โครงสี่สุภาพ

โครงสี่สุภาพ

วิชาภาษาไทย รหัสวิชา(ท๓๑๑๐๑)
ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๔/๑๗

ผู้สอน คุณครูสุวจี สังข์เเก้ว

จัดทำโดย
เจษฎ์ วรรณวงศ์

คำนำ

เทคโนโลยีสารสนเทศในหนังสือออนไลน์(e-book) จัดทำขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการศึกษาเรื่อง
ต่างๆของ โครงสีสุภาพ เพื่อให้นักศึกษาและผู้ที่สนใจศึกษาค้นคว้ามีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับ

โครงสี่สุภาพยึ่งขึ้น

ผู้จัดทำ

เจษฎ์ วรรณวงศ์

สารบัญ หน้า
๑
ประวัติความเป็นมา ๒
ประเภทโครง
ลักษณะบังคับ ๓
สัมผัสระหว่างบท ๔
คำสร้อย ๕
โคลงตัวอย่าง ๖
หนังสืออ้างอิง ๗

ประวัติความเป็นมา ๑

โคลงสี่สุภาพ ปรากฏในวรรณกรรมไทย ตั้งแต่สมัยต้นอยุธยา ปรากฏใน มหาชาติคำหลวง เป็นเรื่อง
แรก และมีวรรณกรรมที่แต่งด้วยโคลงสี่สุภาพ ๓ เรื่อง ได้แก่ โคลงนิราศหริภุญชัย โคลงมังทราตี
เชียงใหม่ และลิลิตพระลอ

สมัยอยุธยาตอนกลาง วรรณกรรมที่ใช้โคลงสี่สุภาพ ได้แก่ โครงเรื่องพาลีสอนน้อง โคลงทศรถสอน
พระราม และโคลงราชสวัสดิ์ พระราชนิพนธ์สมเด็จพระนายรายณ์มหาราช โคลงเฉลิมพระเกียรติพระ
นารายณ์มหาราช โคลงนิราศนครสวรรค์ กาพย์ห่อโคลงและโคลงอักษรสามของพระศรีมโหสถ

สมัยอยุธยาตอนปลาย ได้แก่ โคลงนิราศพระบาท โคลงนิราศเจ้าฟ้าอภัย และกาพย์ห่อโคลงพระราช
นิพนธ์เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร

สมัยธนบุรี ได้แก่ โคลงยอพระเกียรติพระเจ้ากรุงธนบุรี และลิลิตเพชรมงกุฎ

สมัยรัตนโกสินทร์ วรรณกรรมที่ใช้โคลงสี่สุภาพที่เด่น ๆ ได้แก่ ลิลิตตะเลงพ่าย โคลงนิราศนรินทร์ โคลง
นิราศสุพรรณ โคลงโลกนิติ สามกรุง
โคลงสี่สุภาพเป็นคำประพันธ์ที่กวีชอบแต่งและผ่านการพัฒนามายาวนานจนมีฉันทลักษณ์ที่ลงตัวและ
เป็นแบบฉบับดังที่ยึดถือกันในปัจจุบัน

ประเภทโครง ๒

โคลงสุภาพ แบ่งออกเป็น ๗ ชนิด คือ
๑. โคลง ๒ สุภาพ
๒. โคลง ๓ สุภาพ
๓. โคลง ๔ สุภาพ
๔. โคลง ๔ ตรีพิธพรรณ
๕. โคลง ๕ หรือมณฑกคติ (ปัจจุบันไม่นิยมแต่งกันแล้ว)
๖. โคลง ๔ จัตวาทัณฑี
๗. โคลงกระทู้
โคลงดั้น แบ่งออกเป็น ๖ ชนิด คือ
๑. โคลง ๒ ดั้น
๒. โคลง ๓ ดั้น
๓. โคลงดั้นวิวิธมาลี
๔. โคลงดั้นบาทกุญชร
๕. โคลงดั้นตรีพิธพรรณ
๖. โคลงดั้นจัตวาทัณฑี
โคลงโบราณ มีลักษณะคล้ายโคลงดั้นวิวิธมาลี แต่ไม่บังคับเอกโท มีบังคับแต่เพียงสัมผัสเท่านั้น เป็นโคลงที่ไทยเรา
แปลงมาจากกาพย์ ในภาษาบาลี อันมีชื่อว่า คัมภีร์กาพยสารวิลาสินี ซึ่งว่าด้วยวิธีแต่งกาพย์ต่างๆ มีอยู่ ๑๕ กาพย์ด้วย
กัน แต่มีลักษณะเป็นโคลงอย่างแบบไทยอยู่ ๘ ชนิด เพราะเหตุที่ไม่มีบังคับเอกโท จึงเรียกว่า โคลงโบราณ นอกนั้น มี
ลักษณะเป็นกาพย์แท้
แบ่งออกเป็น ๘ ชนิด คือ
๑. โคลงวิชชุมาลี
๒. โคลงมหาวิชชุมาลี
๓. โคลงจิตรลดา
๔. โคลงมหาจิตรลดา
๕. โคลงสินธุมาลี
๖. โคลงมหาสินธุมาลี
๗. โคลงนันททายี
๘. โคลงมหานันททายี

๓

ลักษณะบังคับ

หนึ่งบทมี ๔ บาท , ๓ บาทแรกบาทละ ๗ คำ บาทที่สี่ ๙ คำ ดังนี้
บาท ที่ ๑ มี ๗ คำ
บาท ที่ ๒ มี ๗ คำ
บาท ที่ ๓ มี ๗ คำ
บาท ที่ ๔ มี ๙ คำ
๑ บาท แบ่งเป็น ๒ วรรค
วรรคแรก ๕ คำ วรรคหลัง ๒ คำ
ยกเว้นบาทที่ ๔ จะมีวรรคหลัง ๔ คำ
สรุปรวม ๑ บทประกอบด้วย ๓๐ คำ

มีคำสร้อยได้ในบาทที่ ๑ บาทที่ ๓ (คำสร้อย คือ คำที่แต่งเติมต่อท้ายบาท เพื่อทำให้ได้ใจความ
ครบถ้วน ถ้าโคลงบาทใดได้ความครบถ้วนแล้วก็ไม่จำเป็ยต้องเติมคำสร้อย)

กฎการสัมผัส คำสุดท้ายของบาทที่ ๑ ต้องสัมผัสกับ คำที่ ๕ ของบาทที่ ๒ และบาทที่ ๓ คำ
สุดท้ายของบาทที่ ๑ ต้องสัมผัสกับ คำที่ ๕ ของบาทที่ ๔
บังคับตำแหน่งวรรณยุกต์ เอก ๗ แห่ง โท ๔ แห่ง

๔

สัมผัสระหว่างบท

การแต่งโคลงสี่สุภาพต่อกันหลายๆ บท เป็นเรื่องราวอย่างโคลงนิราศ โคลงเฉลิมพระเกียรติ โคลงสุภาษิต หรือโคลง
อธิบายเหตุการณ์ต่างๆ อาจทำได้ ๒ ลักษณะ คือ โคลงสุภาพชาตรี และ โคลงสุภาพลิลิตโคลงสุภาพชาตรี ไม่มีสัมผัส
ระหว่างบท ส่วนใหญ่กวีนิพนธ์แบบเก่าจะนิยมแบบนี้เป็นส่วนมาก
โคลงสุภาพลิลิต มีการร้อยสัมผัสระหว่างบท โดยคำสุดท้ายของบทต้นต้องส่งสัมผัสสระ ไปยังคำที่ ๑ หรือ ๒ หรือ ๓
ในบทต่อไป

บุเรงนองนามราชเจ้า จอมรา มัญเฮย
ยกพยุหแสนยา ยิ่งแกล้ว
มอญม่านประมวลมา สามสิบ หมื่นแฮ
ถึงอยุธเยศแล้ว หยุดใกล้นครา ๚ะ

พระมหาจักรพรรดิเผ้า ภูวดล สยามเฮย
วางค่ายรายรี้พล เพียบหล้า
ดำริจักใคร่ยล แรงศึก
ยกนิกรทัพกล้า ออกตั้งกลางสมร ๚ะ

บังอรอัคเรศผู้ พิศมัย ท่านนา
นามพระสุริโยทัย ออกอ้าง
ทรงเครื่องยุทธพิไชย เช่นอุปราชแฮ
เถลิงคชาธารคว้าง ควบเข้าขบวนไคล

๕

คำสร้อย
คำสร้อยซึ่งใช้ในโคลงสี่สุภาพนั้น จะใช้ต่อเมื่อความขาด หรือยังไม่สมบูรณ์ หากได้ใจความอยู่แล้วไม่ต้องใส่ เพราะจะ
ทำให้ "รกสร้อย"

คำสร้อยที่นิยมใช้กันเป็นแบบแผนมีทั้งหมด ๑๘ คำ

๑. ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล


๒.แม่ ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล หรือเป็นคำร้องเรียก

๓.พี่ ใช้ขยายความเฉพาะบุคคล อาจใช้เป็นสรรพนามบุรุษที่ ๑ หรือบุรุษที่ ๒ ก็ได้

๔. เลย ใช้ในความหมายเชิงปฏิเสธ

๕.เทอญ มีความหมายเชิงขอให้มี หรือ ขอให้เป็น
๖. นา มีความหมายว่าดังนั้น เช่นนั้น
๗.นอ มีความหมายเช่นเดียวกับคำอุทานว่า หนอ หรือ นั่นเอง
๘.บารนี สร้อยคำนี้นิยมใช้มากในลิลิตพระลอ มีความหมายว่า ดังนี้ เช่นนี้
๙.รา มีความหมายว่า เถอะ เถิด

๑๐ฤๅ มีความหมายเชิงถาม เหมือนกับคำว่า หรือ
๑๑.เนอ มีความหมายว่า ดังนั้น เช่นนั้น
๑๒.ฮา มีความหมายเข่นเดียวกับคำสร้อย นา
๑๓. มีความหมายว่า อย่างนั้น เป็นเช่นนั้น
๑๔.ก็ดี มีความหมายทำนองเดียวกับ ฉันใดก็ฉันนั้น

๑๕.แฮ มีความหมายว่า เป็นอย่างนั้นนั่นเอง ทำนองเดียวกับคำสร้อยแล

๑๖.อา ไม่มีความหมายแน่ชัด แต่จะวางไว้หลังคำร้องเรียกให้ครบพยางค์ เช่น พ่ออา แม่อา พี่อา หรือเป็นคำออกเสียง
พูดในเชิงรำพึงด้วยวิตกกังวล
๑๗.เอย ใช้เมื่ออยู่หลังคำร้องเรียกเหมือนคำว่าเอ๋ยในคำประพันธ์อื่น หรือวางไว้ให้คำครบตามบังคับ
๑๘.เฮย ใช้เน้นความเห็นคล้อยตามข้อความที่กล่าวหน้าสร้อยคำนั้น เฮย มาจากคำเขมรว่า "เหย" แปลว่า "แล้ว" จึงน่า

จะมีความหมายว่า

นอกจากนี้มีคำสร้อยที่เรียกว่า "สร้อยเจตนัง" คือสร้อยที่มีความหมาย หรือใช้ตามใจตน ซึ่งไม่ควรใช้ในงานกวี
นิพนธ์ที่เป็นพิธีการ

๖

โคลงตัวอย่าง

ตัวอย่างของโคลงสี่สุภาพในจินดามณีฉบับพระโหราธิบดี ที่มีไม้เอกไม้โทตรงตามบังคับ

เสียงลือเสียงเล่าอ้าง อันใด พี่เอย

เสียงย่อมยอยศใคร ทั่วหล้า

สองเขือพี่หลับใหล ลืมตื่น ฤๅพี่

สองพี่คิดเองอ้า อย่าได้ถามเผือ




ตัวอย่างของโคลงสี่สุภาพในจินดามณี ฉบับหลวงวงศาธิราชสนิท ที่มีไม้เอกไม้โทตรงตามบังคับ

นิพนธ์กลกล่าวไว้ เป็นฉบับ

พึงเพ่งตามบังคับ ถี่ถ้วน

เอกโทท่านลำดับ โดยที่ สถิตนา

ทุกทั่วลักษณะล้วน เล่ห์นี้คือโคลง




นอกจากนี้มีโคลงแบบฉบับอีกบทที่มาจากโคลงนิราศนรินทร์ ที่เอกโทครบตรงตำแหน่งเช่นกัน
จากมามาลิ่วล้ำ ลำบาง

บางยี่เรือราพราง พี่พร้อง
เรือแผงช่วยพานาง เมียงม่าน มานา
บางบ่รับคำคล้อง คล่าวน้ำตาคลอ

๗

หนังสืออ้างอิง

https://teen.mthai.com/education/๑๗๑๔๔๓.html
http://app.eduzones.com/portal/foreign/๕๑๘๓/
https://th.wikipedia.org/wiki/โครงสี่สุภาพ
https://fliphtml๕.com/wmfoe/xpkh/basic
https://www.baanjomyut.com/library_๒/thai_poetry/0๒.html