นาฏศิลป์ไทยชั้นสูง

นาฏศิลป์
ไทยชั้นสูง

โขน คือ การแสดงท่ารำเต้นกับจังหวะดนตรี ประกอบด้วย ตัวละครที่เป็นยักษ์ ลิง มนุษย์ และเทวดา ผู้แสดงสวมหัวโขนไม่ร้องและเจรจาเอง
แต่ปัจจุบันผู้แสดงเป็นมนุษย์กับเทวดาไม่สวมหัวโขน และเพิ่มการขับร้องประกอบการแสดงแบบละครใน

โขนเป็นนาฏศิลป์ไทยชั้นสูงที่มีมาแต่สมัยโบราณ การแสดงโขนได้รับความนิยมมาตั้งแต่สมัยอยุธยา สืบทอดมาจนกระทั่งปัจจุบัน คำว่า โขน
มีที่มาและความหมายอยู่หลายประการ พจนานุกรมฉบัราชบัณฑิตยสถาน ได้ให้ความหมายซึ่งได้กล่าวไว้ ดังนี้

๑. โขน หมายถึง การเล่นอย่างหนึ่งคล้ายละครรำแต่สวมหัวจำลองต่างๆ เรียกว่า หัวโขน
๒. โขน หมายถึง ไม้ที่ต่อเสริมหัวเรือท้ายเรือให้งอนเชิดขึ้นไปเรียกว่า “โขนเรือ”
๓. เป็นชื่อเรือ เช่น เรือโขน
๔. โขน หมายถึง ส่วนสุดทั้ง ๒ ข้าง ของรางระนาด หรือ ฆ้องวง

ที่มาของคำว่าโขน

โขน เป็นมหานาฏกรรมที่มีศิลปะเป็นแบบฉบับหนึ่งของไทย ซึ่งไม่ปรากฏคำนี้แน่ชัดในจารึกหรือเอกสารยุคโบราณของไทย
แต่คำว่า โขน ปรากฏกล่าวไว้ในหนังสือของชาวต่างประเทศ ซึ่งกล่าวถึงศิลปะแห่งการเล่นของไทยใน รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดูจะเป็นศิลปะการ
เล่นที่นิยมและยึดถือเป็นแบบแผนกันมาแล้ว จึงเชื่อว่านาฏกรรมชนิดนี้น่าจะมาก่อนสมัยนั้นเป็นเวลานาน

ส่วนทางด้านภาษานั้น คำว่า โขน อาจเป็นคำซึ่งบัญญัติใช้ขึ้นในภาษาไทย หรือยืมจากภาษาอื่น ๆ ก็ยังไม่พบหลักฐานแต่อย่างใด แต่ภายหลัง
ได้ค้นพบหลักฐานที่อ้างอิงได้บ้างว่าจะเป็นคำที่มีรากฐานมาจากภาษาอื่น จึงมีลักษณะหรือความหมายคล้ายคลึงกับคำว่า โขน ซึ่งเป็นนาฏศิลป์ชั้นสูง
ของไทยอย่างน้อยก็มีความหมายต่างกัน ๓ ทาง คือ

๑. คำว่า โขละ หรือ โขล

ในภาษาเบงกาลีหมายถึงเครื่องดนตรีชนิดหนึ่งขึงด้วยหนังและใช้ตีได้ดี ซึ่งมีรูปร่างคล้ายตะโพนของไทย

๒. คำว่า โกล หรือ โกลัม

ในภาษาทมิฬมีความหมายถึง การแต่งตัว หรือตกแต่งประดับประดาร่างกายผู้แสดงให้ทราบถึงเพศว่าเป็นเครื่องแต่งกายของผู้หญิงหรือผู้ชาย

๓. คำว่า ควาน หรือ โขน

ในภาษาอิหร่าน หรือเปอร์เซีย หมายถึง ผู้อ่านหรือหรือผู้ขับร้องแทนตัวตุ๊กตาหรือหุ่นหรือหมายถึง ผู้พากย์ ผู้เจรจา แทนหรือตุ๊กตา

ที่มาของการแสดงโขน

การแสดงโขน ซึ่งเป็นนาฏกรรมของไทย และได้มีการเล่นมานานแล้ว
นายธนิต อยู่โพธิ์ อดีตอธิบดีกรมศิลปากร ได้กล่าวถึงเรื่องศิลปะการมหรสพของไทย
ในอดีตไว้ ดังต่อไปนี้

“ คนไทยเราศิลปะการเล่นหลายอย่างสืบมาแต่โบราณ และการเล่นที่มาปรากฏเป็นมหรสพสำคัญในภายหลัง
ก็น่าจะได้แก่การเล่นที่เรียกกันเป็นคำรวม ๆ ว่า ระบำรำเต้น ”

"เต้น" คำนี้ นายธนิต อยู่โพธิ์ ได้ให้ความหมายไว้ว่า “ศิลปะแห่งการยกขาขึ้นลงให้เป็นจังหวะ” เช่น เต้นขา เต้นโขน
เต้นรำ เป็นต้น และมีหลักบานสมัยโบราณกล่าวถึงไว้อย่างชัดเจนทั้งในจารึกสมัยกรุงสุโขทัย หลักที่ ๘
ในหนังสือไตรภูมิพระร่วง และกฎหมายมนเทียรบาลว่า ดังนี้

จารึกหลักที่ ๘ “ย่อมเรียงขันหมากขันพูลบูชาพิลม ระบำรำเต้นเล่นทุกฉัน”
ไตรภูมิพระร่วง “บ้างเต้น บ้างรำ บ้างฟ้อน ระบำ บันลือเพลงดุริยดนตรี”
กฎมนเทียรบาล “ให้มีระบำรำเต้น พิณพาทย์ฆ้องกลองประโคมทั้ง ๔ ประตู”



ที่มาของศิลปะแห่งการเล่นโขน

โขน เป็นศิลปะการแสดงที่รวมเอาลักษณะเอกลักษณ์แห่งการแสดงที่พัฒนาการเล่นต่าง ๆ เข้ามารวมกันไว้ได้อย่างเหมาะสมกลมกลืน สันนิษฐาน
ว่ามาจากการเล่น ๓ อย่างด้วยกัน คือ

ชักนาคดึกดำบรรพ์

การทำพิธีกรรมในเรื่องพระนารายณ์กวนน้ำอมฤต ประกอบด้วย
ฝ่ายเทวดา อสูร วานร มีอิทธิพลทางด้านการแต่งกาย แต่งหน้า
การสร้างหัวโขน การกำหนดสถานที่แสดง ที่เป็นรูปแบบของโขน
กลางแปลง

ชักนาคดึกดำบรรพ์

หนังใหญ่

ศิลปะการแสดงที่ประกอบด้วยตัวหนังที่ทำมาจากหนังวัว
แกะสลักเป็นภาพในเรื่องรามเกียรติ์ ผู้เชิดหนังจะต้องแสดงลีลา
การเต้นประกอบดนตรีที่หน้าจอ โดยใช้แสงไฟฟ้าส่องจาก
ด้านหลังจอ ทำให้เกิดเงาภาพหน้าจอหนังมีคนพากย์และเจรจา
มีอิทธิพลต่อโขนในด้านของเรื่องที่ใช้แสดง บทพากย์เจรจา
ท่าเต้น ท่าเชิด ดนตรี สถานที่แสดงที่เป็นต้นกำเนิดของ
การแสดงโขนหน้าจอ

หนังใหญ่

กระบี่กระบ่อง

ศิลปะการต่อสู่ของคนไทยโบราณ ที่มีการหลบหลีกยั่วยุคู่ต่อสู้
ด้วยการชิงไหวชิงพริบโดยใช้อาวุธทำเลียนแบบอาวุธจริง
เป็นไม้ โลหะ หนังสัตว์ มีทั้งอาวุธสั้น เช่น ดาบ โล่
และอาวุธยาว เช่น พลอง กระบอง หอก เป็นต้น
ได้ให้รูปแบบวิธีการรำใช้อาวุธ ท่าต่อสู้ กระบวนลีลา ท่ารบต่าง ๆ
ในการแสดงโขนซึ่งการละเล่นทั้ง ๓ นี้ ล้วนมีมาตั้งแต่
สมัยโบราณ ทั้งก่อนและร่วมยุคสมัยกับการแสดงโขนของไทย
มาในอดีต

กระบี่กระบอง

รูปแบบและลักษณะของการแสดงโขน

โขน เป็นนาฏศิลป์ชั้นสูงอย่างหนึ่งของไทย เดิมผู้แสดงโขนทุกตัวจะต้องสวมหัวโขนปิดหน้าทั้งหมด จึงต้องมีผู้ทำหน้าที่พากย์เจรจา แทนเรียกว่า
คนพากย์โขน ต่อมาได้วิวัฒนาการด้านการแต่งหน้านิยมให้ตัวพระและตัวนางใช้การแต่งหน้าอย่างละครแทนการสวมหัวโขนปิดหน้าทั้งหมด แต่ถึงอย่างนั้น
ก็ไม่พูดส่งเสียงเจรจาด้วยตัวเองและที่น่าสังเกตคือ โขนจะเป็นศิลปะการแสดงที่เน้นรูปแบบของการเต้นเป็นหลัก นิยมจัดแสดงเฉพาะงานพิธีสำคัญรูปแบบ
ที่เป็นเฉพาะตัวอย่างหนึ่งก็คือ การแต่งกายเลียนแบบเครื่องทรงของพระมหากษัตริย์ หรือที่เรียกว่าแต่งกายยืนเครื่อง มีระเบียบธรรมเนียมในการแสดง
ที่เคร่งครัด ดำเนินเรื่องค่อนข้างช้า

ประเภทของโขน

ศิลปะแห่งการแสดงโขนนั้น เข้าใจว่าเดิมคงจะแสดงกันกลางสนามหญ้า
จึงเรียกกันว่าโขกลางแปลง ครั้นต่อมาจึงวิวัฒนาการขึ้นโดยมีการยกพื้นทำเวที ปลูกโรง
สำหรับเล่นขึ้นและพัฒนามาเป็นลำดับ ซึ่งวิวัฒนาการของโขนจากอดีตจนถึงปัจจุบันนี้
สามารถจำแนกประเภทของการแสดงโขนออกเป็น ๕ ประเภทด้วยกัน คือ

ลักษณะการแสดง ประเภทการแสดง
โขนแต่ละประเภท
โขนกลางแปลง

ที่มา

สันนิษฐานว่ามีมาตั้งแต่สมัยอยุธยา แสดงในสมัยรัชกาลที่ ๑ มีการจัดแสดงโขนชนิดนี้
ในงานฉลองพระอัฐิสมเด็จพระบรมชนกาธิราช

ดนตรี

ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า

เพลงร้อง

ไม่มีบทขับร้อง มีแต่พากย์และเจรจา บรรเลงเพลงหน้าพาทย์

สถานที่

นิยมแสดกลางแจ้ง ไม่มีเวที

เรื่องที่แสดง

แสดงเรื่อรามเกียรติ์
ตอนที่นิยมแสดงมักเป็นตอนยกทัพเพราะต้องใช้ผู้แสดงจำนวนมาก

โขนกลางแปลง

ลักษณะการแสดง ประเภทการแสดง
โขนแต่ละประเภท
โขนโรงนอก

ที่มา

บางครั้งเรียก "โขนนอนโรง" เพราะแสดง ๒ วัน โดยวันแรกแสดงโหมโรงแล้วจับเรื่อง
ส่วนวันที่ 2 แสดง "โขนนั่งราว" เพราะไม่มีเตียงนั่งสำหรับผู้แสดง แต่จะใช้ราวไม้พาดแทนเตียง

ดนตรี

ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า

เพลงร้อง

ไม่มีบทขับร้อง มีแต่พากย์และเจรจา บรรเลงเพลงหน้าพาทย์

สถานที่

แสดงบนเวที ใช้ราวไม้พาด ตามแนวยาวของเวทีแทนเตียง ผู้แสดงเดินได้รอบราว

เรื่องที่แสดง

แสดงเรื่อรามเกียรติ์

โขนโรงนอก

ลักษณะการแสดง ประเภทการแสดง
โขนแต่ละประเภท
โขนหน้าจอ

ที่มา

มีวิวัฒนาการมาจากการแสดงหนังใหญ่ ต่อมาใช้ตัวโขนสลับกับการเชิดหนังใหญ่ที่เรียกว่า
หนังติดตัวโขน เมื่อความนิยมเรื่องหนังใหญ่ลดลงจึงนิยมแสดงเฉพาะโขนชนิดนี้

ดนตรี

ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า

เพลงร้อง

ไม่มีบทขับร้อง มีแต่พากย์และเจรจา บรรเลงเพลงหน้าพาทย์

สถานที่

แสดงบนเวที ด้านหลังเวทีเป็นลักษณะจอหนังใหญ่ ด้านล่างของจอหนังใหญ่จะเจาะเป็นตาข่าย
เพื่อให้นักดนตรีเห็นผู้แสดงขณะที่แสดงโดยตั้งวงอยู่ด้านหลังที

เรื่องที่แสดง

แสดงเรื่อรามเกียรติ์

โขนโรงนอก

ลักษณะการแสดง ประเภทการแสดง
โขนแต่ละประเภท
โขนโรงใน

ที่มา

มีวิวัฒนาการมาจากการแสดงละครในผสมผสานเข้าด้วยกัน

ดนตรี

ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า

เพลงร้อง

มีบทขับร้อง มีแต่พากย์และเจรจา บรรเลงเพลงหน้าพาทย์

สถานที่

แสดงบนเวที ด้านหลังเวทีเป็นลักษณะจอหนังใหญ่ ด้านล่างของจอหนังใหญ่จะเจาะเป็นตาข่าย
เพื่อให้นักดนตรีเห็นผู้แสดงขณะที่แสดงโดยตั้งวงอยู่ด้านหลังที

เรื่องที่แสดง

แสดงเรื่อรามเกียรติ์

โขนโรงใน

ลักษณะการแสดง ประเภทการแสดง
โขนแต่ละประเภท
โขนฉาก

ที่มา

-

ดนตรี

ใช้วงปี่พาทย์เครื่องห้า

เพลงร้อง

มีบทขับร้อง มีแต่พากย์และเจรจา บรรเลงเพลงหน้าพาทย์

สถานที่

บนเวทีมีการจัดฉากประกอบการแสดงโขนแต่ละตอนด้วย

เรื่องที่แสดง

แสดงเรื่อรามเกียรติ์

โขนฉาก