Juni 2012 &Muziek liturgie
jaargang 81, nr. 3 Tijdschrift van de Koninklijke Vereniging van Organisten en Kerkmusici
Themanummer:
Liturgie bij rouw en uitvaart
Muziek & Liturgie is een van de tijdschriften Bij de voorkant: Een negentiende-eeuws grafmonument op Zorg-
van de Koninklijke Vereniging van Organisten vlied. Foto: Willem Jan Cevaal
en Kerkmusici. De doelstelling is de Bij de achterkant: Gezicht op de Haarlemse St.-Bavokerk vanuit het
behartiging en bevordering van de orgelcultuur zuid-oosten. Op de voorgrond een rouwstoet en onder de afbeelding
en de kerkmuziek. een lofdicht op het gebouw.
Gravure uit 1628 door Jan van de Velde naar een tekening van Pieter
Redactie Jansz. Saenredam.
Willem Jan Cevaal, Sebastiaan ’t Hart, Janieke Mollenhorst,
Peter Ouwerkerk (tevens vormgeving), Oane Reitsma Muziek & Liturgie, juni 2012
Tijdelijke hoofdredactie: Wim Kloppenburg (jaargang 81, nr. 3)
Gastauteurs in dit nummer
Roel A. Bosch, Pieter Endedijk, Hans van Haeften, Thomas Quartier
Corrector
Janneke Lourens
Muziekbijlagen
Muziekcommissie: Gonny van der Maten ([email protected]), Dick
Sanderman, Dick Troost, Dennis Vallenduuk
Zetwerk: Wout van Andel
Advertenties
Retra PubliciteitsService BV, Postbus 333, 2040 AH Zandvoort.
Contactpersoon: Cisca Kramer, 023-5718480, fax 023-5716002, e-mail
[email protected]
Druk
Drukkerij Verloop, Alblasserdam; www.verloop.nl
Overname van artikelen in dit blad is slechts toegestaan na toestem-
ming van de hoofdredacteur.
Muziek & Liturgie is in braille beschikbaar bij de CBB, Christelijke Bi-
bliotheek voor Blinden en Slechtzienden, Postbus 131, 3850 AC Ermelo,
0341 565 499, [email protected], www.cbb.nl
Redactieadres: Opmaat: Liturgische kaders bij uitvaarten 3
Redactie Muziek & Liturgie, Postbus 1091,
1000 BB Amsterdam Liturgische spiritualiteit bij afscheid 4
[email protected]
tel. 020 4880481 | fax 020 4880478 Orgels en organisten op Zorgvlied 8
Bestuur KVOK Muziek voor uitvaartdiensten 12
Frits Zwart (voorzitter), Hans Beek (secretaris), Ad Krijger (tweede
secretaris), Cor Rooijackers (penningmeester), Maarten Diepenbroek, Spelenderwijs 15
Jack Gardeniers, Sebastian ’t Hart, Willeke den Hertog-Smits en Olga
de Kort-Koulikova (leden) Liedbesperking: Psalm 2 –
Adres secretariaat: Hans Beek, Klipper 49, 9801 MT Zuidhorn; de storende Kerstpsalm 19
0594 507876, [email protected]
Adres penningmeester: Cor Rooijackers, Professor Schermerhornlaan Muziekbijlage: Want een Kind is ons gegeven 22
91, 5707 KG Helmond; 0492 548488, [email protected] (Daniel Rouwkema)
Ledenadministratie KVOK Liedbespreking:
Harco Clevering, Jabbingelaan 21, 9591 AL Onstwedde; 0599 331890, In de duisternis verwachten wij het licht 27
[email protected]
Portret: ‘De kerkzang is verstild geraakt...’ –
Bankrekeningen KVOK: Daniel Rouwkema 28
Nederland: Postbank 10 20 03, ABN-Amro 45 48 03 184, IBAN: NL17ABNA454803184,
SWIFT-BIC-code ABNANL2A. België: Bank van de Post 000 - 3258201 - 68; Livemuziek bij uitvaarten 30
Duitsland: Oldenburgische Landesbank 710 87159 01 (Bankleitzahl 280 200 50)
Signalement: Muziek raakt de ziel 33
Lidmaatschap KVOK:
Men kan zich als lid opgeven bij de ledenadministratie. Leden kunnen zich abonneren op De uitvaartdienst – een pleidooi voor de
de verenigingstijdschriften Het Orgel, Muziek & Liturgie en het actualiteitenblad NotaBene ‘heilzame routine’ van de liturgie 34
(zie hieronder) Ze krijgen tevens de ZomerAgenda (eenmaal per jaar een overzicht van
ISSN 1569-416X orgelconcerten in de zomer) toegezonden. Het lidmaatschap loopt parallel aan het Barbara van Nicomedië – Patrones van de
kalenderjaar en wordt automatisch verlengd indien niet één maand voor de vervaldatum is
opgezegd. stervenden, behoedster van mijnwerkers en
Abonnementsvormen tijdschriften KVOK: inhoudtunnelbouwers 38
Muziek & Liturgie + NotaBene € 50 (Europa € 60, buiten Europa € 65)
Het Orgel + NotaBene € 60 (Europa € 70, buiten Europa: € 75) Liedsuggesties:
Muziek & Liturgie + Het Orgel + NotaBene € 75 (Europa € 90, buiten Europa € 95) 16 september t/m 25 november 2012 42
De redactie probeert zorgvuldig om te gaan met beeldrechten. Bij vermeend oneigen-
lijk gebruik van afbeeldingen gelieve met de hoofdredacteur contact op te nemen.
&2 Muziek liturgie
opmaat
Sebastiaan ’t Hart
Dit nummer van Muziek & Liturgie gaat over het laat- die kaders niet zelden verruimd.
ste afscheid en de muzikale en liturgische keuzes die Hoe divers en persoonlijk uitvaartrituelen ook mo-
daarbij gemaakt kunnen worden. Het lijkt er soms op gen zijn, de overeenstemming in de keuze van de
dat hedendaagse uitvaartrituelen slechts de beperking muziek is opmerkelijk. Hierover heerst blijkbaar
van de eigen fantasie kennen. Verzin het, en het be- meer consensus dan over de rituelen en gesproken
staat. Of anders, haasten uitvaartondernemers zich te teksten. De vele orgelalbums met ‘begrafenismu-
zeggen, kan het geregeld worden. In hun advertenties ziek’ zijn er een voorbeeld van: ze zijn opvallend ho-
benadrukken zij de persoonlijke invulling die een uit- mogeen wat betreft hun inhoud. Er zijn weliswaar
vaartplechtigheid kan krijgen, en daarmee doelen ze verschillen tussen bijvoorbeeld Duitse en Engelse
niet alleen op de kleur van de kist. verzamelalbums, maar er zijn er maar weinig waarin
Ter illustratie enkele scènes op een gemeentelijke be- tevergeefs naar bijvoorbeeld ‘het Largo’ van Händel
graafplaats in het midden van Nederland: wordt gezocht. In Nederland is de situatie anders
dan in Duitsland of Engeland. Een ‘Gymnopédie’
De dienst is voorbij, de organist van Erik Satie wordt hier bij
heeft de sleutel van het orgel mijn weten niet snel van een
omgedraaid, zijn tas gepakt Liturgische organist gevraagd. Des te va-
en loopt de trap af. Als hij de ker wordt het via een cd-spe-
aula verlaat, klinkt plotseling ler ten gehore gebracht. Maar
luide draaiorgelmuziek. Geen kaders eenheid in het liedrepertoire
stemmige treurmarsen, maar is er wel degelijk. Ik vermoed
vrolijke walsen schallen over de dat menige protestantse or-
begraafplaats. Een groot draai- bij ganist met ‘De Heer is mijn
orgel staat langszij de stoet herder’, ‘Blijf mij nabij’, ‘Veilig
opgesteld. Het extraverte leven uitvaarten in Jezus’ armen’ en een aantal
van de overledene dient op ge- liederen van Huub Oosterhuis
paste wijze te worden gevierd, in zijn tas, of ten langen leste
zo verklaart een van de broers uit zijn hoofd, het merendeel
met pretlichtjes in zijn ogen. van de uitvaartdiensten kan
spelen. Hunkering naar ver-
Ergens in de stad: een glim- trouwdheid, gebrek aan liede-
mend witte rouwauto, gevolgd door een onafzien- renkennis, of eenvoudigweg de macht der gewoonte
bare stoet van vele tientallen volgauto’s, allemaal zorgen voor deze beperkte keuze. Ofschoon soms
even blinkend wit. Glitter en glamour als laatste saai, geeft dit wel te denken. Als het erop aan komt,
eerbetoon. als de grens tussen leven en dood wordt overschre-
den, zijn er blijkbaar maar weinig liederen waar een
Een groter contrast met de begrafenis van een dakloze brede groep mensen op terug kan vallen. De katho-
is ondenkbaar. Een ruwhouten kist staat voorin de aula, lieke (=algemene) kerk moet dit al vroeg onderkend
en om de kist vijf mensen en een hond. Een ‘staatsbe- hebben. Voor alle gelovigen klinken dezelfde woor-
grafenis’, maar dan van de Sociale Dienst. den, en klonk eeuwenlang dezelfde muziek bij het
De vraag die voor organisten en kerkmusici relevant is: afscheid van de wereld. ‘Requiem eternam’ en ‘In
wat speel of zing je bij uitvaartdiensten en -plechtighe- Paradisum’. Mogen de engelen u geleiden naar het
den? Hoever buiten de (traditionele) kerkelijke kaders paradijs. Het is niet verwonderlijk dat in vele paro-
moet je soms denken? Nu zijn uitvaartrituelen binnen chiekerken nog altijd, of sinds een aantal jaren weer
de kerk in het algemeen vaster omlijnd dan die daar- opnieuw, de gregoriaanse Requiemmis wordt ge-
buiten. Maar om tegemoet te komen aan persoonlijke zongen. Als oase van rust en troost.
wensen van de overledene of nabestaanden, worden Ik zou soms willen dat ik katholiek was. •
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 3
thema
De huidige kerkelijke uitvaart lijkt soms op een wilde tuin met allerlei rituele gewassen waar
mensen een bont boeket uit kunnen plukken. Dat geldt voor hen die nadenken over hun eigen
uitvaart, familie en vrienden, maar ook voor degenen die als vrijwilliger of professional een rol in de
uitvaartliturgie spelen. Allen worden met veel mogelijkheden en wensen geconfronteerd, maar ook
met voorschriften en beperkingen.
Liturgische spiritualiteit bij afscheid
Huidige uitvaartliturgie, muzikale rituelen en monastieke wortels
Thomas Quartier
De vraag is dan: wat ís een liturgische het verlangen van mensen om een ker- uitvaartmuziek recapituleert dan het le-
uitvaart in wezen? Waarop komt het kelijke uitvaart te krijgen niet vergelijk- ven, maar opent ze de blik ook voor het
werkelijk aan? Gaat het om een creatieve baar met het verlangen zo’n duizend voortbestaan? Natuurlijk hoeft daar niet
zelfontplooiing van de nabestaanden of jaar geleden om liturgisch herdacht iedereen in te geloven. We weten uit li-
de voorganger? Of gaat het om een tra- te worden door de monniken? Zijn de turgisch onderzoek dat lang niet elke
ditioneel gebeuren met weinig ruimte vrijwilligers en professionals van van- deelnemer aan een kerkelijke uitvaart
voor persoonlijke deelname? Mijn stel- daag niet een beetje zoals de monniken letterlijk in God gelooft; maar tegelijk
ling is dat bij een echt liturgisch afscheid van Odilo? Ook zij geven vorm aan uit- weten we ook dat bijna iedereen een
altijd beide kanten horen: zelfontplooi- vaarten die op anderen –soms gasten, hoop op een voortbestaan na de dood
ing én een traditioneel kader. soms vreemden– gericht zijn. ervaart. Slechts weinige deelnemers aan
De verhouding tussen de individuele kerkelijke uitvaarten wijzen deze hoop
dode, liturgische vormen en een vraag Muzikale rituelen af. Hoe kan de lievelingsmuziek van de
naar liturgische diensten die het aanbod dode hier echter uitdrukking aan geven?
ver overstijgt, speelde ook al in een ver Muziek is een van de belangrijkste ritu- De voornaamste taak van kerkmusici
verleden. Tegen het einde van het eerste elen bij uitvaarten en kent een wissel- ligt er wellicht in een brug te slaan tus-
millennium werd de benedictijnse abt vallige geschiedenis. Dat gold ook al in sen individuele muzikale voorkeur en
Odilo van Cluny (Frankrijk) met de vraag de tijd van abt Odilo. Waar de psalmen de liturgische openheid van de muziek.
geconfronteerd of hij en zijn monniken bij de uitvaart in de vroege kerk een Want rituele muziek raakt mensen ‘tot
voor overledenen konden bidden, mis- vreugdevol karakter kenden, één en al in het merg’, zoals de Amerikaanse ritu-
sen konden opdragen en andere litur- Halleluja, kwam in de middeleeuwse oloog Ronald Grimes het formuleert.
gische handelingen konden verrichten. kerk het Dies Irae naar voren. Dit had Abt Odilo heeft daaraan zeker nog niet
De individuele mens wilde in de litur- te maken met een sterkere nadruk op gedacht, maar zijn monastieke spiritua-
gische schoot van het klooster een plek het individu dat voor het gericht van liteit kan wellicht helpen om de rol van
hebben. Abt Odilo bedacht toen dat het God moest verschijnen. De zorg om de muzikale rituelen in de huidige uitvaart-
goed zou zijn, dit alles op één bepaalde individuele toekomst was in plaats ge- liturgie opnieuw te belichten. In menig
dag te bundelen; 2 november, het katho- komen van de collectieve hemelse ge- opzicht heeft de kerkmusicus namelijk
lieke feest Allerzielen was geboren. Een neugten van de eerste eeuwen; vreugde de rol van voorganger.
duidelijk kader waarbinnen het individu over het bereikte paradijs maakte plaats
een plek kreeg. Een dergelijke collectie- voor de angst voor het laatste oordeel. Authentiek
ve oplossing zal tegenwoordig niet vol- Tegenwoordig lijkt weer een andere
staan, maar het kan wellicht wel helpen trend aan de gang, het hiernamaals Welke houding moet de kerkmusicus als
in de traditie die abt Odilo belichaamt na lijkt geheel uit het repertoire van de ritueel voorganger meebrengen als we
te denken over wat rituelen bij uitvaart uitvaartmuziek verdwenen te zijn. Het in de traditie van abt Odilo stappen? Het
wezenlijk zijn, en welke lering daaruit te gaat nu vaak om de lievelingsmuziek belangrijkste keurmerk voor een kerk-
trekken is voor de vormgeving. Want is van de dode of zijn dierbaren: ‘Draai musicus is –nog vóór zijn of haar virtuo-
maar wat opa het mooist vond’. De siteit– de authenticiteit. Als we muzikale
&4 Muziek liturgie
authenticiteit die ook door de ‘luisteraar’ of het In paradisum. De traditie van abt de ‘woorden’ (vox). Bij het maken van
in de uitvaartliturgie kan worden waar-
genomen willen begrijpen, dienen we Odilo van Cluny verduidelijkt dit: het muziek is het criterium dat je vanuit het
op zoek te gaan naar een spirituele basis
van de liturgische muziek. Deze is ge- innerlijk van de mens moet volledig in hart zingt, speelt of luistert. Want: ‘Wat
legen in het bijzondere karakter ervan:
het niet alledaagse dat tegelijk vertrouwd overeenstemming zijn met het geluid je niet in je hebt, kun je ook niet geven’,
klinkt. De praktijk leert dat het moeilijk
is om hier een geschikt repertoire voor dat hij maakt of hoort –het moet bij wij- zoals ik onlangs van een geoefende mo-
te vinden. Maar de authenticiteit van de
uitvoerende en het liturgische gebeuren ze van spreken van of naar binnen klin- nastieke zanger hoorde. Ik noem dit een
kan voor mensen een dimensie van de
muziek ontsluiten die anders verborgen ken– zo is namelijk de maatstaf van de horizontale harmonie van innerlijk en
blijft, onafhankelijk van de partituur. Dat
kan ook gelden voor mensen die niet monastieke zang. De monniken putten uiterlijk. De harmonie speelt zich af in
met de liturgische traditie vertrouwd
zijn. Die authenticiteit van de liturgisch- dit uit het document van hun diepste jezelf als je zingt, speelt of echt luistert.
muzikale performance is echter alleen
maar mogelijk als er een dieptedimen- inspiratie, de Zonder een geleefde
sie is.
Concreet betekent dit, dat er een span- Regel van Bene- liturgische spirituali-
ning zit in het musiceren tijdens een
uitvaart: aan de ene kant komen mensen dictus: ‘Laten wij teit zal ook de liturgi-
met hun eigen wensen, aan de andere
kant stellen ze echter ook de traditie van dan bedenken in Bij een echt liturgisch sche muziek minder
de kerkmuziek op prijs. Een moeilijke welke gestelte- dicht bij de dieptedi-
spagaat, waar ook nog eens de eigen
muzikale kunde en verantwoordelijk- nis wij voor het afscheid horen altijd mensie zitten. Daar-
heid van de musicus bij komt, en niet op aanschijn van naast is er ook nog
de laatste plaats de liturgie als religieus
gebeuren. Een dieptedimensie is op zich God en van zijn zelfontplooiing én een een verticale harmo-
niet normatief, ze is niet ingevuld. Maar engelen moeten nie van innerlijk en
de verantwoordelijkheid van de musicus
is juist hieraan zo invulling te geven dat staan, en ver- traditioneel kader uiterlijk die het eigen
het past bij de rouwenden, de gasten, de richten wij ons zelf overschrijdt. De
overledene én de liturgie.
psalmgezang musicus staat er na-
Innerlijk en uiterlijk
zó, dat ons hart melijk niet zomaar
Authenticiteit heeft met de verhouding
tussen innerlijk en uiterlijk te maken in harmonie authentiek zichzelf
die juist door de muziek geïntensiveerd
wordt. Dat geldt voor een modern liedje is met onze woorden’ (RB 19,6). Het te wezen; hij staat ‘voor God en zijn en-
net zo als voor een orgelstuk van Bach
gaat hier weliswaar om de klassieke gelen’, aldus de Regula Benedicti.
psalmzang, maar hetzelfde geldt voor Het lijkt alsof dit een beperking oplegt
de muziekkeuze bij de uitvaartliturgie. aan de autonome muzikale zelfverwer-
De uitvoerenden moeten authentiek kelijking in de liturgie. En inderdaad,
zijn. Ze moeten spelen of zingen in het komt er ‘voor God en zijn engelen’ op
overeenstemming met hun innerlijk, aan dat je vanuit je hart zingt of speelt.
maar tegelijk moet het ook in overeen- En dat hart is op zijn beurt dicht bij God.
stemming zijn met het innerlijk van de Liturgische muziek is dus nooit wille-
deelnemers, de familie, de overledene keurig maar legt er getuigenis van af op
en niet op de laatste plaats met de litur- het Hogere gericht te zijn. Wat betekent
gie – met God. dat voor de uitvaartmuziek? Dat er gren-
Horizontaal en verticaal zen zijn, zeker. Maar ook dat die grenzen
niets met ‘regeltjes’ te maken hebben.
Het draait bij de uitvaartmuziek om Het gaat eerder om een kader dat het
datgene wat de mens voelt, ervaart en grenzeloze kan openen. En daar hebben
gelooft. Dat wordt naar buiten gedra- mensen die met verlies geconfronteerd
gen. In de woorden van monnikenva- worden behoefte aan. Liturgische mu-
der Benedictus: het ‘hart’ (mens) is het ziek hoeft dan niet per se ‘vroom’ te zijn,
innerlijk dat uitstraalt naar de ‘stem’, maar moet wel een bepaalde horizontale
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 5
en verticale harmonie tussen innerlijk dentie van het Zelf – wellicht naar God het liturgische huis van de kerk verlan-
gen, met name als het om de muziek
en uiterlijk, mens en liturgie, mogelijk toe. gaat. Wat betekent muzikale gastvrij-
heid als mensen geen enkel lied meer
maken. Voor allen die samen de uitvaart- herkennen? Monnikenvader Benedictus
liturgie vieren: de musicus, maar ook de Gastvrij schrijft in zijn Regel over de ontvangst
nabestaanden en de gasten. Een andere liturgische houding van de van de gasten vooral dat er alle aandacht
aan hen geschonken dient te worden:
kerkmusicus als voorganger is de gast- ‘Aan ieder wordt de eer bewezen die
men hem verschuldigd is, maar heel
De muziek is het meest van alles vat- vrijheid. Ook al klinkt het vreemd: de in het bijzonder aan de geloofsgenoten
en de vreemdelingen’ (RB 53, 2). Ook
baar voor zowel ontoegankelijkheid als liturgische spiritualiteit die we van abt de musicus mag nooit van tevoren een
oordeel over de gasten hebben. Hun
trivialisering, om Odilo kunnen aanwezigheid in de liturgie is de meest
belangrijke maatstaf voor hun aanwe-
twee begrippen van Een toegankelijke leren, bestaat zigheid rond het dode lichaam: ‘Na hun
de Franse liturgist erin dat men- ontvangst worden de gasten meegeno-
men voor een gezamenlijk gebed’ (RB
Louis-Marie Chau- ruimte voor iedereen, sen welkom 53, 8). Ook al spreekt Benedictus hier
vet te gebruiken. Als zijn, binnen niet over de situatie van een uitvaart,
iedereen die met dood geconfronteerd
de afstand met de die echter niet inhoudt de kaders die wordt weet dat juist de liturgie –het ‘ge-
luisteraars te groot het huis –in bed’ in de woorden van Benedictus– je
een houding biedt waar je je op het eer-
is, is de horizontale dat je alles maar een zijn geval ste gezicht geen houding weet te geven.
harmonie zoek en het klooster– Het gezamenlijke gebed betekent dat
men samen kan zijn wanneer men een
de muzikale perfor- trapje lager aanbiedt biedt. Waar gemeenschappelijke snaar kan raken.
mance niet meer moesten de Als dat zich voltrekt, is de gastvrijheid
een sleutel tot liturgische spiritualiteit.
authentiek – ze is zodat de ‘gasten’ het ook monniken
ontoegankelijk. Maar toch heen Maar hoe kun je een ritueel-muzikale
vorm vinden bij afscheid die past bij de
als geen ander litur- aankunnen met al die diffuse liturgische gemeenschappen? Ik
gisch element is mu- arme zielen denk dat we weer met een vraag naar har-
ziek ook vatbaar voor die een plek
trivialisering: met zochten, pas-
het oog op het ‘publiek’ wordt een mu- send bij hun vroomheid, maar ook
ziek gekozen die zo alledaags is, dat de hun aardse angsten? Men probeerde er
verticale harmonie bij wijze van spreken ruimte voor te maken. Een toegankelij-
bij voorbaat wordt uitgesloten. De beide ke ruimte voor iedereen, die echter niet
richtingen van de harmonie maken dat inhoudt dat je alles maar een trapje la-
de liturgische uitvaartmuziek geen con- ger aanbiedt zodat de ‘gasten’ het ook
cert is: de horizontale harmonie maakt aankunnen. Dat zou geen gastvrijheid
dat het vooral gaat om de echtheid, de zijn. Integendeel: gastvrijheid betekent
verticale harmonie dat de muziek open juist het beste wat je hebt te geven.
moet staan, niet platvloers mag zijn. Ze Hoe moeilijk is dit met de vele zoeken-
moet iets laten klinken van transcen- den die tegenwoordig naar een plek in
J.L.van den Heuvel
Orgelbouw BV
Amstelwijckweg 44
3316 BB Dordrecht
tel.: 078 6179540
e-mail: [email protected]
website: www.vandenheuvel-orgelbouw.nl
nieuwbouw en restauratie
onderhoud en stemmen
gebruikte orgels en opslag
adv vd heuvel 2009.indd 1 12-01-2009 16:37:03
&6 Muziek liturgie
monie te maken hebben, maar deze keer ter oordeelt, mits hij er onverkort aan de traditie toe, maar dat hij ook gastvrij
in de zin van balans. Deze balans heeft
in eerste instantie betrekking op het re- vasthoudt, dat iedere week het volledi- is naar de diverse deelnemers en andere
pertoire. Tegenwoordig is een eenduidig
requiem in veel gevallen gewoon niet ge psalmboek met zijn honderdvijftig gasten. De huidige tijd biedt alle kansen
meer voorhanden. Maar zoals al gezegd,
liturgische muziek bij afscheid is altijd psalmen gezongen wordt’ (RB 18, 22- voor liturgische spiritualiteit bij afscheid,
aan verandering onderhevig geweest.
Het is aan de kerkmusicus om dus recht 23). Maar wat betekent rituele flexibili- die niet op de laatste plaats in muzikale
te doen aan de situatie en gebruik te
maken van verschillende repertoires die teit voor de kerkmusicus? In eerste in- rituelen ontstaat. Wie nu een lijstje met
passen bij de gastheer –de Traditie– en
de gasten. Het is een wankel evenwicht stantie geen vooringenomenheid. Want een concreet repertoire verwacht, moet
dat een open houding vraagt van beide
kanten, ook van de gasten. Maar juist de als men gastvrijheid serieus neemt, ik helaas teleurstellen, dat gaf Benedic-
flexibiliteit van rouwenden is niet altijd
vanzelfsprekend. Dat geldt net zo goed kan overal een tus ook enkel voor zijn
voor wensen met betrekking tot ballon-
nen die men wil laten opstijgen als voor dieptedimensie Want als men gastvrij- eigen klooster. Het is
de muziekkeuze. De kerkmusicus heeft opblinken, net zo de verantwoordelijk-
dan een bemiddelende, communicatieve
taak – samen uiteraard met de voorgan- goed in een oude heid serieus neemt, heid van de musicus,
ger en andere pastorale krachten. Het gregoriaanse de eigen spirituele
gaat om de eigen flexibiliteit die je moet
cultiveren, maar ook van de anderen, de hymne als in een kan overal een diepte- achtergrond te ver-
gasten, de vragers die zich in het liturgi- eigentijds liedje. kennen, waarbij onze
sche repertoire willen herkennen.
In principe, want dimensie opblinken, overwegingen zou-
Flexibel flexibiliteit is ook den kunnen helpen.
Sint Benedictus is zich hier ook al van weer geen ‘alles net zo goed in een oude En wellicht bieden de
bewust. Hij biedt in zijn Regel een spiri- moet kunnen’: volgende richtvragen
tuele basis voor de liturgische flexibiliteit
waar het bij uitvaarten om gaat: ‘Voor al- de ondergrens gregoriaanse hymne als daar een eerste aan-
les dringen wij hierop aan: als iemand maakt dat er toch leiding voor:
deze psalmverdeling niet zou bevallen,
laat hij dan een andere maken die hij be- altijd naar een in een eigentijds liedje • Waar kan mijn uit-
dieptedimensie vaartmuziek het niet-
gezocht blijft alledaagse belichamen
worden. dat afscheid mogelijk
Wanneer moet je iets weigeren? Wan- maakt?
neer ergens op staan vanuit je eigen • Waar biedt mijn uitvaartmuziek de
repertoire? Over het algemeen zijn herkenning die maakt dat mensen zich
‘weigeren’ en ‘ergens op staan’ geen gekend weten?
vruchtbare rituele houdingen. Als • Hoe kan ik de harmonie tussen mezelf,
mensen het ritueel echt serieus nemen, de gasten en de Traditie vergroten?
voelen ze meteen aan dat beide nodig • Hoe geef ik gestalte aan de gastvrijheid
is – een kader én de ruimte voor zelf- van de uitvaart?
ontplooiing. Flexibiliteit betekent juist • Wat betekent voor mij liturgische
dat de kerkmusicus als liturgisch voor- flexibiliteit als ik uitvaarten voorbereid of
ganger authentiek is naar zichzelf en begeleid? •
Dr. Thomas Quartier (1972) doceert Rituele en Liturgische BAROK TOT IN DETAIL
Studies aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Hij is
oblaat van de Sint Willibrordsabdij in Doetinchem. Onlangs Henk Klop Baroque Keyboard Instruments
verscheen Die Grenze des Todes. Ritualisierte Religiosität im Paleisweg 6 • 3886 LC Garderen • The Netherlands
Umgang mit den Toten (Münster 2011). Sinds twintig jaar is PHONE +31 (0)577 461 512 • FAX +31 (0)577 461 787
hij in zijn vrije tijd ‘hobby-organist’.
E-mail: [email protected] WEB www.klop.info • E-MAIL [email protected]
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 7
thema
Het is een wat druilerige donderdagmiddag als ik een bezoek breng aan de Amsterdamse –of eigenlijk
moet ik zeggen: Amstelveense– begraafplaats Zorgvlied. Toch is het er redelijk druk, er lopen tal van
mensen rond tussen de graven met boekjes en plattegronden in de hand. Geen wonder, want Zorgvlied
is een van de bekendste begraafplaatsen van Amsterdam, en tal van beroemdheden uit kunst, cultuur en
politiek vonden er dan ook hun laatste rustplaats. Zo zijn er de graven te vinden van Hans van Mierlo,
Harry Mulisch, Annie M.G. Schmidt en Ramses Shaffy. En componisten als Henriëtte Bosmans, Lex
van Delden, Cornelis Dopper, Willem Pijper en Peter Schat liggen er begraven.
Orgels en organisten op Zorgvlied
Willem Jan Cevaal
Begraafplaats Zorgvlied ligt aan de oever van de Amstel, Doorgang naar het graf
onder de rook van de Amsterdamse ringweg A10. Toen de
dodenakker in 1870 werd geopend, was het stadse gewoel nog In 1931 werd op Zorgvlied een aula geopend, ontwor-
op enige afstand. De toenmalige gemeente Nieuwer-Amstel pen door K.J. Mijnarends, directeur gemeentewerken van
kreeg in de tweede helft van de negentiende eeuw behoefte Nieuwer-Amstel. Een dergelijke aula was een noviteit, nog
aan een nieuwe begraafplaats. Daartoe werd in 1867 een weinig Nederlandse begraafplaatsen konden er destijds
groot stuk weiland aangekocht aan de Amsteldijk, land dat over beschikken. Naar aanleiding van de ingebruikneming
voorheen had toebehoord aan het voormalige buitenverblijf schreef het Algemeen Handelsblad: ‘De gevel drukt geheel uit
Zorgvliet. De tuinarchitecten Jan David Zocher jr. en zijn de bestemming van het gebouw als doorgang naar het graf
zoon Louis Paul –vermaard vanwege de aanleg van het Am- en tegelijk de kleinheid van den mensch tegen de macht
sterdamse Vondelpark– kregen opdracht het stuk land om van de dood.’ Als de auteur daarmee doelt op de strakke,
te vormen tot een begraafplaats. In 1870 was het in Engelse zakelijke uitstraling van het gebouw, dan is zijn observatie
landschapstijl uitgevoerde park gereed, en kon de eerste over- correct. Mijnarends bediende zich van een zakelijk expres-
ledene ter aarde worden besteld op Zorgvlied met een ‘d’, de sionistische stijl, die aan de buitenkant van het gebouw tot
plaats waar de zorgen vlieden. uitdrukking komt in de strak vormgegeven, grote kubisti-
sche vormen. Ook de binnenzijde van de aula is strak en
Vanwege de prachtige ligging van Zorgvlied aan de oever van zakelijk van karakter. Het vele marmer geeft het geheel een
de Amstel raakte de begraafplaats in trek bij de welgestelde wat afstandelijke, kille uitstraling.
inwoners van Amsterdam. Al snel was het terrein te klein,
en vonden uitbreidingen plaats, waarbij werd aangesloten bij De orgels van Zorgvlied
de landschapsstijl die de Zochers als uitgangspunt hadden
genomen. In 1925 was Zorgvlied opnieuw vol, en moest de Bij de bouw van de aula was nadrukkelijk rekening gehou-
gemeente Nieuwer-Amstel voor extra grond aankloppen bij den met het plaatsen van een orgel. Boven de beide toegan-
buurgemeente Amsterdam. Er kwam een grondruil tot stand, gen aan weerszijden van de grote zaal werden nissen aange-
waardoor de begraafplaats verder kon uitbreiden. Gevolg was bracht, waarin de speeltafel en het pijpwerk konden worden
echter wel dat Zorgvlied geheel binnen de grenzen van Am- ondergebracht. Hierin plaatste de firma A.S.J. Dekker in
sterdam kwam te liggen. Deze situatie duurt voort tot op de 1931 een ‘electrisch hoogdruk-unitorgel’. Vanuit de zaal zelf
huidige dag. Nieuwer-Amstel heet inmiddels Amstelveen, en is het orgel geheel aan het zicht onttrokken doordat de nis-
de gemeente Amstelveen is eigenaar van de ‘enclave’ Zorg- sen zijn voorzien van een soort rasterwerk.
vlied, die geheel door de gemeente Amsterdam wordt omslo-
ten. Het Dekker-orgel begon in de loop van de jaren 1950 steeds
meer problemen te vertonen, en men vroeg mr. Arie Bou-
man een oordeel te vellen over het instrument. Bouman
&8 Muziek liturgie
In- en exterieur van de aula van Zorgvlied.
Architect: K.J. Mijnarends.
Op de interieurfoto is duidelijk het rasterwerk
te zien waarachter het orgel zich bevindt.
Foto’s: Willem Jan Cevaal
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 9
adviseerde het bestaande orgel af te breken en te vervangen overigens niet gebruikt, wel klonk er muziek van Oosterhuis
door een geheel nieuw instrument. De directie van Zorgvlied – Trijntje in dit geval. En dat lijkt een trend op Zorgvlied, or-
nam dit advies over, en de firma Verschueren uit Heythuijsen gelloze uitvaarten. Was er rond de eeuwwisseling nog zeer re-
kreeg in 1955 opdracht een nieuw orgel voor de aula te bou- gelmatig vraag naar live orgelspel, de afgelopen jaren kruipen
wen. Daarbij trad Bouman als adviseur nadrukkelijk op de de organisten gemiddeld nog maar eens in de twee weken
voorgrond, wat resulteerde in een dispositie waarop een aantal achter de klavieren. Wolfensberger verzucht dat het op Zorg-
typische Bouman-registers voorkomen, zoals een Portunaal- vlied minder en minder om God draait, en dat de aandacht
zweving 8’ en een Septadeen 8’. Het werd daarmee een van vooral gericht is op de overledene. Hij vermoedt dat families
de weinige orgels in Nederland waarin Bouman zijn eigenzin- die een kerkelijke uitvaart wensen, steeds vaker hun toevlucht
nige ideeën in praktijk kon brengen. Hoewel het instrument nemen tot een kerkgebouw, waarna het gezelschap zich ver-
in de loop van de tijd enige wijzigingen heeft ondergaan –een plaatst naar Zorgvlied voor de teraardebestelling. Verder
aantal registers werd aangepast en/of geherintoneerd– is de constateert hij dat er in het algemeen minder uitvaarten op
visie van Bouman nog altijd zichtbaar en hoorbaar. Zorgvlied plaatsvinden. Hij schrijft dit toe aan het feit dat de
begraafplaats niet beschikt over een crematorium. Mogelijk
Organisten komt hier in de toekomst verandering in, de plannen voor de
bouw van een crematorium liggen klaar.
Direct na het gereedkomen van het Dekker-orgel werd Gerrit Om het orgel wat meer voor het voetlicht te brengen, pro-
Weggelaar aangesteld als organist van Zorgvlied, een functie beren de organisten hun orgel ook buiten de begrafenissen
die hij ongeveer tweeënveertig jaar zou vervullen. Hij zal er om onder de aandacht te brengen. Een goede gelegenheid is
een dagtaak aan hebben gehad, gezien het grote aantal uitvaar- bijvoorbeeld de zogeheten Lichtjesnacht die jaarlijks op kerst-
ten dat in die periode vanuit de aula werd uitgevoerd. Zorg- avond wordt gehouden. De paden en pleinen van Zorgvlied
vlied-directeur C.P. Broerse becijferde in 1955 dat het Dekker- zijn dan verlicht met vuurkorven, fakkels en lampen, en be-
orgel sinds 1931 bij ruim twaalfduizend begrafenisdiensten zoekers kunnen hun dierbaren bij het graf bezoeken en in
was gebruikt, wat neerkomt op ongeveer vijfhonderd per jaar. het licht zetten. Ook de aula wordt sfeervol aangekleed en ver-
Het is opvallend dat in de beginperiode vaak transcripties van licht, waarbij orgelmuziek klinkt. Verder speelt Wolfensber-
orkest- en pianowerken op het programma stonden. Populair ger met het idee om in de toekomst een kleine concertreeks
waren het ‘Largo’ van Händel, ‘Ases Tod’ uit Peer Gynt van te organiseren, om zo een breder publiek te bereiken en het
Grieg en natuurlijk de treurmarsen uit de Zevende Symfonie orgel meer bekendheid te geven.
van Beethoven en Chopins tweede Pianosonate.
Tegenwoordig is het niet langer vanzelfsprekend dat het orgel U vraagt, wij draaien
op een begraafplaats wordt bespeeld door een vaste organist.
Het aantal Nederlandse begraafplaatsen dat beroepsorganis- De belangrijkste taak van de beide Zorgvlied-organisten is
ten in dienst heeft, neemt zienderogen af. Onlangs nog werden natuurlijk het verzorgen van de muziek tijdens de plechtig-
de organisten van de Amsterdamse begraafplaats Westgaarde heden. Volgens Wolfensberger hebben ze daarover nauwe-
wegbezuinigd. Op Zorgvlied staat de organistenfunctie nog lijks of geen contact met de familie van de overledene, maar
niet op de tocht. Joop van Goozen en Rolf Wolfensberger zijn worden de muzikale wensen doorgaans doorgegeven via de
sinds respectievelijk 1996 en 1997 in dienst van de gemeente begrafenisondernemer of de voorganger. Dit betekent dat de
Amstelveen. Van Goozen heeft een dienstverband van ruim organisten over een breed repertoire moeten beschikken om
tien uur, Wolfensberger staat voor ruim zeven uur op de loon- aan alle verzoeken te kunnen voldoen. Bij protestantse vierin-
lijst. Zo is er het hele jaar door elke dag van de week een orga- gen wordt naast het Liedboek steeds vaker gezongen uit Tus-
nist beschikbaar die het orgel van de aula kan bespelen. sentijds, maar ook Johannes de Heer en de Hervormde bundel
uit 1938 staan nog met enige regelmaat op de lessenaar. In
Hoe God verdwijnt de organistenkamer staat een ladekast vol bladmuziek die bij
diverse gelegenheden gebruikt kan worden. Van Jan Zwart
Na afloop van een begrafenisplechtigheid ontvangt Rolf Wol- en Feike Asma via Le Cygne van Saint-Saens en delen uit
fensberger me in de aula. Tijdens deze uitvaart werd het orgel Tsjaikovski’s Zwanenmeer tot aan Franse chansons, de orga-
&10Muziek liturgie
Dispositie Bouman-orgel Zorgvlied nisten zullen niet snel voor verrassingen komen te staan.
Dat het orgel nog zo weinig gebruikt wordt tijdens de plech-
Manuaal I [C-c4] in zwelkast 1 tigheden, betekent niet dat de beide organisten het grootste
Quintadeen 16’ deel van de tijd vrij zijn. Tot hun takenpakket behoort de ge-
Prestant 8’ hele muzikale invulling van de plechtigheden, wat er in de
Septadeen 8’ praktijk op neerkomt dat ze op het juiste moment muziek
Gemshoorn 8’ van cd moeten instarten. Het contact met de familie beperkt
Spitsoctaaf 4’ zich daarbij tot het in ontvangst nemen van de cd met daarop
Mixtuur 5st. de gewenste muziekstukken. In de orgelkamer waar zich ook
de speeltafel bevindt checkt de dienstdoende organist of al-
Manuaal II [C-c4] in zwelkast 2 les in orde is. Naast de speeltafel staat een grote kast met de
Roerfluit 8’ nodige audio-apparatuur: cassettedeck, cd-speler, minidisk en
Salicionaal 8’ zelfs een platenspeler zijn aanwezig om iedere mogelijke ge-
Portunaalzweving 8’ luidsdrager tot klinken te kunnen brengen. Via een monitor
Hoornfluit 4’ kan worden gevolgd wat er in de aula zelf gebeurt, en een
Kegelpijp 2 2/3’ medewerker ‘op de vloer’ geeft een seintje als het volgende
Trechterfluit 2’ muziekstuk moet worden gestart. Hoewel het geen ondank-
Terts 1 3/5’ baar werk is, vindt Wolfensberger het toch jammer dat er niet
Trompet musette 8’ vaker wordt gekozen voor live muziek van het orgel.
Pedaal [C-f1] Voortbestaan orgel
Spitsgedekt 16’
Openfluit 8’ De aula zelf moet dringend gerestaureerd en vernieuwd wor-
Spitsgedekt 8’ den, zowel het in- als het exterieur. Ook daarvoor liggen de
Openfluit 4’ plannen klaar, mogelijk wordt in juni gestart met de werk-
zaamheden. In de voorbereidende fase kwam ook het orgel
Koppels: I-II, I-II 4’, P-I, P-II, P-II 4’ ter sprake. In deze tijd van teruglopende overheidsuitgaven
Tremolo ManII wordt iedere kostenpost natuurlijk tegen het licht gehouden,
2 vrije combinaties en het jaarlijkse onderhoud van het aulaorgel is er daar een
van. Zoals het er nu naar uitziet, zal het unieke instrument
–een van de weinige orgels waar de ideeën van Arie Bouman
zichtbaar en hoorbaar zijn– voor Zorgvlied behouden blij-
ven. Aan het slot van mijn bezoek laat Rolf Wolfensberger
op overtuigende wijze horen dat het weliswaar een curieus
instrument is, maar dat het zeker kwaliteiten heeft. Het door
Bouman ontwikkelde klankconcept biedt de mogelijkheid
een breed scala van de orgelliteratuur tot klinken te brengen.
En die veelzijdigheid is voor een orgel op deze plek welhaast
onontbeerlijk. Het is dan ook te hopen dat de gemeente Am-
stelveen zowel het orgel als de organisten tot in lengte van
jaren zal blijven financieren. •
Voor een uitgebreid overzicht van de Zorgvliedse orgelgeschiede-
nis verwijs ik graag naar het artikel van Kees Weggelaar, getiteld
‘Beroemd en curieus. De orgels van “Zorgvlied” in Amstelveen’, dat
in juni 2011 verscheen in de Orgelvriend.
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 11
thema
Wie in de muziekhandel, de (muziek-)bibliotheek of op internet zoekt naar orgelmuziek voor
uitvaarten, vindt een veelheid aan bundels. Bij nadere beschouwing vallen twee dingen op: ze zijn
vrijwel allemaal van Engelse bodem en bevatten voornamelijk bewerkingen van bekende (licht-)
klassieke werken.
Muziek voor uitvaartdiensten –
een verkenning van orgelalbums
Sebastiaan ’t Hart
‘Largo’ van Händel, ‘Pie Jesu’ uit het Noel Rawsthorne en Alain Ridout (ed.), en ‘Pie Jesu’ van G. Fauré. Daarnaast
Requiem van Fauré en ‘Air’ van Bach Favourite Melodies for Organ, Kevin zijn er enkele oorspronkelijke orgelwer-
ontbreken in vrijwel geen van deze al- Mayhew Ltd., 1989/1992. ken opgenomen, zoals ‘Nun danket alle
bums. Verwonderlijk is dat niet: bij veel Hoewel deze bundel niet specifiek Gott’ van S. Karg Elert en Toccata in d
uitvaartdiensten krijgt de organist het bedoeld is voor uitvaartdiensten, is een (BWV 565, zonder fuga) van J. S. Bach.
verzoek om bekende muziek te spelen, groot deel van de inhoud hier zeker
voor zover hij de strijd met de cd-speler voor te gebruiken. Er is in ieder geval Matthew Drayton (ed.), The Organist’s
althans nog niet heeft verloren. Hieron- een grote overeenkomst met albums Funeral Album, Middle Eight Music Ltd.
der volgt een korte kennismaking met die wel specifiek voor uitvaarten zijn / Cramer Music Ltd., 1993.
twaalf bundels, die bedoeld, dan wel samengesteld. Favourite Melodies bevat Deze bundel bevat dertig werken, gelijk-
geschikt zijn om uit te spelen bij een onder meer ‘Gymnopédie’ I en III van matig verdeeld over oorspronkelijke or-
uitvaartdienst. E. Satie, ‘Largo’ en ‘I know that my Re- gelwerken en bewerkingen. De eerstge-
deemer liveth’ van G.F. Händel, ‘Jesu, noemde categorie is vertegenwoordigd
An Album of Memorial and Funeral joy of Man’s Desiring’ van J. S. Bach met onder andere ‘Adagio’ uit Toccata,
Music. Seven Pieces for Organ, Oxford
University Press, Londen, 1960. Fragment uit Chorale Prelude on ‘Eventide’ van Sir Charles Hubert H. Parry,
Dit is het oudste album van de reeks die afkomstig uit The Organist's Funeral Album
hier besproken wordt. Zoals de onder-
titel aangeeft, bevat het zeven werken;
zes daarvan zijn bewerkingen van vo-
cale of instrumentale muziek. Inhoud:
‘Sonatina’ uit cantate 106 ‘Gottes Zeit
ist die allerbeste Zeit’ van J.S. Bach,
‘Marche Funèbre’ (Opus 40, nr. 3) van
P.I. Tchaikovsky, ‘Andante con moto’ uit
Kwartet in d-klein (Opus post.) van F.
Schubert, ‘Dirge’ (Treurzang) van T. Att-
wood, ‘Requiescat in Pace’ / ‘Prelude on
Dundee’ van Henry G. Ley (het enige
oorspronkelijke orgelwerk), ‘Marche
Funèbre’ (Opus 72, nr. 2) van F. Chopin
en de aria ‘I know that my Redeemer
liveth’ uit ‘Messiah’ van G.F. Handel.
De bewerkingen zijn niet al te moei-
lijk, zonder afbreuk te doen aan de
oorspronkelijke muziek. Vanwege de
leeftijd van de bundel is de verkrijgbaar-
heid niet meer optimaal.
&12 Muziek liturgie
Adagio en Fuga (BWV 564) van J.S. bundels; het album telt tweehonderd hier goed voor te gebruiken. De eenvou-
Bach en langzame delen uit orgelsona- pagina’s. Opvallend is de grote overlap dig uit te voeren ‘Tussenspelen’ kunnen
tes van F. Mendelssohn Bartholdy, E. met de eerder beschreven bundel bijvoorbeeld dienen als communie-
Elgar en C.V. Stanford. Ook zijn er en- Favourite Melodies. Het bevat alle daar muziek in een katholieke uitvaartmis,
kele koraalbewerkingen van J.S. Bach, J. vermelde werken, met uitzondering of op andere momenten waarop (kort)
Brahms, S. Karg-Elert en C.H.H. Parry van ‘Gymnopédie III’ van Satie. De orgelspel verlangd wordt.
opgenomen, en tenslotte ‘Elegy’ van H. voornaamste toevoeging ten opzichte
Sumsion en een gelijknamig werk van van Favourite Melodies bestaat uit mu- Wilco Bos (ed. en arr.), Funeral Music for
Parry. ziekstukken voor huwelijksvieringen. Organ Vol. 1 en 2, Muziekuitgeverij Wil-
Wat betreft de bewerkingen is er veel lemsen, Huizen, 2002 (W1114).
gelijkenis met The Essential Organist Hendrik Andriessen, Tussenspelen bij de Deel 1 bevat onder meer ‘Adagio’ van
(zie onder). Ook in dit Funeral Album veertien stonden. Orgeltranscripties uit Albinoni, ‘Largo’ van Händel, ‘Aria in D’
zijn bekende werken opgenomen, zoals de Cycli rond de 14 stonden, Ton Klos van Bach.
het slotkoor van Bachs ‘Matthäus Pas- (ed.), Moebiprint, Heerhugowaard, Deel 2 bevat onder meer ‘Theme from
sion’ (‘In tears of grave’) en ‘Sonatina’ 2000. Swan Lake’ van Tschaikovsky, ‘Morning
uit de ‘Actus Tragicus’, alsmede de aria Andriessen componeerde de muziek Mood’ van Grieg en een (vereenvou-
‘I know that my Redeemer liveth’ uit voor de ‘Veertien stonden’ oorspron- digde) bewerking van Schuberts ‘Ave
Händels ‘Messiah’. kelijk voor koor en strijkorkest, in op- Maria’.
dracht van studentenkoor Alma Mater
The Essential Organist. Sixty pieces for te Leiden. De tekst is gebaseerd op het Colin Hand (ed.), A Practical Organ
weddings, funerals & everyday use, ‘Stabat Mater’, en het werk werd uit- Album. Music for weddings, funerals
Kevin Mayhew, 1994. gevoerd in afwisseling met gesproken and everyday use, Kevin Mayhew Ltd.,
Zoals bij meer bundels het geval is, is teksten van Guido Gezelle. De ‘Tus- Suffolk, 2002.
ook hier muziek voor ‘rouw en trouw’ senspelen’ waren bedoeld om de over- Ook dit album bevat de welbekende
in één band ondergebracht. In de ‘Pub- gangen tussen de verschillende staties werken, maar de moeilijkheidsgraad
lisher’s Note’ wordt opgemerkt dat veel te begeleiden. Het gaat om miniaturen van de arrangementen is beduidend
stukken worden gespeeld in beide soor- van elk twee pagina’s (circa dertig tot lager dan die van de meeste andere
ten diensten, en dat ze bovendien bijna veertig maten) die doen denken aan bundels. Op het omslag wordt vermeld
allemaal geschikt zijn voor algemeen de ‘Twaalf intermezzi’ van dezelfde dat de pedaalpartij ‘eenvoudig’ is. Deze
gebruik. The Essential Organist is de componist. Hoewel de stukken niet belofte wordt waargemaakt, maar heeft
meest omvangrijke van de besproken voor uitvaarten bedoeld zijn, zijn ze in sommige gevallen wel erg rigoureuze
gevolgen voor de oorspronkelijke har-
monieën. Voor de beginnende pedaal-
speler biedt A Practical Organ Album
echter veel.
Fragment uit Gymnopédie 1 van Erik Satie, afkomstig uit A Practical Organ Album Johann Sebastian Bach, Koren, koralen en
aria’s uit de Matthäus Passion. Voor orgel
bewerkt door Dick Sanderman, Cantique
Muziekuitgeverij, Rijssen, 2006.
Bevat onder meer het openings- en
slotkoor, enkele bekende koralen en
de aria’s ‘Blute nur, du liebes Herz’ en
‘Ich will dir mein Herze schenken’. De
koralen met dezelfde melodie zijn om
praktische redenen getransponeerd
naar één toonsoort, de aria ‘Blute nur’
is ten behoeve van de speelbaarheid
getransponeerd naar a-klein. De trans-
cripties in deze bundel zijn niet in de
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 13
eerste plaats bedoeld voor uitvaartdiensten, maar lenen zich Dit is de enige Duitse bundel in deze opsomming, en het
er evenwel goed voor. verschil met zijn Engelse soortgenoten springt meteen in
het oog: hij bevat voornamelijk koraalbewerkingen uit de
Rollin Smith (ed.), Adagio’s for Organ, Dover Publications, lutherse traditie van componisten als Buxtehude, Böhm,
Inc., Mineola, New York, 2007. Pachelbel, Bach, Walther, Zachow, Rinck, Ritter, Pepping en
Dit album wijkt enigszins af van de eerder besproken edi- de samenstellers zelf.
ties: het bevat hoofdzakelijk (langzame delen uit) oorspron- Ook het ‘nieuwe geestelijke lied’ ontbreekt in deze bundel
kelijke orgelwerken en slechts een klein aantal bewerkingen. niet. Een voorbeeld hiervan is ‘Herr, deine Liebe ist wie Gras
Onder de laatste categorie vallen ‘Largo’ van G.F. Händel und Ufer’. Omdat veel melodieën ook in het Liedboek voor de
en ‘Adagio’ uit Symfonie 3 van C. Saint-Saëns. Het is een Kerken zijn te vinden, heeft de bundel ook gebruikswaarde
typische Dover-uitgave: veel waar voor weinig geld. Daarvoor voor de Nederlandse (protestantse) praktijk. Naast koraalbe-
moet de koper een hier en daar afwijkend (lees: ouderwets) werkingen biedt de bundel ‘Ave Verum’ van Mozart, ‘Largo’
notenbeeld voor lief nemen. De koraalbewerking ‘Alle Men- van Händel, en ‘Pie Jesu’ van Fauré, maar ook een bewerking
schen müssen sterben’ uit het Orgelbüchlein van J.S. Bach is van het liedje ‘For you’. De werken zijn volgens de uitgever
bijvoorbeeld overgenomen in een editie van S. Karg-Elert, eenvoudig van aard en geschikt om op een orgel zonder
inclusief diens vinger- en voetzettingstekens. Maar daar staat pedaal uit te voeren. •
veel tegenover: tientallen fraaie, deels
minder bekende, werken en delen uit
werken van bijna evenzoveel compo-
nisten. Met name de Duitse, Franse en
Engelse Romantiek is goed vertegen-
woordigd. Een greep uit de namen van
componisten: Tomaso Albinoni, Edou-
ard Batiste, Léon Boëllmann, Marcel
Dupré, Alexandre Guilmant, Max Reger,
Charles Tournemire, Louis Vierne,
Charles-Marie Widor, Samuel Wesley en
vele anderen.
John Norris (ed.), Depart in Peace. Fragment uit Prélude Funèbre, Opus 4, Louis Vierne,
Fifteen pieces for use at Funerals and afkomstig uit Adagios for Organ
Memorial Services, Stainer & Bell, Lon-
den, 2008.
Bevat grotendeels orgelbewerkingen van
de reeds eerder genoemde muziekstuk-
ken, met als extra een bewerking van
‘Candle in the wind’ van Elton John. De
titel van de bundel is ontleend aan de
Engelse vertaling van het ‘Nunc dimit-
tis’, de Lofzang van Simeon. Een toon-
zetting van deze zwanenzang ontbreekt
dan ook niet: ‘Nunc dimittis’ uit de
Evening Service in C van Stanford sluit
het album af.
Gunther Martin Göttsche en Uwe-Kar-
sten Groß (ed.), Orgelmusik für Trauerfei-
ern, Bärenreiter Verlag, Kassel, BA 9207.
&14Muziek liturgie
spelenderwijs
Een open briefwisseling tussen Janieke Mollenhorst en Aart de Kort
Beste Aart,
Al zijn ELP en Gentle Giant je favorieten binnen de popmuziek en al heb je niets met de passiecultus…
fijn dat je m’n nieuwe penvriend wilt zijn!
Je sluit je brief af met een gepassioneerde groet, dus hoe kan ik anders dan je een opstandig antwoord
schrijven? Want Aart, hoe dúrf je te overwegen om je te laten uitpolderen uit kerkelijk Nederland?
De Nederlandse kerkmusicus is in paniek! De briefwisselingen van de afgelopen jaren stonden in het
teken van het teruglopende aantal kerkmusici, vergrijzing van de gemeente en koorzangers, te weinig
kerkmuziekstudenten, vraagtekens bij de popmuziek binnen de kerkmuziek, de grip op kerkelijk Neder-
land verliezen, enzovoort, enzovoort, enzovoort.
Nou, Aart, ik ben er klaar mee!
Kerkmuzikaal Nederland lijkt wel eens betere tijden te hebben gekend. Hoe vaak horen we daarvoor niet
redenen als een snel veranderende maatschappij, steeds meer technische mogelijkheden, de rol van de
sociale media, leegloop van de kerken, het ontbreken van muzieklessen op basisscholen… en zo kunnen
we nog wel even doorgaan.
Begrijp me goed, ik kan niet ontkennen dat deze factoren een grote rol spelen, maar ik wil er wel één aan
toevoegen: de wijze waarop er door velen over de kerkmuziek wordt gecommuniceerd!
‘Ach, wat is het toch dat de gemeente nog stééds (of alweer?) die verhoging wil zingen?’ ‘Och, de sopra-
nen halen de hoge bes niet meer.’ ‘Uche, ik verslik me alwéér in de pluriformiteit van één gemeente.’
Laten we toch eens ophouden met de negatieve en moeilijke kanten te benadrukken! Zijn we daardoor
niet ten dele zélf debet aan het moeilijke, zware en stoffige imago van de kerkmuziek?
Kun je het als kerkmusicus niet meer verdragen dat de gemeente de verhogingen blijft zingen? Neem de
gemeente bij de hand, leg uit waarom het anders ‘moet’, zing het voor, ga het met de gemeente stude-
ren! Zit de hoge bes er niet meer op? Zoek naar nieuwe koorleden of kies ander repertoire! ‘Last’ van de
roep naar zoveel verschillende vormen en invullingen? Kies dan eindelijk eens voor de bricolage of juist
niet!
Maar houd op te klagen, zuchten en steunen!!! Het heeft geen zin om steeds maar weer terug te kijken
naar hoe ‘geweldig het vroeger’ was, hoeveel mogelijkheden er waren. Kijk vóóruit, grijp kansen die wél
worden geboden, creëer mogelijkheden, roei met de riemen die je wél hebt: benadruk het positieve! Er
komt zoveel positieve energie voor terug, waardoor een geweldige, elkaar motiverende wisselwerking kan
ontstaan.
Bereid je voor met vraagtekens, communiceer met uitroeptekens, reflecteer met vraagtekens en commu-
niceer weer met uitroeptekens!
Ingrediënten? Een flinke hand vol inzet, een grote portie lef, een maximale hoeveelheid enthousiasme,
goed gemarineerde (communicatieve) vaardigheden en last but not least een flinke dosis positieve ener-
gie. Goed roeren en er met zoveel mogelijk mensen van eten!
De Hollandse pot is zo gek nog niet! Af en toe een streekgerechtje ter afwisseling en inspiratie: smullen!
En… het is gezonder dan alle kant en klaar- of afhaalmaaltijden!
Het bereiden vraagt echter wel wat voorbereiding en tijd, dus een kok is noodzakelijk…
waag het dus niet om je te laten uitpolderen!
Na jouw gepassioneerde groet en mijn opstandig antwoord hoop ik op een hemelse, vurige briefwisse-
ling!
Janieke
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 15
liedbespreking
Psalm 2. Niet bepaald een veelgezongen, ‘populaire’ psalm. Iedereen die een beetje thuis is in het Kerkelijk
Jaar, weet weliswaar: dit is sinds mensenheugenis de Psalm van de Kerstnacht – maar hij weet óók: in de
protestantse kerken wordt Psalm 2 zelfs met Kerst niet vaak aangeheven.
‘Mijn zoon zijt gij, Ik heb u heden verwekt’
De storende Kerstpsalm
Wim Kloppenburg
In de Kerstnacht houden we graag een beetje rekening twaalf die de psalm telt; in de Latijnse mis zijn de introïtus-
met bezoekers die anders bijna nooit naar de kerk gaan. Ze psalmen nu eenmaal slechts als rudiment aanwezig. Maar de
zingen graag bekende kerstliederen, niet een onbekende, verwijzing is in elk geval altijd bewaard gebleven.
weerbarstige Psalm die je niet zo makkelijk meezingt en In Gezangen voor Liturgie staan twee versies van Psalm 2, on-
die qua inhoud bovendien een beetje vervelend inbreekt in berijmd, op een reciteertoon. De gebruikte vertaling is van
de romantische sfeer van de Stille Nacht en het kindje in de Ida Gerhardt en Marie van der Zeyde. De eerste versie is heel
kribbe, het ‘arcadische effectbejag’ waar Willem Barnard zo kort, met alleen de psalmverzen 6 en 7, en als antifoon het
tegen kon fulmineren: begin van de engelenzang ‘Eer aan God in den hoge en op
aarde vrede onder de mensen’. In de tweede versie komt de
Naarmate wij beter letten op de klassieke gegevens (jaze- hele tekst aan de orde, d.w.z. bijna, namelijk vers 1 t/m 12a.
ker!) van de kerstliturgie, wordt het ons helderder bewust, Vers 12b ontbreekt: ‘opdat hij [de zoon] niet zich vertoornt en
hoe kritisch en ontmaskerend de taal van dit feest is, al- gij omkomen zoudt op uw weg. Want licht kan zijn gramschap
lerminst rustiek-liefelijk en in het
geheel niet idyllisch. Integendeel! De eerste twee pagina’s van Psalm 2 uit Aulcuns pseaulmes
het gaat er met Kerstmis woest
aan toe! Let maar op de psalmen
die van heel oudsher bij de kerst-
liturgie horen.
Daar is psalm 2, het lied van een
jonge god die zo woedend is op
de regeringsleiders, dat hij een
vrolijke keuken maakt van hun
eigenmachtig wereldje. Met een
stok van ijzer slaat hij het aarde-
werk stuk.
En dan psalm 93 [introïtus van de
dageraadsdienst; wk], een gedicht
over een gezagvoerder, pas aan
de macht zo te horen, die zijn
régime bevestigt boven op de
chaos: hij zet zijn rechterstoel op
de branding als een voet op de
nek van de hellehond!1
Is voor protestanten het zingen van ontbranden!’ We zien in GvL en ook in het Nederlandse Getij-
denboek wel vaker dat ‘aanstootgevende’ verzen worden weg-
Psalm 2 in de Kerstnacht niet zo
gelaten, zoals bijv. Psalm 139:19-22, ‘zou ik niet haten die U
vanzelfsprekend, voor rooms-ka- haten?!’2
tholieken ligt dat anders. De introï-
tus van de klassieke prima missa in
nocte is genomen uit Psalm 2. De antifoon is Psalm 2:7b, ‘De
Heer sprak tot mij: Mijn zoon zijt gij, Ik heb u heden verwekt’,
en het vers is Psalm 2:1, ‘Waarom woelen de volken en zinnen
de natiën op ijdelheid?’ Veel is het niet, anderhalf vers van de
&16Muziek liturgie
Straatsburg 1539 couplet nodig (strofe 7 is een halfvers). Telt de onberijmde
tekst in de zestiende-eeuwse Franse bijbelvertalingen onge-
In de berijmde vorm van het Liedboek is Psalm 2 bij de meeste veer tweehonderd woorden, Marot gebruikt er meer dan drie-
kerkgangers inderdaad niet erg bekend. Het is een lange stro- honderdvijftig om dit in versvorm te gieten.
fevorm (10-11-10-11 | 11-10-11-10) met een niet meteen in het Omdat de psalmberijming van Petrus Datheen (1566) geba-
gehoor liggende melodie. seerd is op de Franse, telt Psalm 2 bij hem eveneens zesen-
Het is de moeite waard om even naar de geschiedenis van eenhalve strofe. Ook de Staatsberijming-1773 heeft precies
deze Geneefse psalm te kijken. Het is namelijk één van de dezelfde indeling. In de Nieuwe Berijming van het Liedboek
vroegste berijmingen. In 1539 verscheen in Straatsburg het is Muus Jacobse er gelukkig in geslaagd de inhoud van de
eerste psalmboekje met negen berijmingen van Calvijn en vier ‘hoofdstukjes’ van de onberijmde psalm (1-3, 4-6, 7-9, 10-
dertien van Clément Marot. Van dit boekje, Aulcuns pseaulmes 12, zie onder) elk in één strofe onder te brengen. Daarmee is
et cantiques mys en chant, is slechts één exemplaar bewaard ge- de psalm –om het oneerbiedig te zeggen– veel ‘bruikbaarder’
bleven. In 2003 bezorgde Boekmakerij Gert-Jan Buitink een geworden. Maar zelfs Muus Jacobse wordt door de lengte van
facsimile-uitgave, met een inleiding door Jan R. Luth. Psalm de strofe gedwongen om aanmerkelijk meer woorden te ge-
2 is een berijming van Marot (zie afbeelding linkerpagina).
Opvallend is het slot van de Vertaling NBG-’51 Berijming Muus Jacobse, 1967/1973
eerste strofe: ‘Sur le Seigneur
/ & son Christ bien aymé’. 1 Waarom woelen de volken 1 Wat drijft de volken, wat bezielt ze toch?
Marot interpreteert de Psalm
dus christologisch, zoals som- en zinnen de natiën op ijdelheid? Wat is de waanzin toch die zij beramen?
mige bijbelvertalingen, die het
woord ‘Zoon’ in Psalm 2 met 2 De koningen der aarde scharen zich in slagorde De groten staan gewapend tot de slag,
een hoofdletter schrijven. On-
getwijfeld zal Calvijn hier be- en de machthebbers spannen samen de machtigen der wereld spannen samen.
zwaar tegen gemaakt hebben.
Hij was immers van mening tegen de Here en zijn gezalfde: ’t Is tegen het gezag van God den Here
dat een vertaling of berijming
van een oud-testamentische 3 Laat ons hun banden verscheuren en tegen zijn gezalfde vorst gericht:
tekst moest gebeuren naar ‘la
vérité hébraïque’, dus volgens en hun touwen van ons werpen! ‘Komt’, zeggen zij, ‘laat ons hun banden scheuren,
de letter van de grondtekst,
zonder verdere interpreta- tot alle macht in onze handen ligt!’
tie, parafrase of toevoeging.
Exegese, uitleg, interpretatie 4 Die in de hemel zetelt, lacht; 2 Die in de hemel is gezeten lacht,
moest in de preek gebeuren, of de Here spot met hen. want Hij is God die eeuwig blijft regeren.
in een theologische publicatie, 5 Dan spreekt Hij tot hen in zijn toorn, Hij spot met hen die spotten met zijn macht.
niet in de geheiligde tekst zelf. en verschrikt hen in zijn gramschap: Hij kent zijn tijd, Hij is de Heer der heren.
In de psalmboeken vanaf 1547 6 Ik heb immers mijn koning gesteld Dan zal Hij spreken uit zijn hoge woning
zien we dan ook dat de tweede over Sion, mijn heilige berg. en hen verschrikken in zijn grimmigheid:
helft van het eerste couplet ge- ‘Ik wijdde mijn gezalfde tot een koning
wijzigd is: op Sions berg, de berg der heiligheid.’
Bandez se sont les grands 7 Ik wil gewagen van het besluit des Heren: 3 Ik roep op aarde ’t woord des Heren uit.
Rois de la terre,
Et les primats ont bien tant Hij sprak tot mij: Mijn zoon zijt gij; Hij sprak tot mij: ‘Zie Ik verwek u heden.
presumé
De conspirer et vouloir faire Ik heb u heden verwekt. Gij zijt mijn zoon naar mijn vrij raadsbesluit.
guerre,
Tous contre Dieu et son Roy 8 Vraag Mij en Ik zal volken geven tot uw erfdeel, Vraag Mij: Ik zal u met gezag bekleden.
bien-aimé.
de einden der aarde tot uw bezit. Zie, al het volk tot in de verste streken,
Ook qua lengte is Marots berij-
ming niet ‘brontekstgetrouw’. 9 Gij zult hen verpletteren met een ijzeren knots, de ganse aarde geef Ik in uw macht.
Voor het berijmen van deze
Psalm had hij zeseneenhalf hen stukslaan als pottenbakkerswerk. Gij zult het aarden vat met ijzer breken,
ja, het verbrijzlen door uw grote kracht.’
10 Nu dan, gij koningen, weest verstandig, 4 O machtigen, o koningen, weest wijs.
laat u gezeggen, gij richters der aarde. Laat u gezeggen, rechters zonder rede.
11 Dient de Here met vreze Vreest God den Heer en dient Hem naar zijn eis,
en verheugt u met beving. verheugt u bevend, zoekt bij Hem uw vrede.
12 Kust de zoon, opdat hij niet toorne Kust toch de zoon, opdat gij niet te gronde
en gij onderweg niet te gronde gaat, gaat op uw weg. Te licht wordt hij getart
want zeer licht ontbrandt zijn toorn. en kan zijn gramschap tegen u ontbranden.
Welzalig allen die bij Hem schuilen! Maar zalig zijn die schuilen aan zijn hart.
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 17
bruiken dan de onberijmde tekst. We Straatsburg 1539
zien hier duidelijk dat het een bijna
onmogelijke opgave is om een psalm
te berijmen, zeker in een van tevoren
vastliggende strofevorm! Genève 1542
De melodie
Over de herkomst van de melodie tas-
ten we in het duister. De zes psalmbe-
rijmingen van Calvijn in het bundeltje
van 1539 zijn geschreven bij (soms
geadapteerde) melodieën uit de Duits-
talige gemeente in Straatsburg. Maar
de herkomst van de melodieën bij de
Marot-psalmen is onbekend. Waar-
schijnlijk zijn ze er speciaal voor ge-
componeerd, mogelijk door Marot zelf.
Misschien is dat de verklaring voor de
merkwaardige notatie van Psalm 2. De
eerste helft van de melodie is genoteerd
vanuit a, zonder voortekens, het Abge-
sang is opgetekend vanuit g, met een
bes aan de sleutel.
Uiteraard moeten beide melodiehelften op dezelfde toon- Het was waarschijnlijk de Geneefse cantor Guillaume Franc
hoogte uitgevoerd worden, en wordt de overgang tussen de die de melodie op trefzekere wijze heeft bewerkt en haar heeft
eerste en de tweede helft van het lied gemarkeerd door een aangepast aan de ritmisch strenge stijl van de overige psal-
octaafsprong en niet door een septiem! In latere drukken is men, met slechts twee notenwaarden. De enige ‘uitspatting’
de eerste helft dan ook een toon lager genoteerd. Overigens die hij zich veroorloofde was een melisma aan het eind van
krijgt de melodie al in La forme des prières et chantz ecclesiasti- de vierde regel; melisma’s komen slechts in enkele psalmen
ques (Genève 1542) de vorm die wij uit het Liedboek kennen. voor (2, 6, 10, 13, 91, 138). Zou het melisma in Psalm 2 iets
Om de melodieën gemakkelijker te kunnen vergelijken, zet te maken kunnen hebben met het halve slotcouplet, en pro-
ik ze onder elkaar, in moderne notatie (zie afbeelding rechts- beerde de componist op de helft van de melodie toch een be-
boven). vredigende afsluiting te creëren? •
1 W. Barnard, Stille Omgang. Notities in het dagelijks verkeer met de Gebr. Van Vulpen BV
Schriften Brasschaat 1993, p.1027v.
2 Zie W. Kloppenburg, ‘Psalmen verknippen’ in Muziek & Liturgie, Tennesseedreef 16, 3565 CJ Utrecht
jrg.77 nr.1 (januari 2008)
Tel. 030 2313541 • fax 030 2315476
Voor M&L schreef Kees van Eersel een intonatie, www.vulpen-orgel.nl • [email protected]
koraal en twee koraalbewerkingen over Psalm 2.
Door ruimtegebrek is het werk hier niet compleet
afgedrukt.
De tweede koraalberwerking is als pdf-bestand te
downloaden op www.muziekenliturgie.nl
&18Muziek liturgie
Wat drijft de volken, wat bezielt ze toch?
(Psalm 2)
Intonatie Kees van Eersel
h = ca. 60
ped.
Koraal
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 1
Koraalbewerking * c.f. in de alt
4' c.f.
6
11
16
**EEenentwtweeedeedbeewbeewrkeinrgkiinsgteisvitnedveninodpenwwopw.dmeuwzieebkesnitleituwrgwiew.n.kl vok.nl
&2 Muziek liturgie
21
26
31
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 3
Want een Kind is ons gegeven
Een carol voor koor en gemeente
J.W.Schulte Nordholt Daniel Rouwkema
q = 118
f
REFREIN
5 1e keer koor mf
2e keer allen f
Want een Kind is ons ge - ge - ven, want een Zoon staat ons ter - zij, op zijn
mf f
(Ped.)
10
lip - pen eeu - wig le ven, op zijn schou - ders heer - schap - pij. Op zijn
14
won - der - lijk - e na - men 'Va - der, Raads - man, Vre - de - vorst' is ons
&4 Muziek liturgie
18 1.
en a - men, daar ons hart naar vre - de
ant - woord ja
do.rst.
1.
23 2.
dorst.
tenoren en bassen unisono
1. In de duis - ster -
2. op zijn lief - e -
2.
mf
28
nis ver - wacht - en wij het licht dat ko - men
lijk ver - schij - nen in het mid - den van de
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 5
33
1. Hem, die in de nach - ten
2. in de har - ten nacht der zij - nen,
van de
zal,
tijd,
38
- bo - ren in een stal. On - ze
wordt ge we - reld wijd en zijd, op de
in de
43
o - gen blij - ven op één doel ge - richt, op de
hun - ke - ren - de vre - de, als Hij werk' - lijk ko - men zal, te be -
we - reld - wij - de
&6 Muziek liturgie
47
Op - gang uit den Ho - ge, de ver - schij - ning van het
gin - nen in het he - den, te be - gin - nen in een
51 sopranen (tenoren)
licht. refrein 1 maal (zonder herhaling) Glo - ri -
stal. refrein (met descant)
allen
Want een Kind is ons ge-
f
(Ped.)
57
a, glo - ri - a, glo - ri -
ge - ven, want een Zoon staat ons ter - zij, op zijn lip - pen eeu - wig
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 7
61
- a, glo - ri - a, glo - ri -
ven, zijn
op zijn schou - ders heer - schap - pij. Al na - men die wij
le
65
a, glo - ri - a, glo - ri - a,
als een tuin vol voor - jaars-bloe - men, als de
noe - men, stra-len in vol-maak - te pracht
70
glo - ri - a!
ster - ren in de nacht.
&8 Muziek liturgie
liedbespreking
Twee uitgebreide muziekbijlagen bevat dit nummer van M&L. Naast Psalm 2, de
‘Kerstnachtpsalm’, is er ook een ‘Nederlandse Carol’: een tekst van J.W. Schulte Nordholt,
op muziek gezet door Daniël Rouwkema.
In de duisternis verwachten wij het licht
Wim Kloppenburg
De tekst van het lied van Schulte Het is een gedicht bij Jesaja 9, de klas- volmaakte pracht: Vader, Raadsman,
Nordholt is onder andere te vinden in de sieke profetenlezing van de Kerstnacht, Vredevorst.
bundels Zingend Geloven (V, 34) en Tus- een pericoop die Schulte Nordholt na
sentijds (136): aan het hart lag. Ook Gezang 25 uit het In de bundels Zingend Geloven en Tussen-
Liedboek (‘Het volk dat wandelt in het tijds staat bij ‘In de duisternis verwach-
1. In de duisternis verwachten duister’) is een lied bij diezelfde peri- ten…’ een (dubbel)melodie genoteerd
wij het licht dat komen zal, coop; dat lied dat ontstond kort na pu- van Wim Ruessink.
Hem, die in de nacht der nachten blicatie van Schulte’s boek Het volk dat
wordt geboren in een stal. in duisternis wandelt, over de geschie- Refreinlied
denis van de negers in Amerika. Het
2. Onze hunkerende ogen geeft aan, hoe actueel de profetie van De carol van Daniël Rouwkema is ge-
blijven op één doel gericht, Jesaja voor de dichter was. schreven in een heel ander idioom.
op de Opgang uit den Hoge, Het stuk wordt gekenmerkt door de
de verschijning van het licht, In het beknopte commentaar op de cd- vrolijkheid en lichtvoetigheid die we
rom bij Zingend Geloven1 lezen we: ook vaak aantreffen bij de Engelse carol-
3. op zijn lieflijke verschijnen composities van o.a. David Willcocks en
in het midden van de tijd, Met deze profetentekst gebeuren in John Rutter: fris en vrolijk, vrijmoedig
in de harten van de zijnen, dit lied twee dingen: met ‘het volk in gebruikmakend van elementen uit de
in de wereld wijd en zijd, de duisternis’ identificeren zich de lichte muziek, maar toch steeds met een
zangers, zij worden ‘wij’. Wij zijn het, distinguished appearance.
4. op de wereldwijde vrede, die het licht in ons donkere bestaan Om tot een echte carol van enige lengte
als Hij werk’lijk komen zal, verwachten (strofe 1), wij hebben te komen, met een refrein voor de ge-
te beginnen in het heden, ‘hunkerende ogen’ (strofe 2), en heb- meente, springt Rouwkema enigszins
te beginnen in de stal. ben ‘een hart dat naar vrede dorst’ vrij om met de volgorde van de strofen.
(strofe 6). Zijn compositie is als volgt opgebouwd:
5. Want een Kind is ons gegeven, En ook: de visionaire proclamatie
want een Zoon staat ons terzij, van Jesaja aangaande een reddende Refrein: 5 en 6
op zijn lippen eeuwig leven, Davidszoon wordt betrokken op Coupletten: 1 en 2
op zijn schouders heerschappij. het Kind in de stal; ‘Een kind is ons Refrein: 5 en 6
geboren, een zoon is ons gegeven’. Coupletten: 3 en 4
6. Op zijn wonderlijke namen – Zijn komst heet –naar de Lukaanse Refrein: 5 en 7
Vader, Raadsman, Vredevorst – lofzang van Zacharias– een ‘opgang
is ons antwoord ja en amen, uit den Hoge, de opgaande zon die In Engeland worden zulke liederen al-
daar ons hart naar vrede dorst. van Godswege komt’. tijd erg mooi uitgevoerd, zowel door het
Die komst is niet eenmalig, maar koor als door de gemeente. Op Rouw-
7. Al zijn namen die wij noemen, vindt telkens opnieuw plaats: in het kema’s Carol zal flink geoefend moeten
stralen in volmaakte pracht hart van de enkele mens én wereld- worden om de dansante ritmiek met de
als een tuin vol voorjaarsbloemen, wijd, in het midden van de tijd én voortdurende afwisseling tussen 3/4- en
als de sterren in de nacht. in het heden, én in de toekomst. En 6/8-maat echt tot z’n recht te laten ko-
de namen die Hij krijgt kunnen niet men. Het moet vrij en onbekommerd
groot genoeg zijn – zij stralen in klinken alsof het helemaal niet moeilijk
is. Let vooral op het tempo! •
1 Computer Concordantie op Zingend Geloven, Windows editie 1.5/Mac editie 2.5. Boekencentrum Zoetermeer, 2011.
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 27
por tret
Deze maand twee muziekbijlagen, waaronder een van Daniel Rouwkema. Peter Ouwerkerk bevraagde
hem over zijn kerkmuzikale achtergrond.
‘De kerkzang is verstild geraakt...’
Peter Ouwerkerk
Daniel Rouwkema (1974) werd gebo- het willen helpen van mensen in hun tie van Director of Music van St George’s
ren en groeide op in het dorpje Smil- geloofsbeleving’, zo omschrijft Rouw- Parish Church in Belfast. Hier kreeg hij
de, vlak onder de rook van de Drentse kema deze interesse. de leiding van het bekende jongenskoor.
hoofdstad Assen. Hij groeide op met de Na zijn opleiding aan het Conserva- Hij richtte er tevens een meisjeskoor op.
liederen van Hanna Lam. Het kerkelijk torium voelde hij de behoefte zich te In 2005 vestigde hij zich weer in Neder-
milieu in Smilde was, in ieder geval op verdiepen in de Engelse muziek en hij land om met de opgedane kennis iets te
muzikaal gebied, weinig vooruitstrevend werd aangesteld bij Chester Cathedral betekenen voor de Noord-Nederlandse
te noemen. Als jonge puber kwam hij in het Music Department. Dagelijks kerkmuziek. Hij woont momenteel in
in de ban van het
kerkorgel; via het zong hij in het kathedrale koor tijdens Groningen, werkt
spel en de muziek de vieringen en ook het opleiden van voornamelijk als
van Feike Asma de jonge trebles behoorde tot zijn taak. koordirigent en
en Jan Zwart werd Daarnaast gaf hij les aan scholen en be- schrijft nieuwe
hij begin jaren ne- speelde het orgel in de kathedraal bij af- kerkmuziek.
gentig leerling van wezigheid van de Director of Music. Na
Willem Hendrik een aantal jaren in Chester te hebben Kun je iets vertellen
Zwart in Kampen. gewerkt, solliciteerde hij naar de func- over je huidige ker-
In die periode kelijke werksituatie
speelde hij ook en
je andere werk-
zijn eerste kerk- zaamheden?
diensten en voelde Na een aantal ja-
al snel welke aan- ren cantor geweest
trekkingskracht de te zijn in Vries ben
muziek van Asma ik sinds een aantal
en Zwart op het jaren niet meer in
kerkvolk in Smilde vaste dienst bij een
had. ‘Hier is de kerkgemeenschap.
behoefte gegroeid Dat heeft voorname-
om het mensen in lijk te maken met
de kerk naar de zin mijn drukke prak-
te willen maken’, zoals Rouwkema het tijk als koordirigent.
formuleert. Doordat ik een achttal koren onder mijn
Al vroeg kwam hij in aanraking met hoede heb en daarnaast nog veel andere
Bouwe Dijkstra en het Roder Jongens- werkzaamheden heb, wil ik op zondag-
koor. Het was een heel andere wereld, en morgen vrij kunnen zijn in wat ik doe.
zijn interesse in de Engelse kerkmuziek Bovendien vind ik het leuk om diverse
was gewekt. ‘De Engelsen hebben iets collega’s te vervangen wanneer deze een
voornaams in hun muziek, gericht op vervanger nodig hebben. Zo begeleidde
ik de afgelopen maanden diverse malen
&28Muziek liturgie
de samenzang op zondag in de Martini- tingen van het nieuwe liedboek? Wat is bekende volle borst mee kunnen zingen.
kerk hier in Groningen – een plaats waar er nodig voor een succesvolle introductie Het valt me op dat de kerkzang de laatste
ik anders minder snel zou komen.
ervan? jaren enorm verstild is geraakt… en dat
Het nieuwe liedboek zie ik met veel be- komt niet zelden door moeilijke of on-
Wat is je mening over de kerkmuzikale situ- langstelling tegemoet. Ik heb begrepen zingbare wijsjes.
atie en recente ontwikkelingen in de PKN dat het een boek gaat worden met ‘voor
en de r.-k. kerk? elk wat wils’. Of dat goed is, zal moe- Wat is je indruk van nieuwe composities
Mijns inziens gebeuren er best mooie ten blijken. Ik hoop dat er ook vooral voor de kerk? Waaraan moeten deze vol-
dingen, al is het vaak plaatselijk. Een liederen uit de Anglicaanse traditie in doen?
traditie zoals die in Engeland bestaat, staan: deze melodieën zijn prachtig en Kwaliteit moet voorop staan maar ook
is hier niet te vinden. Onlangs zag ik hebben zichzelf
een tv-uitzending vanuit de Amster- al ruimschoots vooral plezier en voornaam-
damse Nicolaaskerk. Wat daar gebeurt is bewezen. Veel heid. Mijn persoonlijke
prachtig, daar neem ik mijn petje voor van deze liede- doel is mensen via muziek
af. Daarnaast heb je een aantal plaatsen ren kun je van dichter bij God te brengen,
(Haarlem, Utrecht en Breda) waar door harte meezin- zowel de uitvoerders als
goede koren Kerkmuziek met een hoofd- gen. Uit mijn de luisteraars. Soms bete-
letter ‘K’ wordt bedreven. Verder valt of eigen praktijk kent dat: balanceren op het
staat het toch met een goede musicus. meen ik ook te randje van artistiek goed en
Als die na verloop van jaren weer ver- kunnen zeggen mooi willen schrijven en
trekt en wanneer alles wat is opgebouwd dat daar juist concessies doen. Wanneer
dan weer inzakt, is dat erg jammer. Wel- behoefte aan dat lukt, dan heb ik mijn
licht heeft dat te maken met de vergoe- is. Samen met doel bereikt. Gelukkig zie
ding die de kerk in Nederland over heeft Sytze de Vries ik dat ook bij werk van col-
voor de kerkmusici. Waar vind je in Ne- heb ik onlangs lega’s om mij heen. Wat is
derland een musicus die een volledige gewerkt aan een er mis met een ‘feel-good’-
aanstelling heeft bij een kerk en hier ook bundel van de zestig meest geliefde lie- gevoel in de kerk? De En-
naar betaald wordt? Dat alles heeft ook deren uit de Anglicaanse traditie met
te maken met het feit dat we veel minder nieuwe vertalingen, zettingen en des- gelse componist John Rutter heeft in dat
diensten doen dan in bijvoorbeeld Groot- cants. Het is heel bijzonder te zien dat opzicht echt iets bereikt. Mijn gevoel is
Brittannië. Volgens mij is de heden- de commissie die het nieuwe liedboek juist dat je daardoor meer mensen raakt.
daagse opleiding van kerkmusici prima samenstelt daar veel belangstelling Gelukkig ligt de ‘experimentele fase’ al
– wellicht minder dan in landen waar de voor heeft. Daaruit maak ik op dat er jaren achter ons en mogen er gelukkig
kerk nog meer in de samenleving staat, nog niet zoveel van dergelijke melodie- weer veel dingen die jaren geleden uit
maar dat is ook logisch lijkt me. ën in het nieuwe liedboek staan. Mijns den boze waren… zoals Rutter! •
inziens moeten we streven naar een
Wat is je beeld van de nabije toekomst in liedboek waarin vooral liederen staan Een portret van Kees van Eersel, de componist
kerkmuzikaal opzicht? Wat zijn je verwach- die de mensen weer van harte en uit de van de andere muziekbijlage, kunt u vinden in
Muziek & Liturgie van mei 2008 (Jg 77, nr. 5)
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie29
thema
Onlangs werd ik gebeld met de vraag of de cantorij zou kunnen zingen bij een uitvaart:
‘Omdat we zo graag iets meer zouden willen dan alleen maar orgelspel, maar een hekel hebben
aan muziek uit geluidsboxen’. Even glimlachte ik (gelukkig was het geen beeldtelefoon), want in het
betreffende uitvaartcentrum staat een elektronisch orgel.
Hoe zit het eigenlijk met livemuziek bij uitvaarten?
Livemuziek bij uitvaarten
Janieke Mollenhorst
In uitvaartdiensten kan de ‘eigen inbreng’ van nabe- gelijkheid een uitgebreider arrangement te nemen: er kan
staanden van de overledene bestaan uit bijvoorbeeld een per- voor gekozen worden om niet alleen tijdens de uitvaartdienst
soonlijke herinnering, het schetsen van een levensloop of het te musiceren, maar ook tijdens een eventuele avondwake, tij-
voordragen van een gedicht. Ook het ten gehore brengen van dens het condoleren of op de begraafplaats.
een muziekstuk behoort tot de mogelijkheden. Voor velen is
de emotionele lading van een uitvaartdienst echter een grote Een koor dat zich richt op het zingen bij uitvaarten, is ‘Fer-
drempel om ook daadwerkelijk iets te lezen, zingen of spelen. mata’ uit Zutphen.
Voor het gesproken woord kan een be-
roep worden gedaan op de voorganger of Op de website van het koor staat een korte
uitvaartleider, maar het is niet altijd aan toelichting bij de naam van het koor:
te raden om deze ook te laten zingen of ‘Onze naam “Fermata” komt van het fer-
spelen. mateteken in de muziek: een boogje met
Wanneer nabestaanden geen mensen in een stip eronder boven een noot of een
hun omgeving kennen die aan hun mu- akkoord. De fermate geeft een moment
zikale wensen kunnen voldoen, is er de van rust en stilte aan. En dat is precies
mogelijkheid externe musici in te schake- wat wij beogen.’
len. Steeds meer uitvaartverzorgers heb-
ben contacten met musici die zich toeleg- Om meer te weten te komen over achter-
gen op het verzorgen van livemuziek bij grond en werkwijze van het koor, legde ik
uitvaarten. Er zijn ook uitzendbureaus het koor een aantal vragen voor.
voor de kunstzinnige sector, die zich ten
dele richten op de muzikale omlijsting Fermata richt zich op het zingen bij uitvaar-
van uitvaarten. ten. Dat lijkt een niet voor de hand liggende
Een korte zoektocht op het wereldwijde keuze. Hoe is het koor in deze vorm ont-
web levert allereerst een grote (bijna ver- staan?
makelijke) diversiteit aan namen voor Het is eigenlijk begonnen doordat twee
deze uitzendbureaus of zelfstandige mu- van onze huidige leden merkten dat hun
sici. Ook geeft het inzicht in het brede stemmen heel goed bij elkaar pasten. Dit
scala aan mogelijkheden dat wordt ge- duo zong graag en merkte op een goed
boden: van één zanger tot een volledige moment dat hun gezang mensen raakte.
bigband, van doedelzak tot midwinterhoorn, van klassiek tot Vanuit persoonlijke ervaringen met uit-
hiphop. vaarten wilden zij graag een bijdrage leveren aan zo’n per-
Voor wie ook livemuziek wil tijdens de dagen voorafgaand soonlijk moment in iemands leven, en van het afscheid een
aan de uitvaart, is er bij sommige musici/ensembles de mo- mooie herinnering maken. Ze kwamen echter al snel tot de
ontdekking dat het wel prettig is om met meer mensen te
&30Muziek liturgie
zijn, omdat je dan meer mogelijkheden hebt qua repertoire. Zingen jullie a cappella?
Zo zijn we in de loop van de tijd uitgegroeid tot een koor. In principe wel. Als er echter wordt gevraagd naar reper-
toire waarbij instrumentalisten nodig zijn, dan zorgen we
Wat voor repertoire zingen jullie? Zijn er grenzen aan? daarvoor.
We hebben een uitgebreid repertoire van vooral geestelijke en
klassieke muziek, maar hebben ook een aantal liederen die Hebben jullie zelf contact met nabestaanden of loopt dat via
binnen de lichte muziek vallen. Verder hebben we in de loop een uitvaartleider?
van de tijd repertoire opgebouwd voor vrouwenkoor, waar ook Meestal is er rechtstreeks contact met één van de familie-
met enige regelmaat naar wordt gevraagd. leden om precies af te stemmen wat er gewenst wordt en
We zingen ook liederen op aanvraag, maar gaan daar wel kri- wat we kunnen bieden. Af en toe fungeert de uitvaartlei-
tisch mee om. We zullen bijvoorbeeld niet snel De Vlieger van der als tussenpersoon.
André Hazes zingen. Als de fa-
milie het echter per se wil en Contact met nabestaanden
we kunnen een mooie bewer- is er vooral in de peri-
king van het gevraagde lied ode tussen de aanvraag
zingen, zijn we wel bereid en het afscheid. Eén van
om het in te studeren. Het zal ons probeert een beeld te
daarna echter niet op de re- krijgen van de vraag van
pertoirelijst worden gezet. de familie. Soms heeft de
familie al een duidelijke
Zulk nieuw repertoire moet na- vraag naar specifiek re-
tuurlijk wel gerepeteerd worden, pertoire. Repertoirekeuze
terwijl de periode tussen het komt echter ook vaak tot
overlijden en de uitvaart over stand door af te tasten wie
het algemeen niet zo lang is. de overledene was en wat
Hoe krijgen jullie dat dan toch voor muziek hier bij zou
voor elkaar? En hoe krijgen jul- passen. Dan is het con-
lie op zo’n korte termijn über- tact met de familie wat
haupt het koor bij elkaar? intensiever. Vaak blijken
We sturen een mail rond met de vraag wie er op de betref- bepaalde thema’s die ken-
fende datum kan komen.
Als er niet direct gereageerd wordt, sturen we er een sms ach- merkend zijn voor de overledene een richting te geven aan
teraan of er wordt gebeld. de keuze van het repertoire.
Als er te weinig mensen kunnen, wordt er overlegd wie er De hele voorbereiding van de dienst gaat in nauw overleg
nog wat in zijn/haar agenda kan schuiven en regelen. met degene die de uitvaart leidt. Zo proberen we er een zo
In de regel zingen we iets uit ons bestaande repertoire. Dat mooi mogelijk en passend geheel van te maken.
kennen alle koorleden. Nieuwe stukken moeten we zelf in-
studeren, elk op onze eigen manier. De één met de piano, de Jullie zullen zowel kerkelijke als niet-kerkelijke uitvaarten mee-
ander met de computer, maar iedereen moet er zelf uit zien maken. Hoe gaan jullie daar mee om?
te komen. We hebben allemaal een andere achtergrond wat religie
Voor het optreden plannen we altijd nog een repetitiemo- betreft. De één heeft daar meer mee dan de ander. Daar-
ment, het liefst in de ruimte waar we moeten optreden. We voor is alle respect. Dat geldt ook voor de uitvaarten: wat
repeteren sowieso wekelijks. Zo houden we een stabiele koor- wij moeten doen, is er voor zorgen dat we zo goed moge-
klank én kunnen we het repertoire blijven uitbreiden. lijk zingen en zorgen voor een zo hoog mogelijke kwali-
teit. Met de overige onderdelen van de uitvaart gaan we
respectvol om, ongeacht onze eigen beleving.
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 31
Is het niet erg moeilijk om die kwaliteit hoog te houden, terwijl Er zijn orgels…. én er bestaan
emoties bij een uitvaart zo’n grote rol spelen? Gaat er ‘een orgels van Steendam.
knop om’ of voelen jullie je toch betrokken bij de familie?
Door intensief te luisteren naar de verhalen die verteld Jarenlang vakmanschap en liefde voor het vak
worden over de overledene, lijkt het haast of je de persoon laten de kwaliteit van onze handgemaakte orgels
hebt gekend. Je voelt je als aanwezig koorlid daardoor heel tot grote hoogten stijgen. De Steendamorgels
erg betrokken bij de hele dienst. Als een uitvaart heel emo- worden tot 9 meter hoogte in eigen atelier afge-
tioneel is, moet er soms inderdaad even een knop om: je bouwd, dus het plaatsen en afmonteren in uw
moet wel goed kunnen zingen, zonder dat emoties in de kerk gaat veel sneller en bezorgt aanmerkelijk
weg zitten. Onlangs werden we gevraagd om na afloop minder overlast. En… het is op die manier nog
van de uitvaartdienst ook op de begraafplaats, rond het een stuk voordeliger ook! Duurzame, eersteklas
open graf, een lied uit Taizé te zingen. Dat was, zeker voor materialen en een doordachte constructie geven
de familie, een heel emotioneel moment. We staan dan elk Steendamorgel precies die kwaliteit en
wel heel dicht bij de emoties, maar tegelijkertijd vinden draagkrachtige toon, waar u naar zoekt.
we het ook heel mooi en waardevol om juist dan te mogen Op maat gemaakt en exact volgens uw wensen.
zingen. Wij hebben een coöperatieve samenwerking met
een team ervaren Tsjechische orgelbouwers.
Ik heb jullie koor leren kennen doordat we (uiterst plezierig!) Onze orgels zijn in heel Nederland en in diverse
samenwerkten bij een concert. Was dat een vorm van PR? buurlanden te vinden.
Ja, we geven ieder jaar een concert, waarbij we de uitvaart- Tevens hebben wij tweedehands orgels die
ondernemers uitnodigen. aangepast kunnen worden aan uw situatie.
We hebben ook bij verschillende uitvaartmarkten gezon- Wij geven zelfs 15 jaar garantie. Een orgel van
gen en onze kaartjes achtergelaten. Je moet toch naams- Steendam klinkt naar een nadere kennismaking.
bekendheid krijgen! Ook hebben we in kerkdiensten Belt u ons voor een geheel vrijblijvende afspraak
gezongen en zingen we twee keer per jaar bij de herden- of kijk op onze uitgebreide website.
kingsdienst van een hospice.
Sinds een aantal maanden hebben we een contract met www.orgelmakerijsteendam.nl
Vivace, een uitzendbureau voor uitvaartmuziek. Westerdijkstraat 21, 9983 PR Roodeschool
tel. 0595-412261
Hoe bepalen jullie de kosten voor het zingen bij een uitvaart?
We hebben een vast bedrag voor een uitvaart. Hiervan
wordt de dirigent betaald. Ook krijgen de koorleden een
onkostenvergoeding. Het tarief ligt hoger wanneer een
uitvaart verder weg is of er nieuw repertoire moet worden
gestudeerd. Wat na aftrek van de gemaakte kosten nog
overblijft, gaat in de kas om later bijvoorbeeld PR-kosten
of het jaarlijkse concert van te betalen.
Nog een fermate op dit interview?
De tijd die iemand nodig heeft om na het afscheid van een
dierbare verder te kunnen gaan met het gewone leven, is
bij ieder mens anders. Die tijd én de (muzikale) invulling
daarvan, gunnen we iedereen van harte. •
www.fermatazutphen.nl
&32Muziek liturgie
signalement
Roel A. Bosch
Muziek raakt de ziel – tenminste, dat behoort tot de mo- schrijven. Ik hoor het als het conflict van twee werelden.
gelijkheden. Verborgen tranen kunnen boven komen, een De muzikale stijl van zelfexpressie, van het overbrengen
glimlach bij wie verstard was. Een jonge violiste vertelde van eigen levensgevoel en geloofsstrijd, tegenover mijn
aan een journalist in Trouw dat ze haar viool altijd mee- verwachting: meegenomen te worden met de muziek die
neemt naar haar demente opa. Hij en de mensen bij hem ons gegeven is. Mehrtens of Genève, Vogel of De Sutter,
leven altijd op van muziek. Ik zie haar staan, een elk hebben ze hun idioom;
meisje van zestien, tegelijk ook aan leeftijd en rang Muziek dat kan elke keer weer op-
ontgroeid. Nu is ze niet alleen ‘kleindochter van’, nieuw vertolkt worden, in
nu is ze ook de bemiddelaar van het schone. Die gesprek met de gemeente
jonge violiste communiceert met haar opa, dank- raakt hier ter plaatse, met dit
zij haar instrument. Ze is aan de ene kant minder orgel, deze zondag in het
aanwezig dan wanneer ze had geprobeerd hem kerkelijk jaar. Maar het
met een gesprek, een verhaal te bereiken, maar de ziel zou toch mooi zijn als de
aan de andere kant méér: met haar muziek komt oercomponist zelf nog wel
ze zelf op een andere manier mee, en dichterbij welkom is.
dan ooit. Dat is durven! Dat is wat ik op Facebook
zag misgaan. Een compo-
Daar moet ik aan denken als ik in een week een eigen er- nist had zich op zijn website beklaagd over een gruwelijke
varing zie samengaan met een facebookgevecht. Als gast mishandeling van zijn melodie van een paaslied. Kan ik
in een vreemde kerk voel ik tijdens dat wat ze ‘voorzang’ smartengeld vragen? Hij gebruikte daar een wat minder
noemen, Psalm 42, al sterk de neiging weg te rennen. Wat tactische beeldspraak bij: ‘Christus terug in ’t graf gelegd’.
een kabaal. Wat een vreselijke voor-, tussen- en naspelen. Nee, zo mag je niet over Christus grappen.
En dan een halve toon hoger na het eerste vers… Ik voel Toch snap ik hem wel. Als muziek emotie is, dan is mis-
me in mijn ziel geraakt, agressief bejegend. Ondanks veel bruikte muziek zowat een geweldsmisdrijf. In de discus-
goeds in de dienst sie die volgde, klinken ook inderdaad grove
blijft het me be- woorden, tot ‘verkrachting’ aan toe. Reacties
lagen. Die prach- Hij gaat u voor in wolk en vuur, worden fel, er komen vreemde elementen in
tige melodie van gunt aan uw leven rust en duur het spel. Het moet met ‘ruimte’ te maken
Mehrtens, Gezang en geeft het zin en samenhang. hebben, of liever; met het overschrijden van
225, ‘Zingt voor de ruimte. Mensen zitten elkaar te dicht op de
Heer een nieuw Zingt dan de Heer een nieuw gezang! huid. Van zingen komt het niet meer. De
klank ligt in de monden bestorven.
gezang’, duikt uit
een notenbrij op, Een lied van uw verwondering Eigenlijk is het een wonder dat het zo vaak
vlak voordat we goed gaat, in en om kerkdiensten. Voor-
dat nog uw naam niet onderging,
mogen gaan zin- gangers, lectoren, bidders, muziekmakers
gen, maar krijgt maar weer opnieuw geboren is die aan de ene kant dichtbij zijn, aan de
nergens de gang uit water en uit duisternis. andere kant ruimte laten voor anderen.
die deze wijs zo Predikers die niet zichzelf verkondigen en
typeert. ‘Hij gaat toch authentiek aanwezig zijn. Een kinder-
ons voor’ wordt nevendienstproject dat gezamenlijkheid
‘het loopt ons voor de voeten’, de meerdere glorie van de losmaakt, mensen van diverse generaties met elkaar ver-
orgelbespeler. Het lijkt wel ‘heavy metal’, dit orgel, denk bindt. Musici met hun sterke en zwakke kanten die erin
ik. Het lied van de verwondering is dood. De klank blijft slagen om de muziek tot een gezamenlijk loflied, te ma-
in mijn keel bestorven. ken, Soli Deo Gloria. De Heer is waarlijk opgestaan, mag
Gelukkig is er een koor, en de dirigent is erin geslaagd de je in zulke diensten weten. Niet als emotionele uitroep.
organist naar haar aanwijzingen te laten spelen zolang Maar wel als een ervaring waarin de hele mens meeleeft,
het koor zingt, of als we iets samen zingen. Oases van lijf en ziel. Zoals bij die kleindochter en haar opa. Jammer
muziek. dat het geen vak is, voor musici, theologen, en al die an-
deren: heilzame ruimte scheppen. Laat het dan maar een
Is het een muzikaal probleem? Dan zou ik er niet over levenslange opdracht zijn. •
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 33
thema
Als we de kerk binnenkomen klinkt er vogelgezang, het lijkt wel of we een bos inwandelen. Het geluid
blijkt afkomstig uit twee grote luidsprekerboxen die prominent op het liturgisch centrum staan. De
oudste kleinzoon van de overledene zit als een volleerde dj achter zijn laptop en versterkerapparatuur.
In de uitgereikte ‘orde van dienst’ lezen we dat het geluidsdecor een eerbetoon is aan ‘opa, die altijd
zoveel van de natuur hield’. Als de predikant en de familieleden binnenkomen wordt het geluid
langzaam weggedraaid.
De uitvaartdienst
Een pleidooi voor de ‘heilzame routine’ van de liturgie
Wim Kloppenburg
De dominee spreekt een kort wel- tie en tranen, een nummer van Guus lieleden waren in extenso uitgemeten,
maar aan hém, zijn geloof, zijn plaats in
komstwoord, eindigend met ‘Wij willen Meeuwis, uiteraard ook weer van cd. de gemeente was naar mijn gevoel geen
recht gedaan. De vele kerkgangers, die
zijn naam gedenken voor het aangezicht Als het hele programma is afgewerkt gekomen waren om hem voor Gods aan-
gezicht te gedenken, waren van meele-
van God, en spreken uit dat Onze hulp is mag de predikant, die tot op dat mo- vende gemeente gedegradeerd tot publiek
bij een ‘voorstelling’ die misschien beter
in de naam van de Heer…’ en dan volgt ment dus alleen maar ‘presentator’ is gepast zou hebben ‘tussen de schuifdeu-
ren’ bij het vieren van opa’s tachtigste
de verdere tekst van de bemoediging en geweest, toch nog een stukje uit de bij- verjaardag. Natuurlijk staat het vrij om
een geliefde overledene te herdenken op
een kort gebed. bel lezen (1 Cor. 13, waarschijnlijk om- een manier die de nabestaanden goed-
dunkt, maar een uitvaartdienst is toch
Maar deze vertrouwde woorden zijn dat dat de enige bijbeltekst was die de iets anders dan wat ik hier meemaakte.
De hierboven beschreven ‘dienst’ stelt
niet het begin van buitenkerkelijke ook de taak en functie van de predikant
ter discussie. Mag hij zich laten gebrui-
een kerkdienst. De nabestaanden ken als een soort presentator-in-toga? Is
dat niet een wezensvreemde vertoning?
eerstvolgende an- De vele kerkgangers konden beden- In het tweede deel van het Dienstboek le-
derhalf uur blijft de ken) en een kort zen we:
taak van de dominee preekje houden. In deze tijd [tussen overlijden en
uitvaart] zal de kerk pastoraal betrok-
beperkt tot het aan- waren van meeleven- Tot slot zingen ken zijn bij gemeenteleden. Een pastor
kondigen van de vol- we één van de heeft weet van wat hen overkomt als
de dood in hun leven inbreekt. [Hij] zij
gende spreker of het de gemeente gede- lievelingsliede- kan hen nabij zijn, woorden zoeken
volgende ‘nummer’ ren van de over- voor wat hen nu overkomt, speuren
naar hoop die verder reikt dan de on-
van het programma ledene, – slechts vermijdelijke dood, bidden en troost
geven die de donkerheid van dit mo-
dat de kinderen en gradeerd tot publiek drie van de zeven ment overstijgt. Zo roept het pastoraat
kleinkinderen in el- coupletten, waar- liturgie op. Nabijheid en troost krijgen
mede vorm in liturgische handelingen en
kaar hebben gezet, bij een ‘voorstelling’ schijnlijk omdat
in totaal ruim twin- het anders te
tig onderdelen: vele lang(!) duurt…
toespraken en toe-
spraakjes door kin- De overledene
deren en kleinkinderen (opvallend vaak was een gewaardeerd en actief lid van
met triviale herinneringen, vooral aan de gemeente. Ik kende hem als een
vakanties, ‘als pa weer eens in de clinch trouw kerkganger, iemand met een in-
lag met de tentstokken’), een zelf ge- nig, enigszins bevindelijk geloof dat
schreven gedicht, een popsong door één hij graag beleed in daarbij horende
van de kleindochters die zichzelf op gi- liederen, zoals de Engelse hymns van
taar begeleidt, nog meer toespraken met Isaac Watts en John Newton. Na de
herinneringen, een popnummer vanaf hierboven beschreven ‘uitvaartdienst’
cd, een stukje klassieke muziek (‘waar ging ik niet erg getroost naar huis. De
pa zo dol op was’) eveneens van cd, nog gevoelens en het verdriet (en de muzi-
een gedicht, onverstaanbaar door emo- kale prestaties…) van zijn naaste fami-
&34Muziek liturgie
liturgische taal. Er wordt uit de Schrift en waarvan ik hieronder een gedeelte aan de gemeente voorzong. Vooral de
gelezen, eventueel avondmaal gevierd
en gezegend. Liturgie blijkt pastoraat: overneem, omdat ik het zo’n kenmer- liederen van Willem Barnard en Frits
de woorden en eventuele handelingen
van de uitgeleide troosten en bevesti- kend voorbeeld vind. Mehrtens spraken haar enorm aan. Jo-
gen Gods trouw over de grenzen van
de dood heen. (cursivering door mij, ‘Mevrouw Bakker’ han de Heer werd iets van vroeger; die
wk)
liederen hoorden bij een geloofssenti-
Wat zou de predikant in een geval als
hierboven beschreven moeten doen? Vorige week is mevrouw Bakker overle- ment dat ze achter zich had gelaten.
Naar mijn mening zou hij of zij in de
eerste plaats aan de nabestaanden moe- den, negentig jaar oud. Ze was een vi- De drie kinderen van mevrouw Bak-
ten uitleggen dat een dergelijk ‘herden-
kingsprogramma’ géén eredienst is en tale weduwe, kerkelijk zeer meelevend, ker hebben die ontwikkeling eigenlijk
dat je de rol van presentator veel beter
aan een familielid of aan de uitvaartlei- en hoewel ze de laatste tijd slecht ter niet meegemaakt; ze waren in die tijd
der kunt overlaten.
In de tweede plaats denk ik dat de na- been was, ging ze toch zo vaak als ze het huis al uit en hadden zelf een gezin
bestaanden in dit voorbeeld, hoewel de
meesten buitenkerkelijk (geworden) wa- kon naar de kerk. gesticht. Hun
ren, beslist van mening waren dat de bij-
eenkomst in de kerk van de overledene Ze kwam oorspron- partners waren
moest plaatsvinden en dat er daarbij ook
‘iets religieus’ zou moeten gebeuren, kelijk uit een ge- ‘Hoe heette dat alle drie bui-
anders hadden ze de dominee niet ge- reformeerd gezin, tenkerkelijk, en
vraagd. De voorganger zou dus kunnen
voorstellen om de bijeenkomst uit twee maar werd later, via zelf hadden ze
delen te laten bestaan: eerst het door
kinderen en kleinkinderen bedachte pro- Hersteld Verband, lied ook al weer dat ook al niet meer
gramma van herinnering en eerbetoon hervormd. zoveel interesse
aan (groot)vader, en daarna een korte
gebedsdienst, met de liederen en andere In haar ouderlijk moeder altijd zong... in kerk en ge-
liturgica die voor het gemeentelid, dat de huis, maar later loof. In elk geval
overledene óók was, altijd van zo grote
betekenis waren. Misschien had de voor- ook in haar eigen ‘doen ze er niks
ganger dan tevens kunnen proberen om
het eerste deel wat te bekorten, bijvoor- gezin, werd veel Was dat niet “Veilig meer aan’.
beeld door voor te stellen de geplande gezongen. Vooral En nu is hun
cd-fragmenten te laten vervallen (‘het is
toch veel mooier en persoonlijker als je de liederen van Jo- in Jezus’ armen”?’ moeder over-
zelf iets zegt of zingt of speelt!’). hannes de Heer leden. De twee
Soms zou de voorganger naar mijn me-
ning best iets ‘strenger’ mogen optre- waren zeer geliefd. zoons en de
den, zeker in het geval dat ik al eens in
een ‘Opmaat’ in dit blad heb beschreven, Maar op een gege- dochter zitten
ven moment, in de bij de dominee
jaren zestig, veranderde haar manier om de uitvaartdienst te bespreken. Er
van geloven. Ze werd gegrepen door de moeten liederen worden uitgekozen.
nieuwe uitleg van het Oude Testament, ‘Hoe heette dat lied ook al weer dat moe-
de televisie-catechese van Karel Deur- der altijd zong... Was dat niet “Veilig in
loo en Nico Bouhuys en de boeken die Jezus’ armen” of zoiets?’ ‘Ja, dat kan ik
daarbij verschenen.2 Ze was één van me nog goed herinneren. En ook iets
die mensen voor wie de ‘ontmythologi- met “in nood gezeten”. Doet u dat maar,
sering’ van de Bijbel niet betekende dat dominee, want dat zong ze vroeger altijd,
ze hun geloof kwijtraakten; integen- toen we nog klein waren.’ De dominee is
deel, er kwam een dimensie bíj. Samen te beleefd of te voorzichtig of te angstig
met haar man ging mevrouw Bakker om er tegenin te gaan. En dus mag ik
naar de cursus ‘theologie-voor-leken’. als organist op de uitvaart van mevrouw
In diezelfde periode werd er in haar Bakker het jeugdsentiment van haar
kerk een andere predikant beroepen, kinderen bevredigen, terwijl ik wéét dat
die de nieuwe psalmberijming en de ze al decennia lang heel ándere liederen
102 Gezangen introduceerde. Mevrouw heeft gezongen en dat voor haar ‘De aar-
Bakker werd op haar vijfenvijftigste lid de is vervuld van goedertierenheid’ en
van een zanggroepje dat de nieuwe lie- ‘Zingt voor de Heer een nieuw gezang’
deren instudeerde en zondagsmorgens veel méér betekenden.
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 35
Ook hier waren het dus de kinderen die kritieke moment hooguit de oecume- een huis dat juist daardoor ruimte biedt
aan alle persoonlijke beleving.
uit onwetendheid of ongeïnteresseerd- ne, liefst zo hip mogelijk, met geinige
Te midden van de gemeente
heid de uitvaartdienst frustreerden en zelfverzonnen teksten en liedjes voor
Voor mij zijn dat de meest troostrijke uit-
geen recht deden aan (het geloof van) bij het kampvuur, en dus heerst er de vaartdiensten: als we de ‘gewone’ liturgie
van de (zondagse) eredienst volgen, met
de overledene. Het is in zo’n geval de hopeloze verwarring. In Italië heerst het Kyrie en misschien ‘zelfs’ het –in de
klassieke requiem-mis ongebruikelijke–
taak van de voorganger om op pastorale het ritueel: iedereen weet wat er van Gloria, zoals we dat iedere zondag zin-
gen, waardoor de ‘heilzame routine’ ons
wijze en met het nodige geduld aan de hem verwacht wordt – en doet dat. door het verdriet van de uitvaartdienst
héén kan slepen.
kinderen uit te leggen Achter de voorge-
Wanneer de uitvaartdienst gedragen
hoe hun moeder als programmeerde wordt door het licht van Pasen is een
Gloria goed denkbaar. Naast veel ver-
meelevend gemeen- Er wordt zo vaak en ordentelijke driet is er meestal toch ook reden tot
telid ‘met haar tijd is gang van zaken is dankbaarheid om het leven dat deze
mens uit Gods hand ontvangen heeft.5
meegegaan’ en ánders alle ruimte voor
En als het enigszins kan, vieren we ook
is gaan geloven, án- geprobeerd de de emotie. Je het Avondmaal, omdat we belijden dat
dere liederen is gaan kunt er immers levenden en gestorvenen samen opgeno-
men zijn in de grote kring van heiligen.
zingen. uitvaart-‘dienst’ op vertrouwen Een belangrijke vraag is uiteraard, welke
opnieuw uit te dat de procedure schriftlezingen er gekozen worden, en
De troost van de op zichzelf strikt hoe die keuze tot stand komt. Dienst-
liturgie en smaakvol boek-2 maakt daar een paar belangrijke
verloopt; impro- opmerkingen over, die we zorgvuldig op
Wat mij de laatste ja- ons moeten laten inwerken:
ren steeds weer ver- vinden viseren is nooit In de prediking is de pastor tolk van
baast, is het feit dat noodzakelijk. […] de nabestaanden, maar ook ver-
kondiger van het Evangelie. [Hij] zij
er zo vaak geprobeerd In zo’n hele kerk zal niet alleen de gevoelens van de
nabestaanden vertolken en woorden
wordt de uitvaart- is, evenmin als spreken van troost en bemoediging,
maar ook de belofte van het Evangelie
‘dienst’ opnieuw uit onder het publiek verkondigen. Ook in de uitvaartdienst
is de predikant herder én leraar. Het
te vinden. Trouwens, álles lijkt tegen- buiten, niemand te vinden die denkt kan de voorganger helpen [zijn] haar
dubbelrol hanteerbaar te houden de
woordig dienst te mogen heten, ook de dat het feestelijk is een rode broek persoonlijke gedachtenis aan het be-
gin van de dienst en de verkondiging
volstrekt seculiere bijeenkomst ter na- aan te trekken of een vrolijke das op deze plaats te onderscheiden. In
gedachtenis van de slachtoffers van een om te doen of een kekke halfblote
aanslag of een natuurramp. jurk. Nee, iedereen is in het donker
Michaël Zeeman3 heeft daar een paar gekleed, want zo hoort het…’
uiterst zinnige opmerkingen over ge-
maakt toen in 2005 de Italiaanse ge- Misschien is dat wel het eigenlijke pro-
heim agent Nicola Calipari in Irak om bleem, dat we niet meer (willen) we-
het leven kwam tijdens de bevrijding ten hoe het hoort, en dus iedere keer
van de de gegijzelde journaliste Giuliana krampachtig moeten proberen om een
Sgrena. In de Volkskrant deed Zeeman nieuw, eigen, apart, bijzonder, uniek,
verslag van de begrafenisplechtigheid. persoonlijk ritueel te verzinnen.4 Maar
Hij werd vooral getroffen door de troost het is de vraag of een eenmalig ‘ritueel’,
die uitging van de vaste en betrouwbare dat je ter gelegenheid van een speci-
rituelen die het (Italiaanse) katholicisme fieke gebeurtenis zelf bedacht hebt, ei-
daarvoor ter beschikking heeft. Met ver- genlijk wel een ritueel ís. Of dat woord
bazing constateerde hij niet een zekere traditie impliceert, een
vaste vorm waaraan je je kunt overge-
…dat er gecanoniseerde gebeden ven, een bedding voor je emotie.
bleken te bestaan voor carabinieri en Dát is het geheim van echte liturgie:
soldaten. In Nederland heerst op het een vaste vorm die staat als een huis,
&36Muziek liturgie
de persoonlijke gedachtenis, voorzo- van een voorafgaand in memoriam in leven van de mensen mee te gaan; ze
ver de voorganger daar een eigen rol andere bewoordingen; mogen dus ook op een dag van rouw
in speelt, en in de voorbede kan het • we niet per se moeten zoeken naar met ons meegaan, en ze kunnen ons in
zwaartepunt liggen bij de pastorale een schriftlezing die aansluit bij onze de ruimte zetten waarin wij vorm kun-
rol, in de prediking kan dat verschui- gevoelens ten opzichte van de overle- nen geven aan ons gedenken.’7
ven naar de rol van verkondiger. Bij dene.
de persoonlijke gedachtenis kan Een dergelijke ‘liturgische ordelijkheid’
vanuit de persoon van de gestorvene ‘Want als we staan in de kring van veronderstelt uiteraard dat de overlede-
verwezen worden naar de troost van de gemeente die zich strekt naar het ne zich met deze gemeente verbonden
het Evangelie, in de prediking kunnen Rijk dat komt, en als we proberen voelde, en dat zijn of haar gedachtenis
vanuit de verkondiging van de Schrif- de naam van degene die gestorven temidden van deze gemeente wordt ge-
ten de nabestaanden van deze mens is te gedenken, juist met het oog vierd. Naar mijn ervaring werkt juist deze
vertroost worden.6 op de Heer die is opgestaan, dan liturgische gebondenheid dan inderdaad
zullen de schriftlezingen ons bij ruimte scheppend en bevrijdend. Vaak
Het is een erg voorzichtige en daardoor die noties moeten bepalen. Je kunt krijgt de lezing die we de voorgaande zon-
niet zo duidelijke formulering, maar ik dan bijvoorbeeld uitgaan van wat er dag al gehoord hebben sub specie aeternita-
lees eruit dat op de voorafgaande zondag in de tis ineens een verhevigde klank en beteke-
• de dienst van de Schrift voluit verkon- gemeente gelezen is. Die woorden nis. Juist op zo’n moment kun je ervaren
diging mag zijn, en niet de herhaling zijn bedoeld om de hele week in het hoe bijzonder de ‘gewone’ liturgie is. •
1 Dienstboek - Een proeve. Deel II. Leven - zegen - gemeenschap. Zoetermeer 2004, p. 880.
2 K. Bouhuijs en K. Deurloo, Dichter bij Genesis, Taalwegen en dwaalwegen en Dichter bij de profeten. Amsterdam 1967/1968. Verschenen bij de TV-serie ‘Dich-
terbij’ van IKOR/CVK.
3 Michaël Zeeman (1958-2009), schrijver, literatuurcriticus, journalist. De belangrijkste essays en kritieken van zijn hand zijn verzameld en uitgegeven door
M. Asscher en M. Doorman onder de titel Aan mijn voormalig vaderland, Amsterdam 2010. Het korte verslag over de uitvaart van Nicola Calipari staat op pag.
561v.
4 Dat het zogenaamde ‘persoonlijke’ ritueel meestal helemaal niet zo uniek en persoonlijk is, kan men constateren aan de vele half leeggelopen ballonnen die
in de buurt van sommige begraafplaatsen in de bomen zijn blijven hangen…
5 Dienstboek II, p. 897
6 ib.
7 Woorden van ds. H. Uytenbogaardt. IKON-radio, 19 september 1982, toen de eerste teksten beschikbaar kwamen van de uitgave Liturgie in dagen van
rouw, de voorloper van Dienstboek-2.
Wilt u ook adverteren in Muziek & Liturgie?
Neem dan contact op met onze adverten-
tiemanager: Retra PubliciteitsService BV,
Postbus 333, 2040 AH Zandvoort, of bel
023-5718480 en vraag naar de gunstige ad-
vertentietarieven. Ook voor bijsluiters van uw
concertserie of cantatediensten, meehechters
en voordelige advertentie-abonnementen!
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 37
achtergrond
Heiligenverering is binnen de Rooms-Katholieke Kerk van alle tijden. Tijdens het werken aan mijn
bachelorscriptie Nederlands kwam ik daarvan mooie voorbeelden tegen in een onbekend handschrift
over Barbara. Enige tijd later onderzocht ik voor de studie kerkmuziek de rituelen die er in deze tijd met
Barbara verbonden worden. Barbara blijkt nog springlevend. Dit artikel geeft een korte samenvatting
van beide onderzoeken en een inkijk in een aantal bijzondere rituelen.
Barbara van Nicomedië
Patrones van de stervenden, behoedster van mijnwerkers en
tunnelbouwers
Hans van Haeften
De Universiteitsbibliotheek van Leiden herbergt een gemarteld, maar herstelt steeds weer en wordt na iedere
schat aan oude manuscripten, waarvan vele nog nooit zijn marteling zelfs nog mooier dan ervoor. Uiteindelijk wordt zij
beschreven, laat staan getranscribeerd en uitgegeven. Het door haar vader eigenhandig onthoofd, waarna hij dodelijk
handschrift met de signatuur BPL 2708 werd geschreven wordt getroffen door de bliksem.
in 1466 in het Zijlklooster te Haarlem. Dit klooster lag aan
de Zijlstraat maar werd al in de vroege zeventiende eeuw Patrones
afgebroken.
De tekst bestaat uit verschillende heiligenlevens en wonde- Na haar dood wordt Barbara onder andere vereerd als patro-
ren, maar de meeste ruimte is gereserveerd voor Barbara. nes van een zalige dood en als beschermheilige van artilleris-
Zoals gebruikelijk bij heiligenlevens begint dit deel met een ten, klokkengieters en klokkenluiders (vanwege haar verblijf
levensbeschrijving, en eindigt het met postume wonderen. in de toren), mijnwerkers en tunnelbouwers (vanwege haar
verblijf in de grot) en van de brandweer en elektriciens (van-
Het leven van Barbara wege de blikseminslag op haar vader).
De meeste van deze patroonschappen gaan terug op de
Barbara werd geboren in de tweede eeuw na Christus en gewoonte haar aan te roepen voor ‘een zalige dood’, dat wil
groeide op tot een mooie jonge vrouw. Haar vader Dioscurus zeggen het afwenden van een onvoorbereid sterven, zonder
was een fervente christenvervolger. Omdat hij bang was om de mogelijkheid te biechten en de sacramenten te ontvan-
zijn dochter te verliezen aan een huwelijk, sloot hij haar op gen. Eén van de meest spectaculaire verhalen daarover is het
in een toren. wonder met de tong. De hoofdrol is weggelegd voor een of
Barbara blijkt een ijverige studente en neemt in haar toren- andere nietsnut die volgens de vijftiende-eeuwse beschrij-
kamer veel tijd om te studeren. Ze bestudeert de Griekse en ving ‘levede als een varken ende en was nyemants vrient dan
Romeinse filosofie en bedenkt op eigen kracht dat er één sijn keel ende sijn buuc; mit eten ende mit drincken volde hi
God moet zijn. Om hier meer over te weten correspondeert alle daghe sinen buuc’. Op een dag vliegt zijn huis in brand,
ze met de kerkvader Origenes, die haar inleidt in het christe- maar door zijn dronkenschap kan hij zichzelf niet redden en
lijk geloof. Barbara wil graag christen worden en zich laten komt om in de vlammen. Wanneer een werkman meer dan
dopen, maar zij kent geen priesters en zit bovendien opge- een jaar later op dezelfde plek een nieuw huis wil bouwen,
sloten. Daarom bidt zij om een oplossing, waarop Johannes hoort hij een stem die van de verbrande man blijkt te zijn.
de Doper aan haar verschijnt en haar doopt. ‘Die wercman seide: “Hoe mach dat wesen? Want die man
Haar vader geeft de opdracht om in haar toren twee ramen die du segste dattu biste, is hier te pulver verbrant.” Die
te bouwen en gaat op reis. Barbara vraagt de werklui echter stemme sprac tot hem: “Du segste waer. Ic was, doe te mael
om er drie ramen van te maken om daarmee de drie-eenheid verbrant was, uutghenoemen die tonghe. Alleen die noch
uit te beelden. Als haar vader weer thuiskomt en achter de leeft ende noch onghequest is ende si en mach niet sterven
bedoelingen van Barbara komt, wordt hij woedend en stormt sonder ghewaere biecht, ende sonder ontfanghinghe des
met getrokken zwaard op zijn dochter af. Op dat moment lichaems ons Heren Jesu Christi. Want al ist dat ic alle mijn
bidt Barbara om bescherming – niet omdat zij bang is voor leeffe daghe rokeloes ende beestelic gheleeft hebbe, ic en heb
de dood, maar omdat zij haar vader wil behoeden voor een nochtan niet ghelaten. Ic en heb daghelics mijnre vrouwen
ernstige zonde. De verhoring blijft niet uit: zij wordt onmid- sinte Barbaren enighen sonderlinghen dienst ghedaen, al
dellijk verplaatst naar een rotsspleet op een berg zodat ze wast cleyn. Ende daer om heeft si mit haren waerdighen
beschermd is voor haar vader. Haar vader vindt haar echter ghebede van onsen Heer Jesu Christi voer mi verworven dat
terug en brengt haar voor de rechter. Zij wordt een paar keer hi mi sparen soude ende mijns ontfermen.”’
&38Muziek liturgie
De werkman haalt er een pastoor bij, tot wie de tong biecht. Barbara’s leven verdiende op verschillende manieren na-
De pastoor dient de tong de hostie toe, waarna de ziel van volging. Zo bleef Barbara maagd, wat ook voor de zusters
de man wordt opgenomen in de heerlijkheid. De tong zelf de bedoeling was. Barbara zat in een toren opgesloten, de
verdwijnt, evenals de rest van het lichaam, waarmee de eu- zusters in het klooster; Barbara studeerde hard, de zusters
charistie nog mysterieuzer wordt dan deze al was. ook, en ondanks tegenslag bleef Barbara volharden. Alleen
Het Zijlklooster te Haarlem de lichamelijke martelingen bleven de zusters bespaard.
Het Zijlklooster in Heiligheid
Haarlem, waar het Het is hierboven
handschrift werd steeds gegaan over
geschreven, stond de heilige Barbara,
sterk onder invloed wat misschien
van de Moderne enige toelichting
Devotie, een op- verdient. Heiligen
wekkingsbeweging zijn geen ‘heilige
onder leiding van boontjes’, maar
Geert Grote. Aan heelmakers. Het
het begin van de zijn mensen die
veertiende eeuw meer brokken
ontstond de vrou- hebben gelijmd
wengemeenschap dan veroorzaakt, en
die via de orde van daarom navolging
de Tertiarissen zou verdienen. Het
overgaan tot de voornaamste doel
Augustijnen van van de heiligen-
het Zijlklooster in verering is het
Haarlem. verhaal levend te
Het kloosterleven houden. Dat kan
was druk; naast de door de verhalen te
zeven getijden van vertellen en door
het officie waren er beelden, schilderij-
ook de gezamen- en en relikwieën te
lijke maaltijden en bewaren. Dan hoeft
tijd voor zelfstudie. een relikwie niet
Tijdens de maal- eens ‘echt’ te zijn.
tijd was het de Aan een heiligver-
gewoonte om voor klaring gaat een
te lezen uit een lange weg vooraf.
heiligenleven, waar Als eerste is er een
ook tijdens de zelf- onderzoek van de
studie uit gelezen kerk nodig over het
kon worden. leven van de kan-
Zelfstudie diende didaat. Dit moet
in de eerste plaats uitmuntend zijn.
om devoot bezig Als er vervolgens
te zijn en jezelf sprake is geweest
van de wereld af te van een wonder of
keren. Welk werk martelaarschap kan
specifiek werd een persoon zalig
bestudeerd deed er worden verklaard.
minder toe. Toch De heilige Barbara, afgebeeld met kelk en hostie. Is er een tweede
zullen de zusters Ontwerp voor een gebrandschilderd raam, Hans Holbein de Jongere, ca. 1520 wonder gebeurd,
de levens van de dan ligt de weg
heiligen goed hebben bestudeerd om ze te kunnen navolgen. open naar de heiligverklaring.
De geloofshelden van het Oude Testament wezen vooruit De noodzaak van wonderen bij een heiligverklaring heeft
naar Christus, de heiligen wezen naar Hem terug. Dus wie geleid tot een uitgebreide beschrijving van die wonderen,
deze heiligen navolgde, volgde uiteindelijk Christus zelf na. vaak in aparte hoofdstukken, na de levensbeschrijving van
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie39
een heilige. Met deze postume wonderen kon elke twijfel gen stellen. Een inzegening moet volgens hem niet gezien
omtrent iemands heiligheid worden weggenomen. In deze worden als een levensverzekering of als garantie, maar als
beschrijving is vaak ook een verschijning van de heilige of het tegenovergestelde van vervloeken. Vervloeken is iemand
een speciale genezing na een gebed tot die specifieke heilige omlaag praten, zegenen is iemand omhoog praten. Een in-
opgenomen. zegening van een boormachine kan niet goed zonder heilige,
Als direct gevolg van het Tweede Vaticaanse Concilie (1962- alleen al omdat de tunnelbouwers er zelf naar vragen.
1965) werden alle heiligen waarvoor niet genoeg historisch De tunnelboren van de Westerscheldetunnel werden ook
bewijs was, van de kalender gehaald. Dit lot was ook Barbara ooit ingezegend. Deze inzegening vond plaats in 1999 en
beschoren. Uit de officiële kalender schrappen is echter verliep in grote lijnen hetzelfde als de inzegening van de
niet hetzelfde als verbieden. De namen van deze Noord-
geschrapte heiligen blijven daarom vermeld in Zuidlijn.
martyrologia, en verering blijft toegestaan. Boven- De inze-
dien hebben afzonderlijke bisdommen de vrijheid gening
om een heilige wel te blijven gedenken. Barbara was werd
voorafgaand aan het concilie een bekende heilige, gedaan
en werd na het concilie niet vergeten. door een
Barbara en tunnelbouw pastoor
en bij de
Daarvan zijn een paar recente voorbeelden te geven. ingang
In maart 2010 werd in Amsterdam, bij het Centraal van de
Station, begonnen met het boren van een tunnel- tunnel
buis voor de Noord-Zuidlijn. Op de elfde van die werd een
maand werd een klein ritueel gehouden om de twee beeld
boormachines in te zegenen. Deze inzegening heeft van
veel media-aandacht gegenereerd. Koempelmis. Foto: Wim Koops Barbara
De vraag voor de inzegening van de boormachines geplaatst.
kwam vanuit het bouwbedrijf zelf. Het werk aan de Dat jaar
Noord-Zuidlijn wordt gedaan door twee Duitse bedrijven kreeg Barbara op 4 december –haar feestdag– geen bijzon-
waar veel katholieken werkzaam zijn. Bij de inzegening dere aandacht. Volgens de tunnelbouwers werd de bouw
waren de Amsterdamse deken Ambro Bakker en een Duitse sindsdien geplaagd door tegenslagen. Ook de projectleider
pastor aanwezig. Voor deze inzegening was veel media- van de westelijke tunnel gaf toe dat het overslaan van een
aandacht, maar dat kwam vooral omdat het om de Noord- Barbara-viering vragen om moeilijkheden was. Sinds hij
Zuidijn ging, waarvan alles op de voet gevolgd wordt. Barbara kent, laat hij haar naamdag niet meer ongemerkt
Het ritueel van de inze- voorbij gaan. Na het eerste jaar van de bouw werd
gening bestond uit een elk jaar op 4 december in de tunnel een Barbara-mis
paar onderdelen: bij de gevierd. Tijdens de mis op 4 december 2000 werd
ingang van de tunnel ook het volgende Barbara-lied gezongen:
werd een beeldje van
Barbara geplaatst, dat Sankt Barbara, oh geb doch acht,
vervolgens met wijwa- auf jeden in dem Tunnel-Schacht.
ter werd besprenkeld. Beschütze alle, die unter Tage die Arbeit tun.
Vervolgens werden de Barbara en mijnbouw
namen van de boren
onthuld: De Gravin en Naar aanleiding van de zegening van de boormachi-
Noortje. De boren wer- nes in de Noord-Zuidlijn reisde het tv-programma
den ook met wijwater Man bijt hond af naar Limburg om daar Frits Ael-
besprenkeld. Tijdens mans, een ex-mijnwerker, te interviewen. Het blijkt
de inzegening sprak de Het beeldje van Barbara in de tunnel van de dat in alle Limburgse mijnen beelden van Barbara
Ambro Bakker een ge- Noord-Zuidlijn.
aanwezig zijn en dat de mijnwerkers haar allemaal
bed uit. De tunnelpatin, kennen. Volgens Aelmans heeft het inzegenen van
de peetmoeder van de boorders, doopte de boren met een een boormachine zeker zin, omdat de tunnelbouwers en
fles champagne. Daarna zong een kinderkoortje het mijn- de architecten er waarde aan hechten. Of het helpt is vraag
werkerslied ‘Glück Auf’. Bij elkaar duurde het ritueel nog twee, ‘je moet er namelijk wel in geloven.’
geen vijf minuten. Ook al was het een kort ritueel, er waren Persoonlijk heeft Aelmans ervaren dat het vereren van
zeker vierhonderd mensen aanwezig, waarvan vijfenzestig Barbara zeker zin heeft. Ooit was tijdens zijn mijnbouwwerk
van de pers. een tunnel ingestort waardoor hij uren alleen in het donker
Over dit ritueel mocht ik deken Ambro Bakker een paar vra- zat opgesloten. Zijn innige smeekbede tot Barbara werd
&40Muziek liturgie
verhoord. Na vierentwintig uur werd hij weer veilig boven Het Gloria ontbreekt, aangezien 4 december in de advent
de grond gehaald. Volgens hem kan Amsterdam dus rustig valt. De lezingen hebben allemaal te maken met volharden
slapen, want Barbara zorgt ervoor dat er geen ongelukken tijdens martelingen. Jezus Sirach 51 is een loflied na een
gebeuren. bevrijding uit benauwenis, in Openbaring 7 wordt beschre-
Overigens is de Barbaraverering in Limburg van tamelijk re- ven hoe de gelovigen na het doorstaan van verschrikkingen
cente datum. Vanouds was namelijk Catharina de bescherm- in witte kleren naar Gods troon worden geleid. Lucas 12,
heilige van de Nederlandse mijnwerkers. Pas aan het begin 4-12 is een oproep van Jezus aan zijn vrienden om niet bang
van de twintigste eeuw brachten mijnwerkers uit Polen en te zijn voor mensen die het lichaam kunnen doden maar
Slovenië Barbara mee, waarna zij de populairste bescherm- de geest niet. Tevens is het een oproep tot vertrouwen als ze
heilige werd. Op den duur werd in Limburg 4 december een voor het gerecht worden gesleept; de Heilige Geest zal ze de
officiële vrije dag voor mijnwerkers. In 1951 werd in Geleen juiste woorden ingeven. Het verband tussen deze teksten en
een Barbarabeeld onthuld. het leven van Barbara is duidelijk, ook zij werd gemarteld en
Het waren gouden tijden voor Barbara, in 1949 werd name- hield vol.
lijk ook de fanfare St.-Barbara opgericht. Standplaats van
deze fanfare was Kerkrade. Omdat veel bewoners van Kerk- Barbara buiten het ritueel
rade mijnwerkers waren, werd besloten om de fanfare naar
Barbara te noemen, in de volksmond werd het de Berb. Zoals uit bovenstaande voorbeelden blijkt, zijn er nog steeds
veel rituelen waarin Barbara een rol speelt. Ook buiten het
Sluiting ritueel duikt Barbara op verschillende plaatsen op. In Sint-
Niklaas in Vlaanderen bijvoorbeeld is het bier ‘St.-Barbara’ te
Vanaf het begin van de jaren zestig werden aardolie en aard- krijgen. Dit bier wordt geproduceerd speciaal voor brand-
gas de belangrijkste energiebronnen, waardoor de kolenmij- weermannen, het is namelijk ‘dorstblussend bier met een
nen niet langer nodig waren. Dit liep uit op de sluiting van vurige smaak’. Barbara is immers ook schutspatrones van
alle mijnen; de laatste twee mijnen werden in 1974 gesloten. brandweermannen.
De arbeiders kwamen op straat te staan, en Barbara leek ver- Barbara blijkt zelfs onder protestanten enige bekendheid te
geten, althans tot het jaar 2000. In dat jaar werden namelijk genieten. Op een anoniem schilderij uit ca. 1750 in de Evan-
de eerste reünies voor mijnwerkers –koempels– georgani- gelische Kirche te Holzkirch bij Ulm in Zuid-Duitsland staat
seerd. Men haalde herinneringen op en herdacht de 1.277 Barbara afgebeeld die de kerkleden aanmaant tot deelname
ondergronds omgekomen koempels en de 252 mannen die aan het avondmaal.
bovengronds omkwamen. Hierbij werd ook Barbara her-
dacht. Sindsdien organiseert Wim Schoenmaekers samen Concluderende opmerkingen
met een aantal andere oud-mijnwerkers op iedere derde
zondag in de maand een mis in de Sint-Antonius-van-Padua- Voor protestanten misschien een verrassender conclusie dan
parochiekerk van Heerlen, destijds speciaal gebouwd voor de voor katholieken, maar de heiligenverering rond Barbara
mijnwerkers. Hierin heeft Barbara een grote rol. is nog steeds springlevend. Rondom haar verering vinden
Rond de feestdag van Barbara worden ook in andere plaat- verschillende rituelen plaats, in wezen liturgie in een bijzon-
sen koempelmissen georganiseerd. Tijdens deze missen dere context. Het zijn geen dode rituelen, vooral onder de
dragen de oud-mijnwerkers vaak hun oude pak, worden de tunnelbouwers is het enthousiasme groot. Het lijkt hier ook
helmen als collecteschaal gebruikt, staan er mijnlampen in echt om Barbara te gaan en niet om het ritueel op zich. Dat-
de kerk en wordt het lied van Barbara gezongen. De wegzen- zelfde geldt voor de koempelmissen. Deze bijeenkomsten
ding gebeurt met de mijnwerkersgroet: ‘Glück auf’. bieden troost omdat het samenkomsten zijn, maar Barbara
is er een onmisbaar onderdeel van. Ritualiteit en liturgie
De liturgie van 4 december blijken steeds weer te voldoen aan een diepe behoefte. •
In tegenstelling tot de Rooms-Katholieke Kerk, viert de Oud- Bronvermelding:
Katholieke Kerk nog steeds Sint-Barbara. In het Directorium
voor de Oud-Katholieke Kerk staat voor 4 december 2009 het Gedrukte bronnen:
volgende voorgeschreven: Dijk, Mathilde van: Een rij van spiegels. De Heilige Barbara van
Nicomedia als voorbeeld voor vrouwelijk religieuzen (diss. Groningen).
4 december. H.-Barbara, maagd en martelares, patrones van de Hilversum, 2000.
parochiekerk te Culemborg. Directorium voor de eucharistievieringen en het getijdengebed op alle
dagen van het jaar 2009/2010 volgens het Kerkboek van de Oud-Katho-
Introïtus: Oud-Katholiek Gezangboek 419 lieke Kerk van Nederland. Krommenie, 2009.
(Psalm 119, 95-96 en 1) Engen, Hildo van: De derde orde van Sint-Franciscus in het middel-
Eerste schriftlezing: Jezus Sirach 51, 1-12 eeuwse bisdom Utrecht. Een bijdrage tot de institutionele geschiedenis
Graduale: Psalm 16 (5-11) van de Moderne Devotie. Hilversum, 2006.
Tweede schriftlezing: Openbaring 7, 13-17 Gonnet, C.J. [toel. uitg.]: Het Zijlklooster, convent der kanonessen-
Alleluia: Oud-Katholiek Gezangboek 430 (Ps. 126, 5-6) regulieren ten Zijl, het St. Cecilia-klooster en het Clarissen-klooster te
Evangelie: Lucas 12, 4-12 Haarlem. Haarlem, 1891
Vervolg van de bronvermelding op pag. 42
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 41
liedsuggesties
Pieter Endedijk Oec. leesrooster Liederen
Datum, zondag Introïtus
16 september 1 Sirach 36,15-16 ot: Jes 45,20-25 ot: Gz 30, 409, ZG 8-88
13e van de zomer 2 Ps 86,1a.2b-3 ap: Ps 116,1-9 ap: 20AP 1, Can 422, KK 1, AK 9-18, LB Ps 116:1-4
ep: Jak 2,1-18 ep: T 62 (Gz 62), VO 24, MAW 12
Ps 86:1,2,4 ev: Mar 9,14-29 ev: Gz 330, 343
zl: T 214 ov: GvL 470
23 september 1 Salus populi ot: Deut 13,1-5 ot: Ps 19, 25, 81, LL 28
1e van de herfst 2 Ps 86,3.5 ap: Ps 139,13-24 ap: GvL 139, VLB 133, 138, AK 9-22, LB Ps 139:7-14
Ps 86:5,6,7 ep: Jak 3,16-4,6 ep: Gz 107, 252, ZG 3-79, 8-80
ev: Mar 9,30-37 ev: Gz 481, 482, T 60, 207
zl: T 216
30 september 1 Dan 3,31.29-30.43.42 ot: Num 11,24-29 ot: Gz 7, VLB 326, 374
2e van de herfst 2 Ps 84,10 ap: Ps 19,8-15 ap: GvL 19-II, Can 427, LB Ps 19:3-6
Ps 84:1,2,6 ep: Jak 4,11-17 ep: Gz 104. ZG 8-80
ev: Mar 9,38-50 ev: Gz 104, 332, T 64, VO 18, VLB 210, 212
zl: T 79
7 oktober 1 Ester 13,9-11 ot: Mal 2,10-16 ot: T 79
3e van de herfst 2 Sirach 36,16 ap: Ps 8 ap: GvL 8-1, 8-II, T 29, 30, KK 5, ZG 4-64
Ps 122:1,(2,)3 (Ps 128) (GvL 128-I, 128-II, VLB 126, VO 62, KK 2)
ev: Mar 10,1-16 ev: Gz 332, 336, ZG 8-68, T 60, 67, 191, GvL 579, VO 79
zl: LB Gz 332 ot: T 23, OKG 507, LvhB 34, 35, 39, JMA 44, VLB 294,
Iona 1-17, 1-22
14 oktober 1 Ps 130,3-4 ot: Deut 15,1-11 ot: LL 95
4e van de herfst 2 Ps 35,3b; 34,18a ap: Ps 119,121-128 ap: GvL 119-I, AK 9-21, LB Ps 119:46-48
Ps 78:1,2,3 ev: Mar 10,17-31 ev: Gz 59, 350, 486, T 206, ZG 8-37, 8-80, AWN 4-21
zl: LB Gz 486
21 oktober 1 Ps 17,6.8 ot: Jes 29,18-24 ot: Gz 20, 21, ZG 2-106
5e van de herfst 2 Dan 3,42-43 ap: Ps 124 ap: VLB 120, KK 2, VO 58
Ps 119:31,32,33,34 ev: Mar 10,32-45 ev: T 78 (Gz 347), ZG 2-70, 2-85, GvL 480, OKG 650,
zl: LB Gz 307 AK 15-8, VLB 574, 575
ov: WD 2
28 oktober 1 Ps 105,3-4 ot: Jes 59,9-19 ot: ZG 2-101, 3-36, 8-2, GvL 632, VLB 352
6e van de herfst 2 app Ester 2,1 ap: Ps 13 ap: GvL 13
Ps 119:16,17,18 ev: Mar 10,46-52 ev: Gz 168, T 76, ZG 1-7 (7-74), 6-8, AWN 2-22, VO 3,
zl: LB Gz 168 VLB 856
ov: Gz 86, 432, T 49, LL 99
Vervolg Bronvermelding (pagina 41)
Goossens, Louis: Van Afra tot de Zevenslapers. Heiligen in religie en kunsten. Nijmegen, 1992.
Lockwood W.: ‘Mirakelen van sinte Barbara in Middelnederlandse handschriften.’ In: Ons Geestelijk erf 30. Antwerpen, 1956. pp. 367-387.
Mulder-Bakker A.B, Carasso-Kok, M. [red.]: Gouden legenden: heiligenlevens en heiligenverering in de Nederlanden. Hilversum, 1997.
Geschreven bron: Heiligenlevens; Mnl. Leiden, UB: BPL 2708. Datering: 1466.
Digitale bronnen:
Dossier Heiligen en Zaligen van de Rooms-Katholieke kerk:
www.rkdocumenten.nl/dossier.php?dossier=53
Nieuwsberichten over de inzegening van de boormachines:
www.trouw.nl; www.volkskrant.nl; www.rkk.nl
&42Muziek liturgie
Datum, zondag Introïtus Oec. leesrooster Liederen
1 november 1 Gaudeamus ot: Jes 60,1-11.17-22 ot: Gz 124, 266, 305, GvL 632
Allerheiligen 2 Ps 33,1 ap: Ps 138 ap: GvL 138, 20AP 2
Ps 33:1,2,8 (Ps 24) (GvL 24-I, 24-II, VLB 43, 45, 48, MB 150, 531, OKG 217, 218,
VL 116, VO 28)
ep: Openb 7,2-4.9-17 ep: Gz 27, 109, 283, 300, T 88, AWN 2-26
ev: Mat 5,1-12 ev: ZG 2-92, OKG 299, T 59
zl: LB Gz 103 ov: Gz 31, 95, 273, 299, 459, T 187, 188, 189, 203, 283, ZG 2-88,
2-123, 2-125, 3-75, 3-78, 5-60, 5-61, 5-62, 6-102, 8-18, 8-19, 8-33,
GvL 605
4 november 1 Ps 38,22-23 ot: Job 19,23-27a ot: Ps 144, Gz 268, LG 1-224
7e van de herfst 2 Ps 130,2-4 ap: Ps 119,1-8 ap: GvL 119-I, AK 9-21; LB Ps 119:1-3
Ps 130 ev: Mar 12,18-27 ev: Gz 199, 217, T 203, ZG 5-60, AK 15-8
zl: T 20
7 november ot: Spr 6 ot: Gz 287, T 47
Dankdag gewas ap: Ps 67 ap: T 34, GvL 67-I, 67-II, OKG 239
ev: Mar 4,26-34 ev: Gz 55, 64, 65, T 74, ZG 1-7, 7-64, OKG 722, AWN 4-18
zl: T 186 ov: Gz 282, 287, 348, 350, ZG 2-148, 2-149, 2-150, 4-34
11 november 1 Ps 88,3 ot: Lev 19,1-2.9-18 ot: Ps 15, Gz 7, T 62 (Gz 62), ZG 8-49
8e van de herfst 2 Jes 38,17 ap: Ps 146 ap: GvL 146, Can 403, OKG 284, MB 441, Gz 20, 21
Ps 85 ev: Mar 12,28-34 ev: Gz 7, T 62 (Gz 62), GvL 576
zl: LB Gz 280 ov: T 28, 48, 90
18 november 1 Jer 29,11-12.14 ot: Ex 30,11-16 ot: Ps 26, 49, 62
9e van de herfst 2 Ps 9,8a.9a.10 ap: Ps 16 ap: GvL 16-I, 16-II, VLB 26
Ps 9:1,4,5 ev: Mar 12,38-13,2 ev: ZG 2-127, 6-8
zl: LB Gz 301
25 november 1 Openb 5,12; 1,6 ot: Sef 1,14-2,3 ot: Gz 43, T 190
10e van de herfst 2 Jer 29,11 ap: Ps 93 ap: GvL 93, VLB 96, 341, KK 3, 20AP 3, VO 43
Ps 50,1,2,11 ep: Openb 1,1-8 ep: Gz 1, 129, 231, 300, 476, T 89, ZG 8-36
ev: Mar 13,14-27 ev: Gz 63, T 133, ZG 8-5
zl: LB Gz 283 ov: Gz 93, 199, 434, T 129, 130, 190, 193
Toelichting op de Liedsuggesties
Eerste kolom: datum en naam van de zondag volgens het Gemeenschappelijk Leesrooster.
Tweede kolom:
1. introïtustekst volgens het Romeinse Missaal
2. introïtuspsalm volgens de lutherse traditie
Derde kolom: de gegevens van het Oecumenisch Leesrooster. De perikopen komen overeen met het epistel dat bij het Gemeenschappelijke
Leesrooster is vermeld, wat een toevoeging is volgens het Oud-Katholiek Kerkboek. Ook is voor elke zondag een zondagslied aangewezen.
Vierde kolom: hier staan met het oog op het tijdeigene en de lezingen gekozen liederen. Achter ‘ap’ worden beurtzangen van de antwoordpsalm
vermeld. Deze psalm kan natuurlijk ook uit het Liedboek gezongen worden. Als een gedeelte van een psalm als antwoordpsalm is aangegeven,
worden hier de corresponderende strofen uit het Liedboek vermeld.
Een verklaring van de afkortingen van de liedbundels kunt u vinden in het februarinummer (2012) van Muziek & Liturgie op pag. 35.
Jaargang 81, nr. 3 - juni 2012 &Muziek liturgie 43