1,101 ปี ปราทไปรบัด 2 แห่งเขากาจโตน

องคค์ วามรู้
ดา้ นศาสนา ศิลปะและวฒั นธรรม

ในพ้นื ที่อาเภอประโคนชยั

สานกั งานวฒั นธรรมจงั หวดั บุรีรัมย์
โทร. ๐ ๔๔๖๖ ๖๕๗๗

โทรสาร ๐ ๔๔๖๖ ๖๕๗๘

1,101 ปี ปราสาทไปรบดั 2 แห่งเขากาจโตน

เป็นครง้ั แรกที่ชมุ ชนคุณธรรมบ้านโคกเมือง ตำบลจรเข้มาก อำเภอประโคนชัยร่วมกับชุมชนในตำบล

ยายแย้มวัฒนา อำเภอเฉลิมพระเกียรติ จังหวัดบุรีรัมย์ ได้จัดงานฉลองครบรอบ 1,101 ปี และฤกษ์พิธีขึ้น
ปราสาทเขาปลายบัด 2 ขึ้นเมื่อวันศุกร์ที่ 11 กุมภาพันธ์ 2565 ที่ผ่านมา บริเวณปราสาทไปรบัด 2 บนเขา
กาจโตน หรือพนมกาจโตน (วนํกาจฺโตน) ซึ่งนา่ จะเป็นชื่อเดิมของภูเขาไปรบัดที่ปรากฏบนจารึกปราสาทไปรบัด 11
ภูเขาแหง่ น้ีเป็นภเู ขาไฟท่ีเคยระเบิดและดับสนิทแล้ว ตั้งอยูร่ ะหวา่ งรอยตอ่ ของตำบลจรเข้มาก อำเภอประโคนชัย
และตำบลยายแยม้ วัฒนา อำเภอเฉลิมพระเกียรติ เป็นที่ตงั้ ของปราสาทถงึ 2 หลัง นัน่ คอื ปราสาทไปรบดั 1 และ
ปราสาทไปรบัด 2 ซงึ่ ตวั ปราสาทมคี วามเชอื่ มโยงกนั และหากนบั อายขุ องปราสาทแล้วพบว่าปราสาทไปรบดั 2
สร้างก่อนปราสาทไปรบัด 1 โดยได้ตั้งชื่อตามลำดับการค้นพบนั่นเอง แล้วด้วยเหตุอันใดชุมชนทั้ง 2 ตำบล
จึงได้ร่วมกันจัดกิจกรรมแหง่ ความศรัทธานี้ขึ้นในปีท่ีเชื่อว่าครบรอบ 1,101 ปี จารึกปราสาทไปรบัด 2 น่าจะ
เปน็ คำตอบและเป็นท่มี าที่สำคญั ของแนวความคิดในการจดั งานครัง้ น้ี

จารึกปราสาทไปรบัด 2 ที่นายสุรพงษ์ พิลาวุธ ศึกษาธิการอำเภอบ้านกรวดในสมัยนั้นเป็นผู้ค้นพบ
เมอื่ วันที่ 9 มถิ นุ ายน 2542 เป็นจารึกที่เขียนไว้ตรงกรอบประตู ตวั หนงั สอื ค่อนขา้ งอ่านยาก เขียนเป็นภาษา
เขมรโบราณ มีทง้ั หมด 10 บรรทดั 2 เคยจัดแสดงไว้ท่พี พิ ิธภัณฑ์โบราณวัตถยุ ุคก่อนประวัติศาสตร์วัดป่าพระสบาย
ตำบลบึงเจริญ อำเภอบ้านกรวด และในปัจจุบันถูกนำไปจัดแสดงอยู่ที่พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติพิมาย
จังหวัดนครราชสีมา

จารึกปราสาทไปรบัด 2 นี้ อาจารย์ชะเอม แก้วคล้าย ผู้เชี่ยวชาญภาษาโบราณ ระดับ 8 กรมศิลปากร
ไดอ้ ่านและแปล ท้ังยงั ได้ตีพมิ พเ์ ผยแพรใ่ นวารสารศลิ ปากรแล้ว ความวา่ “มหศกั ราช 843 ขึ้น 10 คำ่ เดือน 3
วันพุธ มีพระบรมราชโองการของพระบาทกัมรเตงอัญ พระเจ้าศรีหรษวรมัน(ที่1) ให้โขลญพลไปทำการ
บชู า พระกัมรเตงชะคัต ทแ่ี ทน่ บูชา ............อาจารย์ท้ัง 7 สาขา พระองค์เสดจ็ ไปยังอาศรม เพ่อื สถาปนา
พระอาจารย์วิษณุเทวะท่ีวิหาร”3 เหตุนี้เองนายสุรพงษ์ พิลาวุธ ผู้มีความมุ่งมั่นและศรัทธาที่จะรักษามรดก
ทางวัฒนธรรมให้คงอยู่ จึงได้นำเสนอการจัดงานนี้ไปยังผู้นำชุมชนของทั้ง 2 ตำบล ส่วนหนึ่งก็เพื่อเป็นการ
สง่ เสรมิ การท่องเทยี่ วชุมชน ด้วยการผลกั ดันให้เปน็ ประเพณีที่ทั้ง 2 ตำบล 2 อำเภอ ได้รว่ มกันสนับสนุนและ
ขับเคลื่อนให้ปราสาทไปรบัด 2 บนเขากาจโตน มีกิจกรรมประเพณที ี่จะหลอมรวมเด็ก เยาวชน ประชาชนใน
ชุมชน รวมถึงนักท่องเที่ยวได้มีโอกาสสัมผัสมนต์เสน่ห์และกลิ่นอายอารยธรรมโบราณให้เป็นที่รู้จักมากยิ่งข้ึน
สรา้ งความย่ังยนื ใหก้ ับชมุ ชนท่องเที่ยวด้วยมติ ิทางวฒั นธรรมไดอ้ ีกทางหนง่ึ ซง่ึ ไดก้ ำหนดไว้ว่าจะร่วมกันจัดงาน
ฉลองและงานขน้ึ ปราสาท ในวันขนึ้ 10 คำ่ เดือน 3 ของทกุ ๆ ปี

1ผศ.กังวล คัชชมิ า จารกึ ปราสาทไปรบดั (ปรายบดั ) ฉบับอา่ น แปล วเิ คราะหแ์ ละเรียบเรียงใหม่ 10-11.
2สุรพงษ์ พิลาวุธ, สัมภาษณ์โดย วรรณภา แก้วหนองฮี, สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดบุรรี ัมย์, 17 มีนาคม
2565.
3ชะเอม แกว้ คล้าย จารึกปราสาทไปรบัด(ปรายบัด) ฉบบั อา่ น แปล วิเคราะห์ 19.

ในส่วนของปราสาทไปรบัด 2 นั้น สันนิษฐานว่าราวพุทธศตวรรษที่ 15 - 16 ในรัชกาลของพระเจา้
หรรษวรมนั ที่ 1 ปราสาทประธานสรา้ งข้นึ ดว้ ยอิฐ สว่ นกำแพงกอ่ สร้างจากหนิ ภเู ขาไฟ มคี วามงดงามตามศิลปะ
ขอมแบบเกาะแกร์ มีประตอู ยู่ทางดา้ นทิศตะวันออก กรอบประตแู ละทับหลังสร้างดว้ ยหินทราย มปี ราสาทอีก
สองหลังตั้งขนาบบนฐานเดียวกันและหากย้อนกลับไปประมาณเมื่อ 50 ปีก่อน ปราสาทไปรบัด 2 เคยเป็น
กรุสมบัติท่ีมีการลักลอบขุดวัตถุโบราณที่เป็นศิลปะประโคนชัยกว่า 300 องค์ ซึ่งเป็นประติมากรรมสำริดที่มี
เนอ้ื หนาและมคี ณุ ภาพดี ส่วนใหญถ่ ูกโจรกรรมไปอยูใ่ นพิพธิ ภัณฑ์ในสหรฐั มีมูลค่ากวา่ พันลา้ นบาท กรปุ ระโคนชยั
จากเขาปลายบัด 2 เหลือเพียงพระพุทธรูปพระนาคปรก ที่ถูกจัดเก็บไว้ในคลังพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
พระนคร และเป็นพระพุทธรูปเพียงองค์เดียวที่ไม่ได้ถูกขายให้นักค้าโบราณวัตถุเพื่อส่งออกไปยังยุโรปและ
สหรัฐฯ เพราะรถท่มี าขนย้ายเกิดอุบตั ิเหตุกอ่ น จงึ กลายเป็นโบราณวัตถุชิน้ สุดท้ายที่ยังอยู่ในความทรงจำของ
ชาวบ้าน4 ปัจจุบันปราสาทไปรบดั 2 หลงเหลือเพียงซากปรักหักพัง และกรมศิลปากรไดเ้ ข้าไปดำเนินการขดุ
ค้นทางโบราณคดีเมือ่ ปี พ.ศ. 2558 เพื่อทำการบูรณะตอ่ ไป

นบั ได้วา่ ปราสาทไปรบัด 2 มคี วามสำคญั ไม่ยง่ิ หย่อนไปกวา่ โบราณสถานอารยธรรมขอมอกี หลายแห่ง
ในจงั หวดั บุรีรัมย์ น่าเสียดายทีป่ ราสาทเองกลับไม่เป็นที่รู้จกั ในวงกว้าง ควรนำพลัง “บวร” คอื บา้ น วัด โรงเรียน
และส่วนราชการ เข้ามาเป็นกลไกสำคัญในการขับเคลื่อนงาน มีส่วนร่วมและผลักดัน ส่งเสริมให้เด็ก เยาวชน
มีโอกาสเขา้ มาศกึ ษาเรยี นรู้ เพือ่ ใหเ้ กิดความรกั และหวงแหนทีจ่ ะรกั ษามรดกทางวัฒนธรรมและพัฒนา ต่อยอดให้
เกิดคณุ ค่าอย่างสร้างสรรค์ ส่วนในปีตอ่ ๆ ไปน้นั รปู แบบและทิศทางการจัดงานฉลองและงานข้นึ ปราสาทไปรบัด 2
จะเทยี บเท่าหรือใกล้เคยี งงานข้ึนเขาพนมรงุ้ ไดห้ รอื ไมน่ น้ั คงตอ้ งติดตามกันต่อไป

วรรณภา แกว้ หนองฮี
นกั วชิ าการวัฒนธรรมชำนาญการ

4 ThaiPBS, “ข่าวไทยพีบีเอส,” THE EXIT : ทวงคนื "กรปุ ระโคนชยั " ในองุ้ มือต่างชาติ,
https://news.thaipbs.or.th/content/295004 (สบื คน้ เม่อื วนั ที่ 21 มีนาคม 2555).