Het document is in Orgelkunst voorzien van
meer dan tweehonderd voetnoten en deze
komen de leesbaarheid zeer ten goede. Ons
totaal onbekende personen worden kort
toegelicht, telkens met geboorte- en sterf-
jaar (op zich al een intensieve klus). Vergis-
singen zijn op attente wijze verholpen en/
of gecorrigeerd. Widor verwijst nogal eens
naar naslagwerken, brieven, anekdotes en
notities, waardoor verhalen niet altijd door-
lopen.
De tijd is hem echter niet gegeven om de
redactie van zijn Souvenirs te verfijnen en
eventueel ter publicatie voor te bereiden.
Niettemin geeft het een goed en overzich-
telijk beeld van een musicus wiens leven het
gehele Second Empire en bijna de gehele
Derde Republiek omvatte.
In het nummer van Orgelkunst zijn 25 foto’s
opgenomen; op de hiernaast afgedrukte
pagina 187 staan drie foto's uit de collectie
van M.-A. Guibaud, de genoemde achter-
nicht van Widor.
(na het overlijden van Benoist); Franck was ringen zijn uitgebreid beschreven. Ondanks Ook is enige aandacht gegeven aan het Ca-
echter al in 1872 benoemd (dit jaartal is de gruwelen van de Grande Guerre werden in vaillé-Coll-orgel van het conservatorium te
door de redactie niet gecorrigeerd). Vergis- deze jaren voorbereidingen getroffen voor Brussel, dat in hetzelfde jaar als dat van de
singen van benoemingen en/of jaartallen en de oprichting van het Amerikaans Conser- St.-François-des-Sales te Lyon (1880) werd
andere details komen veelvuldig voor, wat vatorium te Fontainebleau (1921), waarvan opgeleverd en qua opzet bijna identiek was.
uiteraard aan zijn hoge leeftijd te wijten is Widor de eerste directeur werd. Ook bij de In 1960 is het geëlectrificeerd en uitgebreid.
(deze zijn in de voetnoten hersteld). oprichting van de Casa Velázquez (1916) te Het instrument is momenteel onbespeel-
Tot de periodes die grote indruk op Widor Madrid, te vergelijken met de Villa Medici in baar. Als bijlage bij dit nummer van Or-
hebben gemaakt, behoren de Frans-Duitse Rome, speelde Widor als permanent secre- gelkunst verscheen een cd, waarop Louis
oorlog (1870-1871), de navolgende Com- taris van het Institut de France een belang- Robilliard de Trois Chorals van Franck en
mune en de Eerste Wereldoorlog. Zijn erva- rijke rol, die eveneens aan de orde komt. het tweede deel ‘Andante sostenuto’ uit de
Symphonie Gothique van Widor vertolkt op
het Cavaillé-Coll-orgel in de St.-François-
des-Sales te Lyon.
Van harte aanbevolen!
RENÉ VERWER
THE ORGANS OF THE LAURENSKERK
Het Engelse bedrijf Fugue State Films, in
2007 opgericht door Will Fraser en Simon
5 1HET ORGEL 2014 | nummer 2
Dominik Susteck, Peter Bares - Still, legt zich toe op het maken van do- van Piet Kee (13 minuten), voormalig or-
Komponist und Orgelvisionär cumentaires over klassieke muziek, in het ganist van de Laurenskerk, en een kennis-
Verlag Dohr, Köln 2011 bijzonder over historische orgels. Daarbij making met Flentrop Orgelbouw (3 minu-
192 blz. heeft de Nederlandse orgelcultuur niet te ten). De dvd besluit met een uur durende
ISBN 978-3-936655-17-9 klagen over gebrek aan belangstelling. In demonstratie van de orgels in Alkmaar,
Prijs: € 19,80 2009 verscheen ‘Martinikerk Rondeau’, Leiden en Amsterdam.
Bestellen: een documentaire over Groninger or- Behalve de genoemde organisten werken
www.sankt-peter-musik.de gels waaraan onder anderen Cor Edskes, ook Paul Binski, hoogleraar kunstgeschie-
Jürgen Ahrend, Bernhardt Edskes en Sietze denis aan de Cambridge University, en or-
de Vries meewerkten. De film/dvd maakt ganoloog Cor Edskes aan de documentaires
onderdeel uit van Pronkjuwelen in Stad en mee.
Land, het beeld- en klankdocument dat Op de dvd en de bijgevoegde cd worden
naast de dvd een boek van Sietze de Vries de orgels voornamelijk gepresenteerd met
omvat, evenals vier cd’s waarop De Vries werken van componisten uit de zestiende
de orgels uitvoerig presenteert. Wereldwijd tot en met achttiende eeuw. Uitzonderingen
is deze box, die een belangrijke promotie vormen ‘Harmonie der Spheren’ van
van de Groninger orgelcultuur was, met Johannes Gijsbertus Bastiaans en Piet Kee’s
veel enthousiasme en talrijke loftuitingen ‘Merck toch hoe sterck’.
ontvangen.
Natuurlijk zou ik hier beknopt de geschie-
Dominik Susteck, Magier der Klän- Vorig jaar voltooide Fugue State Films op- denis van de instrumenten, zoals deze op de
ge - Der Komponist und Organist nieuw een project over Nederlandse orgels: dvd gepresenteerd wordt, kunnen vertel-
Zsigmond Szathmáry ‘Alkmaar. The Organs of the Laurenskerk’, len, evenals allerlei aardige wetenswaardig-
Bärenreiter, Kassel 2013 (BVK bestaande uit een dvd, een cd en een heden die vermeld worden. Dat ga ik niet
2335) 32-pagina’s tellend booklet. De dvd be- doen; u moet een en ander maar zelf gaan
183 blz. vat allereerst de documentaire ‘Alkmaar’s beluisteren en bekijken. In woord en toon,
ISBN: 9783761823354 Masterpiece’ over het Hagerbeer/F.C. in beeld en klank is de dvd-cd-box een lust
Prijs: € 29,95 Schnitger-orgel (1646/1725) en het Van voor oor en oog.
Bestellen: www.baerenreiter.com Covelens-orgel uit 1511 van de Alkmaarse En wanneer u mij niet wilt geloven, ge-
Laurenskerk. De organisten Pieter van loof dan de 141 vooraanstaande Duitse
5 2 HET ORGEL 2014 | nummer 2 Dijk en Frank van Wijk komen uitgebreid muziekcritici die de dvd/cd in november
aan het woord over de historie en bijzon- 2013 de prestigieuze ‘Preis der deutschen
derheden van deze instrumenten. Om een Schallplattenkritik’ (categorie ‘DVD/
beeld te geven van het Alkmaarse hoofd- Video-Produktionen’) toeken-den. Bij mon-
orgel van vóór de ombouw door Schnitger, de van Guido Krawinkel oordeelde de jury:
worden ook de Hagerbeer-instrumenten ‘Eine rundum gelungene Produktion: Sie lie-
uit de Pieterskerk te Leiden (met Leo fert ein facetten- und detailreiches Porträt
van Doeselaar) en de Nieuwe Kerk van der niederländischen Orgellandschaft rund
Amsterdam (met Bernard Winsemius) ge- um die große Orgel der Laurenskerk in
portretteerd. Alkmaar, die als eines der bekanntesten ba-
rocken Instrumente gilt. Eine faszinierende
Na deze film, die een uur duurt, wordt in Dokumentation, sie macht Lust auf mehr.’
een afzonderlijke documentaire van der- Waarvan akte.
tig minuten dieper ingegaan op het Van JAN SMELIK
Covelens-orgel. Hierop volgt een portret
BARES & SZATHMÁRY Peter Bares (2006) | Foto: Archiv Günter Ruch
Hedendaagse orgelmuziek is een verschijn-
sel dat zo langzamerhand een minder dan van hedendaagse orgelmuziek heeft hij met en de specialist ‘nieuwe muziek’ Zsigmond
marginale positie in de orgelwereld inneemt. zijn cd-opnames gewijd aan het werk van Szathmáry (geb. 1939). De boeken worden
Maatschappelijke ontwikkelingen, maar onder anderen Ligeti, Rihm en Stockhausen gekenmerkt door een sympathieke stijl, die
ook een verschuiving in perceptie bij musici de hoogste waardering geoogst. Daarnaast samenhangt met de persoonlijke verstand-
en pedagogen zelf, hebben ertoe geleid dat gooit hij ook als componist hoge ogen: houding tussen schrijver en hoofdpersoon.
activiteiten op dat gebied met een kaarsje verschillende van zijn composities wer- Naast de vele persoonlijke informatie die
moeten worden gezocht. Gelukkig zijn er den met prijzen bekroond en uitgegeven door gesprekken tot stand is gekomen, weet
ook lichtpunten. In Nederland geldt dat bij- bij onder andere Dohr en Bärenreiter. Susteck op knappe wijze in vogelvlucht
voorbeeld voor het onvolprezen Orgelpark, Hij is de bevlogen motor achter de vele vanuit de contemporaine maatschappelijke
waar een voor menig buitenland jaloersma- orgelconcerten, waaronder het festival en culturele geschiedenis, de geschiedenis
kend groot aantal initiatieven wordt gerea- ‘Orgel-Mixturen’ dat jaarlijks plaatsvindt. van de orgelbouw en de muziekgeschiede-
liseerd. In buurland Duitsland speelt Kunst- Zich bewust van de unieke traditie van de nis te schetsen. Daarnaast zijn orgeldisposi-
Station Sankt Peter in Keulen een promi- hedendaagse muziek in de Sankt-Peter ties, composities, geluidsdragers, literatuur
nente rol. Het Keulse programma-aanbod heeft Susteck bovendien twee publicaties in ruime mate gedocumenteerd.
mag dan veel bescheidener zijn dan dat in gewijd aan de twee ‘Titularorganisten’
Amsterdam, de situatie is op andere punten (een erefunctie) die naast hem zijn aange- Peter Bares
weer in het voordeel. Het is, voor zover ik steld: zijn voorganger en grondlegger van In Peter Bares, Komponist un Orgelvisionär
weet, wereldwijd de enige kerk waar ra- de huidige praktijk Peter Bares (geb. 1936) gaat Susteck uitvoerig in op het leven en
dicaal gekozen is voor moderne kunst en,
binnen de liturgie, voor eigentijdse orgel- 5 3HET ORGEL 2014 | nummer 2
muziek. De jezuïtengemeenschap die deze
kerk draagt, kiest daarbij bewust voor tij-
delijke projecten waarbij kunst niet in dienst
gesteld is van de kerk, maar zich in alle vrij-
heid daarin beweegt. Een ander belangrijk
verschil met het Orgelpark is dat in Keulen
de kans is benut om een orgel te bouwen
dat geheel is geconcipieerd voor het uitvoe-
ren en creëren van nieuwe orgelmuziek en
dat de stelling logenstraft dat het orgel ‘uit-
ontwikkeld’ is.1)
Spil van het muziekleven in de Sankt Peter
is tegenwoordig Dominik Susteck (geb.
1977), die Peter Bares in 2007 opvolgde
als organist en artistiek leider. Susteck heeft
zich in korte tijd bewezen als de juiste man
op de juiste plaats. Als improvisator weet hij
in liturgie en concert de mogelijkheden van
het orgel volop uit te buiten. Als interpreet
1) Zie ook: Jan Hage en Cees van der Poel: ‘“…ein
hochgeistiges Instrument…” Het Kunst-Station
Sankt Peter te Keulen’, Het Orgel 106/5 (2010)
18-29.
werk van een van de meest markante en ei- Bares’ huis, dat vol lag met stapels hand- hij door priester Friedhelm Mennekes, op-
genzinnige figuren uit de naoorlogse orgel- geschreven composities, werden gemaand richter van het Kunst Station Sankt Peter,
cultuur. In welke hoedanigheden Bares zich vooral niet te schromen op de manus- gevraagd als organist in Keulen. Daar kreeg
ook manifesteert, als componist, dirigent, cripten plaats te nemen. De vraag of en hij opnieuw de kans een instrument van
organisator, dichter, organist of improvisa- hoe de composities eventueel uitgevoerd zijn dromen en inzichten te realiseren, dat
tor, het is in de eerste plaats de bijzondere werden, interesseert Bares ook niet erg. in 2004 werd ingewijd. Een monsterproject
persoonlijkheid die frappeert. Met zijn ui- In stilistisch opzicht staan de composi- voor een orgel in de Keulse Dom met 162
terlijk - de immer groeiende baard gaf hem ties van de rooms-katholieke Bares in de registers bleef helaas fantasie.
een zekere profetische allure –, zijn terug- traditie van de protestantse kerkmuziek-
getrokken levenswijze en smalende kerk- en vernieuwingsbeweging. Van daaruit ver- Zsigmond Szathmáry
maatschappijkritiek was hij een voorbeeld nieuwt hij gaandeweg zijn muzikale taal, Zsigmond Szathmáry, onderwerp van
van het romantische kunstenaarstype. maar blijft traditionele vormen trouw. In Sustecks jongste boek, werkte vanaf 1976
Tegelijkertijd liet Bares zich kennen als een die zin is hij nooit een vertegenwoordiger mee aan de Studienwochen van Bares. Met
koppig en compromisloos voorvechter van van de moderne stromingen na de Tweede Bares heeft hij een onvoorwaardelijke inzet
hedendaagse muziek. Het is niet verbazing- Wereldoorlog geworden. Susteck om- voor hedendaagse muziek gemeen. Anders
wekkend dat conflicten een constante in schrijft Bares’ stijl als naar binnen gekeerd. dan zijn Keulse collega heeft Szathmáry
zijn leven werden, met alsmeest ingrijpende Tegenover de mogelijke kritiek op Bares’ zich echter geprofileerd als een van de be-
gevolg zijn ontslag als organist van de Sankt composities wordt tevens gesteld dat een langrijkste interpreten van hedendaagse
Peter in Sinzig in 1985, waar hij vanaf 1960 aantal van zijn werken succesvol werd uitge- orgelmuziek en geniet hij als zodanig in-
had gewerkt. voerd door professionele vocale ensembles. ternationale erkenning. Vanaf 1988 is hij
Bares’ betekenis voor de hedendaagse Als improvisator was Bares redelijk succes- vaste medewerker van het orgelfestival in
orgelcultuur als organisator van de vol. Hij won de derde prijs tijdens het im- Haarlem, waar hij sinds jaren de heden-
Internationale Studienwochen für Neue provisatieconcours in Haarlem en speelde daagse orgelmuziek vertegenwoordigt.
Geistliche Musik is onomstreden. Hij vele improvisatieconcerten. Szathmáry werd in Hongarije geboren
begon deze jaarlijks terugkerende weken Nauwelijks aangestipt wordt dat Bares ook en studeerde daar orgel en compositie.
in 1976 en zette die na zijn ontslag in contacten met Nederland had via enkele In 1963 vluchtte hij naar het Westen. In
Sinzig voort in Bonn en daarna in Keulen. deelnemers aan de studieweken, onder wie Duitsland studeerde hij orgel bij Helmut
Zelf leidde hij daar de improvisatiecursus, Willen Tanke en Jos Beijer. Voor hen com- Walcha, volgde compositiecursussen bij
terwijl Zsigmond Szathmáry een cursus poneerde hij orgelwerken, een vocaal ge- Karlheinz Stockhausen en Henri Pousseur,
hedendaagse orgelliteratuur verzorgde. zelschap uit Nederland voerde een mis van en studeerde kerkmuziek. In 1970 volgde
Daarnaast waren er dagelijks verschillende hem uit. Begin jaren negentig gaf hij een hij Gerd Zacher, pionier van de avant-
concerten waarin een groot aanbod aan improvisatieworkshop aan het Utrechts garde-orgelmuziek, op als cantor-organist
hedendaags repertoire, meestal voor orgel, Conservatorium. van Hamburg-Wellingsbüttel, en van 1976
klonk. Blijvende betekenis heeft Bares als ‘be- tot 1978 was hij organist van de Dom van
Problematischer is het gesteld met de be- denker’ van orgels. Zijn droom was vanuit Bremen, waar hij het ‘Forum Bremer Dom’
oordeling van Bares als componist. Susteck het neo-barokke orgeltype een instrument voor nieuwe muziek stichtte. Hij doceerde
besteedt uitgebreid aandacht aan Bares’ te construeren dat aan de wensen van de orgel aan verschillende instellingen, met als
oeuvre, bestaande uit circa 3000 composi- hedendaagse componist tegemoet zou ko- belangrijkste de Hochschule für Musik te
ties en deelt het, overigens zonder veel re- men. Bares experimenteerde met allerlei Freiburg (1978-2004).
denen, in vier perioden in. Hoewel hij Bares’ samenstellingen van vulstemmen en tech- Hoewel zijn repertoire zich uitstrekt
werk serieus lijkt te nemen, verhult hij te- nische voorzieningen als de Winddrossel, over alle stijlperiodes, is zijn bekendste
gelijkertijd niet dat minder professionele het Registermanual en de Tastenfessel rol die van ambassadeur van de nieuwe
elementen, zoals het ontbreken van aandui- en bijzondere registers als Saxophon, orgelmuziek;3) Susteck citeert Piet Kee, die
dingen op het gebied van tempi, dynamiek Physharmonika en Trillerpfeife. Daarnaast Szathmáry in de eerste plaats als een echte
en (in de orgelwerken) registraties, te wijten is het vooral het disponeren van slagwerk- kunstenaar ziet: ‘Wenn Szathmáry spielt,
vallen aan het feit dat Bares als componist registers dat bijzonder is, maar dat gezien gibt es Magie.’ Dit kunstenaarschap, dat
autodidact is. moet worden als een natuurlijke uitbreiding vooral tot uiting komt in zijn composities
Ook laat Bares’ werkwijze ruimte voor van het pijpwerk. Het door hem ontworpen die niet zijn verankerd in de kerkmuziek
twijfel aan de ernst van zijn compositori- orgel in de Sankt Peter te Sinzig in 1972 was
sche intenties: het enorme aantal composi- een mijlpaal.2) Na zijn ontslag in Sinzig werd Hage en Cees van der Poel. ‘…ein hochgeistiges
ties komt voort uit een bijna dwangmatige Instrument…’.
componeerwoede, waarbij het scheppings- 2) In twee artikelen in Het Orgel is dit orgeltype
proces belangrijker lijkt dan het resultaat. uitvoerig besproken. Zie: Paul Peeters, ‘Het 3) Szathmáry maakte cd-opnamen met muziek uit
Vermakelijk is te lezen dat bezoekers van Walcker orgel in de St. Peter te Sinzig’, Het Orgel verschillende stijlperioden. Op het orgel van de
82/10 (oktober 1986) 356-363. Zie ook: Jan Grote- of St. Bavokerk te Haarlem speelde hij een
5 4 HET ORGEL 2014 | nummer 2 cd die geheel gewijd is aan J.S. Bach
maar een waardevol onderdeel vormen van Zsigmond Szathmáry | Foto: Pro Een ander onderdeel van zijn werk vormen
de hedendaagse muziek, heeft ook gevol- de transcripties die hij voor orgel schreef
gen voor zijn orgelspel en manier van lesge- ziekhistorische ontwikkeling in Duitsland van orkest- en pianowerken, zoals die van
ven. Naast het typerende temperament en waarin componisten als Kagel en Ligeti af- de Negende Symfonie van Dvorak en Nacht
de energie van zijn orgelspel (wat Susteck rekenden met de historiserende esthetiek op de kale berg van Moessorgski. Daarmee
verbindt met zijn Hongaarse achtergrond) van de Orgelbewegung en kozen voor een staat hij in een eeuwenoude traditie, want
staat artistieke vrijheid centraal. Het is wel esthetiek die stem gaf aan de verschrikkin- het orgel is als vervanger van allerlei in-
vrijheid waarin keuzes gemaakt worden gen van de Holocaust. De composities van strumentencombinaties altijd al bij uitstek
langs de gedisciplineerde weg van analyse Szathmáry staan in deze avantgardistische het instrument voor het spelen van be-
en reflectie. Uitvoeringen worden minutieus traditie, met klankvervorming, clusters en werkingen geweest, zoals de intavolaties,
voorbereid, met in het bijzonder aandacht dergelijke, maar zijn stilistisch moeilijk te de bewerkingen van Bach en de Engelse
voor de klankkleur; Szathmáry besteedt classificeren. De sfeer doet Susteck den- negentiende-eeuwse transcripties bewij-
vele uren aan het uitzoeken van registraties. ken aan Kafka: ‘Ungewöhnliche Klänge, zen. Bovendien levert de spanning tussen
Terwijl Bares voor een belangrijk deel ge- düstere Stimmungen, manchmal explosiv wereldlijke muziek en het kerkorgel als te-
bonden blijft aan de kerkmuziek, is voor aufgeladene Verrücktheiten, die sich in gengesteld instrument voor Szathmáry een
Szathmáry het orgel een concertinstrument eruptiven Wiederholungen und irrsinnigen bijzondere aantrekkingskracht op.
en vergelijkt hij zijn rol van concertgever Steigerungen wiederfinden.’4) Wat orgeltype betreft komt de voorkeur
met die van een acteur op de bühne. De meeste werken zijn voor orgel, waar- van Bares en Szathmáry overeen. Beiden
Vormt de Hongaarse muzikale traditie met van enkele met ‘Tonband’. Enkele werken geven de voorkeur aan een instrument ge-
componisten als Bartok, Ligeti en Kurtag schreef Szathmáry voor zijn dochter, de baseerd op het barokke type met een kern-
zijn basis, het huwelijk met zijn Japanse violiste Anika. Ook werken voor grotere achtige en boventoonrijke klank. Daarbij
vrouw Ai (tevens vaste registrante) heeft bezetting komen voor, zoals ‘Fukushima’ kunnen avantgardistische verworvenhe-
zijn horizon verbreed tot de Oosterse cul- voor koor, bariton, houtblazers, orgel en den als de mogelijkheid de windvoorzie-
tuur, waarvan zijn composities en de vele slagwerk, dat ter nagedachtenis van de ning te beïnvloeden, niet gemist worden.
premières van Japanse werken die hij slachtoffers van de tsunami- en atoom- Szathmáry beschikt daartoe over een mo-
speelde getuigen. Susteck besteedt ruim catastrofe in Japan werd geschreven, en biele Winddrossel, die hij onder andere in
aandacht aan Szathmáry’s composities. Hij waarvan de wereldpremière op 14 juli het Bavo-orgel heeft toegepast. Het or-
biedt een boeiende beschouwing van de mu- 2012 in de St.-Bavo te Haarlem plaatsvond. gel van de Sankt Peter in Keulen is voor
Szathmáry het ideale instrument om zijn
4) Dominik Susteck, ‘Magier der Klänge’, 136. creatieve meesterschap te kunnen ontplooi-
en.
Hoewel hij als pleitbezorger van nieuwe or-
gelmuziek internationaal bekend is en een
grote schare organisten heeft opgeleid, blijft
de ‘Nachwuchs’ beperkt en gaan weinigen in
zijn spoor verder. ‘Es ist heute schwer, sehr
schwer, Organisten dazu zu bringen, Neue
Musik zu machen. Die Aufgabe, Alte Musik
historisch exakt zu spielen, beschäftigt die
Leute so, dass sie gar keine Gedanken an
Neue Musik verschwenden. Alle wollen wis-
sen, wie Bach bestimmte Dinge gespielt hat;
aber wir können ihn nichts mehr fragen. Die
Komponisten von heute könnte man fra-
gen; aber das tut keiner. Vielleicht müssen
noch zweihundert Jahre vergehen – bis die
Komponisten von heute auch nichts mehr
sagen können.’5)
JAN HAGE
5) Zsigmond Szathmáry: Kopieren kann man das
Konzept nicht. In: Gassmann, Michael: Werkzeuge
der Stille II. Die Orgeln für Neue Musik in Sankt
Peter zu Köln (Köln 2007) 30. Geciteerd in: Domi-
nik Susteck, ‘Magier der Klänge’, 72.
5 5HET ORGEL 2014 | nummer 2
Hoofdwerk-tongwerken (vooraan Vox Humana, daarachter Trompet)
van het orgel in de Grote Kerk te Harlingen
Foto: Jan Smelik