บทที่3 วิธีการดำเนินงาน

บทที่ 3 วิธกี ารดำเนนิ งาน

งานวิจัยเรื่อง ปัญหาแรงงานไทยผิดกฎหมายในประเทศเกาหลีใต้ ผู้วิจัยใช้การวิจัยแบบเชิงคุณภาพ
(Qualitative Research) เพื่อให้ทราบถึงประเด็นในรายละเอียดที่สำคัญ และมีความครอบคลุมในเนื้อหา
สาระสำคัญที่ทำการศึกษาดังนี้ ได้แก่ ความเป็นมาและสภาพปัญหาของแรงงานแรงงานไทยผิดกฎหมายหรือ
ผนี ้อย ปจั จัยท่ีสนบั สนุนการลักลอบเปน็ แรงงานผดิ กฎหมาย ระบบการอนญุ าตจา้ งงานสำหรับแรงงานต่างชาติ
(EPS) และกระบวนการลักลอบเป็นแรงงานผิดกฎหมาย เพื่อให้การวิจัยเป็นไปตามระเบียบวิธีการ ผู้วิจัยจะ
นำเสนอวธิ กี ารวิจยั ตามลำดบั ดงั นี้

“ผีน้อย” คำที่คนไทยใช้เรียกกลุ่มแรงงานผิดกฎหมายที่เดินทางไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้
ที่มาของคำว่าผีน้อยนั้นไม่ได้มีการปรากฏอย่างแน่ชัด โดยที่มีกลุ่มคนบางกลุ่มบอกว่ามาจากภาษาตากาล็อก
หรือภาษาฟิลิปปินส์ที่ออกเสียงว่า ปินอย1 คำว่า ปิ หมายถึงประเทศฟิลิปปินส์ และคำว่า นอย หมายถึงคน
ฟิลิปปนิ ส์ มีความเชอื่ กันวา่ ในเกาหลีใต้นั้นเดิมทมี ีแรงงานชาวฟิลิปปนิ สท์ ่ีได้เข้ามาทำงานอย่างผิดกฎหมายอยู่
เป็นจำนวนมากจนในภายหลังจากคำว่าปินอยกไ็ ด้มกี ารผิดเพี้ยนมาเรื่อย ๆ และกลายมาเป็นคำเรียกว่าผนี ้อย
ดังเช่นในปัจจุบัน และในอีกกรณีหนึ่ง อาจเป็นคำไทยที่มีความหมายถึงคนที่ไม่ได้มีตัวตนและต้องการที่จะ
ลักลอบเข้าไปทำงานในประเทศเกาหลีใต้จนถูกเรียกว่าเป็นผีน้อย ซึ่งเราจะเห็นได้จากข่าวสารที่ได้มีการ
เผยแพร่อย่างแพร่หลายในชว่ งไม่กี่ปีท่ีผ่านมา หากย้อนไปในช่วงของปี ค.ศ.1960-1990 ประเทศเกาหลีใตน้ ้ัน
ยังเป็นประเทศที่อยู่ในช่วงที่กำลังพัฒนาอยู่ การที่จะมีแรงงานต่างชาติไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้ยังถือได้
ว่าอยู่ในจำนวนที่ยังน้อยไปจนถึงปานกลาง แรงงานเกาหลีใต้เองนั้นก็ทำการไปเป็นแรงงานยังประเทศแถบ
ตะวันออกกลางเป็นส่วนใหญ่ จนมาถึงช่วงปี ค.ศ.1990 เป็นต้นมานั้น ประเทศเกาหลีใต้กลายเป็นประเทศที่
ได้รับการพัฒนา และเป็นช่วงเดียวกับที่เกิดวิกฤติการณ์อ่าวเปอร์เซียรวมไปถึงการเกิดขึ้นของคดีเพชรซาอุ
จึงทำให้แรงงานต่าง ๆ รวมไปถึงแรงงานชาวไทยนั้นเลือกที่จะเดินทางไปเป็นแรงงานทั้งถูกกฎหมายและผิด
กฎหมายยงั ประเทศเกาหลีใต้

โดยอาชีพของแรงงานทั้งถูกกฎหมายและผิดกฎหมายยังประเทศเกาหลีใต้ ได้แก่ แรงงานใน
ภาคอุตสาหกรรมรถยนต์ เช่น แรงงานในไลน์ผลิตชิ้นส่วนรถยนต์ต่าง ๆ , กลุ่มแรงงานในภาคการเกษตร เช่น
แรงงานเก็บผัก เกบ็ ผลไม้ ทำฟารม์ ปศสุ ัตว์, พนักงานขายตามร้านอาหาร พนกั งงานขายตามร้านเครื่องสำอาง,
พนักงานร้านนวด, ลูกจ้างทั่วไป เป็นต้น ที่ผ่านมาแรงงานต่างชาติรวมทัง้ แรงงานไทยเข้าไปทำงานโดยถูกต้อง
ตามกฎหมายของเกาหลีใต้ โดยระบบฝึกงานอุตสาหกรรม (Industrial Training System / ITS) ผ่านการ
จัดสรรโควตาของสมาพันธ์ธุรกิจขนาดกลางและขนาดย่อมของเกาหลีใต้ (KFSB) เป็นเวลา 2 ปี และเข้าไป
ทำงานโดยผ่านการนำเขา้ ของสมาคมก่อสร้างเกาหลีโดยไดร้ ับอนุญาตใหท้ ำงาน 1 ปี และตอ่ อายไุ ด้ 1 ปี โดยท่ี
การเข้าไปทำงานในรูปของการฝึกงานหรือผ่านสมาคมก่อสร้าง ผู้ใช้แรงงานจะไม่ได้รับการคุ้มครองภายใต้
กฎหมายแรงงาน จึงทำให้ไม่ได้รับค่าจ้างและสิทธิประโยชน์ตามกฎหมาย รวมทั้งมีการจำกัดระยะเวลาอยู่
ทำงานในเกาหลใี ต้ ทำใหแ้ รงงานตา่ งชาติท่เี ขา้ ไปทำงานในระบบ ITS จำนวนมากหลบหนีจากทที่ ำงานเดิมไป
เป็นแรงงานผิดกฎหมายในสถานประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อมที่อยู่ห่างไกล ดังนั้น เพื่อบรรเทา
ปัญหาแรงงานต่างชาตผิ ิดกฎหมายและสรา้ งความมั่นคงดา้ นแรงงานแก่นายจ้างเกาหลีใต้ รัฐบาลเกาหลใี ตจ้ ึง

1 เศรษฐสาร,(ผีนอ้ ยทไี่ มน่ อ้ ย), (24 มนี าคม 2563), http://www.setthasarn.econ.tu.ac.th/blog/detail/58

ได้ปรับเปลี่ยนนโยบายการนำเข้าแรงงานต่างชาตใิ นช่วงปลายปี 2546 โดยปรับจากระบบฝึกงานเพียงอย่าง
เดียวเป็นการใช้ควบคู่กับระบบอนุญาตทำงาน (Employment Permit System / EPS) ซึ่งระบบอนุญาต
ทำงานนั้นได้ผ่านความเห็นชอบจากรัฐสภาเกาหลีใต้เมื่อวันที่ 31 กรกฎาคม 2546 และมีผลบังคับใช้ในวันที่
17 สงิ หาคม 2547

ในระยะเริ่มต้นกระทรวงแรงงานเกาหลีใต้ได้คัดเลือกประเทศที่จะสามารถส่งคนงานไปทำงานใน
เกาหลีใต้ภายใต้ระบบอนุญาตทำงาน จำนวน 6 ประเทศ ได้แก่ ไทย อินโดนีเซีย เวียดนาม ฟิลิปปินส์
ศรลี ังกา และมองโกเลีย และได้ยกเลกิ ระบบฝกึ งานในวนั ที่ 1 มกราคม 2550 โดยใหใ้ ช้ระบบอนญุ าตจ้างงาน
เพียงระบบเดียว ปัจจุบันมีประเทศที่ถูกคัดเลือกให้จัดส่งแรงงานไปทำงานเกาหลีใต้ จำนวน 16 ประเทศ
ได้แก่ ไทย อินโดนีเซีย เวียดนาม ฟิลิปปินส์ ศรีลังกา มองโกเลีย จีน อุซเบกิซสถาน ปากีสถาน กัมพูชา
เนปาล พมา่ คีรก์ ิซสถาน บังคลาเทศ ตมิ อร์ตะวันออก และลาว2

รายงานความมั่งคั่งโลกปี 2559 ระบุว่า ประเทศไทยเป็นประเทศที่มีความเหลื่อมล้ำมากที่สุดเป็น
อันดับ 3 ของโลก โดยคนรวยจำนวน 1% ถือครองความมั่งคั่งมากถึง 58% ในขณะเดียวกัน ยังมีคนไทยอีก
จำนวนมากถึง 3 ใน 4 ที่ไม่ได้ถือครองที่ดิน สิ่งเหล่านี้จึงเกิดปัญหาความเหลื่อมล้ำ ทั้งทางด้านรายได้ โอกาส
ในการเข้าถึงทรัพยากรและการประกอบอาชีพด้วย ด้วยเหตุนี้กลุ่มคนยากจน จึงต้องเคลื่อนย้ายมาประกอบ
อาชีพในเมือง เพื่อแสวงหาคณุ ภาพชีวติ ที่ดีข้ึนทัง้ สำหรับตัวเองและการดูแลครอบครัว แม้รัฐบาลจะมีนโยบาย
เพิ่มค่าแรงขั้นต่ำจาก 300 - 310 บาท เพื่อพัฒนาชีวิตความเป็นอยู่ของผู้ใช้แรงงานให้ดีขึ้น แต่ในมุมมองของ
กลุ่มผู้ใช้แรงงานแล้ว อาจไม่สอดคล้องกับสภาพเศรษฐกิจที่เปลี่ยนแปลงไปทุกปี ซึ่งมีค่าใช้จ่ายมากมาย
ตั้งแต่ค่าเดินทาง ค่าอาหาร รวมไปถึงการเก็บเงินเพื่อค่าใช้จ่ายประจำเดือนเช่น ค่าเช่าบ้าน ค่าเล่าเรียน
ตลอดจนค่ารักษาพยาบาลในยามเจ็บป่วย ในทางกลับกันผู้ประกอบการก็ประสบปัญหาเช่นเดียวกัน
เพราะเมื่อนายจ้างมีค่าใช้จ่ายมากขึ้น ก็มักจะหาทางลดขนาดของแรงงานตัวเองลง และหันมาใช้เทคโนโลยี
แทนที่ สุดท้ายแล้วการเพิ่มค่าแรงจึงกลายเป็นอีกหนึ่งความเสี่ยงให้ผู้ใช้แรงงานงานถูกเลิกจ้าง หรือถูกลด
สวสั ดกิ ารท่ีเคยได้รบั ด้วยเหมือนกนั จากสภาพปญั หาดังกล่าวจึงเป็นปัจจัยทผ่ี ลักดนั ให้แรงงานภายในประเทศ
ออกไปเปน็ แรงงานในตา่ งประเทศเป็นจำนวนมาก3

แรงงานผิดกฎหมายถอื ได้วา่ เป็นอาชีพทช่ี าวไทยส่วนหนง่ึ ให้ความสนใจเปน็ อย่างมาก เหตผุ ลเพราะว่า
คา่ ตอบแทนต่าง ๆ เม่ือได้เข้าไปทำงานยังโรงงานหรือบริษัทต่าง ๆ ในเกาหลีใต้นั้นเป็นค่าตอบแทนที่มีอัตราสูง
กว่าค่าแรงของแรงงานขั้นต่ำในประเทศไทยเป็นจำนวนมาก แต่ในทางกลับกันนั้นการที่แรงงานได้ค่าจ้างหรือ
คา่ ตอบแทนทีม่ ีราคาสูงนั้น กต็ อ้ งแลกมากบั การท่ีแรงงานผดิ กฎหมายจะต้องใช้ชีวติ อยา่ งยากลำบาก ต้องคอย
หลบซ่อนอยู่ตลอดเวลา เพราะด้วยกฎหมายท่มี คี วามเคร่งครดั เป็นอยา่ งมากในประเทศเกาหลใี ต้

การจ้างแรงงานต่างชาติทผี่ ิดกฎหมายถือว่าเปน็ การกระทำผดิ กฎหมายตรวจคนเข้าเมืองของเกาหลีใต้
และบริษัทหรือโรงงานที่พบว่ามีการแจ้งแรงงานผิดกฎหมาย หรือที่เรียกกันว่า “แรงงานผีน้อย” มีโทษปรับ
เป็นเงิน 20 ล้านวอน หรือประมาณ 20,000 ดอลลาร์สหรัฐ และหากเป็นโรงงานที่มีแรงงาน EPS ทำงานอยู่ด้วย

2 ฝา่ ยแรงงานประจำสถานเอกอคั รราชทตู ณ กรงุ โซล สาธารณรัฐเกาหลี, (แรงงานไทยในสาธารณรฐั เกาหลี),
(15 พ.ค. 2562), https://korea.mol.go.th/working_abroad
3 Thematter, (ปรากฏการณ์ผีนอ้ ย ณ เกาหลใี ต:้ ทำไมคนไทยถงึ หนีไปขายแรงงานผดิ กฎหมาย), (17พฤษภาคม 2560),
https://thematter.co/social/thaighostlabour-in-southkorea

ก็จะถูกตัดสิทธิในการจ้างแรงงาน EPS ไปช่วงเวลาหนึ่ง แต่หากพบว่ามีการจ้างแรงงานฝีมากกว่า 10 คนขึ้นไป
จะถือวา่ เป็นความผิดทางอาญาซึง่ มโี ทษสูงกวา่

แตถ่ ึงแมจ้ ะมีกฎหมายทใ่ี ช้เปน็ บทลงโทษต่อแรงงานผิดกฎหมายหรือแรงแรงงานผีน้อย แต่เพราะด้วย
ระบบเสรีนิยมซึ่งมองว่าแรงงานคือทุนที่จะสามารถขับเคลื่อนเศรษฐกิจไปได้ แรงงานจึงเป็นสิ่งจำเป็นอยา่ งยิ่ง
ตอ่ การพฒั นาประเทศ ปญั หาแรงงานผิดกฎหมายจึงมีอยูจ่ นถงึ ปัจจบุ ัน รศ.ดร.กิริยา กลุ กลการ4 ได้ให้ข้อเสนอ
ว่ามาตรการในประเทศเกาหลีใต้เบาบาง และมีการปรามไว้เพื่อไม่ให้แรงงานผิดกฎหมายเหล่านั้นออกนอก
กรอบเท่านั้น รวมไปถึงมีการนิรโทษกรรมให้กับแรงงานเหล่านั้นด้วย โดยเชื่อว่าถ้าหากประเทศเกาหลีใต้มี
เศรษฐกิจดีทำให้เกิดความต้องการใช้แรงงานจำนวนมาก ทางการเกาหลีใต้จะไม่เข้มงวดในการปราบปรามผี
น้อยมากนัก แต่ถ้าหากเศรษฐกิจเกาหลใี ต้ไม่ดีส่งผลให้คนท้องถิ่นไมม่ ีงานทำ ทางการเกาหลีใต้ก็จะเขม้ งวดใน
เรอ่ื งดังกล่าวมากยิง่ ขนึ้ จากทไ่ี ดก้ ล่าวไปขา้ งตน้ ทำใหเ้ หน็ วา่ เศรษฐกจิ ของประเทศเกาหลใี ตเ้ ป็นปัจจยั สำคัญต่อ
เรื่องดังกล่าว และการจัดการกับผีน้อยเป็นไปได้ยากเพราะส่วนหนึ่งมาจากปัจจัยในเรื่องค่าแรงที่ค่อนข้างสูง
เมื่อเทียบกับค่าแรงภายในประเทศไทย โดยที่ประเทศเกาหลีใต้ค่าแรงอยู่ที่ 227 บาทต่อชั่วโมง ทำให้ในปี
พ.ศ. 2560 มจี ำนวนเงินท่ถี ูกส่งกลบั มาจากประเทศเกาหลีใตป้ ระมาณ 7,000 ลา้ นบาท ซงึ่ รวมของท้ังแรงงาน
ในระบบและแรงงานนอกระบบ

จากการเผยแพร่ข่าวสารนั้นเราจะเห็นได้ว่า มีภาพต่าง ๆ มากมายที่แสดงให้เห็นว่าแรงงานผิด
กฎหมายของไทยนนั้ ถูกตำรวจเกาหลใี ต้จับกุมอยู่บ่อยคร้ังในช่วงหลายปีท่ีปผา่ นมานี้ ทั้งนี้เหตุผลเป็นเพราะว่า
แรงงานเหล่านี้ได้ทำการมาท่องเที่ยวยังประเทศเกาหลีใต้และได้มีการลักลอบอาศัยอยู่และหางานทำอย่างผดิ
กฎหมายในเวลาตอ่ มา ซ่ึงเปน็ ท่นี า่ จบั ตามองเป็นอยา่ งย่ิงทวี่ า่ ในช่วงไมก่ ่ีปที ีผ่ ่านมานี้ จำนวนของแรงงานผีน้อย
ที่ได้ลักลอบไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้นั้นมีจำนวนมากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด มีจำนวนการเพิ่มขึ้นของ
ประชากรแรงงานเป็นอย่างมากในชว่ งไม่กี่มีมานี้ ถึงแมว้ า่ ในทา้ ยที่สดุ จะจบลงดว้ ยการโดนจับกุม แต่ก็ยงั มีกลุ่ม
แรงงานผิดกฎหมายต้องการที่จะไปเสี่ยงดวงใช้ชีวิตแบบผิดกฎหมายและหลบซ่อน ในประเทศเกาหลีใต้เป็น
จำนวนมาก

จากปัญหาท่ีผลักดันและแรงจูงใจให้แรงงานไทยเข้ามาทำงานในประเทศเกาหลีใต้สอดคล้องกับ
ดนย์ ทาเจริญศักดิ์5 ซึ่งได้ระบุสาเหตุที่เป็นเหตุผลที่ทำใหก้ ลุ่มแรงงานผีน้อยเข้ามาทำงานยังประเทศเกาหลใี ต้
นั้นเป็นเพราะว่า มีแรงงานที่มาทำงานแบบผิดกฎหมายได้ทำการแต่งงานกับคนท้องถิ่นในเกาหลีใต้ และได้มี
การเรยี นภาษาเกาหลีเพิ่มเติมจนสามารทำการส่ือสารกับประชาชนหรือคนท้องถิ่นท่ีนนั้ ได้ จึงเป็นสาเหตุทำให้
เปิดช่องทางให้กับเพื่อนพี่น้องที่อยู่ประเทศไทยได้มีการมาทำงานอย่างผิดกฎหมายยังประเทศเกาหลีใต้เพ่ิม
มากข้นึ และงา่ ยมากข้ึนเช่นเดียวกัน

ประกอบกับดว้ ยสภาพแวดลอ้ มต่าง ๆ ทั้งในดา้ นเศรษฐกิจ การเมอื ง สงั คมของประเทศไทยไม่กี่ปีมานี้
ที่มีปัญหาส่งผลใหก้ ารดำรงชีวิตของประชาชนแย่ลง สภาพทางการเงินแย่ลง จึงเป็นปัจจยั หนึง่ ท่ีทำให้คนกลมุ่
หนึ่งได้ทำการตัดสนิ ใจเดินทางไปทำงานแบบผดิ กฎหมายยังประเทศเกาหลีใต้ บางคนนั้นไดท้ ำการกู้หน้ยี ืมสิน
มาใหก้ บั ครอบครัว บา้ งก็นำที่ดนิ ไปจำนองกอ่ นทจี่ ะเดินทางมายังประเทศเกาหลใี้ ต้

4 เศษฐสาร, (ผนี อ้ ยทไี่ มน่ ้อย), (24 มนี าคม 2563), http://www.setthasarn.econ.tu.ac.th/blog/detail/58
5 The 101 world, (‘ผีน้อยไทยในเกาหล’ี ทางรอดจากสงั คมไร้ทางเลือก), (14 มกราคม 2562),
https://www.the101.world/

โดยบทสัมภาษณ์หนึ่งที่สามารถยืนยันได้ว่าแรงงานที่ไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้แบบผิดกฎหมาย
นั้นมีจุดประสงค์เพื่ออะไร “เวลาคุยกับแรงงานถึงเหตุผลที่ต้องไปทำงานที่เกาหลี เขาจะตอบแต่เรื่องเงินโดย
มองไม่เห็นเรือ่ งปจั จัยทางสังคมในภาพใหญ่ คนไทยมีวัฒนธรรมการดูแลพ่อแม่และครอบครัว เขาต้องการเงิน
ไปเติมเต็มความฝัน อยากสร้างบ้านให้พ่อแม่สบาย อยากให้ลูกได้รับการศึกษา คนส่วนใหญ่ที่มาจบ ป.6 มีพ่ี
คนหนึ่งบอกว่าเอาบ้านไปจำนองแล้วมาเกาหลีแบบไม่รู้อนาคต เขาเล่าแล้วร้องไห้ ถ้าไม่มีเงินส่งกลับมาบ้าน
จะถูกยึด พ่อแม่ก็ไม่มีที่อยู่ เขาจึงต้องหางานให้ได้ จนถึงวันที่ไถ่ถอนบ้านได้และสร้างบ้านใหม่ให้แม่ ส่งน้อง
เรียน เปน็ ความฝนั ของคนทว่ั ไปแตเ่ ขาไมส่ ามารถทำไดใ้ นสงั คมไทย ทห่ี าเงินไดแ้ ค่เดือนละ 9,000 บาท”6

จากบทสัมภาษณ์ดังกล่าวเป็นเพียงบทสัมภาษณ์บางส่วนที่ได้จากการไปสัมภาษณ์ยังแรงงานผิด
กฎหมายของไทยที่ได้มีการใช้ชวี ิตอยใู่ นประเทศเกาหลีใต้ จะเหน็ ไดว้ า่ แรงงานผีน้อยส่วนใหญ่ท่ีสามารถหางาน
ทำในเกาหลีใตไ้ ด้และไม่ถกู จับกุมนั้น จะใช้เวลาในการเก็บเงินเปน็ ระยะเวลาประมาณ 5-6ปี ในการใช้ชวี ิตอยู่
ในประเทศเกาหลีใต้แบบผิดกฎหมาย เพื่อนำรายได้เหล่านั้นส่งกลับมาให้ครอบครัวที่อยู่ประเทศไทย
แต่ถ้าแรงงานผิดกฎหมายรายใดนั้นทำการกลับมายังประเทศไทยเร็วกว่ากำหนด นั่นหมายความว่ากลุ่มคน
เหล่านนั้ ยังไม่สามารถทจ่ี ะหางานทำได้เช่นเดยี วกบั กลมุ่ แรงงานคนอืน่ ๆ

การไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้นั้นมีหลัก ๆ 2 วิธี ซึ่งการไปแบบวิธีแรก คือ การไปแบบ
Employment Permit System (EPS)7 เป็นขั้นตอนการไปทำงานยังเกาหลีใต้อย่างถูกกฎหมาย โดยที่บุคคล
ที่ต้องการที่จะไปเป็นแรงงานอย่างถูกกฎหมายผ่านขั้นตอนนี้จะต้องมีการลงทะเบียนเพื่อที่จะต้องมีการเรียน
ภาษาเกาหลีเบื้องต้น และต้องทำตามขั้นตอนต่างๆที่ต้นทางได้มีการกำหนดมา ซึ่งในแต่ละปีนั้น การไปเป็น
แรงงานในรูปแบบนจี้ ะมีการคัดเลือกที่ค่อนข้างสูง และรบั เพียงไม่กี่คนเท่านนั้ ซง่ึ กไ็ มส่ ามารถตอบสนองให้กับ
กลมุ่ แรงงานโดยทั่วไปได้อยา่ งทว่ั ถึงได้ เพราะกลุม่ แรงงานท่ีต้องการไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้น้ันมีจำนวน
มากในแตล่ ะปี แตท่ าง EPS นั้นทำการคัดเลือกผู้ทผ่ี า่ นเกณฑ์ได้ไปทำงานยังประเทศเกาหลีใต้แค่เพียงไม่กี่ราย
เท่านั้น ในส่วนของการไปเป็นแรงงานยังประเทศเกาหลีใต้ในแบบทีต่สองจะเป็นแบบการไปแบบผิดกฎหมาย
หรือที่เรียกกันว่าผีน้อย อาจเพราะด้วยเหตุผลที่การไปแบบถูกกฎหมายไม่สามารถรับแรงงานเข้าไปทำงานได้
อย่างถูกกฎหมายยังประเทศเกาหลีใต้ไดม้ ากเทา่ ที่ควร กลุ่มแรงงานที่เหลือน้ันจงึ ใช้วธิ ีการไปแบบผิดกฎหมาย
เพอ่ื หาโอกาสในการหารายไดใ้ ห้กับตนเองในอนาคต ซง่ึ การไปเป็นแรงงานแบบผิดกฎหมายน้ันคนส่วนใหญ่จะ
ใช้ขัน้ ตอนในการขอหนังสอื เดนิ ทางการเป็นนักท่องเท่ยี วเพ่ือไปทอ่ งเทีย่ วยังประเทศเกาหลใี ตก้ ่อนสักระยะหน่ึง
และเมื่อไหร่ทวี่ ีซ่านักท่องเท่ยี วของกลุ่มคนเหล่านน้ั หมดอายุ พวกเขาก็จะทำการตดิ ต่อหาโรงงานหรือบริษัทที่
สามารถรบั กลุ่มแรงงานที่เขา้ มายังประเทศเกาหลีใต้แบบผิดกฎหมายได้และเข้าไปทำงานหารายได้ประทงั ชวี ิต

3.1 ระบบการอนุญาตจา้ งงานสำหรบั แรงงานต่างชาติ (EPS)
3.1.1 ความเปน็ มา

6 The 101 world, (‘ผีนอ้ ยไทยในเกาหล’ี ทางรอดจากสงั คมไรท้ างเลือก), (14 มกราคม 2562),
https://www.the101.world/
7 ฝ่ายแรงงานประจำสถานเอกอคั ราชฑูต ณ กรงุ โซล สาธารณรฐั เกาหลี, (ขั้นตอนการคดั เลือกและการจ้างแรงงานต่างชาติ
EPS ท่วั ไป), (15 พฤษภคม 2562), https://korea.mol.go.th/working_abroad/

จากการที่เกาหลีใต้ได้มีการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจอย่างรวดเร็วจนก้าวไปสู่การเป็นประเทศ
อุตสาหกรรมใหม่ (Newly Industrialized Country) ทำให้ค่าแรงเพิ่มสูงขึ้นอย่างรวดเร็วแรงงานเกาหลี
โดยเฉพาะคนรุ่นใหม่โยกย้ายเข้าไปแสวงหางานทำในเมืองใหญ่รวมกับค่านิยมของคนเกาหลีที่ ชอบทำงานให้
บริษัท ใหญ่และไม่ชอบทำงานที่ใช้แรงงานทำให้ภาคการผลิตในชนบทหรือเมืองเลก็ ๆ โดยเฉพาะธุรกิจขนาด
กลางและขนาดเล็กขาดแคลนแรงงานอย่างมากด้วยเหตุนี้รัฐบาลเกาหลีใต้จึงได้เห็นถงึ ความจำเป็นต้องนำเข้า
แรงงานตา่ งชาติเพือ่ ตอบสนองอปุ สงคส์ ำหรบั แรงงานของผปู้ ระกอบการรายยอ่ ย

เดิมทีรัฐบาลเกาหลีใช้ระบบฝึกงานอุตสาหกรรม (Industrial Training System ITS) โดยอนุญาตให้
แรงงานตา่ งชาติเข้าไปฝกึ งานในเกาหลีใต้เปน็ เวลา 2 ปีหลงั จากนนั้ สามารถทำงานต่อได้อกี 1 ปีและต่ออายุได้
1 ปี แต่เนื่องจากการทำงานดังกล่าวถือว่าเป็นการฝึกงานแรงงานต่างชาติจึงไม่ได้รับการคุ้มครองภายใต้
กฎหมายแรงงานและไม่ได้รับค่าจ้างและสิทธิประโยชน์ตามกฎหมายทำให้แรงงานต่างชาติที่เข้าไปทำงานใน
ระบบ ITS จำนวนมากหลบหนีไปเปน็ แรงงานผิดกฎหมาย

ดังนั้นเพื่อเป็นการแก้ปัญหาแรงงานต่างชาติผิดกฎหมายรัฐบาลเกาหลีใต้จึงได้เริ่มนำระบบการ
อนุญาตจ้างงานแรงงานต่างชาติ (Employment Permit System: EPS) มาใช้ตั้งแต่วันที่ 17 สิงหาคม 2547
เพื่อสร้างความมั่นคงด้านแรงงานแก่ภาคอุตสาหกรรมที่มีปัญหาขาดแคลนแรงงานเนื่องจากคนรุ่นใหม่ของ
เกาหลใี ต้นยิ มทำงานประเภทใช้แรงงานน้อยลงระบบ EPS มีวตั ถุประสงคเ์ พื่อคมุ้ ครองโอกาสในการทำงานของ
คนเกาหลีแก้ปัญหาขาดแคลนแรงงานในสถานประกอบการขนาดกลางและขนาดย่อม (SMEs) โดยอนุญาต
นายจ้างทีไ่ มส่ ามารถว่าจ้างแรงงานในประเทศใหส้ ามารถว่าจ้างแรงงานไม่มีฝมี ือต่างชาติในจำนวนที่เหมาะสม
อย่างถูกกฎห มาย แล ะย ังเ ป็น การคุ้ มครองสิ ทธิ มนุ ษยชน ของแร งงานต ่างชาต ิด้ว ยโดย รัฐบ าล เ กาห ล ี ใ ต้
(กระทรวงแรงงานและการจ้างงาน Ministry of Employment and Labor) จะเป็นผู้คัดเลือกประเทศผู้
ส่งออกแรงงานและกำหนดโควตาของแรงงานตา่ งชาติแต่ละปรี วมทั้งกำหนดเพดานการจัดส่งแรงงานต่างชาติ
แต่ละประเทศภายใตร้ ะบบการอนญุ าตจ้างแรงงานตา่ งชาติ

ภายใต้ระบบการอนญุ าตจ้างแรงงานต่างชาติ จำกัด ให้ว่าจ้างแรงงานตา่ งชาติได้ใน 5 ภาค ได้แก่ (1)
ภาคการผลิต (2) ภาคก่อสร้าง (3) ภาคเกษตรและการผสมพันธุ์สัตว์ (4) ภาคประมงและ (5) ภาคบริการ
(คลังห้องเย็นร้านอาหารการกำจัดของเสียบริการซ่อมรถยนต์ทั่วไปพยาบาลบริการในครัวเรือน ฯลฯ )8
แรงงานต่างชาติที่ไปทำงานผ่านระบบ EPS จะได้รับการคุ้มครองภายใต้กฎหมายแรงงานและกฎหมายอื่น ๆ
ที่เกี่ยวข้องอาทิกฎหมายมาตรฐานแรงงานกฎหมายค่าจ้างขั้นต่ำกฎหมายอาชีวอนามัยและความปลอดภัยใน
การทำงาน ฯลฯ เช่นเดียวกับแรงงานในประเทศยกเว้นแรงงานที่ทำงานในครัวเรือนจะไม่อยู่ภายใต้กฎหมาย
แรงงานผู้ว่าจ้างสามารถตัดสินใจและบังคับใช้เงื่อนไขต่าง ๆ ได้แก่ เวลาทำงานการเลิกจ้างงานวันลาวันหยุด
ภายใตข้ อบเขตของกฎหมาย

นอกจากนน้ั บทบญั ญตั ิของกฎระเบียบทเ่ี ก่ียวข้องบางขอ้ หรือบางมาตราจะไม่มีผลบงั คับใช้กับแรงงาน
ต่างชาติในอุตสาหกรรมเกษตรป่าไม้และประมงหรือกล่าวอีกนัยหนึ่งคอื แรงงานต่างชาติในอตุ สาหกรรมเกษตร
การผสมพันธุ์สัตว์และประมงจะไม่ได้รับความคุ้มครองภายใต้บทบัญญัติ “กฎระเบียบสำหรับค่าล่วงเวลา”
(Overtime) ของกฎหมายมาตรฐานแรงงานปัจจุบันมี 15 ประเทศเข้าร่วมอยู่ในโครงการ EPS ได้แก่ ไทย
อินโดนีเซีย เวียดนาม ฟิลิปปินส์ ศรีลังกา มองโกเลีย จีน อุซเบกิซสถาน ปากีสถาน กัมพูชา เนปาล พม่า

8 สำนักงานแรงงาน ณ กรงุ โซล, (สถานการณ์แรงงานไทยในสาธารณรฐั เกาหลี)

คีร์กิซสถาน บังกลาเทศ และติมอร์ตะวันออก นอกจากนั้นเกาหลีใต้กำลังอยู่ระหว่างการเจรจากับสปป. ลาว
เพ่อื เขา้ รว่ มในโครงการดงั กล่าว

3.1.2 ระยะเวลาจ้างงาน
แรงงานต่างชาติที่เดินทางไปทำงานตามระบบ EPS จะได้รับวีซ่าประเภท E-9 และได้รับอนุญาตให้
ทำงานในเกาหลีใต้ 3 ปี แต่หากนายจ้างพึงพอใจแรงงานนายจ้างสามารถยื่นเรื่องต่อหน่วยงานที่เกีย่ วข้องเพื่อ
ขอจ้างต่อไปอีก 1 ครั้งเป็นระยะเวลาอีก 1 ปี 10 เดือนรวมเป็นระยะเวลาจ้างงานต่อเนื่อง 4 ปี 10 เดือนโดย
ไม่ต้องเดินทางกลับประเทศไทยหลัง 3 ปีแรกเมื่อครบ 4 ปี 10 เดือนแล้วแรงงานจะตอ้ งเดินทางกลบั ประเทศ
ไทยเท่านั้น แต่หากแรงงานประสงค์จะกลับไปทำงานอีกสามารถทำได้ 4 วิธี ได้แก่ 1) หากอายุไม่เกิน 39 ปี
สามารถสมัครสอบกลับไปทำงานในระบบ EPS ได้อีก 2) หากนายจ้างเกาหลีประสงค์จะจ้างแรงงานคนเดิม
นายจ้างจะต้องติดต่อกระทรวงยุติธรรมเพื่อขออนุญาตจ้างแรงงานต่างชาติที่ไม่ใช่ประเภทแรงงานไร้ฝีมือ 3)
กรณีต้องการทำงานกับนายจ้างเดิมหากแรงงานสมัครใจกลับประเทศในระยะเวลาที่อนุญาตทำงานโดยได้
ทำงานกับนายจ้างรายสุดท้ายมากกว่า 1 ปีแรงงานสามารถกลับเข้าไปทำงานกับนายจ้างรายสุดท้ายหลังจาก
พกั ที่ประเทศไทย 6 เดือนโดยตอ้ งสอบภาษาเกาหลพี ิเศษ 4) หากแรงงานไม่ได้มีการยา้ ยงานเลยในช่วงเวลา 4
ปี 10 เดือนสามารถกลับไปทำงานกับนายจ้างคนเดิมหลังจากพักที่ประเทศไทย 3 เดือนโดยไม่ต้องสอบภาษา
และอบรมอกี คร้งั โดยนายจ้างจะต้องเปน็ ผูย้ น่ื ขออนุญาตก่อนที่ลกู จ้างจะเดนิ ทางกลับประเทศไทย

3.1.3 ขัน้ ตอนการคัดเลือกและการรับแรงงานตา่ งชาติ EPS
ขน้ั ตอนการคัดเลอื กและรับแรงงานต่างชาติไปทำงานในเกาหลีใต้ภายใตร้ ะบบ EPS มี 9 ขัน้ ตอนดงั น้ี9

คณะกรรมการนโยบาย
กำหนดนโยบายแรงงานต่างชาติ

ลงนาม MOU
กบั ประเทศท่ีสนใจ

หนว่ ยงานรัฐบาลแตล่ ะประเทศสง่ รายชอ่ื ผู้ รบั สมคั รนายจา้ ง
หางานทีผ่ ่านคุณสมบัติไปยงั ผา่ นหนว่ ยงาน ESC

HDK Korea

เปดิ การคัดเลอื กแรงงานตา่ งชาตริ ะหว่าง
นายจา้ งและกระทรวงแรงงานเกาหลีใต้

9 สำนักงานแรงงาน ณ กรุงโซล, (สถานการณแ์ รงงานไทยในสาธารณรัฐเกาหล)ี

ลงนามสญั ญาจ้างแรงงานระหวา่ งนายจา้ ง
และแรงงานต่างชาติ

ออกแบบใบรบั รองเพอ่ื ขอรับการตรวจลงตรา
ระหว่างนายจ้างกบั สำนักตรวจคนเขา้ เมอื ง

ออกแบบใบรับรองเพ่ือขอรบั การตรวจลงตรา
ระหวา่ งนายจา้ งกบั สำนักตรวจคนเข้าเมอื ง

รับแรงานตา่ งชาติและจดั วนั ฝกึ อบรม
เกี่ยวกบั การวา่ จา้ งภายใน 15 วนั

จัดการเกีย่ วกบั การพำนกั ของแรงงานตา่ งชาติ

แผนภาพข้ันตอนการคัดเลอื กและการรับแรงงานต่างชาติ EPS 9 ข้ันตอน

1) คณะกรรมการนโยบายแรงงานแห่งชาติเกาหลีใต้กำหนดนโยบายเกี่ยวกับจำนวน นำเข้าและ
ประเทศทสี่ ง่ แรงงานโดยพิจารณาประเด็นหลัก ๆ เกยี่ วกบั แรงงานต่างชาติเชน่ อตุ สาหกรรมท่ีเกี่ยวข้องจำนวน
โควตาแรงงานตา่ งชาติท่นี ำเข้าประเทศท่ีสง่ แรงงาน ฯลฯ ทงั้ นก้ี ารกำหนดโควตาแรงงานต่างชาตจิ ะดำเนินโดย
กระทรวงการจ้างงานและแรงงาน (Ministry of Employment and Labor) โดยพิจารณาจากหลายปัจจัย
อาทิความพึงพอใจของนายจ้างอัตราการอยู่อย่างผิดกฎหมายอัตราการขอย้ายงานรวมทั้งผลการสอบของ
แรงงานจากประเทศน้ัน

2) การลงนามบันทึกความเข้าใจว่าด้วยการส่งแรงงาน (ระหว่างกระทรวงการจ้างงานและแรงงาน
เกาหลีใตก้ บั กระทรวงแรงงานของประเทศผู้ส่ง) โดยรัฐบาลเกาหลใี ตจ้ ะลงนามบันทึกความเขา้ ใจกับประเทศท่ี
ยอมรับขั้นตอนการรับสมัครของเกาหลีใต้เพื่อป้องกันการทุจริตเกี่ยวกับการจัดส่งแรงงานต่างชาติโดยบันทึก
ความเข้าใจฯ มีผลบังคับใช้คราวละ 2 ปีจากนั้นจะประเมินผลการดำเนินการตามบันทึกความเข้าใจเพื่อ
ประกอบการตดั สินใจในการลงนาม MOU ครั้งตอ่ ไป

3) หน่วยงานรัฐบาลของประเทศผู้ส่งคัดเลือกแรงงานตามวิธีการและกระบวนการที่รัฐบาลเกาหลี
กำหนดเช่นคะแนนการทดสอบภาษาเกาหลีและประสบการณ์การทำงานและจัดส่งรายชื่อผู้หางานต่างชาติท่ี
ผา่ นเกณฑ์การคัดเลอื กไปยงั สถาบนั บริการพฒั นาทรัพยากรมนุษย์แห่งประเทศเกาหลีหรือ HRD Korea

4) การสมัครขออนุญาตว่าจ้างแรงงานต่างชาติระหว่างนายจ้างกับกระทรวงแรงงานเกาหลีใต้)
นายจ้างที่ได้ประกาศว่าจ้างแรงงานในประเทศแล้ว 7 วัน แต่ไม่สามารถหาแรงงานชาวเกาหลีได้จะได้รับ
อนุญาตใหจ้ า้ งแรงงานต่างชาตผิ ่านศูนย์สนับสนนุ การวา่ จ้าง (Employment Security Center: ESC

5) การคัดเลอื กแรงงานต่างชาตแิ ละการออกใบอนุญาตว่าจ้าง (ระหวา่ งนายจ้างกับกระทรวงแรงงาน
เกาหลีใต้) ศูนย์สนับสนุนการว่าจ้างจะให้ข้อมูลแรงงานต่างชาติจากบัญชีรายชื่อผู้หางานต่างชาติแก่นายจ้าง
เพื่อให้นายจ้างคัดเลือกแรงงานต่างชาติที่มีคุณสมบตั ติ ามความตอ้ งการเมื่อนายจ้างคดั เลอื กแรงงานต่างชาติท่ี
ตอ้ งการแลว้ ศูนยส์ นบั สนุนการว่าจา้ งจะออกใบอนุญาตวา่ จา้ งใหแ้ รงงานต่างชาติที่ถูกคัดเลอื ก

6) การลงนามสัญญาจ้างแรงงาน (ระหว่างนายจ้างกับแรงงานต่างชาติ) นายจ้างจะลงนามในสัญญา
จ้างแรงงานตามแบบฟอร์มมาตรฐานกับแรงงานต่างชาติที่ถูกคัดเลือกโดยสัญญาจ้างจะกำหนดเงื่อนไขของ
สญั ญาและขอ้ ตกลงต่างๆ ได้แก่ ค่าแรงเวลาทำงานวนั หยุดสถานท่ที ำงาน ฯลฯ ท้งั นน้ี ายจ้างอาจทำสัญญาจ้าง
โดยตรงกับแรงงานต่างชาติหรอื มอบหมายให้ HRD Korea เป็นผูด้ ำเนนิ การแทน

7) การออกใบรับรองเพื่อขอรับการตรวจลงตรา (ระหว่างนายจ้างกับสำนักงานตรวจคนเข้าเมือง
กระทรวงยุติธรรม) นายจ้างยืน่ ใบอนญุ าตวา่ จ้างแรงงานต่างชาตแิ ละสญั ญาแรงงานมาตรฐานเพื่อให้กระทรวง
ยุตธิ รรมเกาหลีใต้ออกใบรบั รองเพ่ือการขอตรวจลงตราแก่แรงงานตา่ งชาตโิ ดยนายจ้างอาจมอบหมายให้ HRD
Korea เปน็ ผู้ดำเนินการแทน

8) การรับแรงงานตา่ งชาติระหวา่ งนายจา้ งกบั แรงงานต่างชาติ) นายจา้ งส่งใบรบั รองเพื่อการขอรับการ
ตรวจลงตราให้แรงงานต่างชาติจากนั้นแรงงานต่างชาติที่ถูกคัดเลือกจะได้รับการตรวจลงตราประเภททำงาน
(E9) จากสถานเอกอัครราชทูตเกาหลีใต้ประจำประเทศผู้ส่งและเดินทางเข้าไปทำงานในเกาหลีใต้ทั้งนี้เมื่อ
แรงงานต่างชาติเดินทางถึงเกาหลีใต้จะต้องเข้ารับการฝึกอบรมเกี่ยวกับการว่าจ้างภายใน 15 วัน ณ สถาบัน
ฝึกอบรมการทเ่ี กยี่ วขอ้ ง

9) การจัดการเกี่ยวกับการพำนักของแรงงานต่างชาติระหว่างนายจ้างกับกระทรวงแรงงานกระทรวง
ยุติธรรม) ถึงแม้ว่าโดยหลักการแล้วแรงงานต่างชาติจะถูกห้ามมิให้ย้ายไปทำงานที่อื่นอย่างไรก็ตามแรงงาน
ต่างชาติสามารถย้ายไปทำงานที่อื่นได้ในกรณีท่ีมีเหตุผลจำเป็นเชน่ การหยุดกจิ การชั่วคราวหรือการปิดกิจการ
และการทน่ี ายจ้างยกเลิกสญั ญาจ้างแรงงานโดยถูกต้องตามกฎหมายทั้งนีร้ ฐั บาลเกาหลใี ตเ้ ข้มงวดกับแรงงานท่ี
อยู่อาศัยและทำงานอย่างผิดกฎหมายรวมทั้งมีมาตรการป้องกันไม่ใหแ้ รงงานต่างชาติตั้งรกรากในประเทศโดย
กำหนดระยะเวลาการว่าจ้างคร้งั ละ 3 ปแี ละตอ้ งต่อการตรวจลงตราทกุ ปี

ในด้านของวิธกี ารไปทำงานแบบผดิ กฎหมายยงั ประเทศเกาหลีใต้นั้นจะมวี ิธใี นการไปทัง้ หมด 3 วิธี10
1. ติดต่อนายจ้างโดยตรง แรงงานบางคนรู้จักนายจ้างโดยตรงอยู่แล้ว จึงสามารถติดต่อไปทำงานได้
สว่ นบุคคล เช่น Ph1 แรงงานภาคการเกษตรวัย 19 ทไี่ ปทำงานท่ีเกาหลีใต้ เล่าวา่ เธอเจอเจ้านายตอนมาเที่ยว
ในไทย และชวนให้ไปทำงานในฟารม์ ทเี่ กาหลี จึงตัดสินใจไปเพราะใหค้ า่ จา้ งสูงและตอ้ งการสง่ นอ้ งชายเรยี น
2. การชักชวนของแรงงานด้วยกัน เป็นวิธียอดนิยมในกลุ่มแรงงานผี ที่ชักชวนคนในครอบครัวหรือ
เพื่อนให้มาทำงานที่เกาหลีใต้ด้วยกัน โดยแรงงานจะรู้สึกไว้วางใจมากกว่าช่องทางอื่น ลดความเสี่ยงและ
ค่าใช้จา่ ยของแรงงานข้ามชาติหนา้ ใหม่ และยิง่ เป็นการเสริมให้ชมุ ชนคนไทยในเกาหลีเขม้ แข็งขน้ึ J1 เลา่ ว่าเธอ
มาทำงานจากการชักชวนของลุงที่มาเป็นแรงงานผีแล้วถูกส่งตัวกลับไทย โดยแนะนำว่ามาแล้วให้ติดต่อใครที่
จะชว่ ยหางานใหไ้ ด้ หลังจากนั้น 2 เดอื นจงึ ชวนแฟนใหม้ าเปน็ แรงงานผีที่เกาหลีและอยดู่ ว้ ยกนั

10 The 101 world, (‘ผีนอ้ ยไทยในเกาหลี’ ทางรอดจากสงั คมไรท้ างเลอื ก), (14 มกราคม 2562),
https://www.the101.world/

3. ผู้ดำเนินการแทน (Agency) ดำเนินธุรกิจผ่านเฟซบุ๊กและแอปพลิเคชันแชท โดยหาคนไปทำงาน
จากการโฆษณาผ่านโซเชียลมีเดียและเรียกเก็บค่านายหน้า สะดวกต่อคนที่อยากไปทำงานโดยไม่มีคนรู้จัก
ในเกาหลี หลายบริษัทบังหน้าว่าเป็นเอเจนซี่ทัวร์ ตบตาเจ้าหน้าที่ตรวจคนเข้าเมืองว่าพาคนไปเที่ยว โดยจะ
แนะนำวิธีตบตาตม. และการตอบคำถามให้ผ่าน แล้วพาไปส่งยังโรงงานที่รับแรงงานผิดกฎหมาย แต่ก็มีความ
เสยี่ งวา่ อาจถูกหลอกลวงเข้าสู่ขบวนการคา้ มนุษยแ์ ต่ในดา้ นของสวัสดิการตา่ ง ๆ หากเปรยี บเทียบระหว่างการ
ไปทำงานแบบถูกกฎหมายและผิดกฎหมายนั้น มีแรงงานบางส่วนได้อธิบายไว้ว่า แรงงานที่มาทำงานยัง
ประเทศเกาหลีใต้แบบถูกกฎหมายบางสว่ นนั้นไม่ได้รับสวัสดิการที่สมควรจะได้รับเท่าทีค่ วร โดยบางครั้ง หาก
เปรียบเทียบกับกลุ่มแรงงานแบบผิดกฎหมายแล้วนั้น กลุ่มแรงงานผิดกฎหมายบางส่วนยังได้รับการดูแลจาก
นายจ้างมากกว่านายจ้างผ่านระบบ EPS ที่มาเป็นแรงงานอยา่ งถกู กฎหมาย