:
(melu) tombok yen carane wong main, Ndhelik malah ketemu mungsuh.
ngabotohan. Yen ing pajagongan, ya melu 65. Sirat-sirat madu:
tombok gunem, swara, melu omong. Tetembungan manis mung kanggo ngenaki ati.
66. Suwe mijet wohing ranti:
24. Keduwung nguntal wedhung: Pegaweyan sing gampang banget ditindakake. (ranti =
Nggetuni perkara sing wis mungkur. (wedhung tetuwuhan endhek sing uwohe cilik-cilik kaya woh tomat)
= saemper pangot utawa peso sing pucuke .
lancip). 67. Tembang rawat-rawat ujare bakul sinambiwara:
Kabar sing durung nyata lan orane. (bakul sinambi wara =
25. Kelacak kepathak: bakulan sinambi wara-wara; wara-wara = aweh kabar
Ora bisa mukir merga wis kebukten. saka rembug sing dirungu saka ndalan ).
68. Thenguk-thenguk nemu kethuk:
26. Kepaten obor: Ora nyambutgawe nemu rejeki. (kethuk = arane gamelan
Kelangan lacak aluraning sedulur. kaya kenong cilik ).
69. Tiba ing kasur:
27. Keplok ora tombok: Ngalami urip kepenak sing ora kejarag.
Melu seneng-seneng ora melu kelangan 70. Tulung kepenthung:
wragad. Tetulung wusana nemu cilaka.
71. Turu kasur dikebuti:
28. Kerubuhan gunung: Wis kepenak uripe, saya dikepenakake maneh.
Nemu kesusahan gedhe. 72. Ulat madhep ati mantep:
Mantep ing ati. ( ulat = rai, praupan )
29. Kesandhung ing rata, kebenthus ing tawang: 73. Wastra rusak ing sampiran:
Nemu bebaya sing ora dinyana-nyana (rata = Kepinteran ilang merga ora tau kanggo, utawa:
papan kang rata; tawang = awang-awang). samubarang kang rusak muspra merga ora tau kanggo. (
wastra = jarit; jarik )
30. Kriwikan dadi grojogan: 74. Wedi rai wani silit:
Perkara sepele dadi gedhe. Wani muna-muni yen ora ana uwonge, yen adu arep karo
wonge ora wani muna-muni.
31. Lebak ilining banyu: 75. Welas temahan lalis:
Wong cilik dianggo tiban kaluputan. Welas marang liyan wusana gawe sengsarane awake
dhewe. ( lalis = lunga ; ilang ).
32. Mbeguguk ngutha waton: 76. Wirang mbebarang:
Mbangkang prentah. (mbeguguk = mbegogok; Wong sing ngandhakake kewirangane.
ngutha waton = kaya benteng watu ). 77. Yatna yuwana lena kena:
Prayitna njalari slamet, sembrana njalari cilaka. (yatna =
33. Mbuwang rase oleh kuwuk: prayitna,waspada; yuwana = slamet; lena= sembrana;
Mbuwang sing ala malah oleh sing luwih ala. kena = kedrawasan )
(kuwuk = kucing alasan ).
34. Nandur pari jero:
Gawe kabecikan mbokmenawa anak-turune
bisa nampa piwalese.
35. Nggayuh tawang:
Njangka prakara kang mokal. (tawang = langit).
43. Disajikan sebuah paragraf narasi, siswa dapat menuliskan bebasan
yang sesuai dengan paragraph yang tersedia
Bebasan yaiku unen-unen sing ajeg panganggone, ngemu surasa pepindhan,sing dipindhakake sifat utawa kahanane uwonge
Tuladha :
1. Nabok nyilih tangan = nindaake pegawean ala saran kongkonan
2. Timun mungsuh duren = wong cilik mungsuhan karo wong gedhe
3. Nututi layangan pedhot = ngupadi barang sing ilang, upama ketemu ora jumbuh karo rekasane
4. Suduk gunting tatu loro = nindakake sawijining bab, wusanane nandang kapitunan luwih saka sawerna
5. Ngubak-ubak banyu bening = gawe rusuh ing panggonan kang tentrem
44. Siswa dapat menuliskan cankriman sesuai dengan arti (batangan)
yang tersedia
(lihat soal no. 28, 29, 30)
45. Siswa dapat menuliskan sebuah cangkriman berdasarkan gambar
yang tersedia
(lihat soal no. 28, 29, 30)
46. Disajikan penggalan cerita rakyat atau dongeng daerah setempat,
siswa dapat menuliskan amanat yang tersirat dalam cerita
tersebut
Garwa prameswari majapahit (garwane prabu brawijaya) nalika siram ing taman bebarengan karo para
sisihane panggedhe majapahit, dumadakan ilang musna. Majapahit geger. Prabu brawijaya banjur ngutus sungging
prabengkara nggoleki garwane sang prabu. Ing tengan dalan sungging dipethuki nabi khidir lan diparinggi katranan
yen prameswari majapahit mau wis seda dishusta dening iwak sura lan baya.
47.
Iwak sura lan baya nalika andhusta prameswari majapahit mau apengawak manungsa, nabi khidir banjur
mundhut pirsa marang kekarone kepriye larah-larahane dene wong loro mau andhusta lan mateni prameswari
majapahit nalika didangu dening Nabi Khidir kekarone padha banjur tutuh-tinutuh awit padha ora rumangsa dosa,
jalaran anggone mateni prameswari mau saperlu mung kanggo lebong weteng.
48.
Sing ngajak-ajak andhusta lan mateni prameswari Majapahit kuwi iwak sura (dene baya mung melu
ngobyongi wae), nanging sura ora gelem ngakoni dosane sakteruse banjur tuwuh pancakara antarane iwak sura
karo baya. Perange iwak sura karo baya ora ana ing dharatan nanging ing kali. Kaya mangkono trajange sura lan
baya anggone pdha gelut. Loro-lorone pdha kuwate, ora ana sing kalah ora ana sing menang. Wong loro padha
keket olehe gelut saengga awor dadi siji. Wusanane, amarga wis ginaris dening sing gawe urip, sura lan baya banjur
musna tanpa lari.
49.
Sakmusnane sura lan baya, ratu jenggala tumendhak ing sapinggire bengawan. Sri Naranata andangu
marang kawulane saperlu mundhut pirsa mula bukane wong-wong mau padha ana ing sapinggire bengawa.
Kahanan kang kaya mangkono iku Sri Naranata banjur ngendika, “mbesuk yen ana rejang jaman papan kene bakal
takjenengake SURABAYA.”
Amanat yang terkandung dalam cerita rakyat tersebut adalah : dadi manungsa aja seneng cidra (omong dusta), ora
gelem ngakoni kalupoutane dewe.
47. Disajikan empat kalimat acak, siswa dapat menyusun kalimat
tersebut menjadi paragraf yang padu
1) Kabudayaan jawi kudu dilestareake,
2) yen dinengke wae, ojo kaget menawa kabudayaan jawi punika badhe ical, amargi kalah kaleh kabudayaan modern.
3) mila niku kita tiyang jawi kedah sregep nyinauni lan nglestareake kabudayaan lan kejawenan kita.
4) sapa meneh sing arep nglestareake yen ora awake dewe iki,
susunan kalimat yang padu : 1), 4), 2), 3)
48. Disajikan teks informasi tentang tokoh dan penemuannya, siswa
dapat menyimpulkan isi dari teks informasi tersebut
Michael Faraday ikunilmuwan Inggris sing oleh julukan “Bapak Listrik”, amarga berkat usahane, listrik dadi energi sing
paling akeh digunakake. Faraday lair 22 september 1791 wis mari belajar macem-macem bidang ilmu kawruh, kalebu
elektromagnetisme lan elektrokimia. Deweke uga nemokake piranti sing bisa dadi pembakar Bunsen sing digunakake meh
kabeh laboratoriumsains ing donya, minangka sumber panas sing praktis. Amarga penemuane akeh sing terkait karo listrik
utawa kelistrikan saengga akeh wong ngarani minangka “penemu Listrik”
Kesimpulan wacan ing nduwur yaiku:
Michael Faraday iku ilmuwan saka Inggris kang kajuluk “Bapak Listrik” lan “Penemu Listrik”
49. Siswa dapat menuliskan sebuah paribasan dan artinya
LIHAT SOAL NO. 42
50. Siswa dapat menyususn 4 (empat) kalimat pembuka yang benar
dalam sebuah teks pidato berdasarkan tema yang tersedia
Assalamualaikum Wr.Wb
Bapak Kepala Sekolah ingkang kula kurmati. Bapak/Ibu Guru ingkang dahat kinurmatan. Kanca saha
adhik-adhik ingkang kula tresnani.
Puji syukur dhumateng Gusti ingkang Maha Agung, ingkang sampun angluberaken rahmat sarta hidayah
saengga kita saged makempal wonten SD Negeri songo Kalibaru Wetan kangge ngawontenaken acara
perpisahan.
Bapak/Ibu Guru ingkang kula kurmati, kula minangka wakilipun putra-putri klas tiga ngaturaken agunging
panuwun awit keikhlasan saha katresnan Bapak/Ibu Guru anggenipun nggulawenthah para siswa saengga saged
ngrampungaken kewajiban ingkang sampun kalampahan sadangunipun enem tahun.
Bapak/Ibu Guru tuwin adhik-adhik, sakedhap malih kula sarencang ninggalaken pawiyatan punika.
Sanadyan sampun pepisahan ingkang ateges tinebih ing netra, mawantu-wantu kula tansah nyenyuwun supados
taksih celak ing penggalih.
Kula sarencang kelas enem punika tansah nyenyuwun lan ndedonga adhik-adhik sedaya kasil anggenipun
ngangsu kawruh ing pawiyatan punika. Kula minangka wakilipun rencang kelas enem, tansah nyuwun gungan,
mugi-mugi adik-adik sregep anggenipun sinau.
Kula kinten boten prayogi menawi atur kula pepanjang. Menawi wonten kirang tatakrami anggen kula
matur, kula nyuwun agunging pangapunten.
Wassalamualaikum Wr.Wb
Assalamu’alaikum Wr.Wb
Ingkang kula kurrmati Bapak Kepala Sekolah SD Negeri 9 Kalibaru Wetan . Bapak/Ibu Guru, kaliyan
kanca-kanca ingkang kula tresnani
Puji syukur katur ing ngarsanipun Gusti Allah ingkang Maha Agung ingkang sampun paring kanugrahan,
kebagaswarasan dhumateng kula panjenengan sedaya. Saengga kula lan panjenengan saget bimakempal ing papan
panggenan menika lan saget ngendikakaken inggih punika nyambut bakti sosial. Selajengipun, sholawat salam
mugi-mugi tansah kaaturaken dhumateng Nabi Agung Muhammad SAW, sumrambah dhumateng kulawarganipun,
sahabatipun, saha pandherekipun. Mugi-mugi kula panjenengan sedaya pikantuk syafaat ing donya saha akhirat.
Amin
Bapak/Ibu Guru lan kanca-kanca ingkang kinurmatan
Kita remen kalian kaendahan lan kebersihan. Kebersihan lan kaendahan punika satunggaling kunci
katentreman. Ingkang asri lan sae badhe cepet ical kaendahanipun rikala mboten kumrawat, kadosa ageman sae
ingkang kotor dados mboten sae, semanten ugi kados untu ingkang rapi nanging kotor menika mboten diremeni.
Mula kangge njaga kabersihan lingkungan sekolah manga kita laksanakaken kerja bakti. Tamtu kemawon
kanthi kerja bakti punika kita wiwiti ambudhayakaken tresna datheng kabersihan lingkungan punika. Mula, bocah-
bocah didhawuhi Bapak/Ibu Guru kangge Gotong Royong supaya lingkungan sekolahane resik lan boten enten wabah
penyakit.
Kangge nglancaraken kegiyatan punika, bocah-bocah kedah mbeto alat-alat resik-resik saking griya. Resik-
resik supados lancar kula ngaturaken caranipun makarya inggih punika resik-resik dipun mulai saking kelas, latar,
kamar mandi, mushola lan liya-liyane. Mula saben sakelas dipun bagi saben sak regu-regu supaya enggal.
Bapak/Ibu Guru lan kanca-kanca ingkang kinurmatan
Kabersihan menika satunggaling pokok kesehatan, menawi lingkungan sekolah kita resik, mila kita badhe
tansah kraos lan seneng anggenipun ngangsu kawruh.
Mekaten atur kula, kula nyuwun pangapunten mbok bilih wonten kalepatan, kiranging suba sita miwah
tumpang suhing basa lan sastra panutuping atur.
Wassalamu’alaikum Wr.Wb