16.02.2024 104. afmæli Hæstaréttar 202 átíðarrit Orators 4 H
2
3Hátíðarrit Orators 2024 Efnisyfirlit Efnisyfirlit s4 Dagskrá s6 Ávörp Ávarp ritstjóra Ávarp skemmtanastjóra Ávarp forseta lagadeildar Nýnemagrein s14 Greinar Eru lögmenn betri en algóritmi? Amma dæmir í fangelsi Flakkað þvert á fræðisvið Tryggingar vegna tjóns af völdum náttúruhamfara Ef svo má að orði komast Gullmolar laganámsins Hlutfallsreglan - nú er mál að linni... Hvað er (ekki) lögfræði? s48 Tabula gratulatoria
4 Dagskrá 16.02.2024 18-01:00 Föstudagurinn 16. febrúar 2024 Gamla Bíói Heiðursgestur: Róbert Ragnar Spanó Veislustjóri kvöldsins: Helga Braga Jónsdóttir 18:00 22:00 Píanóleikari: Ástráður Sigurðsson Birgir Bent Þorvaldsson Einar Fannar Valsson Róbert Ragnar Spanó Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir Kristín Hekla Örvarsdóttir Sigurbjörg Vignisdóttir Fordrykkur, píanóleikur Ávarp skemmtanastjóra Orators Ávarp formanns Orators Ávarp heiðursgests Minni Grágásar Afhending heiðursskjala Ávarp norrænna laganema Dansleikur Fram koma: DJ Hotline, PATRi!K og Birnir
5Hátíðarrit Orators 2024
6 Ávörp No. HK. Ft. ORÐHLUTAR: á-varp Stutt ræða við athöfn “Flytja ávarp”
7Hátíðarrit Orators 2024 Ávarp Ritstjóra Ávarp Ritstjóra Biðin er á enda. Þann 16. febrúar mun Hæstiréttur fagna 104 ára afmæli sínu sem þýðir bara tvennt - árshátíð Orators og útgáfa Hátíðarritsins! Við vonum að þú njótir lestursins og náir að taka einhverja fróðleiksmola með þér út í daginn. Við viljum þakka Valgerði Stefánsdóttur fyrir vel unnin störf við hönnun blaðsins, ásamt greinarhöfundum fyrir fjölbreyttar og skemmtilegar greinar! Einnig viljum við þakka stjórn Orators, ásamt skemmtinefnd og árshátíðarnefnd fyrir mikilvæga og góða aðstoð. Kæri lesandi, Hátíðarkveðjur og þakkir, Fjóla Guðrún og Stefán Þórarinn
8 Andri Árnason, hrl. Edda Andradóttir, hrl., LL.M. Finnur Magnússon, hrl., LL.M. Halldór Jónsson, hrl. Lárus L. Blöndal, hrl. Sigurbjörn Magnússon, hrl. Simon David Knight, solicitor Stefán A. Svensson, hrl., LL.M. Vífill Harðarson, hrl., LL.M. Borgartúni 26 105 Reykjavík 580 4400 www.juris.is
9Hátíðarrit Orators 2024 Ávarp Skemmtanastjóra Með hátíðarkveðju, Birgir Bent Þorvaldsson Kæru laganemar og aðrir góðir lesendur, Ávarp Skemmtanastjóra Nú þegar febrúar fer að verða hálfnaður kemur að hápunkti í félagslífi laganema. Árshátíð Orators fer fram 16. febrúar næstkomandi í Gamla Bíói og get ég hreint út sagt ekki beðið eftir að fagna deginum með ykkur. Að halda árshátíðina 16. febrúar er áralöng hefð Orators sem miðar við afmæli Hæstaréttar. Þetta er hefð sem ég held að allir laganemar kunni að meta og verður til þess að maður haldi meira upp á daginn. Í ár hittir 16. febrúar á föstudag sem gerir marga laganema spennta og efast ég ekki um að búast megi við góðu kvöldi eins og dagskráin gefur til kynna. Að hafa fengið að stýra félagslífi Orators síðastliðið ár lít ég á sem mikinn heiður. Við höfum náð að halda alla þá viðburði sem við vildum halda og stefnum við á ennþá fleiri fram að lokum annarinnar. Það hefur verið gaman að sjá sterkan hóp nýnema koma inn í félagslífið með krafti og blandast við meðlimi Orators sem hafa tekið við þeim með opnum örmum. Styrkur Orators felst í fólkinu og andanum sem lifir við deildina. Því meiri tími sem fer í bækurnar, þeim mun meiri kröfur eru gerðar til félagslífsins. Ef ég tala fyrir mitt leyti þá hefur Orator komið manni í gegnum námið og efast ég ekki um að fleiri séu sammála. Viðburður eins og árshátíð Orators krefst mikillar vinnu og gerist ekki á sjálfum sér. Ásamt stjórninni hafa margir góðir aðilar komið að skipulagningu og undirbúningi árshátíðarinnar. Vil ég þakka styrktaraðilum Orators fyrir stuðninginn þar sem þetta væri ekki jafn glæsilegt án þeirra. Einnig vil ég þakka skemmtinefnd og árshátíðarnefnd fyrir vel unnin störf og þá sérstaklega Fjólu Guðrúnu og Stefáni Þórarni fyrir ritstjórn þessa blaðs. Að lokum vil ég óska ykkur öllum til hamingju með daginn og ég hlakka til að fagna með ykkur 16. febrúar í Gamla Bíói eins og laganemum er einum lagið!
10 Ávarp Forseta Lagadeildar Enn á ný fagna lagastúdentar þann 16. febrúar, á afmælisdegi Hæstaréttar Íslands. Árshátíð Orator, þess frábæra nemendafélags, er fastur punktur í starfi Lagadeildar Háskóla Íslands og þannig verður það vonandi lengi enn. Nú í vetur var, að kröfu stúdenta við Háskóla Íslands, tekið upp nýtt skipulag á sjúkra- og endurtökuprófum. Í nýja skipulaginu byrjar nám á haustmisseri við Lagadeild viku fyrr og nám á vormisseri viku síðar en áður. Á vormisseri leiðir þetta til þess að 16. febrúar, hátíðardagurinn okkar, lendir ekki lengur á miðju misseri, sem er sjöunda kennsluvikan, heldur lendir hann að jafnaði í sjöttu kennsluviku misserisins. Ef ég orða þetta með öðrum hætti þá leiðir þetta til þess að 16. febrúar lendir ekki lengur innan verkefnavikunnar, heldur verður hann að jafnaði í vikunni á undan. Við í Lagadeild viljum hvorki hætta að halda árshátíðina þann 16. febrúar né heldur hætta að hafa verkefnaviku á miðju misserinu, í sjöundu kennsluvikunni. Tímasetning verkefnavikunnar er aðallega mikilvæg vegna skipulags meistaranámsins. Deildarforseti og stjórn Orator munu hins vegar finna góðar lausnir á þessu og passa að þótt árshátíðardagurinn lendi í framtíðinni í nokkrum tilvikum á venjulegum kennsludegi þá verði árshátíðinni gefið það rými í skólahaldinu sem þarf til að dagurinn standi áfram fyrir sínu sem okkar helsti hátíðardagur. Lagadeild Háskóla Íslands stendur sterkum fótum. Nám við deildina byggist aðallega á þremur stoðum. Grunnnámi (BA-námi), meistaranámi og doktorsnámi. Kæru lagastúdentar,
11 Hátíðarrit Orators 2024 Ávarp Forseta Lagadeildar Trausti Fannar Valsson, deildarforseti lagadeildar Grunnnámið (BA-námið) er okkar gullegg, og ákaflega sterkur og góður undirbúningur fyrir frekara nám og störf á sviði lögfræði. Námið er byggt utan um klassískar lykilgreinar lögfræðinnar og gerir ríkar kröfur, bæði til kennara og stúdenta. Lagadeildin ber þá ábyrgð, sem helsta lagadeild landsins, að tryggja áfram þessi gæði og grundvöll, ekki bara í þágu stúdentanna okkar á hverjum tíma heldur líka í þágu íslenskrar lögfræði og íslensks samfélags. Undanfarin misseri hefur verið lögð mikil vinna í kennsluefni, þróun kennsluaðferða og breytingar á námsmati í grunnnáminu. Nú stendur yfir spennandi vinna við þróun á skipulagi fyrsta námsmisserisins. Í umbótastarfinu er unnið með það að markmiði að tryggja nútímalegt nám sem þó haldi fast í þær kröfur og gæði sem hafa verið okkar einkenni og tryggt stöðu deildarinnar og grunnnámsins. Hinn endinn á náms-framboðinu er doktorsnámið. Þar er einn helsti vaxtarbroddurinn í starfi deildarinnar. Unnið hefur verið að uppbyggingu doktorsnáms við deildina um alllangan tíma. Deildin býr nú orðið yfir reynslu á þessu sviði sem er mikilvæg. Sífellt fleiri fastir kennarar við deildina hafa doktorspróf, sem stuðlar að forystu deildarinnar í rannsóknum og tryggir samfélagslega þýðingu hennar. Á vettvangi Lagastofnunar Háskóla Íslands, sem er rannsóknarstofnun sem heyrir undir Lagadeild, hefur ötullega verið unnið að því að búa til tækifæri fyrir doktorsrannsóknir við deildina sem hefur haft ákaflega ríka þýðingu. Ég vil að lokum nota tækifærið í þessu stutta ávarpi og óska Lagastofnun Háskóla Íslands, en sú stofnun er órjúfanlegur og mikilvægur hluti af rannsóknum við Lagadeild, til hamingju með 50 ára afmælið. Þá vil ég óska lagastúdentum innilega til hamingju með hátíðarritið, árshátíðina, og félagslífið. Takk fyrir gott samstarf.
12 LEX LÖGMANNSSTOFA Borgartúni 26 105 Reykjavík Austurvegur 6 800 Selfoss Sími 590 2600 [email protected] www.lex.is FRAMTÍÐIN ER ÓKANNAÐ SVÆÐI Við vísum veginn
13Hátíðarrit Orators 2024 Nýnemagrein Orator hefur staðið sig frábærlega í því að koma 1. árs nemum inn í félagslífið. Ótalmargir kokteilar og aðrir skemmtilegir viðburðir hafa gert það að verkum að manni hefur sjaldan leiðst á föstudögum seinasta hálfa árið eða svo. Haldið er í hefðirnar í kringum félagslífið og maður var ekki lengi að taka eftir því. Fyrsta föstudaginn eftir að námið hófst var til að mynda komið að Þingvallaferðinni sem að er auðvitað ansi gömul hefð. Það sem mér hefur hins vegar fundist standa upp úr í félagslífinu hingað til er árapartýið sem haldið var á Ægissíðunni góðu eftir að við höfðum klárað fyrsta prófið okkar í deildinni. Menn gengu vissulega mishægt í gegnum gleðinnar dyr það kvöldið en eitt er víst, og það er að allir skemmtu sér konunglega. Við fyrsta árs nemar hlökkum mikið til næstu ára við lagadeildina, hvergi er betra að vera. Nýnemagrein Fyrir utanaðkomandi að ímynda sér laganám við Háskóla Íslands kallar það upp ansi mikið af ansi forneskjulegum staðaímyndum. Margir hugsa sér ef til vill fátt annað en gamla doðranta fulla af óskiljanlegu lagamáli og svo ekki sé minnst á Lögberg sem er bygging sem lítur út fyrir að vera kominn til ára sinna. Menn hugsa sig því ef til vill tvisvar um áður en þeir skrá sig í Lagadeildina. Þrátt fyrir þessar miður skemmtilegu staðalímyndir sem eru sannarlega til staðar varðandi lagadeildina var maður ansi fljótur við upphaf annarinnar að átta sig á því að maður vildi í raun hvergi annars staðar vera. Stóru doðrantarnir fullir af þessu óskiljanlega lagamáli voru kannski eftir allt saman ekki svo slæmir. Lögberg með sitt ískalda yfirbragð er auk þess eftir að betur er á litið einfaldlega frábær staður til að vera á og verja sínum lærdómstíma í. Það er þó ekki bara námsefnið og aðstaðan sem hefur komið manni skemmtilega á óvart hér í upphafi námsins. Það sem hefur gjörsamlega gripið mig og flesta í kringum mig við lagadeildina er hvað deildin þvert á námsár er samheldin. Það er einfaldlega þannig að sama hvern maður talar við að þá eru allir til í að hjálpa manni og gefa manni góð ráð og leiðsögn í gegnum þá erfiðleika sem óhjákvæmilega geta komið upp í náminu. Þessi ráð og leiðsögn kom sér óneitanlega sérstaklega vel þegar mesta stressið og kvíðinn var til staðar í undirbúningnum fyrir hina alræmdu almennu sem maður hafði fengið að heyra margar sorgarsögur um í gegnum tíðina. Kæru laganemar, Kjartan Leifur Sigurðsson
14 Greinar No. KVK. Ft. Lítil ritgerð, einkum í blaði eða tímariti, sem fjallar um tiltekið efni. “Skrifa grein”
15Hátíðarrit Orators 2024 Eru lögmenn betri en algóritmi? En hvernig yrðu réttarhöld ef gervigreindin yrði alls ráðandi? Þar sem dómarinn myndi, í sýndarveruleika, kinka kolli með vélrænni nákvæmni og dæma málið á sekúndubroti. Yrðum við þá loksins komin á þann stað að hin eina rétta lögfræðilega niðurstaða væri orðin staðreynd? Nei, ég held að það verði aldrei veruleiki, of margar mannlegar breytur geta ráðið niðurstöðu dómsmála. Áfram mun því verða rými fyrir skikkjuklædda lögfræðinga, lögmenn sem telja sig klárasta og fyndnasta, (sérstaklega þegar laganemar eru í áhorfendasal) og dómara sem eru misþreyttir á mishógværum lögmönnum. Þó að gervigreind geti sigtað í gegnum fjöll af dómafordæmum, fræðigreinum og lagabálkum hraðar en leiður lögmaður getur opnað TikTok í dómsal þá er gervigreindin ekki búin visku Salómons. Gervigreindin hefur ekki þá tilfinningagreind og þann blæbrigðaríka skilning á mannlegri hegðun og svipbrigðum sem góður lögmaður þarf að búa yfir. Þó að gervigreind geti töfrað fram gögn fyrir okkur, á grundvelli fordæma og fræðigreina og spáð fyrir um líklega niðurstöðu dómsmála þá mun gervigreindin Kristín Edwald, Hæstaréttarlögmaður og eigandi á LEX Eru lögmenn betri en algóritmi? Gervigreind og lögmennska er mér afar hugleikin þessa dagana. Á þeim ráðstefnum sem ég hef sótt undanfarin ár hjá alþjóðlegum lögmannasamtökum er alltaf að minnsta kosti einn fyrirlestur sem ber heitið „Gervigreind á sviði lögmennsku“. Já, lögmenn óttast að vera úrelt starfsstétt innan fárra ára! En þá er kostur að vera lögmaður á Íslandi. Okkar íslenska lagalega veröld er svo lítil að langt er í það að gervigreindin hafi aðgang að því magni af gögnum og upplýsingum sem hún þarf til að virka almennilega. Ísland best í heimi! seint verða framar góðum lögmanni í að taka skýrslur af manneskjum í vitnastúkum. Og dómsmál geta svo sannarlega unnist eða tapast í skýrslutökum. Svo skilst mér líka að gervigreind skilji ekki íroníu eða kaldhæðni, sem sumir lögmenn eiga til að beita fram úr hófi. Gervigreindardómari myndi ekki brosa út í annað eða þurfa að fela svipbrigði þegar sigurviss lögmaður kemur með sleggjusetninguna sína og er viss um að hafa unnið málið bara með henni. Þið vitið, ég er að tala um þessa setningu sem lögmaðurinn kemur til með að endurtaka aðeins of oft við samstarfsfólkið í kaffistofunni eftir málflutninginn. Kæru laganemar, gervigreindinni fer hratt fram. Hún mun nýtast lögmönnum í framtíðinni, flýta fyrir á margan hátt og breyta verklagi. Lögmaður sem nær góðum tökum á að nýta sér gervigreind mun hafa samkeppnisforskot enda hefur hann þá rýmri tíma til að beita skörpum, gagnrýnum, huga sínum þar sem honum er enn betur varið í þjónustu fyrir kúnnann. Og þá er ég ekki að tala um að upphugsa brandara til að segja í málflutningsræðu þegar lögmanni finnst dómararnir vera að sofna. Til hamingju með daginn kæru laganemar framtíðin er ykkar!
16 16
17Hátíðarrit Orators 2024 Amma dæmir í fangelsi Amma dæmir í fangelsi Í starfi mínu sem dómari fi nn ég í auknum mæli fyrir þessari ábyrgðartilfi nningu ömmunnar þegar ungir einstaklingar eru ákærðir í sakamáli, oft með engan eða lítinn sakaferil að baki. En ég fi nn líka fyrir vanmætti þegar ég hugsa um hvað bíður þeirra ef ekkert er að gert þegar tækifærið gefst, sérstaklega þegar um er að ræða þá sem eiga enga að og koma alls staðar að lokuðum dyrum. Undanfarið hafa mörg sakamál, þar sem ungir gerendur eiga í hlut, fengið talsverða umfjöllun. Þetta hefur vakið mig til umhugsunar um margt og þá sérstaklega forvarnir. Óþol mitt gagnvart sinnuleysi yfi rvalda eykst þessu samfara svo og gagnvart því að við sem samfélag gefum stöðu þessara einstaklinga ekki nægilegan gaum. Í námsleyfi mínu á árinu 2020 skoðaði ég sérstaklega fullnustu refsidóma þegar kemur að sérskilyrðum við skilorðsdóma sem fjallað er um í 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Í þessu skyni skoðaði ég alla dóma áranna 2000–2021 í Danmörku sem og framkvæmd við fullnustu þeirra. Í framangreindu lagaákvæði er að fi nna tæmandi - talningu þeirra sérskilyrða sem dómari getur sett, auk almenns skilorðs 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga um að dómfelldi skuli ekki fremja afbrot á skilorðstímanum. Þetta getur verið skilyrði um umsjón stofnunar eða einstaklings, að hlíta sérstökum fyrirmælum, neyta ekki áfengis né deyfi lyfja og að gangast undir dvöl á sérhæfðri meðferðarstofnun. Þegar ákvæði almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um skilorðsdóma voru rýmkuð með lögum nr. 22/1955 má segja að grunnstefi ð hafi verið betrun einstaklingsins. Menn urðu þess áskynja að það nægði ekki eitt og sér að „stinga manni í steininn“. Hugsunin var sú að betra menn og áhersla lögð á að þeir þyrftu að eiga sér viðreisnar von til þess að missa ekki móðinn og einfaldlega forherðast. Úr þessu áttu skilorðsdómar að bæta að nokkru. Því fylgir ábyrgð að vera amma og er um margt frábrugðið því að vera mamma. Sem einstaklingur er maður þroskaðri og reynslunni ríkari en þegar maður eignaðist sín börn. Sú tilfi nning sem verður öðrum yfi rsterkari er umhyggja og þörfi n fyrir að leiðbeina og vernda eykst til mikilla muna. Þessi þörf verður stundum svo sterk að ömmum hættir til að verða afar kappsamar og miðla af visku sinni til foreldra barnabarnanna í tíma og ótíma.
18 Danir segja oft „kriminalitet står sjældent ene“, nokkuð sem segir sig ef til vill sjálft enda saga á bak við alla einstaklinga. Að því frátöldu að byggja á sömu hegningarlögum og Danir eigum við fátt sameiginlegt þegar kemur að fullnustu refsidóma og áherslum þegar um er að ræða unga afbrotamenn. Danir settu í forgang að vinna heildstætt að því markmiði að fyrirbyggja frekari afbrot við ákvörðun og fullnustu refsinga. Í hegningarlögum þeirra eru ýmis úrræði sem eru valkostir við refsiákvörðun sem dómarar nota mikið. Þeim er fylgt eftir við fullnustu með festu eftir verkferlum sem þróast hafa í áranna rás. Sérstakar leiðir hafa verið farnar þegar ungmenni eiga í hlut og hafa yfirvöld gefið fullnustuyfirvöldum stuðning sem þarf til þess að vinna að settu markmiði. Þar skilja leiðir með okkur og frændum okkar. Hér á landi hefur verið litið svo á að framkvæmd skilorðsdóma, sbr. 3. mgr. 57. gr., hafi verið dauð og ómerk eins og Jónatan Þórmundsson tiltekur í riti sínu Viðurlög við afbrotum sem gefið var út 1992 og sömuleiðis Ingibjörg Benediktsdóttir, fyrrverandi hæstaréttardómari, í grein sinni um stöðu sakhæfra barna sem birt var í afmælisriti Sigurðar Líndal 2002. Bundu höfundar bæði vonir við að breyting yrði á með tilkomu Fangelsismálastofnunar 1989. Stofnunin tók þá m.a. við hlutverki Skilorðseftirlits ríkisins sem umsjónar- og eftirlitsaðili með skilorðsdæmdum og öðrum þeim sem hlíta þurftu skilyrtum ákvörðunum um refsigæslu utan stofnana. Skemmst er frá því að segja að lítið sem ekkert hefur gerst í þessum efnum síðan þá.
19Hátíðarrit Orators 2024 Amma dæmir í fangelsi En hvernig er best að veita dómfellda aðhald og aðstoða hann við að fóta sig í samfélaginu þegar hann er móttækilegur fyrir því? Ein áhrifarík leið er virk umsjón og eftirfylgni með raunhæfri áætlun eins og þekkist m.a. í Danmörku þar sem tengiliður dómfellda er skilorðsfulltrúi hjá Kriminalforsorgen. Hér á landi er ekki sama fyrirkomulag sem skýrist af fjárskorti og vangetu Fangelsismálastofnunar til þess að sinna umsjón eins og best verður á kosið. Því hefur umsjón verið áhrifaríkust í höndum annarra en Fangelsismálastofnunar, svo sem sálfræðings, stofnana á vegum barnaverndaryfirvalda eða tiltekinna geðlækna sem sinna meðferð dómfellda. Á árunum 2000–2021 bárust Fangelsismálastofnun til fullnustu samtals 11.326 skilorðsdómar. Þar af voru sérskilyrði sett í 131 tilviki. Yfirgnæfandi meirihluti dómfelldu í úrtakinu var karlkyns og algengasta aldursbilið var 16–22 ára. Í öllum dómum úrtaksins var sett skilyrði um umsjón og er það raunar áskilið ef sett eru skilyrði samkvæmt 2.–5. tölulið 1. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Í nær öllum tilvikum játuðu ákærðu sök. Af framangreindum tölum má sjá að dómarar hér á landi nýta takmarkað heimild 3. mgr. 57. gr. almennra hegningarlaga. Fyrir því eru ýmsar ástæður en ein þeirra er vafalaust vantrú dómarans á því að dómur verði fullnustaður samkvæmt efni sínu og að hann hafi þá þau almennu og sérstöku varnaðaráhrif sem honum er ætlað að hafa. Því er ljóst að eigi sérskilyrði skilorðsdóma að þjóna tilgangi sínum þarf að vera unnt að framfylgja slíkum dómum eins og ætlast er til. Ekki leikur nokkur vafi á að dómstólar ætla Fangelsismálastofnun að sinna sínu hlutverki þegar kemur að eftirliti og umsjón. Í dæmaskyni má vísa til dóma Hæstaréttar í málum nr. 496/1994 og 511/2002 og dóma Landsréttar í málum nr. 195/2021 og 508/2021. Það er gefandi fyrir dómara að vita þegar vel tekst til og dómfelldu hafa raunverulega látið refsiákvörðun sér að kenningu verða og náð sér á strik. Því lifi ég enn í voninni að verða amman sem forðar mönnum frá fangelsi með góðum árangri en dæmir þá ekki bara í fangelsi. Sigríður Hjaltested, héraðsdómari við Héraðsdóm Reykjavíkur Greinin er byggð á rannsókn dómarans sem unnin var á árinu 2020.
20 Það getur skipt gríðarlegu máli að njóta stuðnings öflugs hagsmunafélags. Stéttarfélag lögfræðinga stendur vörð um réttindi, kjör og menntun félagsmanna. Aðild að SL veitir aðgang að orlofssjóði, sjúkrasjóði, styrktarsjóði, starfþróunarsetri og starfsmenntunarsjóði. Kynntu þér félagið og sæktu um aðild á stettarfelaglogfraedinga.is Stéttarfélag allra lögfræðinga Stéttarfélag lögfræðinga | Borgartúni 6 | 105 Reykjavík Sími 595 5165 | www.stettarfelaglogfraedinga.is
Titill greinar - Höfundur 21 FOSS
22 Aðspurður segist hann nýverið hafa tekið upp nýja seríu af sjónvarpsþáttunum Fílalag á RÚV ásamt Snorra Helgasyni. Að öðru leyti sé hann önnum kafinn við skrif handrita fyrir sjónvarpsefni sem muni líta dagsins ljós með tíð og tíma. Á dögunum var uppistandssýning hans, Kynslóðir, sýnd á RÚV. Það er margt á döfinni hjá Bergi Ebba, en ferill hans hefur síður tengst lögfræði með beinum hætti. Hvers vegna varð lögfræðin fyrir valinu á sínum tíma? „Fólk sem ég leit mikið upp til hafði valið laganámið og mér fannst eins og það opnaði dyr inn í svo marga anga samfélagsins: Auk hefðbundinna lögfræðistarfa virtist lögfræðin veita fólki aðgang að heimi viðskipta, stjórnmála og fjölmiðla upp að vissu marki. Ég hef svo endað á að starfa á enn öðrum vettvangi, sviði menningarmála, sem lögfræðin hefur líklegast engin bein tengsl við, en nýt þó góðs af því enn í dag að vera með innsýn inn í þau svið sem ég hef talið upp hér.” segir Bergur. „Ég var síðast að lesa yfir og undirrita samning fyrr í dag. Ég á í samskiptum og viðskiptum við fjölda aðila í gegnum störf mín og það getur verið gott að kunna að gæta hagsmuna Flakkað þvert á fræðisvið Innan lagadeildar Háskóla Íslands leggur stór hópur stund á nám í hinum ýmsu sérgreinum lögfræðinnar. Flestir laganemar eiga það sameiginlegt að starfa í návígi við fagið á einn eða annan hátt síðar meir á lífsleiðinni, en það er þó ekki algilt. Þeir sem útskrifast úr laganámi geta átt framtíðina fyrir sér á öllum mögulegum sviðum og má sjá þess dæmi víða í mannlífinu. Bergur Ebbi er gott dæmi þess, en hann útskrifaðist úr lögfræði við HÍ 2007. Hann er þekktastur sem rithöfundur, uppistandari og fyrirlesari við góðan orðstír. Ritstjórn náði tali af Bergi og fékk innsýn í það sem hann er fást við um þessar mundir. sinna. Þó er mikilvægt að vera ekki alltaf of lögfræðilega þenkjandi. Lögfræðileg hugsun er gjörn á að líta á verstu sviðsmyndir, enda eru lögfræðingar þjálfaðir til að gæta ýtrustu hagsmuna. Í daglegu lífi er ágætt að vera meðvitaður um ýtrustu hagsmuni sína en einnig mikilvægt að missa ekki sjónar af því að tilgangur samninga er að þeir gangi upp og báðir aðilar hagnist.” Þegar starfsstétt lögfræðinga berst til tals getur þess vegna reynst torvelt að fullyrða að fyrir hendi sé eitt niðurnjörvað svið sem sú stétt starfar á. Lögfræðingar virðast vera hvarvetna. Öndvert við þá staðreynd hafa hins vegar myndast ákveðnar staðalímyndir um þá sem leggja þessa fræðigrein fyrir sig. Beðinn um að lýsa staðalímynd laganema segist Bergur helst forðast að gera stereótýpur úr fólki, en segir að hinn týpíski laganemi sé fróður og víðsýnn extróvert. „Margir halda að lögfræðingar séu teknókratískir, oft uppteknir af formsatriðum og sjái ekki skóginn fyrir trjánum, en ég held að það sé undantekningin meðal lögfræðinga. Þeir sem sækjast í laganám eru að mínu
23Hátíðarrit Orators 2024 Flakkað þvert á fræðisvið viti fólk sem hefur áhuga á mörgu, þar með talið öðru fólki, en er einnig hæfilega metnaðarfullt til að ná að fókusa á það sem máli skiptir þegar á það reynir.” Bergur segir bestu stundirnar í laganáminu sjálfu hafa verið samveruna við lærdóm, helst seint á kvöldin í þéttum hóp. „Að reifa dóma og greina úrlausnarefni, helst gangandi um gólf að næturlagi. Það eru góðar minningar.” Eftir laganámið nam Bergur framtíðar- og nýsköpunarfræði við Listaháskólann í Ontario. Þau fræði komu ritstjórn fyrst spánskt fyrir sjónir, enda raunar ekki um eina hefðbundna fræðigrein að ræða sem slíka. „Framtíðarfræði eru ekki ákveðin skilgreind fræði innan akademíunnar heldur fremur áhersla sem sett er í þverfræðilegu námi þar sem fjallað er um nýjustu mynstur á sviði tækni, stjórnmála, umhverfis og efnahagsmála. Aðaláherslan í slíku námi er einmitt á hið þverfræðilega, hvernig mynstur tengjast saman, og hvernig það er í raun ómögulegt að gera sviðsmyndir um framtíðina ef einungis er hugsað innan ákveðins fræðisviðs. Slíkt nám hentar kannski fólki best sem hefur þegar náð færni eða grunni í ákveðnu fræðisviði. Í mínu tilfelli fannst mér einmitt mjög frelsandi að fara úr fremur sértæku og staðbundnu fræðisviði yfir í slíkar þverfræðilegar áherslur.” Það má gera ráð fyrir því að slíkt nám eigi vel við þá sem starfa við gerð skemmtiefnis og rannsaka ýmis svið mannlífsins og finna á þeim húmoríska hlið, en það sést glöggt af áðurnefndu uppistandi Bergs, Kynslóðum, þar sem er rýnt í ýmsar hliðar samfélagsins á lunkinn máta. Bergur Ebbi er einn þónokkurra útskrifaðra lögfræðinga sem hafa fest sig í sessi á sviði lista og menningar. Má sem dæmi nefna höfundana Sverri Norland og Halldór Armand. Aðspurður hvert sé hans uppáhalds viðfangsefni segist Bergur sífellt meir kunna að meta klassískar bókmenntir. „Ég las hluta Íslendingasagnanna aftur vegna sjónvarpsverkefnis sem ég er hluti af og ég kunni miklu betur að meta þær nú en þegar ég las þær fyrst á unglingsaldri. Það sama á við um aðrar klassískar sögur sem ég sogast sífellt meira að. Davíðssálmar Biblíunnar og margt úr heimi fornbókmennta. Það má heimfæra allar sögur nútímans og öll þau mynstur sem okkur þykja kannski óskiljanleg, upp á fornbókmenntirnar og svörin koma til manns.” Að lokum spurði ritstjórn hvort það mætti koma einhverjum skilaboðum til laganema sem bíða óþreyjufullir eftir því að komast á árshátíð Orators. „Það er langt til vorprófa. Skemmtið ykkur!” Bergur Ebbi Benediktsson rithöfundur, uppistandari og lögfræðingur
24 Þú getur borgað með Aukakrónum í símanum
25Hátíðarrit Orators 2024 Titill greinar - Höfundur Við störfum í sátt við þjóðina og stefnum að sjálfbærum heimi knúnum endurnýjanlegri orku
26 Almenni er góður kostur fyrir þá sem geta valið sér lífeyrissjóð. Velkomin/n til starfa Velkomin/n í Almenna lífeyrissjóðinn Nokkrar ástæður fyrir að velja Almenna: • Þú velur þína ávöxtunarleið - sjö leiðir í boði • Minnst þriðjungur af skyldusparnaði fer í séreignarsjóð • Einstök upplýsingagjöf á opnum vef og sjóðfélagavef • Áhersla á áhættudreifingu og sjálfbærni í fjárfestingum • Eingöngu sjóðfélagar í stjórn, kjörnir af sjóðfélögum Taktu upplýsta ákvörðun
27Hátíðarrit Orators 2024 Tryggingar vegna tjóns af völdum náttúruhamfara Sérstök stofnun bætir hins vegar tiltekin tjón vegna náttúruhamfara á grundvelli laga um Nátthamfaratrygginu Íslands nr. 55/1992. Náttúruhamfaratrygging Íslands er opinber stofnun sem hefur það hlutverk að vátryggja húseignir og mannvirki gegn tjóni af völdum náttúruhamfara, eins og jarðskjálfta, eldgosa, skriðufalla, snjófl óða og vatnsfl óða. Náttúruhamfaratryggingu hefur verið lýst sem samblandi af hefðbundinni skaðatryggingu og almannatryggingum1 . Samkvæmt 4. gr. fyrrgreindra laga þá skal Náttúruhamfaratrygging Íslands vátryggja gegn beinu tjóni af völdum eftirtalinna náttúruhamfara: eldgosa, jarðskjálfta, skriðufalla, snjófl óða og vatnsfl óða. Þá segir að í reglugerð skuli skilgreina nánar hvað felist í framangreindum náttúruhamförum og er það gert í 2. gr. reglugerðar um Náttúruhamfaratryggingu Íslands nr. 770/2023. Álitamál kunna að rísa við túlkun á því hvað teljist til beins tjóns af völdum jarðhræringanna í Grindavík. Sum húsin kunna sem dæmi að vera nánast óskemmd en þó staðsett í þeim hluta bæjarins sem er í svokölluðum sigdal og því ekki öruggt að búa þar til frambúðar. Þá hefur verið umræða um það hvort það myndi teljast beint tjón í skilningi laganna ef sem dæmi lagnir í fasteign í Grindavík skemmast vegna frosts sem hlýst af því að að lögn hefur farið í sundur á allt öðrum stað og getur því ekki fl utt heitt vatn að viðkomandi húsi. Hildur Ýr Viðarsdóttir Hæstaréttarlögmaður og eigandi á Landslögum Þær eignir sem skylt er að vátryggja eru allar húseignir og lausafé sem er brunatryggt hjá vátryggingafélagi sem starfsleyfi hefur hér á landi. Þá er skylt að vátryggja nánar tiltekin mannvirki sem ekki eru brunatryggð svo sem hitaveitur, vatnsveitur og hafnarmannvirki í eigu ríkis eða sveitarfélaga. Þegar tjón verður sem heyrir undir Náttúruhamfaratryggingu Íslands ber að tilkynna tjónið innan árs til stofnunarinnar sem svo tekur ákvörðun um hvort tjónið sé bótaskylt og þá hversu háar bætur verði greiddar. Hægt er að kæra ákvörðun stofnunarinnar til úrskurðarnefndar náttúruhamfaratryggingar. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. laga nr. 55/1992 skal tjónþoli nota vátryggingarbætur til að gera við fasteign sem hefur orðið fyrir tjóni vegna náttúruhamfara eða til að endurbyggja hana. Í 2. mgr. 15. gr. er Náttúruhamfaratryggingu Íslands veitt heimild til að veita undanþágu frá viðgerðar- og byggingarskyldu að höfðu samráði við sveitarstjórn að uppfylltu því skilyrði að 15% dragist frá bótafjárhæðinni. Frádrættinum skal ekki beitt ef endurbygging er ekki heimil af skipulagsástæðum eða öðrum ástæðum sem tjónþoli ræður ekki. Það kann einnig að reyna á túlkun þessara ákvæða á næstunni. Á næstu misserum munu vafalaust spretta upp ýmis álitamál vegna tjóns af völdum náttúruhamfara í kjölfar þeirra jarðhræringa sem verið hafa á Reykjanesskaga undanfarið. Vátryggingafélögin undanskilja jafnan í skil málum bætur vegna tjóns af völdum náttúruhamfara. Á þetta sem dæmi við um vátryggingar fasteigna og húftryggingar (kaskótryggingar) ökutækja. 1. Alþ Tryggingar vegna tjóns af völdum náttúruhamfara
28
29Hátíðarrit Orators 2024 Titill greinar - Höfundur
30
31 Hátíðarrit Orators 2024 Málflutningskeppnir sem ná út fyrir landsteinana eru einnig gríðarlega vanmetin tækifæri. Miðað við reynsluna sem nemendur afla sér í þessum keppnum ættu að vera langir listar af kandídötum. Í slíkum keppnum fá nemendur tækifæri til að takast á við margslungin álitamál og vinna út frá málavaxtalýsingum sem eru mun umfangsmeiri en önnur raunhæf verkefni í náminu. Sá sem þetta skrifar tók þátt í Jessup fyrir hönd Háskóla Íslands á árinu 2021 og er þátttakan meðal hápunkta laganámsins. Ómögulegt er að gera öllum gullmolum skólagöngu laganemans skil í stuttri grein sem þessari. Þáttaka í félagslífinu, nemendafélagi og nefndastarfi er t.d. mjög eftirminnileg og dýrmæt. Samhliða því að nýta þennan vettvang til að óska Hæstarétti og laganemum við Háskóla Íslands – bæði núverandi og fyrrverandi – til hamingju með daginn, vil ég nýta tækifærið til að hvetja nemendur til að skoða vel öll tækifærin sem laganámið býður upp á. Námstíminn þýtur hjá og því um að gera að stökkva á tækifærin meðan þau gefast. En gleymið því þó um stund í dag, 16. febrúar, og látið gleðina ráða ríkjum á þessum hátíðisdegi! Einstaklingar sem tilheyra kynstofni lögfræðingsins eiga margt sameiginlegt. Sem dæmi eru lögfræðingar almennt einstaklega fyndnir og yfir meðallagi skemmtilegir. Umfram allt eiga lögfræðingar þó allir sameiginlegt að inni í hverjum og einum þeirra syngur laganemi. Það er ekki bara í þeirri væmnu merkingu að við erum öll alltaf að læra og þannig aldrei útskrifuð í eiginlegum skilningi, heldur öllu heldur að hvert og eitt okkar var einu sinni laganemi. Laganemar og lögfræðingar vita að efnisrétturinn er ekki það eina sem lærist í náminu. Sterk tengsl nemendafélaga við vinnumarkaðinn, alþjóðastarf, aðstoð við kennslu- eða fræðastörf, málflutningskeppnir, skiptinám og margt fleira undirbúa laganema fyrir það sem tekur við eftir útskrift. Þannig er ýmsa gullmola að finna innan um hið hefðbundna námsefni í laganáminu. Sá sem þetta skrifar er lögmaður á lögmannsstofu sem sérhæfir sig alfarið í fyrirtækjalögfræði. Starf á lögmannsstofu – hvort sem er í starfsnámi með laganámi eða sem ungur lögfræðingur – er frábær skóli. Þar gefst tækifæri til að prófa ólík svið lögfræðinnar og vinna með lögfræðina í praktík undir handleiðslu reynslumikilla lögmanna. Í lögmannsstörfum hafa ýmsir gullmolar frá laganemaárunum reynst verðmætir. Aðstoðarkennsla undir handleiðslu kennara lagadeildar kennir manni t.d. að mæta ávallt vel undirbúinn og að nálgast fagið af virðingu og auðmýkt. Í málflutningskeppnum má læra ýmis praktísk atriði um samskipti við gagnaðila og dómstóla sem og hve mikilvægt er að greina mál vel strax í upphafi. Í fyrsta málflutningi lögmanns í héraðsdómi getur það veitt örlitla ró að hafa áður staðið í stóra salnum í Hæstarétti og flutt mál fyrir dómurum réttarins og prófessorum, jafnvel þótt málatilbúnaðurinn hafi verið tilbúningur og undirliggjandi hagsmunir eingöngu heiður þess sem í pontu stóð. Austri Þorsteinsson, lögmaður hjá BBA//Fjeldco lögmannsstofu og gjaldkeri Orators emeritus Gullmolar laganámsins Gullmolar laganámsins
32
33Hátíðarrit Orators 2024 Ef svo má að orði komast Málsnið getur gengið svo langt í sérhæfingu að á tímabili á Spáni varð til sértunga silfursmiða sem enginn skildi nema þeir sjálfir, enda var tilgangurinn fyrst og fremst sá að koma í veg fyrir að fólk heyrði það sem í dag væri kallað ólöglegt samráð. Hvers konar tungutak er við hæfi í dómum? Stutta svarið er: Góð íslenska. Þetta er málpólitísk ákvörðun en um hana ríkir þverpólitísk sátt. Að kveða upp dóm á ótvírætt slælegri íslensku væri vanvirðing. Þá getur verið gott að hafa ósýnilegan prófarkalesara. Kjarni lögfræðinnar er spurning um merkingu orða en prófarkalesarinn þarf ekki að vita hvað „veðskuldabréf“ yfirleitt þýðir, bara hvernig það er ritað. Hann eltist kannski við blæbrigði orða og hljómfegurð, þefar uppi hvernig viðtengingarháttur er notaður, mikilvægasta sagnmynd dómstóla. Að lesa skáldsöguna Sult eftir Knut Hamsun er líklega gagnlegasta nám í viðtengingarhætti sem til er. Stíl dóma mætti kalla „núllstíl“ eins og sá stíll kallast sem er bæði enginn stíll og æðstur allra stíla. Dómar eru textar þar sem orð og gjörðir eiga í öðru sambandi en gerist og gengur, orð eru gjörðir, þau hafa bein áhrif á veruleikann. Rétt eins og þegar einhver brýtur kampavínsflösku og skírir skip eða lýsir par hjón með réttum orðum. Sú var tíðin að trú á galdramátt orða var meiri en nú er og sá tími gat af sér kraftaskáld eins og sjómanninn, bóndann og flökkukonuna Látra-Björgu (1716–1784). Fólk óttaðist hana. Hún óhlýðnaðist lögum sem ég held að allir séu sammála um í dag að voru slæm, lögin sem bönnuðu flakk: Það er lítið hægt að gera í ástandi eins og móðuharðindunum þegar lífsviðurværið bregst Ef svo má að orði komast Hið fasta orðasamband „ef svo má að orði komast“ merkir kannski ekki neitt í sjálfu sér. Þó felur það í sér varnagla: Ef þau orð sem ég mælti eru nákvæmlega það sem er rétt að segja hér við þessar kringumstæður. Þetta heitir málsnið og þau eru mörg í hverju samfélagi. annað en að leggja land undir fót. Sagðar eru sögur af sýslumönnum sem vildu dæma Björgu fyrir flakkið og einn þeirra dó eftir vísu frá henni. Hún gat ort sléttubönd, jafnvel með svokölluðum refhvörfum. Valdsmaður nokkur heyrði vísu sem sögð var eftir hana og vera um hann: Táli pretta illu ann, aldrei dóma grundar; máli réttu hallar hann, hvergi sóma stundar. Valdsmaðurinn kærði. Undir málarekstri sagði Látra-Björg að fólk hefði af illvilja haft vísuna vitlaust eftir sér og hreinlega lesið hana afturábak. Hún væri höfundur vísunnar sem sannarlega væri um valdsmanninn en rétt kveðin væri hún svona: Stundar sóma, hvergi hann hallar réttu máli. Grundar dóma, aldrei ann illu pretta táli. Þetta sýnir manni ekki aðeins að orðaröð skiptir máli heldur einnig að kommur og greinarmerki geta skipt sköpum. Hermann Stefánsson, rithöfundur og prófarkalesari við Landsrétt
34 Gildi hlutfallsreglunnar. Með dómi Hæstaréttar frá 3. júní 2021 í máli nr. 5/2021 komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að tryggingafélagi hafi verði óheimilt að beita hlutfallsreglunni við uppgjör á bótum úr slysatryggingu til tjónþola sem hafði hlotið fjöláverka í reiðhjólaslysi. Byggðist niðurstaða réttarins á því að þar sem reglunnar var ekki getið í skilmálum tryggingarinnar né miskatöflum örorkunefndar frá árinu 2006 og hún yrði ekki leidd af kjarasamningnum sem gilti um trygginguna, skaðabótalögum eða lögum um vátryggingarsamninga, hafi tryggingafélaginu verið óheimilt að beita henni við uppgjör á bótum. Dómur Hæstaréttar hafði víðtækt fordæmisgildi á framkvæmd beitingar hlutfallsreglunnar. Tryggingafélög leiðréttu uppgjör þar sem hlutfallsreglu hafði verið beitt og Sjúkratryggingar Íslands, sem höfðu beitt reglunni við uppgjör á slysabótum allt frá árinu 2012, leiðréttu öll bótauppgjör 4 ár aftur í tímann þar sem reglunni hafði verið beitt1 . Í uppfærðri miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2019 var hlutfallsreglu bætt inn í töfluna. Ekki liggur fyrir skýr heimild til bæta reglunni inn í miskatöfluna þar sem óheimilt er að líta til bandarískra miskataflna við mat á miska, sbr. dóm Hæstaréttar frá 14 mars 2013 í máli nr. 608/2012, og hlutfallsregla miskatöflunnar vísar beinlínis til þeirrar bandarísku. Einnig hefur verið fjallað um að innleiðing reglunnar í miskatöfluna sé andstæð lögum2 . Þá verður ekki litið fram hjá því varðandi vægi hlutfallsreglunnar og beitingu hennar að Alþingi hafnaði því að lögfesta regluna við breytingu á lögum um slysatryggingar almannatrygginga sem tóku gildi 1. jan 20223 . Reglan einungis til hagsbóta fyrir tryggingafélögin.Þrátt fyrir dóm Hæstaréttar hafa tryggingafélög beitt henni í þeim tilvikum þegar skilmálar trygginga vísa til þess að beita eigi gildandi miskatöflum við mat á læknisfræðilegri örorku, eftir að hlutfallsreglunni var bætt inn í miskatöflur árið 2019. Dómstólar 1 Sjá tilkynningu frá Sjúkratryggingum Íslands 22. október 2021, https://island.is/s/sjukratryggingar/ frett/sjukratryggingar-endurskoda-akvardanir-um-miska-og-laeknisfraedilega-oerorku. 2 Sjá grein Viðars Más Matthíassonar, Hlutfallsreglan: Reglur skaðabótaréttar og vátryggingaréttar um mat á varanlegum miska og varanlegri læknisfræðilegri örorku, Tímariti lögfræðinga 1. tbl. 2021. 3 Sjá framhaldsnefndarálit með breytingatillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um slysatryggingar almannatryggingar, nr. 45/2015 (atvinnusjúkdómar, miskabætur o.fl.)., 151. löggjafarþing 2020–2021. Þingskjal 1693—424. mál. 2. umræða. Hlutfallsreglan – nú er mál að linni… Síðustu misseri hefur verið tekist á um heimild tryggingafélaga til beitingar svokallaðrar hlutfallsreglu við uppgjör á bótum tjónþola til handa eftir slys. Reglan er tvíþætt og henni hefur annars vegar verið beitt í þeim tilvikum þegar tjónþoli hefur áður verið metinn með varanlega læknisfræðilega örorku/varanlegan miska og hins vegar ef tjónþoli hlýtur fjöláverka í slysi. Rök tryggingafélaganna við beitingu reglunnar er að einstaklingur geti ekki verið metinn hærra en 100% varanlegur miski. Reglan er tekin úr bandarískum miskatöflum sem eru mjög frábrugðnar íslenskum miskatöflum.
35Hátíðarrit Orators 2024 Hlutfallsreglan - nú er mál að linni... hafa hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að tryggingafélögum sé ekki heimilt að beita reglunni við uppgjör á bótum ef skilmálar trygginganna tiltaka ekki skýrlega að beita eigi hlutfallsreglunni, sbr. dómur héraðsdóms Reykjavíkur frá 18. janúar 2024 í máli nr. E-2008/2023. Tryggingafélögin hafa því brugðið á það ráð að uppfæra skilmála sína þar sem beiting hlutfallsreglunnar kemur fram. Þetta þýðir að tryggingafélög neyða viðskiptavini sína til samninga um að afleiðingar slysa þeirra séu metnar á öðrum forsendum en rétt miskatafla örorkunefndar leyfir. Slíkt gengur ekki upp þar sem skilmálar flestra slysatrygginga hafa að geyma ákvæði um margföldunaráhrif bóta, þ.e. því meira sem tjónþoli slasast því hærri bætur fær hann (1-25 stig x1, 26-50 stig x 2 o.s.frv.). Með beitingu hlutfallsreglunnar er þannig dregið verulega úr gildi fyrrnefndu greinarinnar þar sem stigin eru hlutfölluð niður. Heilbrigð skynsemi segir manni að hlutfallsreglan gengur einfaldlega ekki upp. Ef einstaklingur hlýtur fjöláverka í slysi, á hann þá að fá hluta af áverkunum minna bætta vegna hlutfallsreglunnar? Þvert á móti ætti hann að fá hærri bætur þar sem það gefur auga leið að erfiðara er að búa við fleiri varanlega áverka en færri. Þá er vandséð hvernig farið yrði með mál tjónþola sem hefur misst sjón á báðum augum í slysi (100 % miski) og verður svo fyrir slysi þar sem hann missir annan fótinn við mjöðm (45% miski). Skv. beitingu hlutfallsreglunnar er miski í seinna slysinu 0. Þá vakna fjöldi spurninga. Á hlutfallsreglan þá ekki við í því tilviki? Af hverju ekki? Á hún bara stundum við en ekki alltaf? Í hvaða tilvikum á hún við og í hvaða tilvikum á hún ekki við? Hver ákveður hvenær hún á við og hvenær ekki? Þessi óvissa hefur í för með sér að ákvæði um beitingu reglunnar í vátryggingarskilmálum felur í sér óskýra samningsskilmála. Reglan gengur einfaldlega ekki upp. Nú er mál að linni… Dómstólar hafa komist að þeirri niðurstöðu að hlutfallsreglan er ekki meginregla í matsfræðum og hafa hafnað því að litið verði til bandarískra miskatafla við mat á læknisfræðilegri örorku/varanlegum miska. Eftir dóm Hæstaréttar frá 3. júní 2021 í máli nr. 5/2021 hafa dómstólar aldrei samþykkt beitingu hlutfallsreglunnar. Innleiðing hlutfallsreglunnar í miskatöflu örorkunefndar frá 2019 með tilvísun í bandarískar miskatöflur stenst ekki skoðun enda er með innleiðingu hennar verið að breyta áralangri framkvæmd á mati á varanlegum miska án heimilda sem eiga við í íslenskum rétti og er reglan ekki í samræmi við ákvæði skaðabótalaga. Ef löggjafinn hefur lýst því yfir að það sé óvarlegt lögfesta hlutfallsregluna, hvað réttlætir það að tryggingafélög setji hana í skilmála trygginga sinna og beiti henni gagnvart tjónþolum? Tryggingafélög ættu að sjá sæng sína upp reidda og hætta beitingu hlutfallsreglunnar í stað þess að leita allra leiða að beita henni við uppgjör á bótum til tjónþola, enda eykur það ekki tiltrú almennings á tryggingafélögum. Tjónþoli á að geta treyst því að hann fái greiddar þær bætur sem hann á rétt á, ekki bara hlutfallslega. Agnar Þór Guðmundsson Hæstaréttarlögmaður hjá Fulltingi
36 raRauður sokkur með hvíta þvottinum? Slysin gerast. En sum slys eru alvarlegri en önnur. Þegar á þarf að halda erum við þér við hlið.
37Hátíðarrit Orators 2024 Titill greinar - Höfundur as
38 Rit Sigurðar Líndal, „Um lög og lögfræði“, hefst á eftirfarandi orðum: „Hlutverk þeirrar greinar sem nefnd er lögfræði er í sem víðustum skilningi að gera grein fyrir lögunum eins og þau eru á hverjum tíma og fella þau í ákveðið kerfi.“1 Skilgreining Sigurðar ber með sér að það er munur á því að gera grein fyrir lögunum eins og þau eru (hvort heldur er almennt eða m.t.t. ákveðins samfélags á tilteknum tíma) og því hvernig lögin eigi að vera. Að baki því viðhorfi liggur í grófum dráttum sú hugsun að álitamál um hið síðarnefnda séu háð skoðunum manna á því hvað sé gott og rétt m.t.t. velferðar manna og samfélagsins sem þeir hrærast í. Slíkar skoðanir eða gildismat eru iðulega settar fram undir formerkjum stjórnmála þótt mörkin við trú eða lífsskoðun geti hér verið óskýr. Ýmis fræði og vísindi hafa auðvitað slík efni að viðfangi, svo sem t.d. verður ráðið af umfjöllun á sviði heimspeki og félagsvísinda um lýðræði eða réttlætishugtakið. Slík umfjöllun fellur hins vegar ekki undir lögfræði sem sjálfstæða fræðigrein. Lögfræðin fæst því fremur við afrakstur stjórnmálanna, þ.e. lögin eins og þau liggja fyrir þegar pólitíkin hefur lokið sér af, en segir þeim ekki fyrir verkum. Greinarmunurinn hér er þó ekki alltaf fyllilega skýr. Ástæðan er sú að ýmsar ályktanir um „gildandi rétt“ snúast stundum að einhverju leyti um sömu gildi og tekist er á um í pólitískri umræðu, t.d. hvað felist í „jafnræði“ eða „fullveldi ríkisins“. Af þessum sökum hljómar málflutningur fyrir dómi stundum að einhverju leyti eins og pólitísk orðræða, ekki síst þegar um er að ræða mjög almennt orðaðar reglur sem vísa til siðferðilegs gildismats, t.d. á vettvangi stjórnarskrárinnar. Af sömu ástæðu er því ekki haldið fram hér að lagalegar niðurstöður séu eða geti yfirhöfuð verið siðferðilega hlutlausar2 . Þetta þýðir hins vegar ekki að mörkin milli þess hvað séu lög og hvað eigi að vera lög renni alfarið út í sandinn! Hvað er (ekki) lögfræði? 1. Sigurður Líndal, Um lög og lögfræði, Reykjavík 2007, bls. 1. 2. Sjá nánar: Skúli Magnússon, Hin lagalega aðferð og réttarheimildirnar, Fimm ritgerðir í almennri lögfræði og réttarheimspeki, Reykjavík 2003, bls. 83-87. Stundum setja lögfræðingar reyndar fram gagnrýni á gildandi rétt á lagapólitískum forsendum. Þá er jafnan um að ræða umfjöllun á gildishlöðnum (normatífum) forsendum sem þó eru mjög nátengdar þeim rökum sem gildandi lagareglur byggjast á og hlutaðeigandi lögfræðingur þekkir vel til. Álit umboðsmanns Alþingis um meinbugi á lögum hafa t.d. stundum að slíka greiningu. Á slíkum forsendum getur umboðsmaður hins vegar ekki úttalað sig eftir eigin höfði hvers konar lög hann telji almennt æskilegt að Alþingi setji. Að vera lögfræðingur þýðir að viðkomandi hefur lokið einhvers konar próf í lögfræði. Til lögfræðinga er jafnan leitað til að fá nánari upplýsingar um gildandi rétt en þó ekki síður þegar fyrir liggur vafi að þessu leyti og tefla þarf fram lagarökum í ferli sem miðar að úrlausn ágreinings, t.d. fyrir dómstólum. En til lögfræðinga er stundum einnig leitað af öðrum ástæðum, s.s. til að aðstoða við gerð og yfirferð lagafrumvarpa eða jafnvel leggja til úrbætur á gildandi lögum á frumstigi. En hvert er hlutverk lögfræðinga við slík verkefni sem í eðli sínu snúa ekki að gildandi lögum heldur því hvernig lögin eigi að vera? Þessu má svara þannig að við frumvarpsgerð er aðkoma lögfræðinga jafnan nauðsynleg svo
39Hátíðarrit Orators 2024 Hvað er (ekki) lögfræði? Skúli Magnússon, Umboðsmaður Alþingis að textinn sem að lokum er samþykktur sem lög frá Alþingi hafi þá verkan sem til var ætlast. Lögfræðingum, einkum ráðuneyta og þingsins, en stundum einnig utanaðkomandi sérfræðingum, er þannig falið að koma pólitískum markmiðum í viðeigandi lagalegan búning eða benda á misfellur að þessu leyti þannig að lögin verði skýr og ótvíræð í framkvæmd þegar þar að kemur. Það er hins vegar ekki hlutverk slíkra lögfræðinga að taka afstöðu til þeirra pólitísku markmiða sem unnið er að hverju sinni. Til þess hafa þeir einfaldlega ekki fræðilegar forsendur. Lögfræðingur, sem trúað er fyrir frumvarpsgerð eða annarri aðstoð við umbætur á gildandi rétti en beitir kunnáttu sinni til að leiða málið af þeirri pólitísku braut sem stjórnmálin hafa markað því, svíkur því ekki aðeins lit heldur kann að koma óorði á þau fræði sem hann kennir sig við. Stundum kemur fyrir að lögfræðingum er falið að gera tillögur að breytingum á gildandi rétti, að því er virðist án þess að nokkur pólitísk stefna hafi verið mörkuð um vinnuna. Af því sem að framan greinir má þó vera ljóst að lögfræðingur getur ekki, sem slíkur, unnið breytingartillögur án einhvers konar áttavita í formi pólitískrar stefnumótunar í víðum skilningi. Það er því alla jafnan hvorki eðlilegt né sanngjarnt að stjórnmálamenn afhendi lögfræðingum einskonar óútfylltan tékka við umfjöllun um lagabreytingar. Lögfræðingar sem þrátt fyrir allt hafa tekið að sér verkefni á þessum nótum sníða stundum umfjöllun sinni ákveðinn stakk, t.d. þannig að þeir hyggist einskorða sig við breytingar sem varða augljósa eða almennt viðurkennda annmarka á þeim gildandi reglum sem þeir hafa til skoðunar. Slík sjálfskipuð gætin eða lagapólitísk aðferðafræði er góð og blessuð en jafngildir þó í reynd íhaldssamri afstöðu til lagabreytinga sem í sjálfu sér verður ekki rökstudd með vísan til neinnar lögfræði. Ef um er að ræða pólitískt umdeild mál er þ.a.l. hætta á því að lögfræðingurinn skipi sér sjálfkrafa í pólitíska sveit þeirra sem vilja gera minna, eða jafnvel ekki neitt, andspænis þeim sem vilja róttækari breytingar. Að grauta lögfræði saman við sjónarmið sem í eðli sínu eru pólitísk getur þannig leitt til tortryggni gagnvart lögfræðinni sem fræðigrein svo og lögfræðingum sem óvilhöllum fagmönnum. Lögfræðingar hafa vissulega sérþekkingu á gildandi rétti sem jafnan er nauðsynleg forsenda fyrir vinnu við lagabreytingar eða yfirferð lagafrumvarpa. En lögfræðingar verða að gera sér grein fyrir takmörkum sinna fræða, ekki síst þegar þeir starfa að verkefnum í námunda við pólitískt umdeild efni. Kjósi maður með lögfræðipróf að fjalla um álitaefni handan marka lögfræðinnar, eða hræra skoðunum sínum saman við lögfræðileg hugtök, svo sem dæmi eru um, er honum það auðvitað heimilt í skjóli almenns tjáningarfrelsis. En honum er þá jafnframt rétt að sýna fræðigreininni tilhlýðilega virðingu með því að setja mál sitt ekki fram sem „lögfræði“ eða a.m.k. halda því til haga að hvar lögfræði hans lýkur og pólitískar skoðanir taka við. LAUGAVEGUR 10 HAPPY HOUR 16-19
40 Merkið sem tryggir að þú fáir íslenskt þegar þú velur íslenskt stadfest.is Íslenskt staðfest er nýtt upprunamerki fyrir íslenskar matvörur og blóm Skoðaðu þín réttindi á vr.is
41 Hátíðarrit Orators 2024 Geta alþjóðlegir dómstólar leyst stærstu vandamál heimsins? Allt í einu eru allir að tala um Alþjóðadómstólinn í Haag. Ríki heims virðast í auknum mæli leita til alþjóðlegra dómstóla með vandamál sem steðja að samtímanum. Ástandið á Gaza og á Vesturbakkanum er nú til meðferðar Alþjóðadómstólsins í sitthvoru málinu og þar eru rekin tvö mál Úkraínu gegn Rússlandi. Úkraína hefur einnig höfðað mál fyrir Mannréttindadómstóli Evrópu, Hafréttardómstólnum og alþjóðlegum gerðardómum. Alþjóðasakamáladómstóllinn hefur til rannsóknar mögulega stríðsglæpi og glæpi gegn mannúð í Úkraínu, Palestínu, Súdan og fl eiri stöðum. Átök Aserbaísjan og Armeníu hafa ratað fyrir Mannréttindadómstólinn. Í Haag er deilt um pyndingar í Sýrlandi og þjóðernishreinsanir á Róhingjum í Mjanmar. Fyrir utan mál sem varða stríð, eru í gangi dómsmál í Haag, Strassburg, Hamburg og San José um skyldur ríkja varðandi loftslagsbreytingar. Þá eru uppi hugmyndir um að bæta umhverfi sglæpnum vistmorði undir lögsögu sakamáladómstólsins. Eitt mikilvægasta skrefi ð í þessari þróun er viðurkenning á aðild á grundvelli erga omnes skyldna sem eru skyldur gagnvart öllu alþjóðasamfélaginu. Þannig geta Kanada og Holland höfðað mál vegna atburða í Sýrlandi, og Gambía eða Suður Afríka geta höfðað mál vegna ætlaðra þjóðarmorða í öðrum heimshlutum. Má líta á þetta sem viðbótarskref í þeirri viðleitni þjóðaréttarins að mannréttindabrot séu ekki einkamál einstakra ríkja. Í umhverfi s- og loftslagsmálum virðist það sjónarmið njóta nokkurs stuðnings að pólitískar stofnanir ráði ekki vel við vandamál sem virða engin landamæri og varða komandi kynslóðir frekar en núlifandi kjósendur. Því kunni að vera réttmætt að dómstólar láti þau mál til sín taka. Þessi þróun gefur okkur ákveðna von um að alþjóðakerfi ð geti tekið á vandamálum með yfi rveguðum og beinskeyttum hætti þar sem laga reglur fremur en pólitískir hagsmunir ráða för. En væntingarnar eru líklega langt úr hófi . Dómstólar eru hluti af alþjóðakerfi sem er að verulegu leyti byggt upp á forsendum Norðursins og Vestursins. Neitunarvald stórveldanna fi mm í Öryggis ráði Sameinuðu þjóðanna er skýrasta dæmið um að reglurnar gilda ekki alltaf jafnt um alla. Þótt nokkrir dómar hafi fallið um aðgerðaskyldur ríkja í loftslagsmálum nýta olíufyrirtæki á sama tíma alþjóðlega gerðardóma til að krefja ríki sem færa sig yfi r í græna orku um himinháar skaðabætur. Dómsorð um skyldu ríkja til að stöðva stríðsátök hafa sjaldnast komist til framkvæmda og þótt Alþjóðasakamáladómstóllinn hafi gefi ð út handtökuskipun á hendur Pútín skulum við muna að sá dómstóll hefur hingað til einungis sakfellt 10 manns og þeir eru allir frá Afríku. Dómstólar eru ekki töfralausn en geta hugsanlega verið hluti af lausninni. Geta alþjóðlegir dómstólar leyst stærstu vandamál heimsins? Kári Hólmar Ragnarsson, lektor við Lagadeild Háskóla Íslands
42 Má bjóða þér launahækkun? Með séreignarsparnaði færðu 2% mótframlag frá launagreiðanda live.is
43Hátíðarrit Orators 2024 Snjalltrygging Snjalltrygging er fyrir litlu, mikilvægu hlutina í lífinu, ætluð fólki á aldrinum 18–25 ára. Kynntu þér snjalltryggingu Sjóvá og tryggðu símann, snjalltækin, fartölvuna og reiðhjólið. Tryggjum gleðina Sjóvá | sjova.is | 440 2000 | [email protected]
44 Um gervalla Evrópu Háæruverðuga grágás, ágætu laganemar! Það er alltaf fagnaðarefni þegar daga tekur að lengja og Grágásin fer á stjá. Við þetta hátíðlega tilefni þykir undirrituðum rétt að stinga niður penna og fara nokkrum orðum um það sem um er að vera á meginlandi Evrópu. Þessi misserin er margt um að vera í ELSA húsinu við General Jacques breiðstræti í Brussel. Mikil tilhlökkun ríkir meðal meðlima alþjóða stjórnarinnar, enda er þrotlaus undirbúningsvinna haustsins að taka á sig endanlega mynd. Allt starf á vegum ELSA er rekið í því augnamiði að halda á lofti sýn samtakanna um réttlátan heim þar sem virðing er borin fyrir mannlegri reisn og menningarlegum fjölbreytileika. “A just world in which there is respect for human dignity and cultural diversity” Alþjóðastjórn ELSA hefur yfi rumsjón með samhæfi ngu og starfsemi samtakanna, sem telja um 70.000 með limi og samanstanda af 43 landsstjórnum og hartnær 430 svæðisstjórnum sem halda margvíslega viðburði, bæði sjálfstætt og í samstarfi við hin aðildarfélögin. ELSA International heldur úti ýmsum verkefnum, en þar eru sex fremst á meðal jafningja. Ber þar fyrst að nefna Helga Pedersen Moot Court Competition, málfl utningskeppni sem er skipulögð í nánu samstarfi við Evrópuráðið og Mannréttindadómstól Evrópu. Vert er að nefna að úrslit keppninnar fara fram í dómsal MDE og er jafnan mikið um dýrðir við það tilefni. Þá er næst John H. Jackson Moot Court Competition, sem fer fram í samstarfi við World Trade Organization og fl eiri merkar stofnanir, háskóla, lögmannsstofur og fyrirtæki sem starfa á vettvangi alþjóðlegs viðskiptaréttar. Málfl utningskeppni þessi er merkileg fyrir þær sakir að undankeppnir fara fram í öllum heimsálfum og þátttakendur skipta því hundruðum ár hvert. Næst er rétt að víkja að ELSA Delegations, sem veita meðlimum í samtökunum kost á því að ganga til liðs við sendinefndir ELSA hjá hinum ýmsu alþjóðastofnunum sem ELSA á áheyrnaraðild að, þar á meðal ýmsum undirstofnunum Sameinuðu Þjóðanna, COP, Internati onal Criminal Court, WIPO og svo mætti lengi telja. Enn eru ótaldir ELSA Law Schools, sem mætti gjarnan líkja við hálfs árs skiptinám á viku, þar sem tengslamyndun og menningarlegar upplifanir eru í hávegum hafðar. Marga laganema dreymir um að öðlast starfsreynslu utan landsteinanna, en tækifærin kunnu að virðast af skornum skammti. ELSA Traineeships eru kjörinn stökkpallur fyrir þá sem hyggja á alþjóðlegan starfsferil, enda bjóðast tugir starfsnámstækifæra um allan heim, en aðallega þó í Evrópu. Opnað er fyrir umsóknir um starfsnám á vegum ELSA tvisvar ár hvert, en næst verður það um miðjan apríl og hvet ég alla til að kynna sér tækifærin sem ykkar bíða þar. Síðast en ekki síst er ritrýnt fræðirit ELSA á alþjóðavísu, ELSA Law Review. Hér hefur undirritaður einvörðungu drepið á því helsta sem ELSA hefur upp á að bjóða á alþjóðavísu, og eru þar alls ótalin þau ótalmörgu tækifæri sem standa meðlimum til boða á landsvísu. Öll sem eru áhugasöm um að taka þátt í starfsemi ELSA hvetur undirritaður heilshugar til að hafa samband við landsstjórn ELSA á Íslandi. Gleðilega árshátíð kæru laganemar! Bjarki F. Guðjónsson Forseti Alþjóðastjórnar ELSA
45Hátíðarrit Orators 2024 45Hátíðarrit Orators 2024
46 Lorem ipsum ,,Góður gleðskapur er stjórnarskrárvarinn réttur laganema og aðkoma Rent-A-Party er ófrávíkjanleg meginregla” Benedikt Bogason - Járnsmiður RENTAPARTY fifffflffiflflfiffifflfifffflffiflflfiffi
47Hátíðarrit Orators 2024 Titill greinar - Höfundur l
48 Tabula Gratulatoria Víðir Smári Petersen, dósent Hafsteinn Þór Hauksson, dósent Kristín Benediktsdóttir, dósent Viðar Már Matthíasson, rannsóknaprófessor Trausti Fannar Valsson, deildarforseti Hrefna Friðriksdóttir, varadeildarforseti Skúli Magnússon, Umboðsmaður Alþingis Sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu Embætti ríkissaksóknara Eyvindur G. Gunnarsson, prófessor Aðalheiður Jóhannsdóttir, prófessor Ragnheiður Bragadóttir, prófessor Ægir Örn Arnarson, lögfræðingur Austri Þorsteinsson, gjaldkeri Orators Emeritus Jón Hallmar Stefánsson, laganemi Vésteinn Örn Pétursson, laganemi Anna Rakel Tómasdóttir Briem, laganemi Ragnar Alex Ragnarsson, laganemi Guðmundur Skarphéðinsson, Formaður Orators emeritus Una Magnea Stefánsdóttir, Varaformaður Orators emerita Bjartur Elíasson, Skemmtanastjóri Orators emeritus Guðjón Þór Jósefsson, Ritstjóri Úlfljóts emeritus Laufey Sara Malmquist, Funda- og menningarmálastýra emerita Emeritusar 2021-2022 Emeritusar 2022-2023 Líney Helgadóttir, Varaformaður Orators emerita Þórdís Ólöf Jónsdóttir, Gjaldkeri Orators emerita Snævar Már Helgason, Skemmtanastjóri Orators emeritus Sigurbjörg Nanna Vignisdóttir, Alþjóðaritari Orators emerita Snædís Lilja Káradóttir, Funda- og menningarmálastýra Orators emerita Atli Már Eyjólfsson, Gjaldkeri Orators emeritus Daníel Njarðarson, Ritstjóri Úlfljóts emeritus
Við fjöruborðið ehf. Efnalaug Garðabæjar Legis ehf - lögfræðistofa Héraðsdómur Reykjaness Sýslumaðurinn á Höfuðborgarsvæðinu Marta María Stephensen, Gjaldkeri Orators Agnes Guðrún Magnúsdóttir, Ritstýra Úlfljóts 49Hátíðarrit Orators 2024 Tabula Gratulatoria Stjórn 2023-2024 Styrktarlínur: Enor Parlogis CU2 ehf. LLG Lögmenn LAG Lögmenn sf. Einar Fannar Valsson, Formaður Orators Kristín Hekla Örvarsdóttir, Varaformaður Orators Birgir Bent Þorvaldsson, Skemmtanastjóri Orators Laureen Ósk Jibrayel, Funda- og menningarmálastýra Orators Heba Bjarg Einarsdóttir, Alþjóðaritari Orators
50 Vantar þig prentun? skyndiprent.is Suðurlandsbraut 4, 3. hæð, 108 Reykjavík Sími 414 4100 www.law.is Almar Þór Möller lögmaður Einar Þór Sverrisson lögmaður Geir Gestsson lögmaður Gísli Guðni Hall lögmaður Gunnar Jónsson lögmaður Hilmar Gunnarsson lögmaður Hörður Felix Harðarson lögmaður Fulltrúar: Hildur Leifsdóttir lögmaður Jón Örn Árnason lögmaður Peter Dalmay lögmaður Ráðgjafar: Gestur Jónsson lögmaður Ragnar Halldór Hall lögmaður TUR FYANEM byggingafélagið