Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj TEMA: MATJA DHE INDIKATORËT E ZHVILLIMIT TË QËNDRUESHËM QËLLIMI I TEMËS: Të diskutoj me studentët sistemet e matjes dhe indikatorëve të zhvillimit të qëndrueshëm, me fokus në Gjurmën ekologjike, Gjurmën e ujit dhe Gjurmën e karbonit si indikator individal të jetë së qëndrueshme. OBJEKTIVAT E TEMËS: Objektivat e temës janë: Konceptet e matjes dhe indikatorëve të zhvillimit të qëndrueshëm; Gjurmat ekologjike dhe biokapaciteti; Gjurma e ujit dhe gjurma e karbonit Dita e Tejkalimit të Tokës; REZULTATET E TË NXËNIT: Në fund të temës studenti do të jetë në gjendje: - të identifikoj konceptin mbi matjen dhe sistemin e indikatorëve të qëndrueshmërisë; - të analizoj Gjurmën ekologjike, Gjurmën e karbonit dhe Gjurmën e ujit; - të përcaktoj gjurmën ekologjike individuale dhe grupore; - të identifikoj ndikimin e Gjurmës së karbonit dhe ujit në qëndrueshmërinë e planetit - të aplikoj masa edukative për një jetesë të qëndrueshme duke u nisur nga ndryshim indivual i stilit të jetës. LEXIME TE TJERA: - Veselaj Z. (2021) Gjurmët e qëndrueshmërisë, SHB Olymp, Prishtinës - Veselaj Z. (2016) Njeriu dhe mjedisi jetësor- leksione të zgjedhura, Universiteti i Prishtinës, - Sylaj S. 2019 Edukimi mjedisor për zhvillim të qëndrueshëm. Libri Shkollor, Prishtinë - Grup autorësh (2010) “Paketa e Gjelbër” për Kosovën, REC Zyra në Kosovë - Dollma M. (2013), “Ekologjia humane” SHB Marin Barleti, Tiranë - Ramadani I. (2011) “Mjedisi jetësor roli i njeriut, sfidat dhe perspektiva”, SHB Vatra, Prishtinë
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj MATJA DHE INDIKATORËT E ZHVILLIMIT TË QËNDRUESHËM Duke pasur parasysh vëmendjen që "zhvillimi i qëndrueshëm" vazhdon të ketë në diskurs ndërkombëtar, nevojitet matje dhe indicatorë për të kontrolluar nëse politikat aktuale janë në përputhje me zhvillimin e qëndrueshëm. Disa nga instrumentet matëse do t`i trajtojmë më poshtë. Produkti i brendshëm bruto (PBB-GDP1 )- është një masë e prodhimit të përgjithshëm ekonomik të vendit. Është vlera e tregut të të gjitha mallrave dhe shërbimeve përfundimtare të bëra brenda kufijve të një vendi brenda një viti. Shpesh lidhet pozitivisht me standardin e jetesës, megjithëse përdorimi i tij si indikator për matjen e standardit të jetesës ka hasur në kritika në rritje dhe shumë vende po eksplorojnë aktivisht masa alternative ndaj PBB-së për këtë qëllim. PBB mund të përcaktohet në tri mënyra, të cilat në parim duhet të japin të njëjtin rezultat. Ato janë: qasja e produktit (output), qasja e të ardhurave dhe qasja e shpenzimeve. Më e drejtpërdrejtë nga të tre është qasja e produktit, e cila përmbledh rezultatet e çdo klase të ndërmarrjes për të arritur në total. Qasja e shpenzimeve punon në parimin se i gjithë produkti duhet të blihet nga dikush, prandaj vlera e produktit të përgjithshëm duhet të jetë e barabartë me shpenzimet totale të njerëzve për blerjen e gjërave. Qasja e të ardhurave punon në parimin se të ardhurat e faktorëve prodhues ("prodhuesit") duhet të jenë të barabarta me vlerën e produktit të tyre dhe përcaktojnë PBB-në duke gjetur shumën e të ardhurave të prodhuesve. Indeksi i Mirëqenies Ekonomike të Qëndrueshme (Index of Sustainable Economic WellbeingISEW) është një tregues ekonomik që synon të zëvendësojë PBB. Në vend që thjesht të bashkohen të gjitha shpenzimet si treguesit e PBB-ës, shpenzimet e konsumit janë të balancuara nga faktorë të tillë si shpërndarja e të ardhurave dhe kostot që lidhen me ndotjen dhe kostot e tjera të paqëndrueshme. ISEW është përkufizuar përafërsisht në formulën e mëposhtme: ISEW = konsumi personal + shpenzimet publike jo-mbrojtëse - shpenzimet private mbrojtëse + formimi i kapitalit + shërbimet nga puna e brendshme - shpenzimet e degradimit mjedisor - amortizimi i kapitalit natyror. Indeksi i qëndrueshmërisë së mjedisit (Environmentally Sustainable Index- ESI2 ) është publikuar nga Forumi Ekonomik Botëror (World Economic Forum, 2002). Kjo është një masë e përparimit të përgjithshëm drejt qëndrueshmërisë së mjedisit, i zhvilluar për 142 vende. Rezultatet e ESI bazohen në një grup prej 20 indikatorëve kryesorë, secila prej të cilave kombinon 2-8 variabla për një total prej 68 variabla themelor. ESI lejon krahasimet ndërkombëtare të progresit mjedisor në mënyrë sistematike dhe sasiore duke përfaqësuar një hap të parë drejt një qasje më të analizuar drejt vendimmarrjes mjedisore. ESI është një indeks i përbërë që ndjek 21 elemente të qëndrueshmërisë mjedisore që mbulojnë: pasojat natyrore, nivelet e ndotjes së trashëguar dhe asaj aktuale, përpjekjet për menaxhimin e mjedisit, kontributet në mbrojtjen e të mirave globale dhe kapacitetin e shoqërisë për të përmirësuar performancën mjedisore gjatë kohës. ESI u zhvillua për të vlerësuar qëndrueshmërinë mjedisore në lidhje me rrugët që ndjekin vendet e ndryshme. Indeksi i Mirëqenies (Wellbeing Index- WI3 )- kombinon 36 tregues të shëndetit, popullsisë, pasurisë, arsimit, komunikimit, lirisë, paqes, krimit dhe barazisë në indeksin e mirëqenies njerëzore dhe 51 indikatorë të tokës, biodiversitetit, cilësisë së ujit dhe furnizimit, cilësisë së ajrit dhe atmosfera globale dhe presioni i përdorimit të energjisë dhe burimeve në një indeks të mirëqenies së ekosistemit. 1 Burimi: https://www.investopedia.com/terms/g/gdp.asp 2 Burimi: http://sedac.ciesin.columbia.edu/data/collection/esi/sets/browse 3 Burimi: https://wellbeingindex.sharecare.com
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Tabela 1. Rangimi i shteteve G7 sipas sistemeve për matjen e zhvillimit të qëndrueshëm (Beidrich et al. 2004) Kanada Franca Gjermania Italia Japonia B. e Madhe SHBA WB1 1. 6. 2. 5. 3. 7. 4. EWB2 1. 6. 2. 4. 7. 5. 3. ESI3 1. 2. 4. 6. 5. 7. 3. EF4 6. 4. 2. 1. 3. 5. 7. EF-CO2 5 6. 1. 5. 2. 4. 3. 7. HDI6 1. 5. 6. 7. 3. 4. 2. DS-SDI7 3. 4. 1. 7. 5. 6. 2. GDP8 2. 7. 3. 5. 4. 6. 1. Vêrejtje: Sa mê i ultê numri, mê i mirê rezultati 1WB – Wellbeing Index, end of 90’ies; Data source: Prescott-Allen, 2001 2EWB – Ecological Wellbeing Index, end of 90’ies; Data source: Prescott-Allen, 2001 3ESI – Environmental Sustainability Index, 2002; Data source: World Economic Forum, 2002 4EF – Ecological Footprint, 1999; Data source: Living planet report, 2002 5EF-CO2 – CO2 Ecological Footprint, 1999; Data source: Living planet report, 2002 6HDI – Human Development Index, 2002; Data source: Human Development Report, 2004 7Ds-SDI – Dashboard of Sustainability, 2000 8GDP – Gross Domestic Product, 2001; Data source: Human Development Report, 2004 Indeksi i Jetës në Planet (Living Planet Index-LPI4 ) është një tregues i promovuar nga Fondi Botëror i Natyrës (WWF). LPI përpiqet të vlerësojë gjendjen e përgjithshme të ekosistemeve natyrore të Tokës, duke përfshirë të dhëna kombëtare dhe globale mbi presionin njerëzor në ekosistemet natyrore që rrjedhin nga konsumi i burimeve natyrore dhe efektet e ndotje. LPI është miratuar nga Konventa e Diversitetit Biologjik si një tregues i progresit drejt objektivit të saj 2011- 2020 për “ndërmarrjen e veprimeve efektive dhe urgjente për të ndalur humbjen e biodiversitetit”. Gjurma Ekologjike (Ecological Footprint- EF5 )- Ndoshta një nga sistemet më të njohura të treguesve në kontekstin e qëndrueshmërisë është gjurma ekologjike. Një gjurmë ekologjike është një metrikë për të vlerësuar sasinë e presionit të stilit të jetesës dhe vendin e furnizimit në sistemet natyrore planetare. Në këtë drejtim, një gjurmë ekologjike është një “masë e keqe” e jo një masë e mirëqenies. Analiza e Gjurmês ekologjike është rritur në popullaritet në dekadën e fundit. Ka një numër të llogaritësve në dispozicion në internet që lejojnë përdoruesit të futin informacion në lidhje me modelet e konsumit, zakonet e udhëtimit dhe efikasitetin e energjisë në shtëpi. Llogaritësit pastaj krijojnë një raport që tregon përafërsisht se sa sipërfaqe planetare apo planete kërkohet për të mbështetur mënyrën e jetesës së të anketuarit. EF u botua fillimisht në vitin 1996 nga Wackernagel dhe Rees. EF i një popullate të specifikuar mund të përkufizohet si “një zonë e tokës ekologjikisht produktive e nevojshme për të ruajtur modelet aktuale të konsumit dhe përthithjen e mbetjeve të saj me teknologjinë mbizotëruese”. Njerëzit konsumojnë burime nga e gjithë bota, kështu që gjurma e tyre mund të mendohet si një shumë e këtyre zonave, kudo që ndodhen në planet. 4 Burimi: http://www.livingplanetindex.org/home/index 5 Burimi: https://www.footprintnetwork.org/our-work/ecological-footprint
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Treguesit (indikatorët) e qëndrueshmësrisë Njohja dhe përshkrimi i sistemeve që përbëjnë qëndrueshmërinë nuk është aplikimi më i fuqishëm për tu marrë me problemet. Treguesit janë një lloj i të dhënave që ofrojnë informacion rreth asaj se sa mirë funksionojnë elementët e ndryshëm të një sistemi. Treguesi i termave dhe indeksi janë të lidhura ngushtë, të dyja duke iu referuar idesë së "vënies në dukje" ose "shfaqjes" ashtu siç përdorim gishtin tonë tregues për të treguar drejtimin. Indikatorët apo treguesit kanë funksione të shumfishta. Indikatorët i tregojnë komponentet e ndryshme të një sistemi në mënyrë që ne të mund të monitorohet statusi ose gjendja e tyre në "kohë reale", të kuptohet më mirë se si ndërlidhen komponentët ose të shihet se si komponentët e ndryshëm ose sistemi i përgjithshëm ndryshojnë me kalimin e kohës. Indikatorët janë veçanërisht të dobishëm për monitorimin e sistemeve të mëdha, të komplikuara ose grupeve komplekse të sistemeve të ndërlidhura që janë të vështira për t'u parë në mënyrë holistike. Në përgjithësi, lloje të shumëfishta treguesish përdoren për të monitoruar një sistem të vetëm, me secilin tregues që ofron një informatë të veçantë. Shpesh, grupet e indikatorëve janë të lidhur në ato që njihen si sistem indikatorësh, sepse asnjë tregues i vetëm nuk ka të ngjarë të ofrojë informata të mjaftueshme, por kur përdoren së bashku, grupet e treguesve të lidhur mund ta përmirësojnë shumë efektivitetin e vendimmarrjes. Indikatorët mund të çojnë drejt vendimeve më të mira dhe aksioneve më efektive duke thjeshtuar, qartësuar dhe bërë të disponueshme informacionet e përmbledhura për vendimmarrësit. Indikatorët ndihmojnë në inkorporimin e njohurive nga shkencat natyrore dhe sociale në vendimmarrje dhe të masin e kalibrojnë progresin drejt zhvillimit të qëndrueshëm (Bossel, 1999). Indikatorët janë më të dobishmë kur: janë të lehtë për t'u kuptuar dhe interpretuar, japin informata relevante për shëndetin e sistemit, mund të përditësohen shpejt dhe relativisht lehtë dhe janë të besueshme (Tillman, 2007). Indikatorët mund t'i referohen një shumëllojshmërie të të dhënave, duke përfshirë variablave sasiorë (p.sh. koha, sasia, shkalla, kostoja etj.) ose variabla cilësorë (p.sh. kënaqësia e përgjithshme, lehtësia e qasjes etj.). Prandaj të dhënat që bazohen në një indikator mund të mblidhen nëpërmjet një larmie të gjerë procesesh, duke përfshirë matjen e drejtpërdrejtë, vëzhgimin ose analizën e të dhënave ekzistuese ose në mënyrë interaktive përmes strategjive të tilla si intervistat dhe sondazhet. Në mënyrë të ngjashme, indikatorët mund të shfaqen në mënyra të ndryshme, duke përfshirë përshkrimet verbale, numrat ose shfaqjet grafike, në varësi të llojit të informacionit të përfshirë. Shumica prej nesh ndërveprojnë me sistemet e indikatorëve në baza të rregullta, edhe pse ne nuk mund t'i referohemi atyre si të tillë derisa i përdorim ato. P.sh. dritat dhe matësit e ndryshëm në pultin e drejtimit të automjetit ofrojnë për shoferin informacion në lidhje me temperaturën e motorit, presionin e vajit, ngarkesën elektrike, rezervat e karburantit, shpejtësinë e lëvizjes dhe shpejtësinë sjelljeve të të motorit (rrotullime për minutë). Kur merren 6 Burimi: http://www.oecd.org/site/worldforum/33703694.pdf Tab. Xx Disa nga indikatorët e qëndrueshmërisë mjedisore Institucioni Indikatorët UN 1996 UN Working List of Sustainable Development Indicators UN 2001 UN Core Indicators OECD 2003 A preliminary Set of Sustainable Development Indicators OECD 2005 Comprehensive Environmental Indicators6 World Bank WB Sustainibility Matrix 1995 Eurostat Eurostat List of Sustainable Development Indicators EEA EEA List of Environmental Indicators TEPI Toward Environmental Pressure Indicators for the EU WRI1996 World Resource Instiutes of Sustainable Development Indicators Balaton 1996 Balaton Group Inidicators and Informations Systems for SD
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj parasysh të gjithës së bashku, këta indikator të ndryshëm japin një pasqyrë më të plotë të performancës dhe funksionimit të përgjithshëm të automjeteve sesa secili indikator i vetëm. Në mënyrë të ngjashme, kontrolli shëndetësor vjetor përfshin një sërë treguesish për gjendjen e sistemeve të trupit të njeriut. Mjeku mund të kryejë një intervistë të shkurtër rreth gjendjes dhe historisë së shëndetit tuaj të fundit: mat tensionin e gjakut, shkallën e pulsit dhe temperaturën; dhe vëzhgon drejtpërdrejt cilësinë dhe normën e frymëmarrjes suaj dhe performancën e zemrës. Pasataj mund të kërkohet të jepni një mostër gjaku në mënyrë që të mund të kontrollohen nivelet e kolesterolit, sheqerit në gjak, kalciumit dhe elektroliteve. Asnjë nga këta tregues nuk do të ishte i mjaftueshëm për të bërë një gjykim të informuar për shëndetin tuaj, por kur analizohet si një sistem treguesish, mjeku është në gjendje të nxjerrë konkluzione mbi gjendjen tuaj të përgjithshme të shëndetit dhe mirëqenies. Megjithatë, indikatorët përdoren shpesh për të raportuar të dhëna për shëndetin dhe mirëqenien në nivel komuniteti dhe të planetit. Indikator të zhvillimit të qëndrueshëm në formën e një sistemi të vetëm të pranuar ndërkombëtarisht nuk ekzistojnë ende. Në vitet e fundit, u zhvilluan korniza të shumta me indikator të shumfishtë nga shumë institucione (OKB, institucionet e BE-së- Eurostat, EEA/Agjencia Evropiane e Mjedisit, OECD/Organizata për Bashkëpunimin dhe Zhvillimin Ekonomik, sistemet e disa shteteve)- Tab. xx. Këto sisteme janë të kuantifikuara, ose me një përfaqësim hartografik, por një karakteristikë e përbashkët është që shumë nga komponentët e sistemeve komplekse janë të përfshira brenda tyre. Kriteret e ndryshme grupohen në bazë të potencialit të tyre si tregues. Hapat e parë në nivel global janë bërë në vitet e 90-ta. Kapitulli 40 i Agjenda 21 u bën thirrje shteteteve por edhe organiziatave ndërkombëtare qeveriatare e joqeveritare që “të zhvillojnë indikator të zhvillimi të qëndrueshëm që mund të paraqesin bazë solide për vendimmarrje”. Drafti i parë i indikatorëve u zhvillua nga Divizioni për Zhvillim të Qëndrueshëm (CSD) dhe Divizioni i Statistikave pranë OKB8 dhe gjatë vitit 1995-96 u publikua në fomën e “Librit të kaltër”. Kështu grupi i rishikuar i indikatorëve kryesor u zvogëlua në 58, të përmbledhur në 15 tema dhe nën-tema të botuara në “Librin e kaltër” origjinal (Botimi 2 me 2001). Grupimi i treguesve të qëndrueshmërisë Indikatorët mund të grupohen në forma të ndryshme. Disa prej tyre janë: 1. Sipas subjektit (bazuar në domenin)- ku tri shtyllat e zhvillimit të qëndrueshëm (ekonomiashoqëria- mjedisi) përdoren si baza të treguesve. 2. Sipas objektivave (bazuar në qëllimin)- Në thelb, objektivat e komunitetit përcaktohen me përzgjedhjen e indikatorëve. Së pari, përcaktohen objektivat dhe pastaj zgjidhen indikatorët në mënyrë që të arrihet hapi i parë i caktimit të objektivit. Caqet janë zakonisht parime të përgjithshme (të tilla si mirëqenia njerëzore), të cilat ndahen në më shumë se një kategori, pastaj ato pasohen nga nën-grupe treguesish. 3. Sipas sektorit (bazuar në sektorin)- Kornizat e synuara për një sektor të një organi qeveritar përfshijnë fushat primare të përgjegjësisë, siç janë arsimi, strehimi, transporti, rekreacioni 7 Burimi: http://www.un.org/esa/sustdev/natlinfo/indicators/guidelines.pdf 8 Burimi: https://sustainabledevelopment.un.org/intergovernmental/csd Indikatorët kryesor duhet të përmbushin 3 kritere: - të mbulojnë çështje të zhvillimit të qëndrueshëm në shumicën e shteteve; - të ofrojnë informata kritike që nuk mund të nxirren nga indikatorët tjerë kryesor; - të mund të kalkulohen në shumicën e shteteve me të dhënat që janë të gatshme ose që mund të përgatiten brenda kostove dhe kohës së arsyeshme7 .
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj dhe siguria publike. Çdo fushë duhet të zhvillojë indikator që kontribuojnë në llogaridhënien. Kjo lloj kornize është e dobishme për të punuar me zyrtarët e zgjedhur dhe administrativ në sferën publike, por është e kufizuar në aftësinë e saj për t'u lidhur me fusha të ndryshme si: bashkëpunimi ndërkombëtar; prodhimi, produkti dhe konsumi/shfrytëzimi; energjia/ekonomia; struktura rajonale dhe urbane, transporti; hulumtimi dhe arsimi. 4. Sipas problemeve (bazuar në çështje)- Ky model bazohet më tepër në objektivat e qëndrueshmërisë (d.m.th. arsimi, zhvillimi ekonomik, ndotja e ujit, krimi etj), në vend që të përqendrohet në programet lokale. Modeli i bazuar në probleme është i lehtë për t'u komunikuar, si dhe rrit mundësinë e lidhjes së indikatorëve me proceset politike duke mundësuar monitorimin e progresit të arritjes së objektivave dhe qëllimeve të vendosura në strategjitë nacionale të zhvillimit të qëndrueshëm. Kjo ofron një mesazh të qartë tek vendimmarrësit duke lehtësuar komunkimin dhe rritjen e vetëdijes së publikut. Gjithashtu këta indikator janë fleksibil në shtimin e prioriteteve dhe caqeve të reja përgjatë kohës. 5. Sipas shkakut (bazuar në shkakun)- Këto përfshijnë, p.sh. kornizën "PSR: Pressure-StateResponse" (presioni apo forca shtytëse-gjendja-përgjigja), e cila përdor modelin e duhur për secilën nga tre përbërësit e një vlere agregate. Indikatorët e forcës shtytëse përshkruajnë proceset ose aktivitetet që kanë ndikim pozitiv ose negativ në zhvillimin e qëndrueshëm si p.sh. ndotja ose ndjekja e shkollës. Indikatorët e gjendjes përshkruajnë situatën aktuale si p.sh. statusin ushqimor të fëmijve apo sipërfaqen e mbuluar me pyje. Inidikatorët e përgjigjes paraqesin veprimet e shoqërisë për të lëvizur drejt zhvillimit të qëndrueshëm. Këta indikator janë grupuar në 4 dimensionet e zhvillimit të qëndrueshëm: shoqëria, mjedisi, ekonomia dhe qeverisja dhe janë ndërlidhur me kapitujt e Agjenda 21. Megjithatë ky grup indikatorësh është duke u përdorur më shumë nga dimensioni mjedisor. Kombinimi- Qasja e kombinimit bashkon disa nga llojet e mëparshme të indikatorëve. P.sh. struktura e bazuar në sektor që mund të përshtatet për të përfshirë kategoritë dhe nënkategoritë që kanë "përqafuar" qëndrueshmërinë në tre dimensione gjithashtu përfshin edhe strukturën "PSR". Sipas EEA, treguesit mund të klasifikohen në këto kategori: • Karakteristikat përshkruese; • Treguesit e performancës; • Treguesit e efiçiencës (treguesit e efikasitetit ekologjik dhe ekonomik). Nëse është komplekse të përcaktohen qartë treguesit e zhvillimit të qëndrueshëm, shumë më lehtë identifikohen treguesit e zhvillimit jo të qëndrueshëm. Treguesit e zhvillimit të paqëndrueshëm mund të tregojnë lehtësisht drejtimin që duhet marrë shoqëria njerzore. Këta tregues kryesisht rrisin vetëdijen dhe tregojnë drejtimin që duhet të merret. Kjo do të thotë se në fakt ato janë gjithashtu tregues të zhvillimit të qëndrueshëm, por tani ato tregojnë një trend negativ. Treguesit e zhvillimit "jo të qëndrueshëm" përfshijnë: • Ndryshimet klimatike; • Varfërimi i shtresës së ozonit; • Degradimi i tokës dhe shkretëtirëzimi; • Humbja e biodiversitetit; • Zvogëlimi i tokës pyjore; • Rritja e përdorimit të energjisë nga burime jo të përtritshme; • Rritja e varfërisë, etj
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj GJURMA EKOLOGJIKE DHE BIOKAPACITETI Pika fillestare e punës së Komisionit Brutland për nevojën e zhvillimit të qëndrueshëm ishte se e ardhmja e njerëzimit ishte kërcënuar. Publikimi “Our Common Future” hapet duke deklaruar se “Toka është një, por bota nuk është. Ne të gjithë varemi nga biosfera për të plotësuar nevojat tona. Megjithatë, secila shoqëri, secili shtet lufton për ekzistencën dhe prosperitetin e vet e me brenga të vogla për ndikimin te të tjerët. Disa konsumojnë resurset e Tokës në nivele të atilla, saqë pak mbetet për gjeneratat e ardhshme. Të tjerë, e që janë shumicë, konsumojnë shumë pak dhe jetojnë në kushte të varfërisë, mjerimit, sëmundjeve dhe vdekjeve të parakohshme”. Fig. 4 Komponentët përbërës të Gjurmës ekologjike9 Kërkesa njerëzore mbi biosferën po tejkalon aftësinë rigjeneruese dhe absorbuese të biosferës. Gjurma ekologjike është një instrument për të ndjekur kërkesën dhe disponueshmërinë e kapacitetit rigjenerues të biosferës. Koncepti i Gjurmës ekologjike është i njohur mirë midis ekonomistëve ekologjikë dhe përfaqëson ndikimin e njeriut në Tokë në një mënyrë më të qartë. Gjurma ekologjike është një instrument sasior që përdor rrjedhat e materies dhe energjisë për të vlerësuar ngarkesën biofizike që popullata njerëzore ose proceset industriale ua imponojnë ekosistemeve në të gjithë botën. Gjurma ekologjike analizon “ngarkesën” e përafërt përsa i përket sipërfaqes totale të ekosistemit që kërkohet për të mbështetur një individ, një qytet, një rajon, një vend ose e gjithë bota njerëzore. Siç vërejnë krijuesit e Gjurmës ekologjike, llogaritjet kanë 9 Burimi: https://www.footprintnetwork.org/our-work/ecological-footprint/
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj përforcuar pikëpamjen se nëse në nivel global të gjithë duam të jetojmë në një standard si të vendeve të Amerikës së Veriut, kjo do të kërkonte edhe tre planetë të tjerë si Toka, pra duhen gjetur planetë të tjerë (Wackernagel dhe Rees, 1996). Thënë thjesht, edhe aktualisht po jetojmë përtej mundësive tona biofizike të planetit (Moffat, 2000). Koncepti dhe metoda e llogaritjes së Gjurmës ekologjike u zhvillua si pjesë e disertaciont të doktoratës së Mathis Wackernagel, nën mbikëqyrjen e Prof. William Rees në Universitetin e British Columbia (Vancouver, Kanada) gjatë viteve 1990–1994 (Wackerengel 1994). Gjurma ekologjike është një kombinim i të gjitha gjërave që bëjmë, e të cilat na kërkojnë të përdorim burime natyrore. Gjurma ekologjike përfshin ndikimin në biosferë nga: - shtëpitë tona (nafta, gazi dhe energjia elektrike që ne përdorim), - transporti ynë (makinat, trenat dhe udhëtimet tona me aeroplan), - ushqimi ynë (toka e kultivuar për produktet ushqimore dhe plehërimi) - mallrat tona të konsumit (energjinë e karburantit fosil të përdorur për të bërë dhe transportuar mallra). Gjurma ekologjike e mat sasinë e tokës bioproduktive dhe të detit që nevojiten për të mbështetur stilin e jetës së një personi, duke përfshirë: tokën e nevojshme për prodhimin e ushqimit, depozitimin e mbeturinave dhe absorbimin e karbonit. Gjurma ekologjike, pra, mat kërkesën tonë ndaj natyrës dhe furnizimin që na ofrohet nga natyra. Nga ana e kërkesës, Gjurma ekologjike mat asetet ekologjike që një popullatë e caktuar kërkon për të prodhuar burimet natyrore që konsumon (ushqimin dhe produktet me bazë bimore, blegtorinë dhe produktet e peshkut, drurin dhe produktet e tjera pyjore, hapësirën për infrastrukturën urbane) dhe për të absorbuar mbeturinat e saj, veçanërisht shkarkimet e karbonit. Gjurma ekologjike llogarit përdorimin e gjashtë kategorive të sipërfaqeve produktive: tokë bujqësore, tokë kullosash, bazën e peshkimit, tokën për ndërtim, zonat pyjore, dhe kërkesat e karbonit në tokë. Nga ana e ofertës biokapaciteti i qytetit ose shtetit përfaqëson produktivitetin e aseteve ekologjike (përfshirë tokën bujqësore, kullotat, tokat pyjore, tokat e peshkimit dhe tokën ndërtimore). Këto zona, sidomos nëse mbeten të papërfshira, gjithashtu mund të thithin pjesën më të madhe të mbetjeve që prodhojmë, veçanërisht emetimet tona të dioksidit të karbonit. Gjurma ekologjike mat kërkesën njerëzore mbi biosferë në terma të tokës biologjike produktive (dhe detit) që duhet për të mbështetur burimet që përdorim për jetë dhe për të absorbuar mbeturinat tona. Gjurma ekologjike globale paraqet sasinë bioproduktive të tokës dhe detit në dispozicion të planetit. Ne mund të llogarisim gjurmën tonë duke shtuar: hektarët që duhen që të rrisim ushqimin tonë dhe të kultivojmë kafshët që hamë; hektarët ku vendosen shtëpitë tona për banim; hektarët që merren nga rrugët tona; hektarët që zënë rafineritë e naftës dhe infrastrukturat e tjera energjetike; hektarë të pyjeve që do nevojitet për të absorbuar CO2 e shkarkuar; çdo gjë tjetër që bëjmë e që ka ndikim në ekologjinë e planetit. Biokapaciteti është një mënyrë për t'iu përgjigjur pyetjes: “Sa prej burimeve të rinovueshme janë vënë në dispozicion nga aftësia rigjeneruese e biosferës (prodhohen nga ekosisteme të ndryshme)?”
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Gjurma ekologjike është një metodë për t'iu përgjigjur pyetjes: “Cila është sasia e kapacitetit rigjenerues të biosferës e zënë nga aktivitetet njerëzore?” Pra, është një masë se sa tokë dhe det biologjikisht produktiv një individ, popullatë ose aktivitet kërkon për të prodhuar burimet e ripërtëritshme që konsumon dhe dhe për të absorbuar mbeturinat që prodhon. Biokapaciteti përfaqëson pjesën më të madhe të kapacitetit rigjenerues të biosferës. Është një përmbledhje e prodhimit të ekosistemeve të ndryshme në një zonë të caktuar (p. sh. e tokës së punueshme, kullotave, pyjeve, detit produktiv). Gjithashtu, disa prej tyre mund të përbëhen nga toka të ndërtuara ose të degraduara. Biokapaciteti i tokës rritet në një zonë prodhuese biologjikisht dhe me një produktivitet më të lartë për njësi sipërfaqe (WWF, 2005). Në vitin 2004, Toka kishte 11.4 miliardë hektarë tokë dhe deti biologjikisht produktiv. Kjo korrespondon afërsisht me 1/4 e sipërfaqes së planetit (2.3 miliardë ha ujë oqeani dhe ujë të brendshëm, 1.5 miliardë ha tokë bujqësore, 3.5 miliardë ha tokë kullotash, 3.8 miliardë ha tokë pyjore dhe 0.2 miliardë ha tokë të ndërtuar, FAO 2000). Biokapaciteti varet jo vetëm nga kushtet natyrore, por edhe nga praktikat mbizotëruese të përdorimit të tokës (p.sh. bujqësi, pylltari). Faktori specifik i rendimentit për shtetin përshkruan mospërputhjet midis shteteve në produktivitetin e një lloji toke dhe përparimet teknologjike. Secili shtet dhe secili vit ka grupin e vet të faktorëve të rendimentit. P. sh. në vitin 2002, toka bujqësore gjermane ishte 2.5 herë më shumë produktive se mesatarja e tokës bujqësore botërore10 . Si Gjurma ekologjike, ashtu edhe Biokapaciteti shprehen në hektarë global (gha), globalisht të krahasueshëm, hektarë të standardizuar me produktivitetin mesatar botëror. Një hektar global (gha) është një njësi toke që përmban produktivitetin mesatar të tokës. Eshtë një njësi universale e zonës prodhuese biologjikisht duke përfshirë aftësinë thithëse për mbeturinat. Në vitin 2017, Gjurma ekologjike globale ishte 20.9 miliard ha global (gha) ose 2.8 gha për kokë banori (1gha=1 hektar me aftësi për të prodhuar burime dhe për të absorbuar mbetjet tona). Nga ana tjetër, sipërfaqja totale produktive ose biokapaciteti ishte 12.1 miliard gha ose 1.6 gha/kokë banori11 . Gjurma ekologjike e një shteti është shuma e të gjithë sipërfaqeve (tokë, ara, kullosa, tokë ndërtimore, pyje dhe sipërfaqe ujore) që duhen për të prodhuar ushqim, dru për konsum, hapësira që duhet për infrastructure, si dhe për të absorbuar mbeturinat që gjenerohen kur përdoret energji. Meqë njerëzit konsumojnë burime dhe shërbime ekologjike nga e gjithë bota, atëherë Gjurma ekologjike e njerëzve llogaritet edhe për këto zona pavarësisht se ku janë të vendosura në planet. Për herë të parë Gjurma ekologjike e njerëzimit kapërceu biokapacitetin total të Tokës në vitin 1980 dhe që atëherë ky tejkalim ka ardhur duke u rritur. Në vitin 2005, kur kërkesa e njerëzimit 10 Burimi: https://ec.europa.eu/eurostat/ramon/statmanuals/files/KS-AU-06-001-EN.pdf 11 Burimi: https://data.footprintnetwork.org/?_ga=2.17982137.1223394618.1625636787- 1197711404.1618228574#/countryTrends?cn=5001&type=BCpc,EFCpc (Retrieved 07. 07. 2021)
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj ishte më e madhja që nga viti 1961, kërkesa nga biosfera ishte për 30% më e lartë se ajo që ofrohej respektivisht prodhohej. GjEK Gjurma ekologjike e konsumit = GjEP Gjurma ekologjike e prodhimit + GjeI - GJeE Gjurma ekologjike neto e tregtisë (e eksportit dhe importit) GjEK - tregon konsumin e biokapacitetit nga banorët e një shteti. Përdoret për të llogaritur kërkesën totale vendore për burime dhe shërbime ekologjike. Ajo llogarit të dyja: ekportin e resurseve kombëtare dhe shërbimet ekologjike për shfrytëzim në shtetet e tjera dhe importin e resurseve dhe shërbimet ekologjike për konsum vendor. GjEK është më e përshtatshmja që të ndryshohet nga individët në pikëpamje të sjelljeve të konsumit. GjEP - tregon konsumin e biokapacitetit që rezulton nga proceset e prodhimit brenda një zone gjeografike si shtet apo regjion. GjEP është shuma e të gjitha zonave bioproduktive brenda një shteti, të nevojshme për të mbështetur vjeljen e prodhimeve primare (drithërat, kullosat, toka pyjore dhe baz e peshkut), zona ndërtimore e shtetit (rrugët, fabrikat, qytetet) dhe zona e nevojshme për të absorbuar shkarkimet e karbonit nga të gjitha derivatet fosile të gjeneruara brenda një shteti. GjEP pasqyron GDP që është shuma e vlerave të të gjitha mallrave të prodhuara dhe shërbimeve brenda kufijve të një vendi. GJeI dhe GjEE - tregon shfrytëzimin e biokapacitetit në tragëtinë ndërkombëtare. GjET është në qendër të shfrytëzimit të GjE të tregtisë (GjEI minus GjEE). Nëse GjEE është më e lartë se GjEI, atëherë shteti është eksportues i burimeve të ripërtritshme dhe shërbimeve ekologjike. Por, nëse GjEI është më e lartë se GjEE, atëherë ai shtet është i varur nga burimet e ripërtritshme dhe shërbimet ekologjike të prodhuara jashtë kufijve të vet gjeografikë. Fig. 5. Llogaritja e gjurmës ekologjike të një shteti Gjurma ekologjike totale e një shteti përcaktohet nga popullsia e tij dhe Gjurma ekologjike mesatare e banorëve të tij. Gjurma ekologjike mesatare është funksion i sasisë së mallrave dhe shërbimeve të konsumuara, si dhe burimeve të shfrytëzuara dhe mbeturinave të gjeneruara për prodhimin e tyre. Në nivel global, jjurma ekologjike globale ka filluar të rritet që nga 1961, ndërsa që nga viti 1970 është rritur në mënyrë konstante. Shtetet me të ardhura të ndryshme, sipas kritereve të Bankës Botërore për GDP/kokë banori, kanë kontribut të ndryshëm në biokapacitetin botëror. Këto shtete kategorizohen në ato me të ardhura të larta, mesatare dhe të ulta. Në përgjithësi, vendet me të ardhura të ulta kanë gjurmë ekologjike më të ulët, sesa e kishin më 1961. P. sh., në Afrikë, ku popullsia është trefishuar në 40 vjetët e fundit, biokapaciteti është ulur më shumë se 67% (kur rënia globale ishte 40%) dhe Gjurma ekologjike mesatare ka rënë me 19%. Kjo lidhet me faktin se njerëzit ndajnë të njëjtën sasi biokapaciteti e jo pasi ka rënë produktiviteti i tokës.
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Në vendet me të ardhura mesatare rritja e popullsisë dhe Gjurma ekologjike për person po kontribuojnë në rritjen e kërkesës mbi ekosistemin. Edhe pse disa shtete të kësaj kategorie kanë pasur ngadalësim të rritjes së popullsisë, në total numri i popullsisë së kësaj kategorie është dyfishuar që nga viti 1961, ndërsa Gjurma ekologjike mesatare është rritur me 21%. Në këtë kategori kemi një rritje të dukshme të përdorimit të lëndëve fosile, si dhe produkteve të mishit e qumështit. Shumë nga ekonomitë e këtyre vendeve janë shoqëruar me rritje të industrisë, siç ndodhi edhe me vendet e zhvilluara. P. sh., popullsia e Kinës gjatë viteve 1961-2005 është dyfishuar dhe kjo shkaktoi katërfishimin e gjurmës ekologjike totale të saj si shtet. Rritja e kërkesës mbi biosferën nga vendet me të ardhura të larta, është shkaktuar nga rritja e gjurmës ekologjike për 76% për person gjatë viteve 1961- 2005. Kjo ndodhi kryesisht për shkak të rritjes për 9 herë të komponentit të karbonit në gjurmën e tyre (ajo që njihet si gjurma e karbonit). Ndonëse rritja e gjurmës në vendet me të ardhura të larta ka qenë më e ulët, sesa te kategoritë e tjera, prapë ka bërë që rritja e gjurmës ekologjike totale të jetë 36% më 2005, edhe pse këto vende kanë vetëm 15% të popullatës globale. Është e qartë se në një planet që aktualisht po përjeton pothuajse kolaps ekologjik, rritja e vazhdueshme e popullsisë dhe e gjurmës ekologjike për person është dukshëm një rrugë të paqëndrueshme. Në një ekonomi të globalizuar dhe të ndërvarur, njerëzit gjithnjë e më shumë ërdorin biokapacitetin nga larg vendit të tyre. P. sh., Kina importon dru nga Tanzania, Evropa importon mish nga Brazili e raste tjera, duke e mbështetur kështu konsumin për popullsinë e tyre në biokapacitetin jashtë kufijve të tyre. Biokapaciteti nuk është i shpërndarë njësoj në tërë planetin, kështu që gjysma e biokapacitetit global është e koncentruar në 8 shtete: SHBA, Brazil, Rusi, Kinë, Kanada, Indi, Argjentinë dhe Australi. Në rastin kur Gjurma ekologjike e popullsisë e tejkalon biokapacitetin e rajonit, ai rajon shkon drejt asaj që quhet deficit ekologjik. Kur një shtet e ka gjurmën ekologjike më të madhe se biokapaciteti, d.m.th. se ai shpenzon më shumë burime dhe shërbime, sesa i ofron natyra. 12 Burimi: http://data.footprintnetwork.org/#/ (Qasur me 04. 12. 2018) Tab.3 Gjurma ekologjike dhe biokapciteti i disa shteteve sipas GDP12 Shteti Gjurma ekologjike Biokapaciteti GDP Rezerva/ Deficit Shqipëria 2.0 1.0 4,094 -1.0 Maqedonia 3.1 1.5 5,301 -1.6 Mali i Zi 4.1 3.0 7,845 -0.9 Serbia 2.8 1.4 6,560 -1.4 Gjermania 4.7 1.5 46,917 -3.2 SHBA 8.4 3.1 53,383 -4.9 Kanadaja 8.1 15.0 51,170 +7.1 Emiratet e Bashkuara Arabe 8.9 0.5 46,460 -8.4 Australia 7.3 12.6 56,095 +5.3 Kina 3.7 0.9 7,347 -2.8 Brazili 2.8 12.4 11,022 +9.6 Afrika e Jugut 3.2 1.0 7,467 -2.2 Rusia 5.4 6.9 11,551 +1.5 Bota 2.8 1.6 10,493 -1.2
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Shtetet e tilla quhen borxhlinj ekologjikë. Kërkesa për mallrat dhe shërbimet që vendi dhe deti mund të ofrojnë: fruta dhe perime, mish, peshk, dru, pambuk për veshje dhe thithjen e CO2 tejkalon atë që ekosistemet e rajonit mund ta rinovojnë. Një rajon me deficit ekologjik plotëson kërkesën duke importuar, likuiduar asetet e veta ekologjike (të tilla si mbipeshkimi) dhe/ose emetimi i dioksidit të karbonit në atmosferë. Nëse biokapaciteti i një rajoni e tejkalon gjurmën e vet ekologjike, atëherë ai rajon ka atë që nijihet si rezervë ekologjike. Shtetet e tilla shpenzojnë më pak mallra dhe shërbime, sesa që kanë në dispozicion. Shtetet e tilla quhen kreditorë ekologjikë. Gjurma ekologjike e një shteti apo rajoni përcaktohet nga popullsia dhe modelet e konsumit të tij, si dhe nga biokapaciteti. Tri nga shtetet me biokapacitetin më të lartë (SHBA, Kina dhe India) janë debitorë ekologjikë me gjurmën ekologjike që e kapërcen biokapacitetin e tyre, ndërsa 5 shtetet e tjera janë kreditore. Shtetet krahasohen me terma të biokapacitetit të tyre për person për të treguar nëse biokapaciteti i një vendi është më i madh apo më i vogël se Gjurma ekologjike e tij. Megjithatë numri i shteteve debitore po rritet. Në vitin 1961 biokapaciteti i shumicës së vendeve e kapërcente gjurmën ekologjike të tyre dhe bota kishte rezerva ekologjike neto. Në vitin 2005 shumë vende dhe njerëzimi i tërë u kthyen në debitorë ekologjikë me gjurmë ekologjike më të madhe se biokapaciteti i tyre. Shtetet debitore mund të ruajnë nivelin e tyre të konsumit vetëm nëpëmjet kombinimit të vjeljes së burimeve të tyre më shpejt, sesa niveli i zëvendësimit të tyre ose duke importuar burimet nga vendet e tjera dhe duke përdorur atmosferën globale për hedhjen e gazeve me efekt serrë. Biokapaciteti ndikohet nga faktorët natyrorë dhe antropogjenë. 13 Burimi: https://www.thenaturalstep.de/challenge/ecological-footprint/how-many-planets/ Fig. 6 Sa planetë shtesë nevojiten sipas Gjurmës ekologjike të qytetarëve të disa shteteve? 13 MBIKONSUMI shpie kah BORXHI EKOLOGJIK shpie kah DEGRADIMI EKOLOGJIK shpie kah KOLAPSI EKOLGJIK
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Kreditorët ekologjikë - ku biokapaciteti është më i madh se Gjurma ekologjike për14: Debitorët (borxhlinjtë) ekologjikë - ku Gjurma ekologjike është më e madhe se biokapaciteti për: Fig. 4 Vendet e kategorizuara si debitorë dhe kreditorë ekologjikë Ndryshimet klimatike mund ta ulin biokapacitetin e pyjeve pasi thatësia dhe të nxehtit e rrisin mundësinë e zjarreve dhe të sëmundjeve përcjellëse. Po ashtu, disa praktika bujqësore mund ta reduktojnë biokapacitetin nëpërmjet erozionit të tokës ose salinitetit të rritur. Mbishfrytëzimi dhe dëmtimi i resurseve natyrore mund të rezultojë me humbje të përhershme të shërbimeve të ekosistemeve duke rritur kështu varësinë e shteteve nga importet e burimeve prej vendeve të tjera. Në një botë me shpërndarje të pabarabartë të biokapacitetit dhe resurseve, vendet debitore përballen me rrezikun e shtuar të varësisë nga kapaciteti i vendeve tjera, ndërsa, nga ana tjetër, vendet kreditore i shohin biokapacitetin dhe resurset natyrore si asete që u sigurojnë avantazhe në botën në ndryshim. Kjo shpërndarje sjell pas vetes implikime të mëdha etike dhe politike në menaxhimin e drejtë të resurseve natyrore. Gjurma ekologjike ka përparësitë dhe kufizimet e veta. Përparësitë e saj janë: është një mesazh i qartë për ndikimin tonë në mjedis, e lehtë për t’u llogaritur, si dhe është një bazë e të dhënave. Kufizimet lidhur me të janë: a është sipërfaqja masë e përshtatshme, injoron ndryshimet teknologjike të kohës, burimet natyrore nëntokësore etj. Gjurma jonë ekologjike është e shpërndarë ndërmjet nevojave tona për ushqim, banim, transport dhe konsum. Shpërndarja sipa përqindjeve është paraqitur në Fig. 5. Ushqimi - Pjesa më e madhe, rreth 32% e të gjitha burimeve që ne përdorim, është ushqimi. Rreth 80% e këtyre burimeve përdoren për mish dhe produkte shtazore. Kafshët që mbajmë për prodhimin e ushqimit e tejkalojnë 20 herë peshën e të gjithë vertebrorëve të egër që jetojnë sot. Ato janë një prodhues i madh i gazrave serrë. 14 Burimi: https://data.footprintnetwork.org/?_ga=2.118566537.1223394618.1625636787- 1197711404.1618228574#/
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Një kilogram viçi ka të njëjtën gjurmë ekologjike si të një fluturimi prej 150 km, të prodhimit të 60 kg frutash ose të udhëtuarit 2,400 km me tren. Bujqësia organike llogaritet se e ul gjurmën ekologjike me 25-50%. Banimi - Rreth 29% të Gjurmës ekologjike tonë në e përdorim për banim. Kjo do të thotë jo vetëm zona dhe burimet për të ndërtuar një shtëpi, por 90% është për të gjithë energjinë që ne përdorim në shtëpi për pajisjet elektrike dhe ngrohje. Transporti - përbën rreth 18% të EF-së sonë. Absolutisht, pjesa më e madhe është nga makinat dhe aeroplanët. Një udhëtim me tren ka një gjurmë rreth 20 herë më të vogël se një fluturim dhe rreth 10 herë më të vogël se një udhëtim me makinë në të njëjtën gjatësi. Konsumi - 21% të fundit të burimeve tona i përdorim për konsum (përveç ushqimit). Edhe nëse nuk është pjesa më e madhe, mund të jetë zona ku është më e lehtë për t’u zvogëluar si konsumator, mallrat kanë nevojë për shumë burime (një kompjuter personal ka nevojë për 1.8 tonë lëndë të parë për t’u ndërtuar) dhe shpesh mund të ripërdoren lehtë. Fig. 5 Shpërndarja e Gjurmës ekologjike Tab. 2 Gjurma ekologjike vjetore e një shkolle të mesme (333 nxënës) në Izrael (Gottleib et. al. 2011) Përshkrimi gha % Energjia elektrike shpreh emetimet e CO2 që rezultojnë nga gjenerimin e energjisë elektrike të konsumuar nga shkolla. Të dhënat konvertohen në sipërfaqen e tokës së nevojshme për thithjen e CO2. (gha/kWh) 113 35 Transporti shpreh emetimet e CO2 gjatë udhëtimit. Llogaritja kombinon distancën në të cilën kalon secili nxënës deri te shkolla dhe kthimi në shtëpi, numri i ditëve gjatë periudhës së mësimit dhe mënyra e transportimit. 8 25 Ushqimi Ushqimi i konsumuar nga nxënësit është nga dy burime kryesore: shtëpia dhe byfeja e shkollës. Gjurma ekologjike (gha/kg/vit) për secilën kategori të ushqimi përbëhet nga dy pjesë kryesore. Së pari, zona (në gha) e tokës energjetike e nevojshme për të thithur CO2 të emetuar gjatë rritjes dhe përpunimi i ushqimit; e dyta është sipërfaqja e përgjithshme e kullosave ose tokës bimore të nevojshme për të prodhuar 1 kg ushqim. 120 38 Materialet Përfshijnë tri lloje: letër, shishe plastike dhe kanaçe alumini. Gjurma ekologjike për letër përfaqëson dy lloje të tokës: toka pyjore e nevojshme për të prodhuar fibra celuloze, dhe toka energjetike e nevojshme për të thithur CO2 të gjeneruar nga energjia e përdorur për të prodhuar letrën. Gjurma ekologjike e shisheve plastike dhe kanaçeve të aluminit llogariet si energjia e nevojshme për të prodhuar artikuj për sa i përket tokës së nevojshme për të absorbuar emetimet CO2 62 19 Gjurma ekologjike totale e shkollës 320 100
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Fig. 6 Gjurma ekologjike, biokapaciteti dhe deficiti ekologjik15 Një nga pikat e forta të Gjurmës ekologjike është aftësia për të komunikuar në mënyrë efektive nocionin se çdo shoqëri varet nga mallrat dhe shërbimet ekologjike që mund të jenë përtej biokapacitetit lokal dhe se ne varemi nga kapaciteti bartës i ekosistemeve që mund të jenë në anën tjetër të botës. Ndërsa një pjesë e Gjurmës ekologjike e çdo popullate është në burime lokale, shpërndarja e pabarabartë e popullsisë globale dhe burimeve natyrore të kombinuara me rritjen ekonomike, proceset e integrimit ekonomik (d.m.th. globalizimi) dhe rritja e tregtisë ndërkombëtare nënkuptojnë se Gjurma ekologjike e çdo shoqërie është gjithnjë e më shumë përtej ekosistemeve të kufijve të saj (Gotelib et al. 2011). DITA E TEJKALIMIT TË TOKËS 16 Koncepti i Ditës së Tejkalimit është i lidhur ngushtë me gjurmën ekologjike. Në vitin 2003 u krijua Global Footprint Network që jep informacion dhe të dhëna periodike mbi gjurmën ekologjike (kërkesa jonë për resurset), biokapacitetin e Tokës (zonat tokësore biologjikisht produktive të planetit - furnizimi me burime natyrore) dhe Tejkalimin. Dita e Tejkalimit të Tokës shënon datën brenda vitit kur ne (i gjithë njerëzimi) kemi shpenzuar resurset natyrore që planeti ynë mund të prodhojë apo të regjeneroj brenda atij viti. Praktikisht, ajo që përdorim që nga ajo ditë, është në kurriz të gjeneratave të ardhshme (ata do të kenë më pak burime për t'u përdorur, ne po e zbrazim planetin tonë prej burimeve të tij). Dita e Tejkalimit të Tokës është më shumë një vlerësim, jo një 15 Burimi: https://www.overshootday.org/content/uploads/2021/06/Earth-Overshoot-Day-2021-NowcastReport.pdf 16 Burimi: https://www.overshootday.org
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj datë e saktë. Nuk është e mundur të përcaktohet me saktësi 100 % ditën kur ne godasim buxhetin tonë ekologjik. Gjithashtu secili shtet ka datën e vet të tejkalimit, varësisht prej gjurmës ekologjike dhe biokapacitetit të vet. (Biokapaciteti i planetit – Gjurma ekologjike e njerëzimit) x 365= Dita e Tejkalimit të Tokës Para viteve '70 Gjurma ekologjike ishte më e ulët, sesa biokapaciteti i Tokës, që do të thotë se nuk ka pasur tejkalim. Që atëherë, “oreksi” ynë për burimet është rritur shumë dhe tejkalimi është rritur gjithnjë e më shumë. Rritja e tejkalimit nënkupton që data kur njerëzimi shpenzon atë që natyra prodhon për një vit, shkon duke u larguar gjithnjë e më shumë nga fundi i vitit kalendarik (Figura 7). Në terma të tjerë, ne i konsumojmë burimet në secilin vit më herët, sesa që planeti Tokë është në gjendje t’i rigjenerojë ato. Siç shihet në Fig. 7, në vitet ‘90, Dita e Tejkalimit ende ishte në dhjetor; në vitin 2000 ajo ra në fillim të nëntorit; në vitin 2010 në fund të gushtit. Në vitin 2021, Dita e Tejkalimit ishte data 29 korrik. Jeta e balancuar brenda resurseve të planetit tonë nuk është e pamundshme. Ekzistojnë mjaft zgjidhje, në pesë fushat kryesore, për përmirësimin e qëndrueshmërisë: planeti, qytetet, energjia, ushqimi dhe popullsia. Disa nga to janë dhënë në Tabelën 4. Figura 7. Evoluimi i “shkurtimit” të Ditës së Tejkalimit (Earth Overshoot Day) 1987-2016 Burimi: LT Economy on Global Footprint Network
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Tab. 4. Disa masa për lëvizjen e ditës së tejkalimit Planeti17 Ripyllëzimi i 350 milionë hektarëve në planet do ta zhvendoste datën e Ditës së Tejkalimit 8 ditë. Qytetet18 Nëse zvogëlojmë Gjurmën tonë nga ngasja me 50% në të gjithë botën dhe supozojmë se 1/3 e kilometrave të makinave zëvendësohet nga transporti publik dhe pjesa tjetër me biçikletë dhe ecje, Dita e Mbikëqyrjes së Tokës do të kthehej 13 ditë mbrapa. Energjia19 Reduktimi i përbërësit të karbonit të Gjurmën ekologjike të njerëzimit me 50% do ta lëvizte Ditën e Tejkalimit të Tokës me 93 ditë, ose më shumë se 3 muaj. Teknologjitë ekzistuese për ndërtesa, proceset industriale dhe prodhimi i energjisë elektrike mund ta lëvizin Ditën e Tejkalimit të paktën 21 ditë, pa ndonjë humbje të produktivitetit ose komoditetit. Ushqimi20 Nëse do ta zvogëlonim konsumin global të mishit me 50% dhe t’i zëvendësonim këto kalori nëpërmjet dietës vegjetariane, ne do ta zhvendosnim Ditën e Tejkalimit për 17 ditë (përfshirë 10 ditë nga zvogëlimi i emetimeve të metanit). Nëse do t’i përgjysmonim mbeturinat e ushqimit në të gjithë botën, ne do ta zhvendosnim Ditën e Mbikëqyrjes për 13 ditë. Popullsia21 Nëse çdo familje do të kishte një fëmijë më pak dhe amësia do të shtyhej për dy vjet, deri në vitin 2050 ne do ta zhvendosnim Ditën e Tejkalimit për 49 ditë. Nëse secila nënë do të kishte mesatarisht 1.8 fëmijë (krahasuar me 2.3 sa ka aktualisht), dhe amësia do të shtyhej me 2 vjet, ne do të kishim 7.7 miliardë njerëz. Duke supozuar se Gjurma ekologjike për kokë banori qëndron në nivelin 2020 (2.47 gha për person), ndryshimi në 2050 do të ishte 49 ditë. A duhet të diskutohet popullsia në këtë kontekst? - pyetje për debat. GJURMA E UJIT (WATER FOOTPRINT) Burimet e ujërave të ëmbla të Tokës i nënshtrohen presionit në rritje në formën e përdorimit të ujit për konsum dhe ndotjen e tij (Postel, 2000). Deri kohët e fundit, çështjet e disponueshmërisë, shfrytëzimit të ujërave të ëmbla dhe menaxhimit janë adresuar në një shkallë lokale, kombëtare dhe të pellgut lumor. Fakti që burimet e ujërave të ëmbla u nënshtrohen ndryshimeve globale dhe globalizimit, ka bërë që një numër studiuesish të argumentojnë për rëndësinë e vendosjes së çështjeve të ujërave të ëmbla në një kontekst global. Gjurma e ujit është masa e përvetësimit të njerëzimit të ujit të freskët në vëllimet e ujit të konsumuar dhe /ose të ndotur. Gjurma e ujit mat sasinë e ujit të përdorur për të prodhuar secilin nga mallrat dhe shërbimet që përdorim. Gjurma e ujit mund të matet: - për një proces të vetëm, siç p.sh. rritja e grurit, - për një produkt, siç është një bluzë, - për karburantin me të cilin mbushim veturën tonë, - për një kompani të tërë multinacionale (Coca-cola). 17Burimi: https://www.overshootday.org/solutions/planet/ 18 Burimi:https://www.overshootday.org/solutions/cities/ 19 Burimi:https://www.overshootday.org/solutions/energy/ 20 Burimi:https://www.overshootday.org/solutions/food/ 21 Burimi:https://www.overshootday.org/solutions/population/
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Gjurma e ujit mund të na tregojë gjithashtu se sa ujë po konsumohet nga një vend i caktuar, ose globalisht në një pellg lumor specific, ose nga një ujëmbajtës. Gjurma e konsumit të ujit të një shteti është vëllimi total i ujit të përdorur globalisht për prodhimin e mallrave dhe shërbimeve për konsum nga banorët e tij. Ajo përfshin ujin e marr nga lumenjtë, liqenet, ujërat sipërfaqësore dhe nëntokësore, të cilat përdoren në bujqësi, industri dhe amvisni shtëpiake, si dhe uji nga shiu që shërben për rritjen e bimëve bujqësore. Gjurma e ujit është analoge me gjurmën ekologjike; ndërsa Gjurma ekologjike llogarit sipërfaqen totale të hapësirës produktive për prodhimin e mallrave dhe shërbimeve që konsumohen nga një popullësi e caktuar, Gjurma e ujit llogarit vëllimin e ujit që duhet për të prodhuar të njëjtat mallra dhe shërbime. Gjurma mesatare globale e ujit është 1,240 m3 /kokë banori/vit. Katër faktorët e drejtpërdrejt që përcaktojnë gjurmën e ujit të një vendi janë: vëllimi i konsumit (i lidhur me të ardhurat kombëtare bruto); modeli i konsumit (p.sh. konsumi i lartë kundrejt konsumit të ulët të mishit); klima (kushtet e rritjes); dhe praktika bujqësore (efikasiteti i përdorimit të ujit) (Hoekstra & Chapagain, 2007). Rreth 91% e gjurmës së ujit lidhet me konsumin për produktet bujqësore, 5% me konsumin për mallra industriale dhe 4% për përdorimin e ujit në familje. Gjurma e konsumit të ujit për një një shtet (në m3 /vit) llogaritet duke ia shtuar gjurmës direkte të ujit të konsumuar edhe dy përbërës indirektë të gjurmës së ujit: Kakulimi i gjurmës ujore të konsumit22 WFkonsum= WF konsum direkt + WFkonsum indirekt (mallrat bujqësore) + WFkonsum indirekt (mallrat industriale) Gjurma e ujit na lejon t'i përgjigjemi një game të gjerë pyetjesh për kompanitë, qeveritë dhe individët si p. sh.: Ku është varësia e ujit në operacionet apo zinxhirin e furnizimit të kompanisë sime? Cilat janë rregulloret që i mbrojnë burimet tona ujore? Sa janë të sigurta furnizimet tona të ushqimit apo energjisë? A mund të bëj diçka për ta zvogëluar gjurmën time të ujit dhe për të ndihmuar të menaxhojmë ujin si për njerëzit, ashtu edhe për natyrën? Gjurma totale e ujit të një vendi përbëhet nga dy komponentë: Gjurma ujore e brendshme - përfaqëson vëllimin e ujit të nevojshëm për rritjen dhe sigurimin e mallrave dhe shërbimeve që prodhohen, por edhe konsumohen brenda vendit. Gjurma ujore e jashtme - rezulton në konsumin e mallrave të importuara ose ujit që përdoret në vendet nga vijnë mallrat e importuara. Gjurma ujore botërore e jashtme përbën 16% të gjurmës mesatare botërore për person (edhe pse kjo variron brenda dhe midis vendeve të ndryshme). Ndikimi i gjurmës ujore varet nga nga fakti se ku dhe kur është nxjerrë uji. 22 Exploring methods to assess the value of water: A case study on the Zambezi basin. A.K. Chapagain February 2000 "Interesi për Gjurmën e ujit është i rrënjosur në njohjen që ndikimet njerëzore në sistemet e ujërave të ëmbla në fund të fundit mund të lidhen me konsumin njerëzor dhe se çështjet si mungesa dhe ndotja e ujit mund të kuptohen dhe të adresohen më mirë duke marrë parasysh zinxhirët e prodhimit dhe furnizimit si një e tërë” (Arjen Y. Hoekstra, krijuesi i konceptit të Gjurmës së ujit).
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Përdorimi i ujit në një zonë ku ai ndodhet në sasi të bollshme nuk ka efekte negative në shoqëri dhe mjedis, ndërsa në një zone ku ka mungesë të ujit, përdorimi i të njëjtës sasi mund të ketë implikime dhe pasoja negative që mund të rezultojnë me tharjen e lumenjve, shkatërrimin e ekosistemeve dhe humbjen e biodiversitetit. Brenda një vendi uji nevojitet për prodhimin e mallrave dhe shërbimeve, të cilat konsumohen brenda vendit ose eksportohen. Gjurma e ujit të prodhimit llogarit gjithë ujin e përdorur për qëllime shtëpiake, industriale ose bujqësore në vend pavarësisht se ku konsumohen produktet. Gjurma e tillë e ujit përbëhet nga tri tipe përdorimesh: gjurma e gjelbër, gjurma e kaltër dhe gjurma hiri e ujit. Disa fakte dhe shifra: Prodhimi i 1kg të mishit të viçit kërkon afërsisht 15,000 litra ujë (prej të cilave 93% të gjelbër, 4% të kaltër, 3% hiri). Ekziston një ndryshim i madh rreth kësaj mesatareje globale. Gjurma e saktë e një kg mishi të viçit varet edhe nga faktorë të tjerë si lloji i sistemit të prodhimit dhe përbërja e origjina e ushqimit të lopës23 . Gjurma e ujit për një hamburger soje (150 gr.) të prodhuar në Holandë është rreth 160 litra. Një hamburger viçi nga i njëjti vend kushton mesatarisht rreth 1,000 litra24 . Gjurma e ujit të konsumit kinez është rreth 1,070 m3 /vit për kokë banori. Rreth 10% e gjurmës së ujit kinez bie jashtë Kinës25 . Japonia, me një gjurmë prej 1,380 m3 /vit për kokë banori, ka rreth 77% të gjurmës së saj totale të ujit jashtë kufijve të vendit. Gjurma e ujit të qytetarëve amerikanë është 2,840 m3 /vit për kokë banori. Rreth 20% e kësaj gjurme uji është e jashtme. Gjurma më e madhe e ujit të jashtëm të konsumit amerikan qëndron në pellgun e lumit Yangtze, Kinë. Gjurma globale ujore e njerëzimit për periudhën 1996-2005 ishte 9,087 miliard m3 në vit (nga të cilat 74% e gjelbër, 11% e kaltër, 15% hiri). Prodhimi bujqësor kontribuon me 92% në gjurmën totale. Mungesa e ujit prek mbi 2.7 miliardë njerëz për të paktën një muaj në vit. Gjurma e ujit të prodhimit tregon për presionin apo stresin mbi burimet ujore të një vendi. Stresi 23 Burimi: https://www.waterfootprint.org/media/downloads/Report49-WaterFootprintSoy.pdf 24 Burimi: https://waterfootprint.org/media/downloads/Report-48-WaterFootprint-AnimalProducts-Vol1.pdf 25 Burimi: https://waterfootprint.org/media/downloads/Report50-NationalWaterFootprints-Vol1.pdf Gjurma e gjelbër e ujit është vëllimi i ujit të shiut që bie në tokë dhe atij që evaporohet nga fushat e mbjella. Thënë më gjerësisht, është uji nga reshjet që ruhet në zonën rrënjësore të tokës dhe avullohet, transpirohet ose inkorporohet nga bimët. Ky ujë është veçanërisht i rëndësishëm për produktet bujqësore, hortikulturore dhe ato pyjore. Gjurma e kaltër e ujit është vëllimi i ujit të pijshëm i marrë nga trupat ujorë (që është përdorur, por nuk është kthyer). Pra, është uji që është merret nga burimet ujore sipërfaqësore ose nëntokësore dhe është avulluar, përfshirë në një produkt, është marrë nga një trup uji dhe është kthyer në një tjetër ose është kthyer në një kohë tjetër. Ujitja në bujqësi, industria dhe përdorimi i brendshëm i ujit mund të kenë secili një gjurmë të kaltër uji. Gjurma e ujit ngjyrë hiri është vëllimi i ujit të ndotur si rezultat i proceseve të prodhimit. Është sasia e ujit të freskët që kërkohet për të asimiluar ndotësit për të përmbushur standardet specifike të cilësisë së ujit. Kjo konsideron ndotjen nga burimi i pikave të shkarkuara në një burim uji të ëmbël direkt nëpërmjet një tubi ose indirekt nëpërmjet rrjedhjeve ose rrjedhjeve nga toka, sipërfaqet e papërshkueshme nga uji ose burime të tjera.
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj në burimet e kaltra ujore llogaritet në bazë vjetore si një raport mes gjurmës totale ujore të prodhimit minus komponentin e gjelbër të burimeve totale ujore të rinovueshme dhe të disponueshme në një vend. Rreth 50 vende në botë tashmë e kanë gjendjen mestare dhe të ashpër të stresit ujor në baza vjetore, ndërsa shumë vende e kanë përjetuar atë në baza stinore. Në vende të tjera presioni vjetor mbi ujin e kaltër është i vogël dhe kjo tregon se ekziston një potencial për ta rritur prodhimin bujqësor nëpërmjet ujitjes më të mirë. Globalisht numri i njerzëve të ndikuar nga mungesa absolute ose sezonale e ujit po rritet shumë shpejt, për shkak të ndryshimeve klimatike dhe rritjes së kërkesës për konsum. A e dini se: Gjurma e ujit të prodhimit të një hamburgeri të zakonshëm është 2,532 litra, ku pjesën më të madhe e merr mishi i hamburgerit (përvec bukës, perimeve, mëlmesave, keçapit, majonezit etj.). Një porcion sallatë (domate, tranguj, lakër etj.) ka gjurmën e ujit 80 litra. Një bluzë e prodhuar nga pambuku ka gjurmën e ujit të përafërt me një hamburger, përkatësisht 2,494 litra.)26 . Figura 8. Gjurma e ujit për disa nga produktet bazë të ushqimit ditor. Burimi: www.waterfootprint.org Në këtë kontekst kuptimi i ndikimit që prodhimi i ushqimeve ka mbi burimet ujore është krucial për të siguruar ujin e duhur për njerëzit dhe ekosistemin. 26 Burimi: https://www.watercalculator.org/wp-content/uploads/2019/06/WFC_WF_List.pdf
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj GJURMA E KARBONIT Gjurma e karbonit është bërë një term dhe koncept i përdorur gjerësisht në debatin publik mbi përgjegjësinë dhe veprimin kundër kërcënimit global të ndryshimeve klimatike. Gjurma e karbonit pati një rritje të jashtëzakonshme publike gjatë viteve të fundit dhe tani është një sintagmë e përdorur gjerësisht nga mediat, qeveritë dhe bizneset në botë (Wiedeman & Minx, 2008). Por, çfarë saktësisht është një “gjurmë karboni”? Megjithëse është i kudondodhur, përkufizimi i këtij termi nuk duket të jetë i kënaqshëm dhe ka ende paqartësi se çfarë do të thotë në të vërtetë matja dhe cila njësi matëse të përdoret. Ndërsa, vetë termi ka rrënjët në termin e gjurmës ekologjike (Wackernagel, 1996), baza e përbashkët është se “gjurma e karbonit paraqet një sasi të caktuar të emisioneve të gazta që janë relevante për ndryshime klimatike dhe shoqërohet me prodhimin njerëzor ose aktivitetet e konsumit”. Gjurma e karbonit para 150 vjetësh ishte afë 0, ndërsa sot përbën 57% të Gjurmës ekologjike të njerëzimit. Përkufizimi më i thjeshtë i Gjurmës së karbonit është se ajo paraqet sasinë totale të gazeve serrë të prodhuara nga aktivitetet e ndryshme njerëzore brenda një afati të caktuar kohor. Sipas ETAP (2007) "Gjurma e karbonit është një masë e ndikimit që kanë aktivitetet njerëzore në mjedis në terma të sasisë së gazrave serrë të prodhuara, të matura në tonë CO2". Ndërsa, CarbonTrust e definon Gjurmën e karbonit si “një teknikë për identifikimin dhe matjen e emisioneve individuale të gazeve serrë nga çdo aktivitet brenda një hapi të procesit të zinxhirit të furnizimit dhe kornizë për t’ia atribuar këto secilit produkt dalës (gjurma e karbonit të produktit)”. Por, këtu përfundon e përbashkëta. Nuk ka konsensus si të matet ose si të cilësohet Gjurma e karbonit. Spektri i përkufizimeve lëviz që nga emitimet direkte të CO2, cikli i plotë jetësor i shkarkimeve të gazeve serrë, e derise sa njësitë matëse janë të qarta. Pyetjet që bëhen më së shpeshti janë: - A duhet të përfshijë Gjurma e karbonit vetëm emetimet e CO2 apo edhe emetimet e tjera të gazeve serrë, si p.sh. metani? - A duhet të kufizohet Gjurma e karbonit vetëm në gazet me bazë karbonin apo mund të përfshijë edhe substanca që nuk kanë karbon në molekulën e tyre, p. sh., N2O një tjetër gaz serrë i fuqishëm? Dikush shkon aq larg, sa të pyesë nëse Gjurma e karbonit duhet të kufizohet në potencialin e ngrohjes së të gjitha gazeve serrë. Pas të gjithave, ka emisione të gazta ma bazë karboni si monoksid karboni (CO) dhe të rëndësishme për mjedisin dhe shëndetin. Për më tepër, CO mund të shndërrohet në CO2 nëpërmjet proceseve kimike në atmosferë. Gjithashtu, diskutohet nëse matja e Gjurmës së karbonit duhet të përfshijë të gjitha burimet e emisioneve, përfshirë edhe 27 Burimi: https://mahb.stanford.edu/blog/carbon-footprint Fig.9 Burimet mesatare prej nga vijnë shkarkimet e karbonit për një person27 Transporti, 28% Blerjet e produkteve, 26% Ngrohja dhe ftohja e shtëpisë, 17% Energjia tjetër në shtëpi, 15% Ushqimi, 14%
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj ato që nuk rrjedhin nga karburantet fosile, p. sh., emetimet e CO2 nga tokat? Gjurma mesatare e karbonit për kokë banori është 4.78 CO2 /vit28 . Një çështje shumë e rëndësishme është nëse Gjurma e karbonit duhet të përfshijë edhe emisionet indirekte të përfshira në proceset në rrjedhën e sipërme të prodhimit ose nëse është e mjaftueshme për të parë vetëm në emitimet e drejtpërdrejta të produktit, procesit ose personit në shqyrtim. Me fjalë të tjera, a duhet që gjurmë të karbonit të reflektojnë të gjitha ndikimet e ciklit jetësor të mallrave dhe shërbimeve të shfrytëzuara? Nëse po, ku duhet të kufizohet dhe si mund të bëhen sasiore këto ndikime? Së fundi, termi "gjurmë" duket se sugjeron një matje (shprehje) në njësitë bazë të zonës. Në fund të fundit, një shprehje e afërt gjuhësore e gjurmës ekologjike shprehet (matet) në hektarë ose “hektarë globalë”. Kjo çështje, megjithatë, ka implikime edhe më të gjera dhe ajo shkon poshtë për vendimin nëse Gjurma e karbonit të jetë një tregues i vetëm “i presionit”, që shpreh sasinë e emisioneve të karbonit (matur p. sh. në ton), ose nëse ajo duhet të tregojë një impakt (mesatar), kuantifikuar në tonë ekuivalentë CO2 (t CO2-eq.), nëse ndikimi është potenciali i ngrohjes globale ose “përvetësimi i tokës” është në një zonë të bazuar ndikimi. Widman dhe Minx më 2008 propozuan përkufizimin e termit “gjurmë të karbonit”: “Gjurma e karbonit është matja e sasisë ekskluzive totale të emisioneve të dioksidit të karbonit që janë shkaktuar direkt dhe indirekt nga një aktivitet ose që është akumuluar gjatë jetës në fazat e një produkti” (Wiedeman & Minx, 2008). Kjo përfshin aktivitetet e individëve/popullatave, qeveritë, kompanitë, organizatat, proceset, sektorët e industrisë etj. Produktet përfshijnë mallrat e shërbimet. Në çdo rast, të gjitha emisionet direkte (në vend, të brendshme) dhe indirekte (jashtë zonës, të jashtme, në rrjedhën e sipërme) duhet të merren parasysh. Përkufizimi gjithashtu nuk përmbushet nga shprehja Gjurma e karbonit si një tregues i bazuar në zonë. “Sasia totale” e CO2 matet fizikisht me njësi mase (kg., t., etj.,) dhe kështu asnjë konvertim në një njësi zone (ha, m2 , km2 etj.). Shndërrimi në një zonë të tokës do të duhej të ishte bazuar në një varg supozimesh të ndryshme dhe do të rriste pasiguritë dhe gabimet që lidhen me një vlerësim të caktuar për gjurmën. Për këtë arsye, kontabilistët ekologjikë përpiqen të shmangin konvertimet dhe përpjekjet e panevojshme për të shprehur ndonjë fenomen në njësinë matëse më të përshtatshme. 28 Burimi: https://www.worldometers.info/co2-emissions/co2-emissions-per-capita/ 29 Burimi: https://www.carbonfootprint.com/energyconsumption.html Pajisjet shtëpiake që i ndikojnë më së shumti në Gjurmën e karbonit29: Pajisja Shpenzimi energjetik Përdorimi mesatar Kg CO2/vit EURO Poçi elektrik klasik 100 W 4 orë/ditë 63 Poçi elektrik ekonomik 18 W 4 orë/ditë 11 Mikrovala 0.945 kWh për 1 përdorim 96 39 Lavatriqja 0.68 kWh në 40oC 187 51 Çajniku (vluesi i ujit) 0.11 kWh për 1 litër 1542 73 Furra elektrike 1.52 kWh për 1 përdorim 135 38 Pllaka elektrike 0.71 kWh për 1 përdorim 424 129 Enëlarësja (në 65oC) 1.44 kWh për 1 përdorim 135 84 Frigoriferi 206 KWh/vit 24 orë/ditë 116
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Duke ndjekur këtë arsyetim, një matje bazuar në njësi sipërfaqeje nuk duket e përshtatshme, ndaj preferohet matja në ton të dioksidit të karbonit (tCO2) 30. Burimet e emitimeve të gjurmës së karbonit janë direkte dhe indirekte. Emetimet e drejtpërdrejta apo direkte ndodhin nëpërmjet ngrohjes dhe përdorimit të veturave. Emetimet e tërthorta apo indirekte janë emetimet që ndodhin gjatë gjenerimit të energjisë elektrike, prodhimit të mallrave dhe shërbimeve (qofshin ato që prodhohen brenda ose jashtë vendit). Një familje 4 anëtarëshe, shkarkon 10t CO2 /vit. Emetimet indirekte përbëjnë 70% të të CO2 për familje. Transporti (vetura private, aviacioni dhe transportit publik) përbën 28% të emetimeve totale. Përdorimi i energjisë elektrike në shtëpi dhe përdorimi e karburanteve për ngrohjen e hapësirës dhe ujit në shtëpi përbëjnë gati 1/3 e shkarkimeve direkte. Energjia - Gjurma e karbonit nga energjia varet nga lokacioni se ku jetoni (sa larg nga gjeneruesi i energjisë) dhe lloji i burimeve energjetike nga të cilat furnizoheni. Pa dyshim, burimi më i madh është karboni që vjen nga djegia dhe derivatet fosile. Qymyri, nafta e papërpunuar dhe gazi natyror konsiderohen të gjitha lëndë djegëse fosile, sepse janë formuar nga mbetjet e fosilizuara, të varrosura të bimëve dhe kafshëve që kanë jetuar miliona vjet më parë. Për shkak të origjinës së tyre, lëndët djegëse fosile kanë një përmbajtje të lartë të karbonit. Për më shumë se një shekull, djegia e lëndëve djegëse fosile ka gjeneruar pjesën më të madhe të energjisë së nevojshme për të vozitur makinat tona, për të furnizuar me energji bizneset tona dhe për të ndriçuar e për të ngrohur shtëpitë tona. Edhe sot, nafta, qymyri dhe gazi sigurojnë rreth 80 % të nevojave tona për energji31 . Transporti dhe fluturimet - Kur nafta dhe benzina digjen për të shtyrë veturën tonë, karboni i djegur në to bashkohet me oksigjenin në ajër për të formuar CO2. Për shkak se oksigjeni shton peshë, CO2 i sapoformuar peshon më shumë, sesa karburanti origjinal i djegur. Ende nuk ka një metodologji të dakorduar dhe të miratuar ndërkombëtarisht për llogaritjen e CO2 nga aviacioni. Kjo pasi pjesa më e madhe e pasigurisë vjen nga fakti që shkarkimet në lartësi mund të prodhojnë një numër reaksionesh kimike në atmosferë, ku secila ka efekte të ngrohjes globale. 30 Burimi: https://www.carbonfootprint.com/calculator.aspx 31 Burimi: https://www.nrdc.org/stories/fossil-fuels-dirty-facts Studimi për Gjurmën e karbonit në shkollat e Mbretërisë së Bashkuar (GAP et al. 2006) vlerëson se të gjitha shkollat e Mbretërisë së Bashkuar kishin një gjurmë karboni prej 9.2 milionë tonë CO2 në 2001, që paraqesin 1.3% të emetimeve totale të Mbretërisë së Bashkuar. Vetëm rreth 26% e kësaj GjC totale mund t'u atribuohet emisioneve në vend (nga ngrohja e lokaleve), ndërsa 3/4 e tjerë janë burimet indirekte të emisioneve, të tilla si energjia elektrike (22%), transporti shkollor (14%), transporti tjetër (6%), kimikatet (5%), mobilje (5%), letër (4%), të tjera produkte të prodhuara (14%), miniera dhe gurore (2%) dhe produkte dhe shërbime të tjera (3%) (Gap, SEI & Eco-Logica, 2006). Resursi Shkarkime e CO2 Ligniti 0.99 gCO2/kWh Nafta 0.80 gCO2/kWh Gazi natyror 0.55 gCO2/kWh Vëllimi (l) CO2 i shkarkuar Nafta (dizel) 1 2.64 Benzina 1 2.34 Kerozina 1 2.58
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj Gazet me efekt serrë në lartësi kanë efekt më të madh ngrohës krahasuar me emetimet në nivelin e tokës. Shkencëtarët sugjerojnë një shumëfishim nga 1.2-2.7 për gazet me efekt serrë të shkarkuara në lartësi të madhe në krahasim me ato në nivelin e tokës. Kalkulimet për pasagjer në llogaritjen e GjC nga fluturimet varen nga shumë faktorë, si: tipi i aeroplanit dhe motorit të tij, kushtet klimatike të fluturimit, distanca e kaluar, ngarkesa e avionit etj. Uji - Përdorimi i energjisë (sinonim i emetimeve të karbonit) në sistemin e ujit përbëhet nga: 1. Burimi i ujit - nxjerrja dhe bartja e ujit: energjia për devijimin e lumenjve ose pompimin nga ujërat nëntokësore, dhe transportin e ujit duke pompuar në rezervuarë ose nëpërmjet tubacioneve transferuese në objektet e trajtimit të ujit. 2. Trajtimi i ujit - energjia për të pompuar dhe përpunuar ujin sipas standardeve të ujit të pijshëm, me sasinë e energjisë së kërkuar në varësi të cilësisë së burimit të ujit. Uji i marrë nga lumenjtë që kanë shkarkime të ujërave të ndotura në rrjedhën e sipërme mund të kërkojë trajtim të thellë, ndërsa ujërat nëntokësore shpesh janë me cilësi të lartë dhe kërkojnë trajtim minimal. 3. Shpërndarja e ujit - energjia për të pompuar ujin deri te familjet dhe bizneset. 4. Uji në shtëpi - energjia për të pompuar, ngrohja e ujit dhe proceset e tjera. 5. Trajtimi i ujërave të ndotura - energjia për të mbledhur, pompuar, ajrosur dhe proceset e tjera përbërëse për trajtimin përfundimtar të ujërave të zeza. Trajtimi i ujërave të ndotura tregohet si një përbërës i furnizimit me ujë, si rritje e furnizimit me ujë. Në Mbretërinë e Bashkuar llogaritet se për një litër ujë të pijshëm shkarkohet 0.29g CO2, ndërsa kësaj i shtohet edhe 0.41g CO2 për trajtimin e ujërave të zeza. Në total del se 1 litër ujë që shfrytëzohet e më pas trajtohet pas përdorimit, Gjurmën e karbonit e ka 70g CO2 32 . Ushqimi- përbën rreth 26% të shkarkimeve të gazeve me efektin serrëprej të cilave 31% nga bagëtia dhe peshkimi, 27% nga prodhimi i drithërave, 24% nga përdorimi i tokës dhe 18% nga zinxhiri furnizues (procesimi, paketimi, transporti, deponimi dhe shitja). Për prodhimin e 1kg mish qengji duhen rreth 370m2 tokë, për 1kg mish gjedhi 326 m2 , pëderisa 32Burimi: https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/291728/scho 0708bofv-e-e.pdf 0.1 gCO2 •Burimi i ujit, nxjerrja dhe bartja 0.3 gCO2 •Trajtimi i ujit 0.2 gCO2 •Distribuimi i ujit 0.22 gCO2 •Uji në shtëpi 0.41 gCO2 •Trajtimi i ujërave të ndotura Sa CO2 shkarkohet për fluturimin tuaj PrishtinëVjenë? Modeli Airbus A319 Fluturimi i parë 1995 Shpenzimet 2.95 l/ulëse/100km Ulëse 124 Distanca PRN-VIE 734 km CO2 i shkarkuar 56 kg/ulëse Si ta ulni Gjurmën e karbonit në ushqim? Hani ushqime bimore; Gatuani në shtëpi; Hani ushqime organike; Ruajeni ujin; Blini mençur; Blini ushqime lokale; Ripërdorni dhe ricikloni; Rriteni ushqimin tuaj.
Edukimi për zhvillim të qëndrueshëm Dr. Zeqir Veselaj për 1kg grurë duhen një sipërfaqe prej 3.85m2 tokë, oriz: 2.8m2 , patate: 0.88m2 , domate: 0.8m2 dhe mollë 0.63m2 33 . Gjurma e karbonit e ushqimit përbëhet nga shkarkimet e CO2 që vijnë nga tri burime kryesore: prodhimi, transporti dhe mbetjet e ushqimit. Ndërkohë, shkarkimet e CO2 ndodhin në pikat e procesit duke filluar që në fermën bujqësore, fabrikën ushqimore, gjatë transportit të ushqimit, shitjes dhe në shtëpi (përgatitja deri te mbetjet). Sa më shumë ushqi të prodhuar lokalisht, e zvogëloni Gjurmën e karbonit. 33 Burimi: https://ourworldindata.org/environmental-impacts-of-food Figura 9. Gjurma e karbonit për disa nga ushqimet kryesore dhe ekuivalenti i saj si kilometra të veturës 39.2 27 13.5 12.1 10.9 6.9 6.1 4.8 2.9 2.7 2 2 1.9 1.1 146 101 50 45 40 26 23 18 11 10 7 7 6 4 0 20 40 60 80 100 120 140 160 CO2 për kg Ekuivalent i km të veturës