АП Заттар тасымалы

Ақпараттық парақ
Жануарлар организміндегі заттар тасымалының маңызы.

Көптеген жануарлардың организмінде арнайы заттар тасымалын және олардың таралуын жүзеге асыратын

жүйе болады. Тек ішекуыстыларда, жалпақ және жұмыр құрттардың организмінде қантарату жүйесі жоқ. Бұл

тірі организмдердің денесінде заттар өте шағын арақашықтарды өтеді, сондықтан да бұл заттар диффузия
арқылы қозғала алады. Мысалы, ақ сұламаның ішегі өте тарамдалған болып келеді және оның тармақтары

барлық дене бөліктеріне таралады. Соның арқасында қоректік заттар жылдам және қысқа жолмен қажетті

дене бөлігіне жеткізіледі. Органимздердің дене көлемінің өсуімен бірге денеге түсетін қоректік заттардың
көлемі де үлкейеді. Бұл ірі денелерде заттар өтуге қажетті арақашықтық та ұлғаяды, сондықтан олардың

тасымалы үшін тек диффузия жеткіліксіз болып келеді. Бұл үдерістің арқасында эволюция барысында

жануарлардың денесінде – қантарату жүйесі пайда болды. Қантарату жүйесі арқылы сұйықтық қозғалады
(қан, гемолимфа). Қантарату жүйесі қоректік заттарды, тыныс алуға қатысатын газдарды, соңғы өнімдерді,

гормондарды, тұздарды және антиденелерді тасымалдайды. Сонымен қоса, жылықанды жануарларда (құстар

мен сүтқоректілер) қан ағысымен бірге дене бойымен жылу бірқалыпты таралады. Бұл үдерістің арқасында

терең орналасқан мүшелердің қызып кетуден сақтайды.
Қантарату жүйесінің негізгі элементтері.

Қанайналу жүйесінің негізгі элементтері.

Әртүрлі топтағы жануарларда ұйымдастырылуы бойынша қанайналым жүйесінің типтері пайда болды.

Алайда олардың барлығында да жануарларда ұқсас қызметтер орындайтын элементтерді білуге болады.

1. Ағзадағы қанайналым жүйесіне қанды итеретін ең
Ми негізгі жиырылатын мүше. Көп жағдайларда бұл мүше

жүрек болып табылады.

2. Артериальді жүйе қанды жүректен барлық мүшелер

Артерия мен ұлпаларға жеткізіп, таратады, соның нәтижесінде

ағысы тегеуірінді резервуар рөлін ойнайды.
3. Капиллярлар арқылы қан мен ағзаның әртүрлі ұлпа
Өкпе жасушаларының арасында заттар тасымалы жүзеге

асады.

4. Веналық жүйе қанды жүрекке айдайтын қан

резервуары болып табылады. (суретті қараңыз).

Вена Жүрек Жарлық жануарларда қанның бір жақты ағысы
ағысы Асқазан (жүректен артерияға, одан соң капиллярларға, содан
веналарға, венадан қайтадан жүрекке) клапандардың
Бауыр арқасында жүзеге асады, ал тамырлар қуысы тамырлар
қабырғасының біріңғай салалы бұлшық ет жұмысымен
реттеледі, бұл белгілі бір тамырдың бойымен ағатын
қанның мөлшерін қадағалауға мүмкіндік береді, соның

нәтижесінде қанағым ағзада қайта бөліседі
Қанайналым жүйесінің типтері. Жануарларда
қанайналым жүйесінің екі түрі кездеседі – тұйықталған
және тұйықталмаған.

Тұйықталған қанайналым жүйесінде қан жабық қуыста

айналып жүреді, яғни жүректен тасымалдаушы

тамырлар арқылы мүшелер мен ұлпаларға, содан соң сол

Дененің басқа қуыстардан шықпай жүрекке оралады. Бұндай жүйе
буылтық құрттарға, хордыларға және кейбір басқа
мүшелері
жануарлар топтарына тән.

Дөңгелек ауыздылар мен балықтарға

(қостыныстылардан басқа) бір шеңберді қанайналым жүйесі бар. Қостынысты балықтар (көбісі жойылып

кеткен, қазіргілері алты реликтті түр) мен құрлықты омыртқалыларда екі шеңберді қанайналым жүйесі бар

Көптеген омыртқасыздарда (моллюскалар, буынаяқтылар) қанайналым жүйесі тұйықталмаған. Бұл жағдайда

артерия арқылы жүректен гемолимфа дене қуысына атқылайды, капиллярларға түспей ұлпаларды шаяды.

Жүрекке қанды қайтаратын көктамырлар жоқ, сол себепті қан дене қуысынан клапандардан өтіп, ол

босаңсыған кезде, жүрекке қайтады.

Тұйықталмаған/ашық қанайналым жүйесі Тұйықталған/жабық қанайналым жүйесі

Жүрек Жүрек

Гемолимфаның мүшелерге Ұлпа сұйықтығы
шайып, жүрекке қайта бағытталуы
қан
саңылаулар
Басқа
мүшелердегі
капиллярлар

Арқа Көлдеңен
қантамырлары тамырлар

/жүрекше/

Түтікті жүрек Құрсақ тамырлары

Жүрек Жүрек

Ашық қанайналым жүйесі Жабық қанайналым жүйесі
Ақпарат көзі: http://studopedia.org/4-164101.htm

ӨСІМДІКТЕРДЕГІ ТАСЫМАЛ

Ұзын бой өсімдектерге күн сәулесіне үлкен қолжетімділік сияқты
артықшылықтарды береді. Өсімдіктер суды және қоректі өсімдік бойымен
тасымалдайтын түтіктер жүйесімен иемденген:

Флоэма: жапырақтардан қоректі Еріген О2 (оттегі)
тасымалдайтын тірі жасушалар. органикалық
Олардың жіңішке қабырғаларында заттар СО2
тор тәрізді тесіктер бар, олардың (көмірқышқ
арқасында жапырақтарда түзілген Минералдық ыл газы)
қанттар өсімдіктің басқа заттар еріген су
бөліктеріне түседі (жетеді). Су буы

Ксилема: өлі жасушалар, суды
тамырдан жапыраққа
тасымалдайды. Су және
минералды заттар бұл түтіктер
бойымен тамырдан жапыраққа
тасымалданады.

ТАМЫР –өсімдікті топыраққа
бекітеді және одан сумен
минералды заттарды сіңіреді.
Тамырдың ең негізгі қызметі –
жерасты қоректену.

Өсімдіктің тіршілігі барысында
көптеген тамыр қалыптасады. Кейбіреулері негізгі тамырдың
тармақтануынан, ал кейбіреулері өркендерде пайда болады. Барлығы
қосылып өсімдіктің тамыр жүйесін құрайды.

САБАҚ – өсімдік жерүсті мүшелерінің осьдік бөлігі, ол қоректік
заттарды өткізеді, жапырақтарды күнге жылжытады. Сабақта қоректік
заттар жиналуы мүмкін. Онда жапырақтар, гүлдер, жемістермен тұқым
дамиды. Өсу бағыты бойынша сабақтар бөлінеді:

Тік сабақтар — жақсы дамыған механикалық ұлпасы бар, олар
сүректелген (қайың, алма) немесе сүректелмеген ( күнбағыс, жүгері) болуы
мүмкін.

Шырмалғыш — жоғарыға көтеріліп, тіректі орап алады (дала
шырмауығы, үрме бұршақ, құлмақ).

Өрмелегіш сабақтар — жоғарыға көтерілгенде тірекке сабақтан өсетін
мұртшаларымен (жүзім, асбұршақ) немесе қосалқы тамырларымен
жармасады.

Жатаған — сабақтар топырақ бетінде бекінбей жатады (талқұрай
тиынды).

Жайылма сабақтар — топырқта төселеіп, түйіндерінде бекінеді
(таңқұрай, қазтабан).

Тік Шырмалғыш Лазающий

Жатаған Жайылма

Тоз
Қаб

Флоэ
Камби
Ксиле
Өзек

Сабақтың ішкі құрылысы

Сабақты сыртқы ықпалдан сыртынан жабын ұлпалары қорғап тұрады.
Сабақтың ең сыртқы қабаты – эпидермис. Ол тек жас бұтақтарда ғана бар.
Кәрілерде қабық басқа жабын ұлпасымен, тозбен, алмастырылады.
Тоздың астында қабық орналасады. Қабықтың сыртқы қабаты хлорофилл
бар (сол себепті сабақ фотосинтездеу қызметін де атқарады) жасыл
жасушалармен көрсетілген. Қабықтың ішкі қабаты – флоэма. Сабақ
флоэмасының құрамына елекпішінді түтіктер, флоэма талшықтары және
қоржинаушы ұлпалар кіреді.

Қабықтан кейінгі қабат – камбий. Бұл құраушы ұлпа. Камбий жасушалары
тірі, оның бөлінуі нәтижесінде флоэма және ксилема жасушалары пайда
болады. Ксилемаға камбий қабық қабатына қарағанда көбірек жасуша
бөледі. Ксилема — камбий астындағы ең мықты қабат. Ол, флоэма сияқты,
әртүрлі жасушалардан құралған. Оның құрамына түтіктер мен талшықтар
кіреді. Ксилеманың жалғыз тірі жасушалары – қоржинаушы.

Сүректен орталыққа қарай өзек орналасқан. Өзектің жасушалары ірі,
жіңішке қабырғалы. Олар қоржинау қызметін атқарады.

Жылдық сақиналар

Өркеннің ең үстінде орналасатын құраушы тіннің арқасында сабақ ұзынан
өседі. Камбий жасушаларының бөлінуі арқасында сабақ жуандап өседі.

Ақпарат көздері:

http://biolicey2vrn.ru/index/vidy_kornej_i_tipy_kornevykh_sistem/0-32

http://biology-konspect.org/?content=6935

http://biouroki.ru/material/plants/stebel.html

http://ebiology.ru/stroenie-i-funkcii-steblya/

ЖАПЫРАҚ
Жапырақ – жерүсті өркен мүшесі. Оның негізгі қызметі болып
фотосинтездеу және транспирация болып табылады.

Жапырақтың негізгі ұлпасы
Бағаналы ұлпа – жасушалары цилиндр пішінді, бір –біріне тыңыз жанасқан
және жапырақтың үстіңгі бетінде орналасқан (күнге бағытталған) негізгі
ұлпа. Фотосинтез үшін қызмет етеді.
Борпылдақ ұлпа – жасушалары дөңгелек пішінді, бір-біріне бос жанасып,
арасында жасушаралықтар пайда болып, ауаға толы негізгі ұлпа.
Фотосинтез, газалмасу мен транспирация (булану) үшін қызмет етеді.
Өткізгіш ұлпа – талшықтарға толы жапырақтың негізгі ұлпасы. Талшықтар
– бұл өткізгіш шоқтар, себебі олар өткізгіш ұлпа –ксилема және флоэмамен
құралған. Флоэма арқылы қант ерітінділері жапырақтардан барлық өсімдік
ағзасына таралу жүзеге асады. Қанттың қозғалысы тірі жасушалардан
құралған флоэманың сүзгілі түтіктері арқылы жүреді. ксилеманың
түтіктерінде, тамырдағыдай, су және онда еріген минералдық заттар
қозғалады. Су және минералды заттарды өсімдік топырақтан тамыр
арқылы сіңіреді. Содан, сурек түтіктері арқылы бұл заттар жерүсті
мүшелерге, соның ішінде жапырақ жасушаларына, таралады.

Источники
http://biouroki.ru/material/plants/list.html