ระบำกฤดาภินิหาร 4/9 เลขที่ 44

ร ะ บํ า
ก ฤ ด า ภิ นิ ห า ร

ป ร ะ วั ติ ค ว า ม เ ป น ม า

ระบํากฤดาภนิ หิ าร เปนระบําทกี รมศิลปากรสร้างสรรรค์ขึนใหม่ ในราว พ.ศ.๒๔๘๖ ใช้วงดรุ ยางค์สากลบรรเลง โดยมพี ระเจนดรุ ยางค์เปนผู้เรยบเรยงเสยี ง
ประสาน ด้วยตอ้ งการใหม้ ีรูปแบบการแสดงทีแตกต่างไปจากระบาํ มาตรฐานทีได้เคยแสดงมาและตอ้ งการให้ทนั สมัยเหมาะสมกบั สถานการณ์ในยุคนนั
"การปรับปรุงการแสดงตอนนี มงุ่ หมายใหเ้ ปนละครรํา แต่ให้กระทดั รัดเหมาะสมแก่กาลสมัย จงึ ตอ้ งปรับปรุงขึนทงั ทา่ รํา ทาํ นองร้อง และเพลงดนตร ดงั
จะเห็นได้จากทา่ รําทีเปนแบบแผนของนาฏศิลปไทยแท้ ๆ ระคนกับการใช้บทอย่างแนบเนียนกระฉับกระเฉง เข้ากับทาํ นองดนตร และขบั ร้องสนิทสนม ส่วน
เพลงร้อง และทาํ นองดนตรกเ็ ปนเพลงไทยโบราณแท้ หากแต่นาํ มาปะติดปะต่อเขา้ กนั เปนชุด เพอื ใหเ้ หมาะสมกลมกลืนกบั คาํ ร้องและทา่ รํา บทร้อง และ
ทํานองเพลง ท่ารําและเพลงดนตรในระบาํ ชดุ นจี งึ นับเปนรําบําไทยทีพยายามปรับปรุงตัวเองให้ทนั สมยั ชุดหนงึ "

การแสดงชดุ นอี ยใู่ นตอนทา้ ยเรองเกียรติศักดไิ ทย (กรมศลิ ปากรได้ประพันธ์เปนบทละครสร้างจากเหตกุ ารณ์ทางประวตั ศิ าสตร์ สมัยสมเด็จพระรามาธบิ ดีที
๒ ครองกรุงศรอยุธยา) อนั เปนการร่ายรําของเหลา่ เทวดานางฟา ทไี ด้ทราบถึงความเจรญรุ่งเรองบิงใหญ่ของชาติไทย จงึ เกิดความปตยิ นิ ดีชืนชมโสมนสั
ต่างพากนั มาอวยชัยใหพ้ ร ผแู้ ต่งบทร้องคอื นางสุดา บุษปฤกษ์ ผูป้ ระดิษฐท์ า่ รําคอื นางลมุล ยมะคุปต์ และนางศภุ ลกั ษณ์ ภัทรนาวก (หม่อมครูด่วน)
ผเู้ ชยี วชาญการสอนนาฏศิลปไทย กรมศลิ ปากร ดว้ ยความหมายอันเปนมงคลของระบําชุดนี ต่อมาจงึ นาํ ออกแสดงในระบาํ ชดุ เอกเทศ มักใชว้ งปพาทย์
ไมน้ วมในการบรรเลง แต่บางโอกาสก็คงใช้วงดุรยางคส์ ากลบรรเลงอยู่ การแสดงระบําชดุ นียงั เปนทนี ยิ มแสดงกนั อย่างแพร่หลาย

เ นื อ ร้ อ ง

ปราโมทยแ์ สน องคอ์ ปั สรอมรแมนแดนสวรรค์
ยนิ กฤดาภินหิ ารมหศั จรรย์ เกียรตไิ ทยลนั ลือเลอื งเรองรูจี
ตา่ งเต็มตนื ชืนชมโสมนสั โอษฐเ์ อือนอรรถอวยพรสทุ ร
แจว้ จําเรยงเสียงเพลงสดดุ ี ศรดนตรเรอยประโคมประโลมลาน
แลว้ ลีลาศเรงรําระบําร่าย กรกรดกรายโปรยมาลีสีประสาน
พรมนําทิพย์ปรุงปนสคุ นธาร จกั รวาลฉาํ ชนื รนรมย์ครัน

โอกาสในการแสดง

เดมิ ใช้ประกอบการแสดงในตอนท้ายละครองิ ประวัตศิ าสตร์ เรองเกยี รตศิ ักดิ
ไทย ต่อมานยิ มจัดแสดงเปนชุดเอกเทศ สามารถแสดงในงานมงคลรนเรงทวั ไป

ท่ า รํา

ระบํากฤดาภนิ หิ าร เปนการรําคู่พระนาง หนั หน้าตามทัง 4ทศิ ดงั นี
ทิศ 1 (ทศิ ใต้)
ทศิ 2 (ทศิ ตะวันตก)
ทิศ 3 (ทิศเหนอื )
ทศิ 4 (ทศิ ตะวันออก)

ท่ารําทงั หมดมี ดงั นี

ทา่ ออก พระและนาง หันหน้าทิศ 2 ทาํ ท่าสอดสร้อย
มาลา มือขวาถอื พานมอื ซา้ ยจบี หงายระดบั ชายพก
ศรษะเอียงซา้ ย ก้าวหน้าเทา้ ซา้ ย ยืดยบุ เขา้ แล้วหัน
หนา้ ตรงมาทิศ 1

มอื ปองหน้า พระและนางหันหนา้ ทิศ 2 มือซ้ายปอง
หน้า มือขวาถอื พาน ศรษะเอยี งขวา กระดกเท้าซ้าย

เนือร้อง : ปราโมทย์แสน
คาํ อธิบาย : ตวั พระ มือซ้ายจบั ระดับปาก มอื ขวาถือ
พานก้าวขาว ยืนทอดขวาซา้ ยตัวนาง มือซ้ายจีบระดบั
ปาก มือขวาถอื พานระดบั ลา่ ง กา้ วเทา้ ขวา แล้วก้าว
ไขวเ้ ทา้ ซ้าย พร้อมกบั กดไหลซ่ ้าย ศีรษะเอียงซา้ ย

เนอื ร้อง : องค์อัปสรอมรแมน
คาํ อธิบาย : ตวั พระและตวั นาง จีบสองสงู มือซ้าย
พร้อมกบั แตะเท้าขวา ศรี ษะเอียงขวา แลว้ เอยี งซา้ ย

เนอื ร้อง : แดนสวรรค์
คาํ อธบิ าย : ตัวพระและตัวนาง เท้าขวากา้ วไขวศ้ รี ษะ
เอียงซ้าย กวา้ ขาว กระดกเทา้ ซา้ ยศรษะเอยี งขวา

เนือร้อง : ยนิ กฤดาภินหิ าร
คาํ อธบิ าย : ตวั พระหนั หลงั เท้าซา้ ยกวา้ หนา้ มอื อยู่ใน
ลกั ษณะเดมิ ตัวนาง เทา้ ซ้ายก้าวหนา้ มอื อยูใ่ น
ลักษณะเดิมทังตัวพระและตัวนางยืดยบุ วงวนเปน
วงกลมกลบั มาทีเดมิ

เนอื ร้อง : มหศั จรรย์
คําอธบิ าย : ตวั พระ ทําท่าผาลาโดยจบี มอื ซา้ ยม้วนไป
ตังวงบน มือขวาถือพานกระดกเทา้ ขวา ศีรษะเอียงขวา
หนั หน้าทศิ ที 1 ตวั นาง ทําทา่ ผาลาในลักษณะมือขวาถอื
พานตงั วงบน มือซ้ายตังวงกลางหงายลาํ แขน กระดก
เท้าซ้าย ศรี ษะเอียงซา้ ย หันหน้าทิศที 1

เนอื ร้อง : เกียรติไทยลอื เลอื ง
คาํ อธิบาย : ตวั พระและตวั นาง ทาํ ทา่ ภมรเคล้าโดย
และเทา้ ในทงั คูเ่ ดนิ หนั หนา้ เขา้ หากันขนึ ลงเปลยี นมือ
ทําท่าภมรเคล้าแตะเทา้ สลบั ศรี ษะเอียง มอื ตงั วง

เนือร้อง : เรองรูจี ตา่ งเต็มตนื ชืนชม
คาํ อธิบาย : ตวั พระ หนั หน้าถอนเทา้ ซา้ ยกา้ วไขวเ้ ท้าขวามอื ซ้ายจบี
หงายม้วนส่งหลงั มอื ขวาถอื พานระดับวงบน ประสานกับตวั นาง
ศรี ษะเอียงขวา หนั หนา้ ทศิ ที 1ตวั นาง หนั หลังถอนเท้าซา้ ยกา้ วไขวเ้
ท้าขวา มือซา้ ยจีบหงายมว้ นส่งหลงั มือขวาถือพานระดับวงบน
ประสานกบั ตัวพระศรี ษะเอยี งซ้าย หันหน้าทศิ ที 3ตัวพระและ
ตัวนาง เดนิ เปนวงกลมสลบั ทีกัน

เนือร้อง : โสมนัส
อธิบาย : ตัวพระและตัวนาง มอื ซ้ายจบี ระดับปากก้าว
ขวาเอยี งขวา ก้าวซา้ ยเอยี งซา้ ยหนมุ รอบตัว มือขวา
ถือพานระดบั วงล่าง หันทิศที 1

เนอื ร้อง : โอษฐเ์ อือนอรรถ
อธบิ าย : ตวั พระ หนั หน้าไปทิศที 1 กา้ วเทา้ ซา้ ยมอื ขวา
ถือพานมอื ซ้ายถอดแขนออกไปข้างหน้า ศรี ษะเอียงขวา
ตวั นาง หันหนา้ ไปทที ศิ ที 1 หันหนา้ ตรงเทา้ ขวามอื ขวา
ถอื พาน มอื ซ้ายทอดแขนไปด้านหน้า ศีรษะเอยี งขวา

เนอื ร้อง : อวยพร
อธิบาย : ตัวพระและตัวนาง กา้ วเท้าหันหน้าตรงชอ้ น
มือทัง 2 ยกขนึ พร้อมกัน ศรี ษะเอยี งขวา หันหนา้ ทศิ
ที 1

เนอื ร้อง : สุนทรศร
อธบิ าย : ตวั พระและตัวนาง ทําท่าพสิ มยั เรยงหมอนเทา้
ขวาก้าวไขว้ ศรี ษะเอียงซ้ายมอื ทัง 2 จบี หงายระดับอก
แล้วปลอ่ ยออกไป มือซ้ายตังวงบน มอื ขวาถอื พานแขน
ตงึ กระดกเทา้ ซ้ายศีรษะขวา หันหนา้ ทิศที 1

เนอื ร้อง : แจ้วจาํ เรยงเสยี งเพลงสดดุ ี ดนตรรเรอยประโคม
อธบิ าย : ตวั พระหนั หลังจบี ควาํ ระดับวงบน มอื นอกถือ
พาน เดนิ หมนุ เปนวงกลมทวนเข็มนา กิ า กลับตัว ยืดยบุ
ตามจังหวะจบลงด้วยมือซา้ ยจบี ระดับวงบนมอื ขวาถอื พาน
ศีรษะเอยี งขวา

เนอื ร้อง : ประโลมลาน แลว้ ลลี าศเรงรํา
อธบิ าย : ตวั เพราะและตัวนาง ตวั พระซ้อนหลงั ตวั นางประเท้าซา้ ยแล้ว
กา้ วหน้า จีบควาํ มือซา้ ย ม้วนออกตังวงบน โดยจบั ปลายมือซา้ ยของนาง มอื
ถือขวาของตวั พระและตัวนางถอื พานระดบั วงบน แล้วเดินเรยงเท้าโดยวาง
หลงั เท้าขวา เดนิ เรยงเทา้ ซา้ ย กา้ วไขวเ้ ท้าขวาวางหลังเท้าซ้าย มือขวาตงั วง
บน มอื ซ้ายแขนตึง แล้วเดนิ เรยงเทา้ กลับโดยวางหลังเท้าซ้ายเดนิ เรยงเทา้ ขวา
ก้าวไขวเ้ ท้าซ้ายวางหลงั เท้าขวา ศีรษะเอยี งด้านเดยี วกับเท้าทีก้าวหน้า

เนอื ร้อง : ระบําร่าย
อธบิ าย : ตวั พระและตวั นางทาํ ทา่ จบี สอดสงู ระดบั กลางอีก
มือหนึงแขนตงึ โดยกา้ วหนา้ เท้าในแลว้ จบี สอดมอื ในแตะ
เท้านอกศีรษะเอยี งซ้าย แลว้ เอยี งขวา แยกออกจากกันขยบั
ซอยเทา้ แล้วจีบสอดระดบั วงกลางอีกดา้ นหนึง

เนอื ร้อง : กรกรดกราย
อธิบาย : ตัวพระและตวั นาง มอื ซา้ ยตังวงบน มือขวา
ถอื พานแขนตงึ ศีรษะเอียงซ้ายยกเทา้ ซา้ ยกา้ วหน้า
มือขวาถือพานตงั วงบน มอื ซา้ ยถือพานตังวงบน มอื
ซา้ ยจีบสง่ หลงั ศรี ษะเอยี งขาว

เนอื ร้อง : โปรยมาลีศรประสาน
อธิบาย : ตวั พระและตัวนาง ทาํ ทา่ โปรยดอกไมโ้ ดยมอื ซ้ายถอื พาน
มอื ขวาหยิบดอกไม้ในพานมาโปรย ศีรษะเอยี งซ้ายกระดกเท้าขวา
ศรี ษะเอยี งขวาพร้อมกับโปรยดอกไม้ แลว้ ก้าวหน้าเท้าขวาเปลยี น
มือขวามาจบั พาน มอื ซ้ายหยบิ ดอกไม้ในพานมาโปรยศรี ษะเอยี งซา้ ย
กระดกเท้าซ้าย

เนือร้อง : พรมนาํ ทิพยป์ รุงปนสคุ นธาร จักรวาลฉําชือ
อธิบาย : ตัวพระและตวั นาง มือนอกจบี หงายม้วนออก
ตังวงกลาง มอื ซา้ ยตงั วงกลางแล้วหงายมอื จบี หลาย
ระดบั วงกลางศีรษะเอยี งใน แลว้ เอียงนอกยดื ยบุ เขา่
กลับทเี ดิม ทําเช่นนี 5ครัง ครังที 5 กลับมาทีเดมิ

เนือร้อง : รนรมยค์ รัน
อธิบาย : ตัวพระ กวา้ ไขวเ้ ทา้ ซ้าย ศีรษะเอยี งขวากา้ วเท้าขวา
ศรี ษะเอียงซา้ ย มอื ทงั สองจีบควาํ หงายมือ มอื ขวาถอื พาน
ส่วนมือซา้ ยจบั มือซา้ ยของนางตวั นาง ประเทา้ ขวาศีรษะ
เอียงซ้าย แล้วกา้ วไขวเ้ ท้าขวา มือขวาถอื พาน มอื ซา้ ยแนบ
กึงกลางวง

ท่าที 1 : ทา่ มว้ นจีนสลับกันระดบั วงกลาง โดยหันหนา้
ทศิ ที 4 เรมจบี มือซ้ายก่อนเดินยาํ กา้ วซา้ ยเอียงขวา
แลว้ ก้าวเทา้ ขวาลงม้วนมือลักคอสลบั กนั หนั มาด้านหนา้

ทา่ ที 2 : ทา่ ภมรเคลา้ หันหน้าทิศที 4 ก้าวไขวเ้ ทา้
ซา้ ย จบี หงายมอื ซา้ ยมว้ นออกไปตังวงมือขวาทีอย่ใู น
ลักษณะตงั วงหงายข้อมือมาจีบหงายแลว้ ก้าวเท้าขวา
ศีรษะเอยี งขวาและซ้าย ยดื ยุบวงขึนแล้วทําทา่ ที 1 ทาํ
อย่างนีประมาณ 2ครัง

ท่าที 3 : ทา่ สอดสร้อยมาลาแปลง ตวั พระหนั หลังไปทิศที 3 ประเท้าซ้ายก้าวหน้า มอื
ซ้ายควาํ ระดับวงบนมว้ นปล่อยไปตงั วงบนประสานกบั วงบันของตวั นาง มือขวาถอื พาน
ควาํ ระดับวงบนม้วนปล่อยไปตังวงบนประสานกับวงบนของตัวนาง มือขวาถอื พาน
ระดบั วงล่างศีรษะเอยี งเข้าหากนั แล้วยดื ยบุ สลับกนั ทกี ับตัวนางหนั หน้าทศิ 2 ตวั พระ
หันหน้าทิศ 4 แล้วขยบั เรยงเท้าขนึ ลงพร้อมเปลยี นมือสอดสร้อยมาลาขยับเท้าเรยงลง
ตวั นางหนั หน้าไปทศิ 3 มอื ในจบี ควาํ ระดับวงบนแลว้ มว้ นจบี ออกไปตังวงบนประสาน
กบั มอื ซ้ายของตัวพระมอื ขวาถอื พานระดบั ล่าง ประเท้าขวากา้ วหนา้ ศีรษะเอียงนอก
แลว้ เอียงในยดื ยุบสลับทีกับตัวประหันหน้าทศิ 2 ตวั นางหนั หน้าทางทิศ 4 แล้วขยับ
เรยงเท้าลง พร้อมกับเปลียนมือสอดสร้อยมาลาขยับเรยงเทา้ ขึน

ท่าที 4 : ท่าพิสมยั เรยงหมอน ตวั พระหนั หลัง(ทศิ 3) ตัวนางหันหน้า(ทิศ 1) ประเทา้ ในทงั คู่แล้ว
ก้าวหนา้ มอื ทังสอง 2 จีบ หงายระดบั อกปลอ่ ยออกไปทําท่าพสิ มยั เรยงหมอน โดยมอื ในตังวงมือ
นอกแขนตงึ ระดบั ไหล่ ศรี ษะเอียงหมอน โดยมือในตังวงมือนอกแขนตึงระดบั ไหล่ ศีรษะเอยี งนอก
แลว้ เอยี งใน ยดื ยุบแล้วสลบั ทกี นั ตัวพระกลบั ตวั หนั หน้าทศิ 1 ขยบั เรยงเทา้ เคลอื นไปข้างซา้ ยแขน
ตึงระดับไหล่พร้อมกบั ขยับเท้า เรยงเทา้ ศีรษะเอียงซ้ายแขนตึงระดับไหล่พร้อมกบั ขยับเทา้ เรยงเท้า
ศีรษะเอยี งซา้ ยตัวนางหันหลัง(ทิศ 3) ตวั พระหันหนา้ (ทศิ 1) ประเท้าในก้าวหน้ามอื ทงั 2 จีบหงาย
ระดบั อก มอื ในปลอ่ ยไปตังวงบนมอื นอกแขนตงึ ระดับไหล่ ศรี ษะเอยี งนอกแล้วเอยี งในยืดยุบสวน
กลับมาทีเดมิ มอื ซ้ายตึง ศีรษะเอียงขวาแล้วมาเอียงซ้าย

ทา่ ที 5 : ท่าไหว้ 4ทศิ ตัวพระและตัวนางยืดยุบหัน
หน้าไปทิศ 1 มอื จบี สง่ หลงั มอื ขวาทีถอื พานจะตงั
พานขนึ ส่งไปขา้ งหลงั ยาํ เทา้ ถอยหลงั แล้วไหวถ้ วาย
บังคมลงมาระดับอก แลว้ หันหลงั (ทิศ 3) และทศิ 4
กลบั มาทศิ 1 ทําทา่ ถวายบงั คมเช่นเดมิ

ทา่ ที 6 : ท่ากรายมอื ตัสพระและตัวนางกา้ วไขวเ้ ท้า
ซา้ ยกระดกเทา้ ขวามอื ขวาถอื พานกรายมอื อกไปตงั วง
ระดับวงบน มอื ซ้ายตงั วงกลางระดับหน้า ส่งจีบหลัง
ศรี ษะเอียงซ้ายขวา หมนุ รอบตัวโดยหัวด้านขวา วาง
เท้าหลังลง หนั หนา้ มาทศิ 1

ทา่ ที 7 : ทา่ ภมรเคล้า ตวั พระและตวั นางหันหนา้ ไปทศิ 2 ก้าวเท้า
ไขวเ้ ท้าขวาแลก้ ้าวขา้ งเท้าซ้าย มอื ขวาถอื พานระดบั วงกลางแลว้
มว้ นออกไปตังวงบน มือซา้ ยตังวงกลางระดับหนา้ แลว้ จบี หงาย
ระดับหนา้ ศีรษะเอียงซ้ายเอยี งซ้ายแล้วมาเอยี งขวา ยดื ยบุ ตวั พระ
ซ้อนหลงั ตัวนาง วงเขา้ โรง โดยวนเข้าดา้ นซ้าย เปลยี นมือทา่ ภมร
เคล้ามาด้านซา้ ย สลบั กับขวาซา้ ยเข้าโรง