EREdienst
Informatieblad voor liturgie en kerkmuziek
mei 2021
jaargang 48 nummer 3
Colofon
EREdienst Informatieblad voor liturgie en kerkmuziek (uitgave Vereniging van Gereformeerde Kerkmusici).
ISSN 1384-6329
Doel Onder andere het bestuderen van Bijbelse en historische gegevens t.a.v. de eredienst & het bevorderen van een
goede en stijlvolle verzorging van het muzikale deel van de eredienst.
Leden Het lidmaatschap staat open voor allen die betrokken zijn bij het muzikale gedeelte van de eredienst.
De vereniging richt zich met name op de Gereformeerde Kerken in Nederland, de Christelijke Gereformeerde Kerken
en de Nederlands Gereformeerde Kerken. De contributie bedraagt € 45 per jaar, te storten op rekeningnummer
NL72 RABO 0118 364 561 t.n.v. Ver. van Geref. Kerkmusici. Opgave lidmaatschap, abonnementen, adreswijzigingen
uitsluitend via de secretaris van het bestuur. Het lidmaatschap/abonnement loopt per kalenderjaar en wordt automa-
tisch verlengd. Opzeggen kan tot uiterlijk 1 december.
Website www.eredienst.com
Bestuur
Alle Smith (voorzitter) Weesboom 15, 8061 LR Hasselt, tel. 038- 230 2431
Jan Smelik (secretaris) H. van Steenwijckstraat 10, 8331 KK Steenwijk,
e-mail: [email protected]
Jan Mulders (penningmeester) Moeflonstraat 9, 6531 JS Nijmegen
tel. 024 366 15 05, e-mail: [email protected]
Leden: David de Jong (Den Ham), vacature
Redactie
Jan Smelik (hoofdredacteur) H. van Steenwijckstraat 10, 8331 KK Steenwijk,
e-mail: [email protected]
Leden: Johan Haaksma (Soest) en Harmen Trimp (Groningen)
Vormgeving Jan & Gerda Smelik
Druk Vellendrukkerij BDU, Barneveld
EREdienst verschijnt 6x per jaar in de oneven maanden. Kopij dient vóór de 20ste van de even maanden in het bezit
te zijn van de eindredacteur. Voor overname van artikelen dient men contact op te nemen met de hoofdredacteur.
Inhoud
Cover: 3 Intonatie:
Fresco ‘Pinksteren’ van Giotto ‘Geef ons heden ons dagelijks brood’ - Johan Haaksma
di Bondone in de Cappella 4 De Nieuwe Psalmberijming - Jan Smelik
Scrovegni, Padua 9 Waar zijn de jonge organisten? Het project StayTuned.nu
- Jeroen Koopman & Peter Ouwerkerk
13 Lied van de maand juni 2021: ‘Wil je opstaan en Mij
volgen’ (Hemelhoog nr 386) - Jan Smelik
16 Lied van de maand juli 2021: ‘Heel de schepping, prijs de
Heer’ (Liedboek 154b) - Anje de Heer
20 Verenigingsnieuws
21 Jaarverslag 2020 en jaarcijfers 2020/2021
25 Nieuwe uitgaven
27 Berichten
Muziekbijlage:
Hemelhoog 387 ‘Wil opstaan en Mij volgen’ - Johan Haaksma
Intonatie
‘Geef ons heden ons dagelijks brood’
Johan Haaksma bede op het avondmaal. Het brood dat ons li-
chaam voedt, wordt door de woorden van Chris-
Meermaals heb ik horen uitleggen dat sacra- tus brood van het eeuwige leven dat onze ziel
menten afbeeldingen bij de preek zijn, zoals een onderhoudt, “zou je dan dit brood dat leven geeft
illustratie in een boek de tekst verduidelijkt, zo niet dagelijks nemen?” De impliciete verwijzing
verhelderen doop en avondmaal de boodschap naar Johannes 6:35 is duidelijk, uiteindelijk gaat
van de verkondiging. Dat klinkt op het eerste ge- het om gevoed worden met Christus. Dat maakt
hoor gereformeerd, echter, in Schrift en belijde- het avondmaal een dagelijkse levensbehoefte in
nis is zo’n duiding eigenlijk niet terug te vinden. plaats van een extra, periodiek hoogtepunt.
Jezus stelde het avondmaal in om hem te ge- Voor Ambrosius was het sacrament veel meer
denken, als didactische illustratie komt de dan een plaatje, aan de andere kant zei/schreef
voetwassing eerder in aanmerking. Volgens de hij niet dat het heil werkt via het ritueel. Een mid-
Heidelbergse catechismus zijn Woord/Evange- denweg tussen sacramentalisme en een doorge-
lie (omvat meer dan de preek) en sacrament er schoten reactie daarop. Wellicht een schriftuurlij-
allebei op gericht om ons geloof te wijzen op het ker weg, de Bijbel geeft geen aanleiding om een
offer van Christus (v/a 67), daarbij niet sugge- rangorde aan te brengen tussen woord en sacra-
rerend dat het één als extra bedoeld is bij het ment. Deze benadering leidt ongetwijfeld tot een
ander. andere beleving van het avondmaal, en heeft
Wat heeft dit nu met de titel van deze intonatie consequenties voor de frequentie van de viering.
(de vierde bede van het Onzevader) te maken? Iets om over na te denken.
Wel, kerkvader Ambrosius van Milaan (339-397)
betrok in de catechese voor pasgedoopten deze
3EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Kerkmuziek
De Nieuwe Psalmberijming
Jan Smelik
Op 16 maart jongstleden werd De Nieuwe Psalmberijming (DNP) gepresenteerd. De presentatie vormde
de afsluiting van een zevenjarig project waarin alle 150 psalmen berijmd werden op de melodieën van het
Geneefse Psalter. Initiatiefnemer Jan Pieter Kuijper en acht andere berijmers wilden een nieuwe, frisse
berijming in hedendaagse taal, zodat de (Geneefse) psalmen ook in de toekomst gezongen en begrepen
zouden blijven worden. Dit doel verdient alle waardering. Het Geneefse psalter vormt immers een kostbare
erfenis. Ondanks zijn ouderdom van 459 jaar koesteren velen dit liedboek dat hen vergezelt van de wieg
tot het graf.
Hedendaags en grondtaal DNP vervreemdend en mogelijk oneerbiedig vinden.
Centrale vraag bij elk psalter is hoe de onberijmde Voor de aanhef van psalm 75:1 “Ik hou van God; Hij
psalmen omgewerkt zijn tot berijmingen. Het is daar- heeft mijn stem gehoord” verwacht ik bij hen minder
bij onvermijdelijk dat elke berijming talloze conces- waardering dan in bijvoorbeeld evangelische krin-
sies moet doen aan de oorspronkelijke Hebreeuwse gen.
gedichten. Belangrijk is wel op welke punten water
bij de wijn gedaan is en waarom. Als maatstaf voor wat nog hedendaags is, diende de
Op de website van DNP staan de uitganspunten Nieuwe Bijbelvertaling (NBV). Dat is een begrijpelijke
voor de berijming. Als eerste uitgangspunt wordt keuze, want zo sluit de berijming aan bij het taal-
genoemd dat hedendaags Nederlands gebruikt veld van de Bijbelvertaling die momenteel het meest
moest worden, zonder te vervallen in populair of gebruikt wordt. Bovendien sluit je daarmee indirect
platvloers taalgebruik. Aan dit uitgangspunt voldoet aan bij de vertaalprincipes die de NBV hanteert.
de berijming goed, hoewel het soms wel tegen po- In dat verband valt wel op dat DNP geregeld woor-
pulaire en platvloerse taal aanschurkt. Bijvoorbeeld: den negeert die de NBV gebruikt als goede Neder-
“U hebt ons ervan langs gegeven” (Ps. 44:5), “God landse weergaven van Hebreeuwse grondwoorden.
werd witheet” (Ps. 78:5) en “van dat zelfingenomen Een voorbeeld is de openingszin van de berijmde
tuig” (Ps. 94:1). psalm 107: “Gods liefde kent geen grenzen”. Voor
De acceptatie van dergelijke taal zal mede afhan- het woord ‘liefde’ was ‘goedheid’ een logische keus
gen van het Godsbeeld dat men heeft. Wanneer geweest, want dat is een doeltreffende vertaling
daarin bijvoorbeeld de heiligheid en transcendentie van het oorspronkelijke grondwoord ‘chèsèd’ uit de
van God domineren, zal alledaagse taal niet zo snel psalm.
geapprecieerd worden. Ook wie tot op heden enkel Een ander voorbeeld treffen we aan in psalm 78
vertrouwd is met de taal van de (Herziene) Staten- waar vers 39 in de NBV luidt:
vertaling en de Statenberijming, zal het taalveld van
4 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
“Dan dacht hij: ze zijn maar vlees, Hebreeuwse grondtekst uitgangspunt was. Maar
adem die gaat en niet terugkeert.” zoals bovenstaande voorbeelden al lieten zien, blijft
onduidelijk hoe dit uitgangspunt ‘handen en voeten
In het Hebreeuws worden hier de woorden ‘basar’ (= heeft gekregen’ (om het modieus te zeggen).
vlees) en ‘ruach’ (= adem, geest, wind) gebruikt, die Het betekende in elk geval niet dat de grondtekst
we op veel plaatsen in de Schrift aantreffen. In de zo nauwkeurig en volledig mogelijk gevolgd is. Want
berijming staan ze echter niet: onder het uitgangspunt ‘getrouwheid’ staat dat het
‘zo letterlijk mogelijk’ berijmen niet nagestreefd is,
“Dan dacht Hij: ‘Ach, ze zijn maar zwak en klein; maar wel het zorgvuldig weergeven van de strekking
laat Ik ook nu maar weer genadig zijn” (Ps. 78:9). van de psalm.
Verder hanteerde men het uitgangspunt ‘compact-
De gelaagdheid is hier weg; elke (mogelijke) ver- heid’: liever de onberijmde tekst samenvatten en
binding naar andere Schriftplaatsen waar we de details eventueel weglaten, dan uitweidingen toe-
grondtekst-woorden aantreffen, is geblokkeerd. Bo- voegen.
vendien kun je je afvragen of de weergave ‘zwak en De uitgangspunten ‘getrouwheid’ en ‘compactheid’
klein’ wel de kern treft wat met de woorden ‘vlees’ hebben een sterk stempel op de berijming gedrukt,
en ‘adem’ gezegd wordt. Correct interpreteert de en wat mij betreft niet in positieve zin. Ze hebben er-
berijming ‘vlees’ als menselijke fragiliteit (‘zwak toe geleid dat beelden en zegswijzen uit een psalm
en klein’) ten opzichte van God. Maar de woorden regelmatig niet of geschonden in de berijming te-
‘adem die gaat en niet terugkeert’ duidt op sterfe- rechtkwamen.
lijkheid, zoals we ook terugvinden in de Psalmen Zo wordt in Psalm 46 gezongen over de rivier die
104:29, 146:4 en Prediker 12:7. In DNP is ‘adem’ Gods stad verblijdt. Deze rivier-metafoor, het tegen-
alleen in Psalm 104:7 opgenomen:
“neemt U hun adem weg, dan gaan zij dood
en worden aan de aarde prijsgegeven”.
In het zojuist genoemde voorbeeld van Psalm 78:39
is er meer aandacht voor de interpretatie en uitleg
van de grondtekst, dan voor opname van de ele-
menten uit die tekst. Dat is vaker het geval in DNP,
zoals in Psalm 4. Vers 8 luidt onberijmd:
“In u vindt mijn hart meer vreugde
dan zij in hun koren en wijn.”
In de berijming zijn deze woorden als volgt onder-
gebracht:
“Mijn blijdschap is niet van beneden.
Ik hoef geen aardse overvloed.
Mijn hoop reikt verder dan het heden.”
Dit is geen berijming maar een exegese van de
psalmtekst, die me bovendien aanvechtbaar lijkt.
Getrouwheid en compactheid
Op de website van de psalmberijming staat dat de
5EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
beeld van de bedreigende woeste zee eerder in de gedichten te zijn, recht te doen aan het poëtische
psalm, is in de berijming verworden tot: “Fris water karakter van de psalmen.
ruist, hier is het veilig”. Daarmee is de relatie ver- Tegen die achtergrond trok Calvijn indertijd zijn ei-
dwenen met Psalm 65, waar dezelfde tegengestelde gen berijmingen terug ten gunste van het werk van
metaforen gebruikt worden, en met de rivier bij de de dichters Clément Marot en Théodore de Bèze.
hof van Eden (Gen. 2) en bij het Nieuwe Jeruzalem Ook bij de Statenberijming en de berijming uit het
(Openb. 22). Liedboek waren dichters betrokken. Wie door het
Een tweede voorbeeld: Psalm 91:12 (“Hun handen verouderd taalgebruik van deze berijmingen ‘heen
zullen je dragen, je voet zul je niet stoten aan een leest’, kan vaststellen hoe vindingrijk, virtuoos en
steen”, vlg. ook Jes. 63:9) wordt geciteerd in Mat- ambachtelijk deze dichters de poëzie van de psal-
teüs 4 en Lucas 4. Maar dit mooie, gelaagde beeld, men ‘vertaald’ hebben in krachtige, dichterlijke taal.
waaraan het Nederlands een spreekwoord ontleend Dat mis ik bij DNP. Hier wreekt zich dat het leeuwen-
heeft, is in DNP weggelaten. Psalm 91:11-12 is daar deel van DNP niet door dichters gemaakt is.
teruggebracht tot de prozaïsche versregel: “Zijn en- Ik geef twee voorbeelden, ook om te verduidelijken
gelen bewaren jou”. dat aandacht voor het poëtisch gehalte van de psal-
Als derde voorbeeld noem ik de weergave van men, niet hoeft te leiden tot moeilijke, archaïsche
psalm 108:6 die onberijmd luidt: taal met onduidelijke beeldspraak, zoals geregeld
“Verhef u boven de hemelen, God,
laat uw glorie heel de aarde vervullen”
De berijming geeft dit vers als volgt weer:
“God, toon uw glorie wereldwijd”
Dat is heel compact verwoord, maar de kosmische
reikwijdte van Gods heerlijkheid uit de onberijmde
tekst is verdwenen. Precies hetzelfde gebeurt in de
berijming van psalm 113, waar Gods verhevenheid
boven volken en hemel teruggebracht is tot
“Ver boven ieder wereldrijk
heerst onze God – Hij is verheven!”
Poëzie
De genoemde voorbeelden, die helaas eenvoudig
aan te vullen zijn, zijn wat mij betreft ook tekenend
hoe DNP omgaat met de poëzie van de psalmen.
Het spreekt voor zich dat de literaire taal en stijlfigu-
ren van oude oosterse gedichten niet of moeilijk te
vatten zijn in moderne westerse dichtvormen.
En natuurlijk gaat het er ook niet om dat psalmen in
elitaire, hoogdravende, moeilijke of archaïsche taal
berijmd worden. Maar wie psalmen berijmt, heeft
nu eenmaal te maken met het gegeven dat Gods
Woord niet alleen in proza maar ook in dichterlijke
vorm tot ons komt. Een derde van het Oude Testa-
ment bestaat uit poëzie. Daarom dienen berijmingen
6 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
helaas wel gesuggereerd wordt. Mijn ziel Gods gunst en hulp genieten zou,
Psalm 27 vers 13 luidt onberijmd in de Herziene Sta- Mijn God, waar was mijn hoop, mijn moed gebleven?
tenvertaling: Ik was vergaan in al mijn smart en rouw.”
Wacht op den HEER, godvruchte schaar, houd
“Als ik toch niet had geloofd moed:
dat ik de goedheid van de HEERE Hij is getrouw, de bron van alle goed;
zou zien in het land der levenden, Zo daalt Zijn kracht op u in zwakheid neêr;
ik was vergaan. Wacht dan, ja wacht, verlaat u op de HEER.”
Wacht op de HEERE,
wees sterk In DNP luidt de berijming van deze verzen:
en Hij zal uw hart sterk maken;
ja, wacht op de HEERE.” “Moest ik de goedheid missen van de HEER,
waar zou ik zijn? Dan leefde ik niet meer!”
In de de Statenberijming zijn deze woorden als volgt Vertrouw de HEER, wees sterk en wanhoop niet.
berijmd: Wacht op de HEER, houd vol tot je Hem ziet.”
“Zo ik niet had geloofd, dat in dit leven Het tweede voorbeeld neem ik uit Psalm 103. De
verzen 13 en 14 luiden onberijmd: “Zo liefdevol als
een vader is voor zijn kinderen, zo liefdevol is de
HEER voor wie hem vrezen. Want hij weet waarvan
wij gemaakt zijn, hij vergeet niet dat wij uit stof zijn
gevormd.”
DNP berijmt dit gedeelte in korte proza-zinnetjes:
“Hij troost ons met zijn vaderlijke zorgen.
Wij, zwakke mensen, zijn bij Hem geborgen;
Hij weet dat wij uit aarde zijn ontstaan.”
In het Liedboek is de berijming:
“Zoals een vader liefdevol zijn armen
slaat om zijn kind, omringt ons met erbarmen
God onze Vader, want we zijn van Hem.
Hij die ons zelf uit aarde heeft genomen,
Hij weet, dat wij, uit stof aan ’t licht gekomen,
slechts leven op de adem van zijn stem.”
Dat is inderdaad veel minder compact dan DNP,
maar inhoudelijk en qua zeggingskracht veel rijker.
Woord-toonverhouding
Het spreekt voor zich dat de zingbaarheid een be-
langrijk aspect van elke psalmberijming is. Belang-
rijk is dan vooral dat de accenten van woord en
melodie niet met elkaar strijden. Op dit punt is DNP
over het algemeen genomen prima. Er zijn zwakke
momenten aan te treffen (bijv. 1:1 regel 1; 66:2 regel
7EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
4; 66:3 regel 6; 45:4 regel 1; 78:5 regel 2; 93:2 regel Psalm 93 (DNP)
4) maar die zijn in alle berijmingen wel aan te wijzen.
De Nieuwe Psalmberijming heeft ervoor gekozen 1. De HEER is koning tot in eeuwigheid.
God niet in de Gij-vorm aan te spreken. Dat is mis- Hij is bekleed met macht en majesteit.
schien begrijpelijk uit oogpunt van eigentijdse taal, De aarde wankelt niet, U zet haar vast.
hoewel deze opmerking beneden de grote rivieren Van oudsher staat uw troon onaangetast.
enige verbazing zal oproepen. Wanneer men de aan-
spraak ‘Je’ voor God niet accepteert, is de conse- 2. De golven slaan, de golven gaan tekeer;
quentie dat men gebonden is aan de aanspraak ‘U’. de golven storten hevig bruisend neer.
Ida Gerhardt merkte eens terecht op dat ‘u’ “vaak zo Al kolkt en raast het water nog zo luid,
storend onmuzikaal van klank in een vers” is (‘Kritiek de HEER troont machtig boven alles uit.
als intimidatie’, NRC 3-2-1984). Dat haar oordeel
juist is, wordt des te sterker benadrukt wanneer ‘u’ 3. Al uw bevelen blijven eeuwig waar.
veelvuldig gebruikt wordt. In DNP staan coupletten Wat U bepaalde, staat onwankelbaar.
met wel erg veel keren ‘u’, zoals in psalm 5:2 Uw woning is gesierd met heiligheid.
Uw tempel, HEER, zal stralen voor altijd.
“U zult de misdaad niet belonen,
want U verafschuwt al het kwaad. van DNP hebben ervoor gekozen compactheid
U bent een God die leugens haat. voorrang te geven boven een tekstgetrouwe weer-
U laat wie wangedrag vertonen gave van de onberijmde psalm. Die keuze kun je
niet bij U wonen.” maken, maar vind ik niet de juiste.
Dat de beknoptheid onder meer moet bevorderen
Andere voorbeelden zijn psalm 16:2 en 44:3 waar dat psalmen vaker in hun geheel gezongen worden,
de veelvuldig gebruikte ‘u’-klank de klankschoon- is sympathiek. Maar ik zie dat niet gebeuren, want
heid wel erg zwaar ondermijnt. psalmen met bijvoorbeeld slechts drie, vier couplet-
ten worden nu ook zelden in hun geheel gezongen.
Besluit Een goed streven was tevens zo weinig mogelijk uit-
Bij alle waardering voor de inzet en het doel om het weidingen in de berijming op te nemen. Maar wat
Geneefse psalter te behouden voor toekomstige ge- is de winst als je daarbij allerlei elementen uit de
slachten, ben ik helaas niet enthousiast over DNP. psalmen weglaat, samenvat of ombuigt, waardoor
Zeker, er staan geslaagde berijmingen in, waaronder de oorspronkelijke psalmtekst verminkter in je berij-
die van psalm 25, 42, 93 en 134. Mooi is ook het ming terechtkomt dan nodig, en waardoor ook ver-
gebruik van refreinen, niet alleen in Psalm 136 maar banden binnen de Schrift niet meer herkenbaar zijn?
ook in psalm 46 en 107.
Over het geheel genomen schiet de berijming echter Een nieuwe berijming voor de 21ste eeuw? Prima!
tekort. Niet doordat zij modernere taal gebruikt dan Maar die zal naar mijn overtuiging geheel door dich-
de bestaande berijmingen, maar omdat ze onnodig ters gemaakt moeten worden, en bovendien aan de
sterk afwijkt van de Hebreeuwse grondtekst en te hand van andere criteria dan die waar de makers
weinig de poëtische zeggingskracht van de psalmen van DNP voor gekozen hebben.
in de berijming honoreert.
De wens naar een psalmberijming in eigentijdse taal, N.a.v. De Nieuwe Psalmberijming, Jan Pieter Kuijper e.a.;
begrijp ik. Maar als die wens ertoe leidt dat andere, uitgave: KokBoekencentrum; 320 blz.; Prijs: € 22,50
zelfs inhoudelijke aspecten minder belangrijk ge-
vonden (mogen) worden, haak ik af. Deze recensie is een iets uitgebreidere versie van de be-
De uitgangspunten ‘getrouwheid’ en ‘compactheid’ spreking die in het Reformatorisch Dagblad (8 april 2021)
die bij DNP gehanteerd werden, hebben mijns in- verscheen.
ziens ervoor gezorgd dat de berijming te vaak sterk
afwijkt van de Hebreeuwse grondtekst. De makers
8 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Orgel
Waar zijn de jonge organisten?
Het project StayTuned.nu
Jeroen Koopman & Peter Ouwerkerk
Het orgel komt in de gevarenzone. Daarvoor zijn allerlei redenen aan te wijzen, maar feitelijk is de voor-
naamste oorzaak het drastisch teruglopen van aanwas van jong orgeltalent. Er komen niet veel jonge
orgelliefhebbers, en ook niet veel jonge orgelspelers meer bij.
Je ziet het al enige tijd aan het zorgwekkend lage Inspanningen om jonge mensen met het orgel te
aantal orgelstudenten aan de Nederlandse conser- laten kennismaken, bijvoorbeeld met multidiscipli-
vatoria. Je merkt het ook aan de vergrijzing van naire orgelvoorstellingen, zijn succesvol maar blij-
het orgelpubliek. De gemiddelde leeftijd van orga- ven doorgaans incidenteel. Wanneer iemand die zo
nisten en orgelpubliek verschuift langzaamaan van op het spoor van het instrument is gekomen eens
50-ers en 60-ers naar 70-ers en 80-ers. Dit is een een ander orgelconcert bezoekt, blijkt het moeilijk
trend die ons allemaal zorgen zou moeten baren. het enthousiasme vol te houden.
9EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Jong geleerd, oud gedaan – een gezegde dat ook van sport en andere hobby’s.
opgaat voor het orgel. Het is in 2021 echter niet Creatieve hobby’s, waartoe muziek maken be-
meer vanzelfsprekend dat een kind het orgel über- hoort, zijn bij deze identiteitsvorming enorm be-
haupt leert kennen. Daarvoor zijn gerichte activitei- langrijk. Creativiteit, interesse in kunst en muziek
ten nodig. En ook om daarna het orgelspelen vol zijn immers onderdeel van je identiteit, en de ont-
te houden. wikkelingen die je daarin doormaakt zijn essentieel
voor de persoon die je wordt.
Basisschool Bij dat proces hoort het je spiegelen aan leeftijds-
In Nederland, en ook daarbuiten, worden steeds genoten er onlosmakelijk bij. Het feit dat orgelspe-
meer mooie orgelprojecten voor kinderen in de len een ‘eenzame’ hobby is, zonder contact met
basisschool-leeftijd bedacht, zoals ‘Pijpen zoe- leeftijdsgenoten, zorgt ervoor dat het enthousi-
ken met Piet Prestant’ en ‘Polle de Orgeljongen’. asme juist in die kwetsbare en belangrijke periode
Orgelkids.nl is misschien wel het bekendste voor- van de puberteit bij veel tieners wegvalt. Het be-
beeld. Het ‘Doe-orgel’ heeft al vele klaslokalen in langrijke ‘spiegelen’ ontbreekt, of krijgt zelfs een
het land op zijn kop gezet – een prachtige manier negatieve lading als leeftijdsgenoten je negeren of
om kinderen een orgel in elkaar te laten zetten, zelfs uitlachen vanwege je orgelhobby. Het is dus
waarna ze het instrument zelf kunnen bespelen. niet alleen een muzikaal, maar vooral ook een so-
Echter, áls een kind daardoor al orgel gaat spe- ciaal probleem – met als gevolg dat muzikaal talent
len, volgt na het verlaten van de basisschool een verloren gaat.
heel lastige periode. Orgelspelen is een geweldige
hobby, maar voor een tiener niet altijd makkelijk
om vol te houden. Blijf je als middelbare scholier
orgelspelen, of ga je toch liever sporten, gamen,
afspreken met vrienden en vriendinnen, naar an-
dere muziek luisteren? Zou je als tiener sowieso
met je vrienden of vriendinnen praten over je pas-
sie voor klassieke muziek en het orgel? Ze vinden
het waarschijnlijk ‘zó niet cool’…
Isolement
Naast het feit dat de teruglopende populariteit van
het orgel sterk samenhangt met de ontkerkelijking,
is er nog een drempel. Orgelspelen is een eenzame
hobby. Bij het bespelen van andere instrumenten,
zoals piano of viool, maakt samenspel al snel on-
derdeel uit van de lessen, en op de muziekschool
kom je genoeg leeftijdsgenoten tegen. Orgellessen
vinden daarentegen meestal plaats op privébasis,
vaak in een lege koude kerk en je krijgt vrijwel nooit
de kans om met leeftijdgenoten samen te spelen.
Kinderen en jongeren in de puberleeftijd ontlenen
hun zelfbeeld aan het deelnemen aan sociaal ver-
keer. Het is niet voor niets dat juist deze leeftijds-
groep zo’n enorme last heeft van de coronatijd.
Pubers houden elkaar een spiegel voor, waardoor
ze stapje voor stapje hun identiteit ontdekken. Dat
gebeurt op school, en ook tijdens het beoefenen
10 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Een andere reden om te stoppen met hobby’s als De initiatiefnemers van StayTuned.nu zijn ervan
muziek maken is de tegenwoordig alomtegen- overtuigd dat, als het lukt orgelspelende pubers bij
woordige prestatiedruk op de middelbare school. het uitoefenen van hun hobby met elkaar in con-
Velen met (klein)kinderen in de puberleeftijd her- tact te brengen, meer van hen zullen blijven orgel-
kennen dit wel. Ook om die reden is dit een levens- spelen. Vergelijkbare orgelinitiatieven in het buiten-
fase waarbij de een na de andere tiener die een land tonen dat ook aan. Laat kinderen hun liefste
muziekinstrument bespeelt, afhaakt. Wég talent… hobby samen uitoefenen, en ze houden het vol!
Om dit voor elkaar te krijgen, wil StayTuned.nu
Het project StayTuned.nu verspreid over het jaar in heel Nederland op deze
Bovenstaande overwegingen brachten Peter Ou- leeftijdsgroep toegespitste inspirerende activitei-
werkerk op het idee voor het tienerproject Stay- ten organiseren. Niet als vervanging van de privé-
Tuned.nu. Het is een voor Nederland nieuw initia- lessen, integendeel. Het zijn activiteiten die plaats-
tief dat zich richt op jongeren tussen 12 en 18 jaar vinden als aanvulling op de lessen van de eigen
die al een paar jaar orgelles hebben. Al vanaf een orgeldocent.
vroeg stadium is Jeroen Koopman bij het bijzon- Het gaat om de volgende activiteiten:
dere project betrokken.
De kernvraag die aan StayTuned.nu ten grondslag • Drie keer per jaar in de schoolvakanties een ex-
ligt, is: hoe stimuleren we tieners een eenzame cursie voor tieners naar steeds een ander indruk-
hobby als orgelspelen vol te houden? wekkend orgel, waarbij bekende Nederlandse
toporganisten komen lesgeven. Daarbij horen na-
tuurlijk ook sociale activiteiten waardoor de jonge-
ren elkaar en de docenten goed leren kennen.
• Elke zomervakantie een meerdaagse Zomercur-
sus, waarbij de tieners in een vriendschappelijke
sfeer bij elkaar komen om lessen en workshops te
volgen op belangrijke historische én nieuwe orgels
in Nederland en daarbuiten. Ook hier worden Ne-
derlandse, maar ook internationale toporganisten
uitgenodigd om te komen lesgeven. De tieners
worden gehuisvest en ook nu wordt tijd vrijge-
maakt voor sociale activiteiten rondom de work-
shops. Ter afsluiting krijgen de tieners de kans om
gezamenlijk een slotconcert te geven voor een zo
groot mogelijk publiek.
Stichting
StayTuned.nu wordt georganiseerd onder verant-
woordelijkheid van de Stichting StayTuned, die
onlangs door Peter Ouwerkerk werd opgericht. De
stichting wordt gedreven door een duidelijke visie.
In het Comité van Aanbeveling prijken namen van
internationale organisten die stuk voor stuk het be-
lang van het project van harte onderstrepen, zoals
Ton Koopman, Leo van Doeselaar, Olivier Latry (F),
Margaret Phillips (VK) en Ben van Oosten. Op dit
moment wordt de fondsenwerving ter hand geno-
men, waarbij de organisatoren minimaal drie jaar
financiële dekking willen hebben geregeld om het
11EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
project een echte kans van slagen te geven. Het naar dit initiatief gekeken. In verschillende landen
gaat voor die periode om veel geld, maar daarte- wordt ook nagedacht over vergelijkbare projecten.
genover staat een groot gevoel van urgentie. Het Zo zijn gesprekken met ‘Orgue en France’ inmid-
talentverlies in die enorm belangrijke leeftijdsgroep dels gaande. Dat is aanleiding voor StayTuned.
is desastreus voor de toekomst van het instrument: nu om te proberen een internationaal netwerk van
aanwas van jonge organisten is écht noodzakelijk. tiener-orgelprojecten te vestigen. Dit maakt het
Betrokkenheid van zoveel mogelijk partijen is daar- uitwisselen van docenten en het organiseren van
om belangrijk: docenten, ouders, leerkrachten en Zomercursussen in het buitenland een stuk een-
familieleden die hun leerlingen, kinderen, neefjes voudiger, en andere landen kunnen worden ge-
of nichtjes stimuleren mee te doen, en ook perso- stimuleerd om projecten als StayTuned.nu op te
nen en bedrijven die het project dermate belangrijk zetten.
vinden dat ze een gift willen doen. De Stichting i.o. De belangstelling uit het buitenland toont ook aan
heeft de culturele ANBI-status, waardoor het doen dat de teruglopende aanwas van jonge orgelspe-
van donaties fiscaal wordt gestimuleerd. lers geen uitsluitend Nederlands probleem is, en
dat het aanpakken ervan inmiddels grote urgentie
Op de website www.staytuned.nu is alle informatie heeft. Het voortbestaan van de Nederlandse én in-
over het project, de Stichting, de culturele ANBI- ternationale orgelcultuur is nu eenmaal afhankelijk
status en ook een voorbeeld van de programme- van de aanwas van een jonge generatie enthousi-
ring van de activiteiten te vinden. Deze informatie aste organisten en orgelliefhebbers. StayTuned.nu
wordt voortdurend bijgewerkt. Via de website kan probeert aan het ontstaan van zo’n nieuwe gene-
worden ingeschreven op de Nieuwsbrief, een van ratie een steentje bij te dragen.
de manieren om van de laatste ontwikkelingen di-
rect op de hoogte te worden gesteld. www.staytuned.nu
[email protected]
Internationaal
Inmiddels wordt in het buitenland met interesse Foto’s: Internationaal Orgelfestival Haarlem
12 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Lied van de maand
Wil je opstaan en Mij volgen
Hemelhoog 386
Lied van de maand juni 2021
Jan Smelik
De afgelopen decennia is het liedrepertoire van de Iona Community bekend geworden in Nederland. Di-
verse liederen werden opgenomen in het Liedboek – Zingen en bidden in huis en kerk. Maar ook in andere
bundels verschijnen Iona-liederen, waaronder de bundel Hemelhoog (2015), de opvolger van de Evangeli-
sche Liedbundel. Een voorbeeld daarvan is ‘Wil je opstaan en Mij volgen’ (nr 386) dat het lied van de maand
juni is. Het lied is in Engelstalige landen bekend onder de naam ‘The Summons’ (de roeping).
De Iona Community is een oecumenische gemeen- noem je naam’ zingt, zal al snel een verband leg-
schap die wil werken aan gerechtigheid, vrede en gen met de roepingen die in de evangeliën klinken,
heelheid van de schepping. De kerk en haar litur- en met name de roeping van de discipelen (Marcus
gie dient ook in dat kader te staan. Om dat doel 1:16-20). Maar ook bijvoorbeeld de geschiedenis
te bereiken wordt onder andere gewerkt aan nieuw van de rijke jongeling (Matteus 19:16-21) komt in
liedrepertoire, dat uitgegeven wordt door de Wild gedachten; hij haakte af toen Jezus tegen hem op-
Goose Resource Group. Aan de Iona-songs is voor- riep zijn bezit te verkopen en Hem te volgen.
al de naam van John Bell verbonden. In vier van de vijf coupletten is Christus aan het
Het lied ‘The Summons’ hoort tot de meest beken- woord; Hij roept de jij-persoon op discipel van Hem
de en populaire Iona-liederen. Bell schreef de tekst te worden. Dit roeping is persoonlijk gericht: ‘if I but
samen met Graham Maule voor een dienst waarin call your name’ (‘als Ik noem je naam’). Deze woor-
vrijwilligers uitgezonden werden om te gaan werken den, die indirect verwijzen naar Jesaja 43:1 (“ik heb
in de krottenwijken van Glasgow. Het lied werd in je bij je naam geroepen, je bent van mij’), fungeren
1987 opgenomen in de Iona-bundel Heaven Shall in de oorspronkelijke Engelse tekst als refreinregel.
Not Wait: Songs of Creation, the Incarnation, and In de Nederlandse vertaling is dit niet het geval. In
the Life of Jesus (1987). het oorspronkelijke lied en ook in de Nederlandse
Gert Lubberts, emeritus-predikant van de protes- vertaling treffen we nog een refreinregel aan; de
tantse gemeente te Borger, schreef een Nederland- laatste regel luidt namelijk steeds: ‘in jou en jij in
se bewerking van het lied, dat in 2003 opgenomen Mij’ (‘in you and you in me’).
werd in de eerste Nederlandstalige Iona-bundel Lie-
deren & gebeden uit Iona & Glasgow (nr. 40). In de eerste strofe (vooral van de Engelse tekst)
ligt de nadruk op de ongewisheid die de roeping
Tekst van Jezus met meebrengt. Je weet niet waarheen
In de Bijbel lezen we bij herhaling over mensen die je gaat en je zal nooit meer dezelfde zijn (‘Will you
door God geroepen worden om in zijn dienst te tre- go where you don’t know and never be the same’).
den: Abraham, profeten, discipelen en apostelen. Veel sterker dan in de Nederlandse vertaling tot ui-
Wie het lied ‘Wil je opstaan en Mij volgens als Ik ting komt, gaat het in dit couplet om de vraag of je
13EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Jezus’ liefde wil tonen en zijn naam bekend wilt ma- Score HH 386
ken, zodat het leven met/van Christus steeds meer
in jou groeit. Wil je opstaan en Mij volgen
Het tweede couplet van het Engelse lied gaat oveSroprano & b 43 œ œ ˙ œ ˙ œ˙ œ
de vereisten die de roeping met zich meebrengt,
zoals jezelf verloochenen en vijandige blikken voor S Wil je op - staan en Mij vol - gen
lief nemen. De Nederlandse bewerking legt accen-
ten op goede omgang met de de vreemdeling en S & b ˙ œ ˙. ˙. ˙. œ
leugenaars.
als ik noem je naam? œ
&b œ œ ˙ œ ˙ œ˙
Wil je die - nen in 't ver - bor - gen,
S & b ˙ œ ˙. ˙. ˙. œ
Het derde couplet luidt in het Engels: zon - der roem of œ faa˙m. ?
S &b œ œ ˙ œ ˙ œ
S
“Will you let the blinded see S Wil je le - ven op de wind,
If I but call your name? S & b œ œ ˙ œ ˙ œ ˙.
Will you set the prisoners free œ
And never be the same?
Will you kiss the leper clean, broos en kwets - baar als een kind? ˙
And do such as this unseen,
And admit to what I mean &b œ œ ˙ œ ˙ œ ˙ œ
In you and you In Me?”
Zul je ge - ven wat Ik vind van jou
& b œ ˙. ˙. ˙. Œ
en jij in Mij?
In dit couplet komen diverse Bijbelgedeelten samen Wil je gaan op nieuwe wegen, / steil en ongewis?
die vaak betrekking hebben op wat Christus ge- Wil je zijn tot hoed’ en zegen / voor wie vreemd’ling is?
daan heeft, en daarna ook door zijn discipelen (Vgl. Val je niet een mens te hard / die in leugens is verward?
o.a. Matteüs 10:7-8, Hand. 5:12-16). Bijvoorbeeld Hoor je ’t kloppen van mijn hart / in jou en jij in Mij?
Jesaja 42:6 en 7 waar de HERE zegt: “Ik neem je in
dienst voor mijn verbond met de mensen en maak Wil je gids zijn voor de blinde / die je smeekt: ‘Help mij!’
je tot een licht voor alle volken, om blinden de ogen Wil je vechten voor een kind, / gevangen en onvrij?
te openen, om gevangenen te bevrijden uit de ker- Zie je in ontferming aan, / ieder die alleen moet gaan,
ker, wie in het duister zitten uit de gevangenis.” Het opdat groeie mijn bestaan / in jou en jij in Mij?
openen van blinde ogen wordt in regel 1 genoemd
en het bevrijden van gevangen in regel 3. Ook is er ©
een verwijzing naar Matteüs 11:5 waar Jezus aan
Johannes de boodschap laat overbrengen dat blin- Wil je zien dat wat Ik zie: / jouw gaven velerlei?
den zienden worden, lammen wandelen en melaat- Wil je luist’ren als Ik zeg: / ‘Een koningskind ben jij!’?
sen worden gereinigd. En elders in de evangeliën Wil je geven wat je hebt, / dat de wereld zich herschept
treffen we hiervan voorbeelden aan. In de Neder- en mijn leven wordt gewekt / in jou en jij in Mij?
landse bewerking zijn deze Schriftverwijzingen min-
der duidelijk aanwezig. Heer van liefde en van licht, / vervul mij met uw Geest.
Laat mij zijn op U gericht, / en maak mij onbevreesd.
Het vierde couplet richt zich op de betekenis van Dat ik in uw voetspoor ga, / uw ontferming achterna,
de roeping voor de jij-persoon persoonlijk, zoals het en met lijf en ziel besta / in U en Gij in mij.
onderdrukken van angst, en het geloof gebruiken
om de wereld te herscheppen: tekst: John Bell/Graham Maule
vertaling: Gert Lubberts
“Will you love the ‘you’ you hide
If I but call your name? melodie: Kelvingroove (Schotland)
14 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Wil je opstaan en Mij volgen
Hemelhoog 386
I. Zetting q = 172 Johan Haaksma
& b 43 œ œ ˙˙. œ ˙˙. œ ˙˙ œœ ˙˙. œ ˙. ˙˙.. ˙˙.. œ˙ œ œœ
œ
? b 43 Œ Œ ˙.. ˙˙ .. ˙˙ . ˙˙ .. ˙˙ .. ˙˙ . œ ˙ ˙.
. ˙. ˙.
& b ˙˙. œ #˙˙. œ ˙˙ œœ ˙˙. œ ˙. ˙˙.. ˙˙.. ˙œ. œ œ ˙˙. œ
? b ˙˙. œ ˙˙.. ˙˙ . ˙˙ .. ˙˙ .. ˙ ˙. b˙˙.. ˙˙..
. ˙. œ ˙.
& b ˙˙ b œœ ˙. œ . œ œ ˙ œ ˙˙. œ ˙˙ . œœ œŒ Œœ ˙˙. œ ˙˙. œ
˙. ˙ ˙. .
? b ˙˙.. ˙˙.. ˙˙ . ˙. ˙˙ .. œ˙. œ œ œœ Œ Œ ˙.. ˙˙ ..
. ˙.
& b ˙˙ œœ ˙˙. œ ˙. ˙˙.. ˙˙.. II. Variaties ˙˙ ..
? b ˙˙.. ˙˙.. ˙˙..
Œ Ó ˙f˙˙lu...it 8´*) ˙˙˙ ...
˙ œ ˙. Œ œ œ ˙ œ ˙ œ ˙zacht tongwerk œ
˙. ˙.
& b ˙˙˙... ˙˙˙.. œ ˙˙.. œ ˙˙˙... ˙˙˙... ˙˙˙... #˙˙˙... ˙˙.. ˙˙˙...
? b ˙ œ ˙. ˙. ˙. œœœ ˙ œ ˙ œ ˙ œ ˙ œ
& b ˙˙˙.. œ ˙˙˙.. œ ˙˙.. œ b˙˙˙.. . ˙˙.. ˙˙˙.. œ ˙˙˙... ˙˙˙... ˙˙.. œ
˙. ˙. œ œ œ ˙ œ ˙ œ ˙. œœœ ˙ œ
? b ˙.
*) de aangegeven registraties zijn voorbeelden hoe het kan, geen voorschriften hoe het moet
muziekbijlage EREdienst mei 2021
& b ˙˙˙... ˙˙˙. œœ œœœ Œ Œ ˙˙˙... ˙˙˙... ˙˙.. ˙˙˙... ˙˙˙.. œ ˙˙˙.. œ
? b ˙ œ ˙. œ œ œ ˙ œ ˙ œ ˙ œ ˙ œ ˙.
˙.
& b ˙˙.. œœœ III. (poco meno mosso ad lib.) œ3 œ œ œ œ œ 3œ œ œ œ œ œ 2 œ œ œ œ œ
œ œ œ œ œ œ œ œ2 œ
œ œ œ2
? b ˙. fluit 8´, 4´, 2´, leggiero
œŒ Œ
∑ ∑ ∑ ∑
œ œ1 œ œ œ œ œœœœœœ œœœœœœ œ œ œ 1 œ œ œœœœœœ œœœœœœ
&b œ
˙. ˙.
?b ∑ ∑ ∑ ∑
1
&b œœœœœœ œœœœœœ œœœœœœ œœœœœœ œœœœœœ 1 2 3œ œ œ œ
œ œ
?b ˙ œ˙ œ˙ œ ˙. ˙ œ œŒŒ
1
&b œ œ œ œ 1 œ œ œ œ œ4 œ œ œœœœœœ œ œ œ œ œ3 œ œœœœœœ œœœœœœ
œ
?b ∑ ∑ ∑ ∑ ∑ ∑
&b œœœœœ œ. 1œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ #œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ œ
?b ∑
˙. ˙. ˙ œ˙ œ
∑
IV. (a tempo) œœœ Ó œœœ Ó œœœ
&b œœœœœœ œœœœœœ œœœœœ Œ Œ Œ Ó
?b ˙ œ ˙. œ˙ fluit 8´ ˙. ˙. ˙.
Œ &œ œ
& b Œ ˙˙˙ Œ œ˙˙ œ Œ œ˙ œ Œ œ˙˙ œ ˙˙˙ Œ Œ ˙˙˙ Œ ˙˙˙ œœœ
Ó
& b ˙. ˙. ˙. ˙. ˙ œ œ ˙. ˙. ˙.
˙˙œ œ Œ ˙˙œ œ Œ ˙˙œ œ Œ œ˙˙ œ œœœ Œ Œ Ó œœœ Ó œœœ Œ #˙œ œ
&b Œ
& b ˙. ˙. ˙. ˙. œ œ œ ˙. ˙. ˙.
& b œœ Œ Œ Œ ˙˙ Œ ˙˙˙ Œ ˙œ. œj œœœ œ œ ˙. ˙. ˙.
ŒŒ
& b œ œ. Jœ ˙. ˙. ˙. œ Œ Œ Ó œœœ Ó œœœ Ó œœœ
& b ˙. ˙. ˙. ˙. V. ˙ œ˙ œ ˙œ
& b Œ ˙˙˙ Œ ˙œ˙ œ Œ ˙˙œ œ Œ ˙œ˙ œ cornet Œ œœœ
Œœœ
Œ Ó ? Œ œ œ œtongwerk œ œ œ
& b ˙ œ ˙. ˙. ˙. œœœ ˙ œ ˙ œ ˙ œ
? b ˙ œ ˙ œ ˙ œ ˙. ˙. œ œ œ œ œ œ œ œ œ. œJ œ
& b ˙ œ ˙. ˙. ˙. œ œ œ ˙ œ ˙ œ ˙.
˙. Ó œ œ œ œ œ œ œ
? b œ ˙ ˙ œ ˙ œ œ ˙.
& b œ œ œ ˙ œ ˙ œ ˙. œ œ œ ˙ œ ˙ œ ˙ œ
∑ Œ œ. Jœ ˙ œ œ ˙ œ œ œ œ œ œ œ œ œ Œ œ œ œ
?b œ ˙
VI. Naspel of intonatie
& b ˙ œ ˙. ˙. ˙. Œœœ ˙˙. œ ˙˙. œ ˙˙ ..
ŒÓ ˙˙ ..
? b œ ˙ ˙ œ œ. Jœ œ ˙. ˙˙ . ˙˙ ..
.
& b Œ œ œ ˙˙. œ ˙˙. œ ˙˙.. Œ œ œ ˙˙. œ ˙˙. œ ˙˙.. Œ
˙. ˙. Œ
? b ∑ ˙. ˙˙ .. ˙˙ . ∑ ˙˙ . ˙. ˙˙ .
. . ˙. .
muziekbijlage EREdienst mei 2021
Iona Abbey
Will you quell the fear inside Melodie
And never be the same? John Bell en Graham Maule schreven hun tekst op
Will you use the faith you’ve found de melodie van een Schots volkslied. Zoals door-
To reshape the world around, gaans het geval is bij volksliederen, ligt de exacte
Through my sight and touch and sound herkomst van de melodie in het duister. Zij duikt
In you and you in Me?” op als melodie van “Oh the shearin's no for you
my bonnie lassie o”, waarvan diverse tekstversies
In de eerst vier coupletten spreekt Christus de jij- bestaan, vooral om de nogal aanstootgevend tekst
persoon aan, in het laatste couplet is de jij-per- te kuisen. Aan het begin van de negentiende eeuw
soon aan het woord. maakte Thomas Lyle (1792-1859) een nieuwe tekst
op de melodie: “Let us haste to Kelvin Grove, bon-
“Lord, your summons echoes true nie lassie, O”. Toen kreeg de melodie ook haar
When you but call my name. naam ‘Kelvin Grove’, een plek in de Schotse stad
Let me turn and follow you Glasgow. Het lied werd in 1837 opgenomen in Col-
And never be the same. lected Poems and Songs dat Lyle samen met John
In your company I’ll go Sim redigeerde.
Where your love and footsteps show. De melodie heeft rustpunten aan het einde van
Thus I’ll move and live and grow de regels 2 (eindigend op de secunde boven de
In you and you in me.” grondtoon), 4 (eindigend op de grondtoon), 6 (ein-
digend op de secunde boven de grondtoon) en 8
Sterker dan in de Nederlandse bewerking reageert (eindigend op de grondtoon). Anders gezegd de
het Engelse origineel rechtstreeks op Christus’ regels vormen paarsgewijs een eenheid. Elke een-
roeping uit de voorgaande strofen. De jij-persoon heid opent met een opmaat van twee kwartnoten,
vraag of de Heer: Geef dat ik me omdraai en U waarna de melodie in het ternaire ritme lang-kort
volg, en met U zal ik gaan waar uw liefde en voet- verdergaat.
stappen zichtbaar worden. De eerste vier regels bewegen zich binnen het ok-
taaf c’-c’’. De regels 5 en 6 vormen een variatie op
Het spreekt voor zich dat het lied zich leent in dien- de regels 1/3. De regels 7 en 8 zijn een letterlijke
sten waar mensen uitgezonden worden, of waar herhaling van de regels 3 en 4.
mensen belijdenis van hun geloof afleggen. Het lied moet vooral niet te langzaam gezongen
worden. U kunt denken aan MM h.= 56-64.
15EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Lied van de maand
Heel de schepping, prijs de Heer
Liedboek 154b
Lied van de maand juli 2021
Anje de Heer
‘Het lied van de drie mannen in het vuur’, zo luidt de titel van het lied van deze maand. Die drie mannen
in het vuur zijn de vrienden/collega’s van Daniël aan het hof van Nebukadnessar. Hun lied heeft vanaf de
eerste eeuwen al een vaste plaats in het repertoire van de kerk. In het Liedboek is het in twee versies te
vinden, naast 154b ook 154a. Het lied is een oproep om de Heer te loven. Als we instemmen voegen we
ons in een rijke traditie!
De eerste regel van het lied is gelijk een samenvat- Bijbel staan. Naderhand werden deze boeken deu-
ting van het totaal. In de tien coupletten wordt heel terocanoniek genoemd, om duidelijk te maken dat er
de schepping opgeroepen God te loven: hemelli- verschil is met de protocanonieke boeken (deuteros
chamen (2), wind en weer (3), de gang van dag en = tweede; protocanoniek = behorend tot de eerste
nacht en van de seizoenen (4), aarde en landschap canon)1). Tot ver in de late middeleeuwen en ook nog
(5), planten en bomen (6), dieren (7), mensen (8). En wel daarna ‘hoorden’ deze boeken bij de bijbel. Ook
de engelen, daar begint het mee (1). Het waarom van in de Statenvertaling werden ze opgenomen.
de oproep staat in strofe 9: ‘Want in ’t dodelijke uur, Een van de deuterocanonieke teksten betreft drie ex-
gaat Hij voor ons door het vuur’. Het slotcouplet rond tra passages in het bijbelboek Daniël. Een daarvan is
samenvattend en concluderend af: een uitgebreide inlas tussen de verzen 23 en 24 van
Daniël 3, een ‘Aanhangsel aan het boek van de pro-
“Al wat leeft, weest welgemoed, feet Daniël’, zoals de Statenvertaling het noemt. Het
loof de Heer, want Hij is goed. gaat om 68 verzen. In de uitgave van de NBV met deu-
Zegen Hem dan, hier en nu, terocanonieke boeken genummerd als Daniël A, 1-68
want zijn goedheid zegent u.” (in de digitale NBV/deuterocanonieke boeken: Daniel
1,1-68). In de Statenvertaling als de verzen 52-90.
Septuagint en Vulgaat De passage is zo opgebouwd:
Het lied is geschreven ‘bij Daniël 3,52-90’. Zoek je • vs. 1-2 (SV 24-25): beschrijvend (‘Midden in de
dat op dan is de kans heel groot dat je deze pas- vlammen liepen ze rond, zongen lofliederen voor
sage helemaal niet aantreft. Toch waren deze ver- God en prezen de Heer. Azarja bleef staan en begon
zen eeuwenlang een vanzelfsprekend onderdeel van midden in het vuur hardop te bidden’);
de Bijbel. Er werd gebruik gemaakt van de Griekse • vs. 3-22 (SV 26-45): Het gebed van Azarja, een col-
vertaling van de Bijbel – Septuagint – of van daarop lectieve schuldbelijdenis van het volk Israël;
gebaseerde Latijnse vertalingen (met name de Vul- • vs. 23-28 (SV 46-51): beschrijvend (de vlammen
gaat). Die Griekse vertaling ontstond in de laatste
eeuwen v. Chr. en bevatte ook boeken of aanvullin- 1) De term apocrief – niet gezaghebbend - werd na de
gen op bestaande boeken die niet in de Hebreeuwse Reformatie door de protestantse kerken gebruikt.
16 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
worden hoog opgestookt; de engel van de Heer bij heel opgenomen (148,2-10). Vervolgens: de literai-
de drie mannen; de drie heffen het loflied aan); re structuur komt overeen met die van Psalm 136.
• vs. 29-68 (SV 52-90): Het lied van de drie jonge- De derde verwantschap met de psalmen is dat het
mannen. om een lied gaat. Nog in de laat-antieke tijd werd
aan het Boek der Psalmen een appendix toege-
Dit lied van de drie jongemannen begint met een voegd, met daarin liederen uit de Bijbel van buiten
passage van zes verzen die min of meer gelijk van het Boek van de Psalmen. De meeste van die liede-
opbouw zijn: ren komen uit het Oude Testament. Uit het Nieuwe
Testament zijn het de lofzangen van Maria, Zacha-
“Geprezen bent u, Heer, God van onze voorouders, rias en Simeon. Ook liederen uit de deuterocano-
geloofd en verhoogd in eeuwigheid. nieke boeken zijn opgenomen, waaronder het Ge-
Geprezen is uw heilige en luisterrijke naam, bed van Azarja én het Lied van de drie jongelingen.
geprezen, geloofd en verhoogd in eeuwigheid. De toevoeging van deze reeks aan uitgaven van de
Geprezen bent u in uw heilige en luisterrijke tempel, Psalmen is ook bekend als Oden, met name in de
geprezen, bezongen en verheerlijkt in eeuwigheid. kerk van het Oosten. In de kerk van het Westen werd
Geprezen bent u, die afgronden peilt de term cantica gemeengoed. Stuk voor stuk had-
en op de cherubs troont, den de liederen een plaats in de liturgie, vooral het
geloofd en verhoogd in eeuwigheid. getijdengebed uit de kloosters maar daarnaast ook
Geprezen bent u op de troon van uw koninkrijk, in de liturgie van de eucharistieviering (zeg maar: de
geprezen, bezongen en verhoogd in eeuwigheid. zondagmorgendienst) en dan vooral die van de grote
Geprezen bent u in het hemelgewelf, feesten.
bezongen en verheerlijkt in eeuwigheid.”
Benedicite opera omnia
Het vervolg gaat hier op door, maar dan zo dat heel De samenstelling van de gehele reeks van cantica
de schepping en alle schepselen worden opgeroe- kon in de eerste eeuwen van regio tot regio verschil-
pen om in te stemmen met de lofprijzing. En ook dit len, maar nagenoeg altijd is het Lied van de drie jon-
gaat volgens een vaste opbouw: gelingen er bij. Het heeft een vaste plaats in de lau-
den (het getijdengebed van de vroege ochtend) van
“Alle schepselen, prijs de Heer, zon- en feestdagen. Eeuwenlang maakte het ook
bezing en verhoog hem in eeuwigheid. deel uit van de vieringen tijdens speciale vastenda-
Hemelen, prijs de Heer, gen bij de overgang van de seizoenen. Ook werd het
bezing en verhoog hem in eeuwigheid. eeuwenlang door de priester gebeden bij het weg-
Engelen, prijs de Heer, gaan uit de kerk na afloop van de eucharistieviering;
bezing en verhoog hem in eeuwigheid. dan werd het gecombineerd met o.a. Psalm 150 en
Water boven de hemel, prijs de Heer, was het een danklied voor Gods genadevolle gaven
bezing en verhoog hem in eeuwigheid. in de voorafgaande viering.
…..” Het lied van de drie jongelingen staat bekend on-
der twee Latijnse titel: Benedicite opera omnia (de
Psalm beginregel in het Latijn; afgekort tot Benedicite), en
Lees je de bovenstaande fragmenten, en zeker als Canticum trium puerorum (‘Lied van de drie jonge-
je het gehele lied leest, dan is het overduidelijk: het mannen’).
zou zomaar in het Boek der Psalmen kunnen staan.
Zo is het ook, op meer dan een manier zelfs. Aller- Twintigste eeuw
eerst: verschillende zinnen uit de Psalmen klinken In de kerken van de Reformatie raakte het Lied van
min of meer letterlijk.2) Eén psalm is nagenoeg ge- de drie jongelingen grotendeels buiten beeld (in de
Anglicaanse traditie bleef het wel bewaard). Maar in
2) Psalm 150,1; 103,20-22; 106,1; 134,1; 135,19; 136,1- het midden van de twintigste eeuw kwam het via een
2; 145,10. liturgisch-oecumenische ontmoeting binnen het blik-
17EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
veld van enkele Nederlandse liturgisch-theologische was hij in het geheel niet verbaasd dat zijn oeroude
lieddichters. Het lied van deze maand is in ieder ge- auto waarin hij ons naar huis vervoerde, net op die
val indirect daaraan te danken. avond in brand vloog. Wij hebben het vuur zingende
Willem Barnard was daarbij de verbindende schakel. opgeroepen, peinsde hij, wij hebben té goed gezon-
Hij beschrijft hoe dit zo kwam. Barnard had vanaf gen …4)
1961 veel contact met de Vlaamse priester en kerk-
musicus Ignace de Sutter (1911-1988) en zij raakten Wim van der Zee
bevriend. De Sutter was samen met zijn medewer- Dat alles speelde zich af in het begin van de zesti-
ker Marcel Weemaes (1929-2016) nauw betrokken ger jaren van de twintigste eeuw. De berijming van
bij het getijdengebed in de St.-Trudoabdij van Male Tom Naastepad kreeg bekendheid via De adem van
(bij Brugge), een van de Vlaamse liturgische broed- het jaar (gelijk de eerste uitgave, in 1964, p. 178).
plaatsen uit het midden van de twintigste eeuw. Zij Barnards lied werd gezongen in de Nocturnenge-
publiceerden een reeks bundeltjes – onder de titel meente te Amsterdam. Maar in het Liedboek voor
Psalter - met daarin in Barnards woorden ‘een schat de kerken van 1973 werd het niet opgenomen. In
van liederen’ (‘Ik mag toch wel van ‘schat’ spreken, 1981 was het echter wél te vinden in het eerste deel
al waren er veel versjes van mijzelf bij’?). In een van van de reeks met nieuwe kerkliederen Zingend Ge-
die bundels treft hij het lied van de drie jongelingen loven (nr 57). Hier werd weer een andere versie op-
aan, met oog op een van de zondagen van de herfst. genomen, namelijk die van Wim van der Zee, met
Om allerlei liturgische-inhoudelijke redenen is hij zeer als beginregel ‘Heel de schepping, prijs de Heer’,
getroffen door dit lied. Beter gezegd, door dit lied het lied dus dat de aanleiding is voor dit artikel.
en de liturgische context van de ene zondag van de Dit lied kreeg vervolgens ook een plekje in andere
herfst.3) bundels, waaronder Van der Zee’s In het huis van de
En hij niet alleen, hetzelfde gaat op voor zijn mede- Levende (1986, pag. 80-81), de Evangelische Lied-
theologen/liturgen/dichters Tom Naastepad en Huub bundel (1999; nr. 53) en Tussentijds (2005; nr. 56).
Oosterhuis en voor de kerkmusicus Frits Mehrtens. In het Liedboek van 2013 werd het ook opgenomen
De dichters schrijven alle drie een Nederlandstalige naast de versie van Willem Barnard en Frits Mehr-
versie van het Benedicite: ‘Wij loven u met man en tens ‘Gij werken des Heren, zegent de Heer’ (resp.
macht’ (Tom Naastepad), ‘Loof de Heer, al wat ge- 154a en 154b).
maakt is’ (Huub Oosterhuis) en ‘Gij werken des He-
ren, zegen de Heer’ (Willem Barnard. Frits Mehrtens Melodie5)
schreef bij Barnards tekst de melodie. De anekdote Het grote voordeel van ‘Heel de schepping, prijs
die Barnard later noteert rond zijn tekst en melodie de Heer’ is, dat de melodie bekend is. Van der Zee
illustreert hoezeer zij aangeraakt waren: schreef zijn berijming op de melodie van Psalm 136.
Dat is geen willekeurige keuze. Hierboven, onder het
“En toen Mehrtens voor het eerst met de Nocturnen- kopje Psalm, werd al gewezen op de overeenkomst
gemeente in Amsterdam zijn baanbrekende muziek in literaire structuur tussen het Lied van de drie jon-
gezongen had bij de tekst van de lofzang in Daniël 3, gemannen en Psalm 136. In beide teksten is steeds
met die steeds herhaalde oproep ‘zegent de Heer’, de tweede zinshelft gelijk: ‘eeuwig duurt zijn trouw’
in Psalm 136, ‘bezing en verhoog hem in eeuwig-
3) In het kort: enerzijds het ballingschap-aspect van heid’ in het Benedicite. Beide liederen zijn een op-
deze zondag, anderzijds de oproep tot lofprijzing uit roep om te loven. Psalm 136 begint er mee (vs. 1-3)
Ef. 5. ‘Het is deze samenvoeging van uitersten, ellende en onderbouwt dat vele regels achter elkaar met tal
én lofzang, die de aandacht trok van o.a. Tom Naas- van redenen. Het Lied van de jongemannen noemt
tepad en Frits Mehrtens en mijzelf. Wij beseften, dat
we hier gestuit waren op een inzicht dat eigen is aan 4) Barnard, Op een stoel staan 3, 113.
de kerkzang van huis uit. Naarmate men verder van de 5) Zie voor een bespreking van de melodie het digitale
paasvreugde af is moet men des te gehoorzamer zingen. Liedboekcompendium: 154b - Heel de schepping, prijs
Het kerklied is er niet voor de religieuze vrije expressie, de Heer (liedboekcompendium.nl).
maar als oefenschool in de volharding.’ (Barnard, Op
een stoel staan 3, 113).
18 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Wim van der Zee (1930-1995) studeerde theologie Heel de schepping, prijs de Heer!
en werd vervolgens hervormd predikant. In 1982
werd hij secretaris van de Raad van Kerken in Ne- Het lied van de drie mannen in het vuur
derland, vanaf 1985 ook algemeen secretaris. Mede
vanuit deze functie was hij nauw betrokken bij de 1. Heel de schepping, prijs de Heer!
oecumene en bij zaken van vrede, gerechtigheid en Al zijn werken, geef Hem eer!
heelheid van de schepping. Toen hij predikant werd En gij, engelen in koor,
van de Maranathakerk in Den Haag – en kerkgebouw zing uw gloria ons voor.
waarin de principes van de Liturgische Beweging dui-
delijk aanwezig waren - ontwikkelde zich bij hem een 2. Zegen Hem, gij zon en maan,
grote belangstelling voor liturgie, die vervolgens ook sterren in uw vaste baan,
via verschillende publicaties duidelijk werd. laat uw licht in volle schijn
voor de Heer een loflied zijn.
al het geschapene en roept al deze werken des He-
ren op hun schepper te prijzen. Psalm 136 wordt ook 3. Alle wind en alle weer,
geciteerd in het Benedicite, zie vs. 67 (SV 89). alles wat er gaat tekeer,
angstaanjagend in uw kracht,
Gebruik wees de weerklank van Gods macht.
In het rooster Lied van de maand is ‘Heel de schep-
ping, prijs de Heer’ opgenomen voor de maand juli. 4. Licht en donker, dag en nacht,
Het is volop zomer, het is voor velen vakantietijd, een strenge winter, zomer zacht,
tijd om te genieten van o.a. de schepping. En al ge- ieder op zijn eigen tijd,
nietend is er alle aanleiding om de Schepper zelf te zing een lied de Heer gewijd.
loven (zie couplet 8).
Bovendien, als je zo al zingend de hele schepping 5. Berg en heuvel, rots en dal,
oproept om de Schepper te loven, brengt dat tege- klaterende waterval,
lijk de vraag onder ogen hoe met die schepping om geef luidkeels de echo weer
te gaan. Het verdwijnen van soorten, het teruglopen van de jubel tot zijn eer.
van biodiversiteit betekent ook minder stemmen in
het koor! 6. Alles wat op aarde groeit,
Toen het lied in Zingend Geloven I werd opgenomen, wat ontkiemt en wat er bloeit,
kreeg het de bondige omschrijving mee ‘Een lied wees een kleurig lofgedicht
voor de paasnacht’. Ook dit is een belangrijke aan- voor zijn vriendlijk aangezicht.
wijzing voor het liturgisch gebruik. Het is een zinvolle
aanwijzing; de redding van de drie mannen van de 7. Vogels, vissen, wild en vee,
vuurdood werd gezien als een beeld van Pasen. Zie dieren hoog en laag, doe mee,
ook couplet 9. De slotregel van deze strofe wijst op ieder met uw eigen stem,
het volgen van de Heer. Daartoe zijn we gered uit het in het feestconcert voor Hem.
vuur, uit de dood, om Hem achterna te gaan.
In noot 3 zijn enkele zinnen van Barnard geciteerd 8. En gij mensen, allen saam,
en ze komen nu opnieuw in beeld. Barnard schrijft: zegen nu de hoge naam,
‘Naarmate men verder van de paasvreugde af is voeg u in het grote koor
moet men des te gehoorzamer zingen. Het kerklied van zijn volk de eeuwen door.
is er niet voor de religieuze vrije expressie, maar als
oefenschool in de volharding.’ Het prijzen – zegenen 9. Want in ’t dodelijke uur
– van God is niet zozeer een geschenk van ons aan gaat Hij voor ons door het vuur
God, maar het is navolging. Het is een zaak van vol- en Hij zal ons op doen staan
harding, het is training. We worden erdoor gevormd, om Hem achterna te gaan.
en zo biedt lucht, leven.
10. Al wat leeft, wees welgemoed,
loof de Heer, want Hij is goed.
Zegen Hem dan, hier en nu,
want zijn goedheid zegent u.
tekst: Wim van der Zee
melodie: Genève 1562 – Psalm 136
19EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Verenigingsnieuws
Algemene Ledenvergadering 4 september in Apeldoorn
De eerstkomende algemene ledenvergadering
van de Vereniging van Gereformeerde Kerkmu-
sici wordt gehouden op zaterdag 4 september
in Apeldoorn. Evenals voorgaande jaren wordt
deze dag samen met de Koninklijke Vereniging
van Organisten en Kerkmusici georganiseerd.
Normaliter wordt de jaarvergadering in de
maand juni gehouden, maar omdat de ver-
enigingen geen risico willen lopen dat de jaar-
vergadering vanwege coronamaatregelen nog
geen doorgang kan vinden, is besloten om een
dsatum in september te kiezen. Er is goede
hoop dat er dan zonder al te veel COVID-19-be-
lemmeringen vergaderd kan worden.
De morgenvergadering vindt plaats in de Ju-
lianakerk, de middagvergadering in de Grote
Kerk.
In dit nummer treft u alvast het jaarverslag en
de financiële stukken aan. Meer informatie over
het programma en de medewerkenden volgt in
julinummer van EREdienst.
EREdienst digitaal
Veel tijdschriften en kranten worden tegen-
Apeldoorn, Grote Kerk woordig niet alleen in gedrukte maar ook in di-
Foto: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gitale vorm aangeboden. De VGK heeft vanaf
heden ook een digitale editie van haar tijd-
schrift EREdienst (zie in het hoofdmenu onder ‘Tijdschrift’ - EREdienst digitaal). Deze editie is exact aan
de gedrukte versie, maar wordt in de vorm van een flipbook aangeboden. Deze flipbooks zijn respon-
sive, wat betekent dat ze zich aanpassen aan de breedte van het scherm, waardoor ze geschikt zijn om
te lezen op tablets, mobiele telefoons, et cetera.
Abonnees en VGK-leden hebben in 2021 toegang tot EREdienst digitaal. Zij moeten zich daarvoor wel
eenmalig registreren als abonnee of lid. Na verzending van het ingevulde registratieformulier, ontvangt u
een e-mail waarin uw registratie-aanvraag wordt bevestigd. Wanneer de administratie heeft vastgesteld
dat u lid/abonnee bent, ontvangt u een bevestigingsmailtje met daarin uw gebruikersnaam en wacht-
woord. Vanaf dat moment kunt u inloggen. Na het inloggen kunt u uw wachtwoord wijzigen.
De inlogcodes zijn strikt persoonlijk en mogen niet aan derden verstrekt worden. Door u te registeren
gaat u met deze voorwaarde akkoord.
Alle nummers vanaf 2015 zijn gedigitaliseerd en beschikbaar.
Het VGK-bestuur gaat onderzoeken of er per 2022 diverse abonnementsvormen komen, bijvoorbeeld
gedrukt/digitaal of alleen digitaal.
Website: www.eredienst.com
20 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Jaarverslag
Jaarverslag anno Domini 2020
Het jaar 2020 zal de geschiedenis ingaan als het jaar waarin COVID-19 de hele wereld stillegde en stil
maakte. Vanzelfsprekendheden bleken er opeens niet meer te bestaan, het ritme van het dagelijkse leven
werd abrupt doorbroken. Dat gold zeker niet in de laatste plaats voor het kerkelijk leven in het algemeen en
de erediensten in het bijzonder. Van het ene op het andere moment was gemeentezang niet meer toege-
staan en moest besloten worden dat de gemeente zelfs niet meer kon samenkomen. Online-kerkdiensten
deden hun intrede. Sommige kerken besloten om hun kerkmusici hun werkzaamheden te ontnemen en
gebruik te maken van ‘ingeblikte’ muziek (YouTube, cd’s, etc.). In andere kerken bleven musici functioneren,
en verzorgden bijvoorbeeld een zanggroepje en een organist de kerkmuziek. Zij fungeerden als vertegen-
woordigers van de hele gemeente, waardoor de lofzang van de gemeente niet verstomde.
Natuurlijk heeft de coronacrisis in 2020 ook de activiteiten van de VGK beïnvloed. Desondanks konden
diverse zaken zelfs in tijden van een pandemie voortgezet worden, wat tot dankbaarheid stemt.
Bestuur
Op 6 maart, dus nog net voor ‘intelligente lockdown’, vergaderde het bestuur in de Martuskerk te Amers-
foort. Daarbij werden de punten besproken die in de meeste gevallen in dit jaarverslag vermeld worden.
In 2020 bestond het VGK-bestuur uit Alle Smith (voorzitter), Jan Smelik (secretaris), Jan Mulders (penning-
meester) en de leden David de Jong en – tot de jaarvergadering – Erik Zwiep. Sinds de algemene ledenver-
gadering in 2020 heeft het bestuur een vacature.
Jaarvergadering 2020
In het voorjaar was het plan de algemene ledenvergadering op 6 juni te houden in de Julianakerk en Grote
Kerk te Apeldoorn. In april bleek echter dat de lockdown het onmogelijk maakte om de jaarvergadering
Gezamenlijke afsluiting jaarvergadering KVOK-VGK
21EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
in juni doorgang te laten vinden. Pogingen om het programma te verplaatsen naar september mislukten,
omdat de kerkgebouwen en beoogde medewerkers niet beschikbaar waren.
In samenspraak met de Koninklijke Vereniging van Organisten en Kerkmusici werd besloten een sobere
jaarvergadering te houden op 12 september in de Martuskerk van Amersfoort. De dag beperkte zich tot
een middagbijeenkomst die bestond uit twee delen: een huishoudelijke vergadering en een gezamenlijke
afsluiting rond het onderwerp ‘Kerkmuziek in coronatijd’ (ingeleid door Anje de Heer).
Tijdens het huishoudelijke gedeelte werd afscheid genomen van bestuurslid Erik Zwiep, die sinds juni 2005
in het VGK-bestuur heeft gezeten. Als onderdeel van de huishoudelijke vergadering behandelde Erik het
onderwerp ‘Vesperpraktijk in Goes’.
Het verslag van de algemene ledenvergadering werd gepubliceerd in het novembernummer van het ver-
enigingsblad.
VGK-uitgaven
• Verenigingstijdschrift EREdienst
In 2020 verschenen zes nummers van het verenigingsblad, in de oneven maanden. Elk nummer omvatte
32 pagina’s (inclusief 4 pagina’s muziekbijlage). Het tijdschrift werd gedrukt door Vellendrukkerij BDU in
Barneveld. De redactie bestond uit Harmen Trimp, Johan Haaksma en hoofdredacteur Jan Smelik.
Bestuurs- en redactieleden verzorgden beurtelings de rubriek ‘Intonatie’. Harmen Trimp leverde een aantal
bijdragen in zijn serie ‘Monumentale gebouwen en orgels van vrijgemaakt-gereformeerde kerken’. Aan bod
kwamen de Waalse Kerk te Maastricht (januari), de Fonteinkerk te Haarlem (maart) en de Oosterkerk te
Groningen (september).
Jan Smelik schreef in het maartnummer een artikel met de titel: ‘‘Een vaste burcht’ – een lied voor de veer-
tigdagentijd?” Johan Haaksma publiceerde twee artikelen over orgelbegeleiding in de praktijk (mei en juli).
Van Aart-Jan de Jong werden drie artikelen (juli, september, november) opgenomen in EREdienst over li-
chamelijke handelingen in evangelische bijeenkomsten en in de gereformeerde liturgie. ‘Als zingen niet kan,
wat dan wel? – De lofzang in coronatijd’ was het onderwerp waarover Anje de Heer op de jaarvergadering
sprak. Van deze lezing verscheen in het novembernummer een schriftelijke versie.
Anje de Heer en Jan Smelik schreven toelichtingen bij het rooster Lied van de maand. De volgende liede-
ren uit het Liedboek (2013) werden besproken: 995, 982, 353, 378, 996, 423, 647 en 511. Verder waren er
besprekingen van Hemelhoog 130 en Gereformeerd Kerkboek 194.
In de rubriek Steunpunt Liturgie van het januarinummer verscheen het artikel ‘Een paasnachtviering’ van
Anje de Heer.
Een andere waardevolle rubriek in EREdienst is ‘Taal en liturgie’ die in 2020 opnieuw gecoördineerd werd
door Ria Borkent. De rubriek bevatte de volgende bijdragen:
maartnummer: Hardop vragen (Menno van der Beek)
meinummer: ‘Maar ik geloof helemaal niet in God’ (Roeland Smith)
julinummer: In wolken uitgesneden (René van Loenen)
septembernummer: Een gebed – tekst en context (Jan Groenleer)
novembernummer: “Berijmde psalmen zijn gezangen” Bij de tiende sterfdag van Willem Barnard’ (Ria Bor-
kent)
In jaargang 47 werden vijf muziekbijlagen opgenomen:
Liedboek 982 (‘In de bloembol is de krokus’) – Gerben Mourik
Liedboek 353 (‘Nu heeft het oude leven afgedaan’) – Gerrit ’t Hart
Liedboek 996 (‘Om eenvoudigen van geest’) – Wouter van Belle
Liedboek 423 (‘Nu wij uiteengaan’) – Christiaan Winter
Liedboek 647 (‘Voor mensen die naamloos’) – Rien Donkersloot
22 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
• Orgelbewerkingen bij liederen uit het Liedboek (2013)
In 2020 heeft het VGK-bestuur een nieuwe bladmuziekuitgave ontwikkeld en uitgegeven. Daarin zijn
zestien muziekbijlagen uit EREdienst opgenomen over liederen uit het Liedboek – Zingen en bidden in
huis en kerk. De bundel Orgelbewerkingen bij liederen uit het Liedboek (2013) zorgt ervoor dat de ko-
raalbewerkingen ook beschikbaar zijn voor niet-VGK-leden. De bundel biedt abonnees van EREdienst de
muziekbijlagen in een groter en beter leesbaar formaat (A4) dan ze in het tijdschrift afgedrukt stonden.
• Website
Evenals in 2019 werd de VGK-website onderhouden door Inside Services (Han Leentvaar) uit Dordrecht. De
inhoud van de site was de verantwoordelijkheid van de VGK-secretaris.
Districtswerk
Evenals voorgaande jaren was district 1 (Groningen) het enige district dat nog in leven is. Het district werkt
nauw samen met KVOK-afdeling Groningen. Over die samenwerking schreef districtsbestuurder Ties Wil-
deboer een artikel in het novembernummer van EREdienst.
Cursuswerk
In samenwerking met het Steunpunt Liturgie had het VGK-bestuur in het najaar van 2019 de cursus ‘Help!
Welk lied?’ georganiseerd. De cursus zou in het voorjaar van 2020 gehouden worden in Amersfoort en
Assen. Helaas waren er te weinig deelnemers zodat het bestuur op 6 maart, dus al voor de coronacrisis
uitbrak, de cursus moest afblazen. Er zouden enorme financiële tekorten ontstaan die de VGK niet kon en
wilde dragen. Opvallend was wel dat van degenen die zich voor de cursus opgeven, vrijwel niemand lid
van de VGK was.
Leden & abonnees
Het gaat niet goed met het aantal leden en abonnees. Op 1 januari 2020 bedroeg het aantal leden/abon-
nees 309, op 1 januari 2021 was dat aantal afgenomen tot 280.
De opzeggingen betreffen in steeds sterkere mate VGK-leden die al decennia lid zijn, maar hun organist-
schap beëindigd hebben, en dat een goed moment vinden om het lidmaatschap op te zeggen. Ook valt
op dat steeds vaker leden en abonnees afhaken omdat de plaatselijke liturgische en kerkmuzikale praktijk
geen aansluiting meer heeft met de praktijk waar de VGK zich op richt met het Liedboek en Gereformeerd
Kerkboek als basis van de kerkmuziek.
Om met een paar positieve berichten dit jaarverslag te besluiten: op 24 april 2020 ontving collega Bé Mooi-
broek een koninklijke onderscheiding. Richard Vos uit Ruinerwold won op 10 oktober de eerste prijs op het
orgelconcours van de Stichting Groningen Orgelland.
Jan Smelik, secretaris
23EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Jaarcijfers
Jaarrekening 2020 en begroting 2021
Inkomsten Begroting Werkelijk Begroting Uitgaven Begroting Werkelijk Begroting
2020 2020 2021 2020 2020 2021
Contributie EREdienst
Publicaties € 13.500 € 13.730 € 12.375 Publicaties € 10.560 € 9.980 € 9.960
Cursussen Cursussen €0 € 880 € 80
€ 1.200 € 2.365 € 360 Verenigingskosten
Totaal Totaal € 5.100 € 435 € 5.100
Overschot € 435 Tekort € 15.660 € 15.140
€ 4.828
€ 14.700 € 16.530 € 12.735 € 960 € 2.405
408 € 16.123
Balans 2020 Begin 2020 Eind 2020 Verschil
€ 8.938 € 9.346 € 408
Saldi € 15.537 €1
Betaalrekening € 24.475 € 15.538 € 409
Spaarrekening € 24.884
Toelichting
• De contributies waren voorzichtig ingeschat, en dat was terecht, want aan contributies over 2020 is vrij-
wel precies € 13.500 binnengekomen. Het meerdere is vrijwel gelijk aan de contributies over 2019 die nog
binnengekomen zijn in 2020. Aan het eind van 2020 hadden er tien abonnees/leden nog niet betaald. Voor
2021 rekenen we met 275 betalende leden en abonnees.
• De uitgaven aan EREdienst zijn lager geworden dan begroot. Nadat we er in 2019 achter kwamen dat 32
pagina’s drukken goedkoper is dan 28, heeft de hoofdredacteur ieder nummer van EREdienst consequent
32 pagina’s gemaakt.
• Voor ‘Publicaties’ (inkomsten en uitgaven) hadden we bij het opstellen van de begroting gedacht alleen
nog voorraad van ons eerste orgelboek te verkopen, maar we hebben nu een tweede waarvan de op-
brengst inmiddels al bijna het dubbele is van de investering. Ongeveer driekwart van de bestellingen van
dit nieuwe boek komt van buiten de vereniging (wat vanuit financieel oogpunt gezien gunstig is). Voor 2021
rekenen we met een kleine verkoop van twintig exemplaren; daarvoor is de voorraad die we nog hebben
voldoende, zodat er alleen voor het verzenden nog kosten gemaakt worden.
• Voor de cursus ‘Help, een lied!’ hebben zich mensen aangemeld onder betaling vooraf van het cursus-
geld. Uiteindelijk ging de cursus niet door, en is het cursusgeld terugbetaald.
• Bij de ‘Verenigingskosten’ zitten wat plussen en minnen t.o.v. 2019; het grootste verschil zit in de jaarver-
gadering die vanwege de coronacrisis beperkt gehouden is: ongeveer 340 euro goedkoper.
• Dat we het voor 2020 begrote tekort hebben omgezet in een klein overschot is grotendeels verklaard door
het nieuwe boek Orgelbewerkingen bij liederen uit het Liedboek (2013).
• Bezuinigingen en winstgevende activiteiten (zoals in voorgaande jaren) zijn niet ieder jaar te herhalen of
vol te houden. Een verhoging van de contributie willen we ook niet, nadat we dat vorig jaar al gedaan had-
den. Daarom zullen we 2021 waarschijnlijk met een stevig verlies afsluiten.
Uiteraard is dat een punt van zorg, en zal het bestuur zich hierop bezinnen (later dit jaar).
Jan Mulders, penningmeester
24 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Nieuwe uitgaven
Cd ‘Kerkmuziek van nu 2’
Bij de Stichting Nieuwe kerkmuziek verscheen een dubbel-
cd: ‘Kerkmuziek van nu 2’, een compilatie van opnames die
de laatste tien jaar gemaakt zijn van kerkmuziek uit Neder-
land en Vlaanderen. Mede door middel van haar cd’s wil
de stichting haar doel realiseren: de groep liefhebbers van
kerkmuziek vergroten, zodat kerkmuziek niet slechts een lief-
hebberij van ingewijden blijft. Daarbij valt de nadruk op het
‘klassieke’ liturgische genre in diensten van protestantse, ka-
tholieke en oecumenische kerken. Daarnaast is er aandacht
voor muziek van de zg. basisbeweging en ekklesia’s (voor-
heen: studentengemeenten), en incidenteel voor categorieën
als geestelijke en evangelicale muziek.
Deze uitgave biedt een dwarsdoorsnee van wat er tegen-
woordig aan kerkmuziek zoal voorhanden is, en dat levert
een gevarieerd beeld op.
Het koor speelt een belangrijke rol in het leeuwendeel van de composities. Eenstemmig of meerstemmig,
alleen of in wisselzang met gemeente (bv. het vreugdevolle openingsnummer Psalm 100 van Kees van
Eersel), meestal met instrumentale begeleiding, in enkele gevallen a capella (bv. het mooie Dominus Deus
van Ludo Claessen). Daarnaast vinden we solozang met begeleiding, alsmede enkele zuiver instrumentale
stukken.
Begeleidingen worden uitgevoerd op orgel of piano, waaraan andere instrumenten als fluit of viool toe-
gevoegd kunnen zijn. Die laatsten hebben meestal een decoratieve, maar in één geval een functionele
functie. In het lied ‘Ruach in beginsel’ van Arjan van Baest wordt de ongrijpbaarheid van de adem/geest
(Hebreeuws: ruach) mooi verklankt in een fluitsolo. Een bijzondere kleuring geeft ook de toegevoegde harp-
partij aan het oorspronkelijk a capella zesstemmige koorwerk ‘Justorum Animae’ van Kees van Eersel. Op-
merkelijk is verder de uitvoering van het bekende lied ‘Zeven was voldoende’ (LB 383) met door elektrische
gitaar begeleide solozang, in een bewerking van gitarist Wiek Hijmans, die ook de uitvoering verzorgde
samen met zangeres Johannette Zomer.
Het drietal instrumentale stukken is vermeldenswaardig, ze treden buiten gebruikelijke kaders van kerkmu-
ziek. Op de Geneefse melodie van psalm 16 improviseert pianist Boudewijn Zwart op basis van aan een
de kop ontleend herhaald drieakkoorden-motief in de linkerhand een ballad a la Oscar Peterson. Klooster-
broeder Kris Oelbrandt volgt in ‘Catharsis - The second degree’ (betreffende de trappen van nederigheid in
de Benedictijnse regel) een vergelijkbare werkwijze in een iets ander idioom. Geïnspireerd door kruisweg-
staties schreef Jan Marten de Vries in de cyclus ‘Kreuzweg’, zeven korte stukken voor viool en piano, die
doen denken aan kamermuziek van Messiaen, twee ervan zijn op de cd te horen.
Zoals hieruit al blijkt is er een variëteit aan klanktalen. Traditioneel, toegankelijk, bijvoorbeeld in liederen
uit de ekklesia invloedsfeer (Tom Löwenthal, Antoine Oomen e.a.), en ook die van Peter Sneep en Dirk
Zwart. Beïnvloed door anglicaanse kerkmuziek, in bijna smeltende welluidendheid met mild kleurende dis-
sonanten bij Daniel Rouwkema, of met pakkende virtuositeit en jazzy ritmes à la John Rutter bij Sietze de
Vries. Associaties oproepend met Duitse muziek gelinkt aan de liturgische beweging (Psalm 138 van Wil-
lem Blonk), of met de twintigste eeuwse Franse orgelschool (‘O kom, o kom, Immanuel’ van Aart de Kort).
Repetitieve (minimal) muziek, ‘Kom tot ons, de wereld wacht’ van Jaco van Leeuwen herinnert sterk aan
improvisaties i.s.m. vocalisten van Bert Matter, bijzonder effectief wordt de techniek ingezet om ‘Een lange
stoet’ te verklanken door Toon Hagen.
25EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
De moeilijkheidsgraad van uitvoering is al even divers. Sommige werken zijn door eenvoudige koren en
begeleiders vrij snel goed tot klinken te brengen, wat uiterst praktisch is in een liturgische praktijk, bij-
voorbeeld ‘Bewaar ons in uw naam’ van Jan Raas. Andere composities zijn eveneens voor een doorsnee
cantorij met enige oefening te zingen, maar daarbij is professionele begeleiding nodig, bijvoorbeeld de
liederen op muziek van Antoine Oomen. De a capella-stukken vragen een goed getraind koor, en dan zijn er
composities waar zowel koor als begeleider(s) wat in hun mars moeten hebben, zoals ‘Missa Transfiguratio-
nis’ van Kurt Bikkembergs.
Het grootste deel van de teksten is voor geoefende bijbellezers direct te begrijpen, sommigen (o.a. van
Huub Oosterhuis) doen een groter beroep op het associatievermogen van de luisteraar. Dat laatste geldt
zeker voor bijdragen uit het Nieuw Liedfonds, dat zich inzet voor het maken van liturgische muziek op tek-
sten van vrouwen. Ze getuigen van een grote theologische openheid, doen soms eerder boeddhistisch dan
christelijk aan. Mooie beeldende poëzie, dat zeker.
Dit is slechts en greep uit de inhoud, er zou meer te noemen zijn. Al met al een uitgave met een afwisselend
programma, een paar uur luisterplezier voor een zeer redelijke prijs. En wellicht inspiratie voor de eigen
kerkmuziekpraktijk, voor verder geïnteresseerden staat in het cd-boekje bij alle nummers vermeld op welke
cd´s ze eerder verschenen en waar bladmuziek verkrijgbaar is.
Johan Haaksma
De dubbel-cd is alleen te bestellen via www.kerkmuziek.nu
Ontvangen uitgaven Orgelbewerkingen van
liederen uit het Liedboek (2013)
Christaan Ingelse, Psalmen deel 5:
Psalm 41-50. Bewerkingen van Liedboek 137a, 305, 343, 353,
Ridderkerk: Spiritoso 374, 418, 423, 673, 816, 817, 885, 913, 970,
Prijs: € 15,90 982, 996 en
Bestellen: https://spiritoso.nl/ 1016
Paul Ritchie, Variaties over Psalm Prijs en
121, deel 7.
Ridderkerk: Spiritoso bestelwijze
Prijs: €11,90
Bestellen: https://spiritoso.nl/ De bundel
Paul Wols, Een gouden kleinood. (66 pagina’s)
deel I. (Psalm 17, 19, 20, 24, 42,
65) kan besteld
Ridderkerk: Spiritoso
Prijs: € 12,90 worden door
Bestellen: https://spiritoso.nl/
een e-mail te
Paul Wols, Een gouden kleinood.
deel II. (Psalm Psalm 42, 51, 65, sturen naar het
68, 77, 84, 121, 123; Een vaste
burcht) VGK-secreta-
Ridderkerk: Spiritoso
Prijs: € 12,90 riaat: secreta- ri-
Bestellen: https://spiritoso.nl
aat@eredienst.
com. Vermeld in
het mailtje uw
adresgegevens! U ontvangt een bevestiging van
uw bestelling, waarbij ook de betaalgegevens
vermeld worden. Na betaling wordt uw bestelling
verstuurd. De bundel kost 15 euro. VGK-leden
en -abonnees kunnen één exemplaar kopen voor
10 euro. De verzend- en portokosten bedragen
4 euro.
26 EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Berichten
Cd & boek ‘Mijn stem zal niet meer zwijgen’ In
JSB Records heeft onlangs een cd en boek uitgegeven onder de titel
‘Mijn stem zal niet meer zwijgen (Psalm 30)’. Op de cd speelt Sietze de
Vries op het orgel in de Martinikerk van Groningen negen zettingen en
improvisaties over de Geneefse psalmen 8, 22, 30, 42, 88, 96, 111, 126
en 133.
Het bijbehorende (ingebonden) boek bevat negen meditaties over deze
psalmen, geschreven door André F. Troost, Alfred van de Weg, Sytze
de Vries, Antoine Bodar, Andries Zoutendijk, David de Jong, Tonnis
van Eerden, Pieter Versloot en Klaas Pieterman. Verder bevat het boek
een artikel van Jan R. Luth over het Geneefse psalter in Nederland.
het boek zijn landschapsfoto’s van de provincie Groningen van Anjo de
Haan opgenomen.
Het boek kost € 24,95.
Meer info en bestellen: https://www.jsbrecords.nl.
Symposium ‘Passie voor psalmzang’
De Theologische Universiteit Apeldoorn (TUA) organiseert op woensdag 16 juni 2021, in samenwerking met
uitgeverij De Banier, het symposium ‘Passie voor psalmzang. Het psalmboek in de Nederlandse gereformeer-
de traditie.’ Aanleiding is het verschijnen van het boek Ons psalmboek van dr. Jaco van der Knijff, docent
liturgiek aan de TUA.
Tijdens het symposium staat de eeuwenoude traditie centraal waarin
dit psalmboek z’n uiteindelijke gestalte kreeg. De sprekers belichten de
diverse aspecten van deze kerkliedtraditie: het begin bij Calvijn in Ge-
nève (dr. Dick Wursten), de manier van psalmzingen in de Gouden Eeuw
in ons land (dr. Jan R. Luth), de concurrentiestrijd tussen psalmen en
gezangen in de negentiende eeuw (dr. Jan Smelik), de verhouding tus-
sen lied en preek (dr. Maarten J. Kater) en de huidige manier waarop de
psalmen gezongen (kunnen) worden (dr. Hanna Rijken).
De dag wordt afgesloten met een muzikale boekpresentatie waaraan
zangers van de TUA-cantorij onder leiding van Hanna Rijken hun mede-
werking verlenen.
Het programma vindt (onder het voorbehoud van de coronamaatrege-
len) plaats in de Barnabaskerk in Apeldoorn. Daar kan een beperkt aan-
tal deelnemers toegelaten worden (op volgorde van aanmelding). Het is
daarnaast mogelijk om via een betaalde livestream het programma mee
te maken.
De dag duurt van 9.30-16.30 uur. Kosten voor het hele programma in Apeldoorn (incl. koffie/thee, lunch en
exemplaar Ons psalmboek): € 42,50, via livestream (incl. exemplaar Ons psalmboek): € 17,50. Ook is het mo-
gelijk alleen de muzikale boekpresentatie (vanaf 15.15 uur) bij te wonen (kosten: € 12,50 incl. exemplaar Ons
psalmboek) of online te volgen (kosten € 15,00 incl. exemplaar Ons psalmboek).
Aanmelding kan via de site van de TUA: https://www.tua.nl/nl/agenda/symposium-passie-voor-psalmzang.
27EREdienst | jaargang 48 | nummer 3 | 2021
Uitgave van de
Vereniging van Gereformeerde Kerkmusici
(VGK)