นิทานคำกลอน เรื่อง พระอภัยมณี ตอน พระอภันยมณีหนีนางผีเสื้อ

ช้ันมัธยมศึกษาปที ่ี

นิทพานรคะากอลภอนยั เรม่อื งณี

ตอน พระอภยั มณหี นีนางผีเส้อื สมทุ ร

Phra Abhai Mani

คานา หนา้ ก

นิทานคากลอนเรื่องพระอภัยมณี เป็นจินตนิยายท่ีมีแนวคิด
แปลกใหม่ โดยได้ประสมประสานเหตุการณ์ในชีวิตจริงและ
จินตนาการมาเรียงร้อยเป็นเร่ืองราวท่ีสนุกสนาน ให้ข้อคิดคติธรรม
ในการดาเนินชีวิต นทิ านคากลอนเรื่องพระอภัยมณีจึงเป็นผลงานอัน
ยิ่งใหญ่ท่ีผู้อ่านอย่างพินิจพิจารณาเพ่ือรับรู้ความงามทางภาษาและ
ข้อคดิ ทสี่ ามารถนาไปประยกุ ตใ์ นชีวิตประจาวันของตนเอง

โดยสอดคล้องตามหลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพ้ืนฐาน
พุทธศักราช ๒๕๕๑ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ๓ สาระที่ ๕ วรรณคดีและ
วรรณกรรม

สารบัญ หนา้ ข

คานา ก…………………………………………………
ขสารบัญ ………………………………………………
คสารบัญ (ตอ่ ) …………………………………………
๑คาชี้แจง .…………………………………………… …
แบบฝกึ หดั ก่อนเรยี น ………………………………… ๒

๓บทท่ี ๑ บทนา ………………………………………

ประวตั ิผูแ้ ตง่ ๔-๕……………………………

ลักษณะคาประพนั ธ์ ……………………… ๖
สาระน่ารู้ ………………………………… ๗
แบบฝึกหัดทา้ ยบทเรียน …………………… ๘

สารบญั (ต่อ) หนา้ ค

บทท่ี ๒ เนอ้ื เร่ืองย่อ ……………………………… ๙

เนื้อเรอ่ื งย่อ ๙-๑๐…………………………
บทอาขยาน ๑๒-๑๓…………………………
ศัพทานกุ รม ……………………… ๑๔-๑๗
แบบฝึกหดั ท้ายบทเรยี น ……………… ๑๘
บทท่ี ๓ วเิ คราะหค์ ุณค่า ………………..……… ๑๙
คณุ คา่ ด้านเน้ือหา …………………… ๒๐-๒๑
คณุ ค่าดา้ นวรรณศิลป์ ………………… ๒๒
ขอ้ คดิ นาชีวติ ๒๓…………………………
แบบฝกึ หัดท้ายบทเรยี น ……………… ๒๔
แบบฝึกหดั หลังเรียน …….…………… ๒๕
๒๖บทสรปุ …………………….…………

บรรณานกุ รม

คาช้ีแจง หนา้ ๑

๑. นกั เรยี นอ่านจดุ ประสงค์การเรียนรูก้ ่อนจึงเรม่ิ อา่ นเนื้อหา
๒. นักเรยี นปฏิบตั ติ ามข้อตกลงอย่างเครง่ ครัด
๓. นักเรียนทาความเข้าใจในสาระการเรียนรู้ของบทเรียนแล้วทา
แบบทดสอบกอ่ นเรยี นและแบบฝึกหัดท้ายบทเรยี น
๔. นักเรียนทาแบบฝึกหัดท้ายบทเรียนแล้วตรวจคาตอบของนักเรียน
ถูกต้องหรือไม่ถูกต้อง หากตอบผิดให้ย้อนกลับไปศึกษาค้นคว้าใน
สาระการเรียนรู้ใหม่ จนกวา่ จะหาคาตอบไดถ้ ูกต้อง
๕. บนั ทึกคะแนนหลงั จากการตรวจสอบกับเฉลยแลว้
๖. รวบรวมผลคะแนนส่งครู

หนา้ ๒

แบบฝึกหัดก่อนเรียน
คาชีแ้ จง : ให้นักเรียนสรุปลาดับเหตุการณ์จากเร่ืองย่อแล้วเรียงลาดับ

เหตุการณ์ใหม่

Direction : Summarize the chronology from the synopsis

and reorder them.
_____ ๑. นางผเี สอ้ื ตามมาทันไดจ้ บั นางเงอื กชรากินเปน็ อาหาร

_____ ๒. นางผเี ส้ืออุม้ พระอภยั มณไี ปไวใ้ นถา้ และแปลงรา่ งเปน็

สาวงาม

_____ ๓. ครอบครัวเงือกชราพาพระอภัยมณแี ละสนิ สมทุ รหนีไป

_____ ๔. พระอภยั มณีกบั นางผีเสอื้ มีลกู ด้วยกนั ชอ่ื “สินสมุทร”

_____ ๕. สินสมทุ รผลักหินเปดิ ถ้าออกมาเล่นน้าทะเล

_____ ๖. พอ่ เล่าวา่ แมเ่ ปน้ นางยักษ์ สินสมทุ รจึงตกใจ

และเสยี ใจมาก

_____ ๗. นางผเี สอื้ สมทุ รฝันร้าย พระอภัยมณจี งึ แนะนาให้

นางไปถือศลี

_____ ๘. สินสมุทรพบเงือกชราและจับเงือกชราใหพ้ ระอภยั มณดี ู
_____ ๙. เงือกชราขอโอกาสให้ไวช้ วี ติ ตนและรบั ปากจะพาหนี

_____ ๑๐. พระอภัยมณแี ละนางเงือกเดนิ ทางมาถึงเกาะแกว้ พิสดาร
มพี ระโยคีมารอรับ

บทท่ี ๑ บทนา หนา้ ๓

นิทานคากลอน เร่ือง พระอภัยมณี เป็นผลงานท่ีดีและ
สมบูรณ์ท่ีสุดของสุนทรภู่ ทั้งด้านเน้ือเรื่อง สานวนภาษา และคติ
สอนใจ โดย “พระอภัยมณีหนีนางผีเส้ือสมุทร” เป็นเน้ือเรื่อง
ตอนหนึ่งจากหนังสือ พระอภัยมณีคากลอน ของสุนทรภู่ ฉบับ
หอสมดุ แห่งชาติ

พระอภัยมณีเป็นเรื่องที่แสดงให้เห็นถึงแนวคิดแปลกใหม่
เก่ียวกับตัวละคร สถานท่ี และให้ความรู้ในเรื่องคติธรรมสอนใจ
ในการดาเนินชีวิตได้เป็นอย่างดี ที่สาคัญคือสุนทรภู่ยังแสดงโลก
ทัศน์เกี่ยวกับสตรีที่แตกต่างจากโลกทัศน์ของคนในสังคมร่วม
สมยั เดียวกับ เช่น สตรมี ีภาวะผ้นู า สตรีมีปัญญา

ประวตั ผิ ู้แตง่ หนา้ ๔

พระสุนทรโวหาร (ภู่) เกิดเม่ือวันที่ ๒๖ มิถุนายน พ.ศ.
๒๓๒๙ บ้านเกิดอยู่ท่ีอาเภอแกลง จังหวัดระยอง วัยเยาว์ศึกษาที่
วัดชีปะขาวและถวายตัวเป็นข้าในกรรมพระราชวังหลัง เคยรับจ้าง
แต่งเพลงยาว นิทาน สักวา ละครนอก รวมถึงนิทานเร่ืองสาคัญ
อย่างพระอภัยมณี ด้วยความสามารถทางการประพันธ์สุนทรภู่
เติบโตในตาแหน่งหน้าที่อย่างรวดเร็ว แต่ไม่ได้มีชีวิตท่ีราบร่ืนนัก
กล่าวคือ แม้จะเป็นคนโปรดและได้รับการแต่งต้ังเป็นขุนสุนทร
โวหาร สมัยรัชกาลท่ี ๒ แต่เมื่อสิ้นรัชกาลลงสุนทรภู่ก็ทาการไม่
เปน็ ทพ่ี อพระราชหฤทัยรชั กาลที่ ๓ เปน็ ผลให้ลาออกบวช และยังมี
เหตุให้ต้องถูกขับออกจากวัดราชบูรณะ จึงต้องมาจาพรรษาท่ีวัด
อ่ืน ระหว่างน้ีได้มีโอกาสสอนเจ้าฟ้ากลางและเจ้าฟ้าปิ๋วจึงไม่
ลาบากนกั

ประวตั ผิ ้แู ตง่ (ต่อ) หนา้ ๕

หลังสึกสุนทรภไู่ ด้รบั การอปุ ถัมภ์จากสมเด็จพระเจา้ น้องยา
เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ ให้มาอยู่ในพระราชวังเดิม
และได้รับการอุปการะจากเช้ือพระวงศ์ท่านอื่นอีก สุนทรภู่สิริ
อายรุ วมท้งั ส้นิ ๗๐ ปี และเป็นกวที ี่มีชวี ิตอยนู่ านถงึ ๔ สมัย

Over two hundred years ago, on June 26,
1786, the wife of a humble Rayong divine then
living in Bangkok gave birth to a baby boy. In due
course, the little boy was given the name of Phu.
When he grew up, his genius as a poet was quickly
recognised, and he won the esteem of kings and
commoners alike. Finally, after many vicissitudes
in the course of a colourful career. Today, Sunthorn
Phu is accepted as one of the greatest poets
Thailand ever produced, and he holds his place
among theleading poets of the world

ลักษณะคาประพนั ธ์ หนา้ ๖

แผนผังฉันทลกั ษณ์กลอนแปด
กลอนแปด บทหน่ึงประกอบดว้ ย ๒ บาท บาทละ ๒ วรรค

วรรคละ ๘ คา (อนุโลม ๗-๙ คา) ตามแผนผังฉันทลักษณ์
ดังน้ี

กลอนสภุ าพหรอื กลอนแปด

สาระน่ารู้ หนา้ ๗

เหตทุ ่ีคนสนใจเร่อื งพระอภยั มณีกันมากมีหลายประการ เช่น
๑. สานวนกลอนของสุนทรภู่เป้นท่ีนิยมของคนท่ัวไปเพราะแต่งได้
ไพเราะ มสี ัมผัสในแพรวพราวท้งั ยงั ใช้คาง่าย ๆ อ่านแลว้ เขา้ ใจไดด้ ี
๒. มีโครงเร่ืองแปลก มีจินตนาการดี แปลกกว่าเรื่องอืน่ ๆ
๓. ตัวละครมีลักษณะน่าสนใจ มีความสามารถพิเศษ เช่น สินสมุทร
พราหมณ์ ๓ คน ชีเปลือย ม้านิลมงั กร เปน็ ต้น

แบบฝึกหัดทูายบทเรียน หนา้ ๘
คาช้ีแจง : จงตอบคาถามดงั ต่อไปนี้
Direction : Answer the questions.

๑. สนุ ทรภเู่ กิดเมื่อวันทเี่ ท่าไร
ตอบ
๒. สุนทรภเู่ กิดที่จังหวัดอะไร
ตอบ
๓. สุนทรภู่มชี ีวิตรงุ่ เรอื งสงู สุดในรัชกาลใด
ตอบ
๔. สนุ ทรภูไ่ ดร้ า่ เรียนหนังสือกับพระในสานักวดั ชปี ะขาว ปจั จบุ นั คือวดั ใด
ตอบ
๕. ผลงานชนิ้ เอกของสุนทรภู่ ไดร้ ับยกย่องจากวรรณคดีสโมสรให้เป็นสุด
ยอดวรรณคดไี ทยประเภทกลอนนิทานคือเรอื่ งอะไร
ตอบ
๖. เพลงยาวถวายโอวาท สุนทรภไู่ ดแ้ ตง่ ขึ้นเพ่ือถวายอกั ษรแด่ใคร
ตอบ
๗. สนุ ทรภไู่ ดร้ ับการยกย่องใหเ้ ปน็ อะไร และจากองค์กรใด
ตอบ
๘. บรรดาศักดิส์ ุดท้ายทส่ี นุ ทรภ่ไู ดร้ ับก่อนถึงแก่กรรมคอื อะไร
ตอบ

บทท่ี ๒ เน้ือเร่ืองย่อ หนา้ ๙

พระอภัยมณีอยู่กับนางผีเส้ือสมุทรในถ้าจนมีพระโอรสช่ือ
ว่า “สินสมุทร” สินสมุทรมีลักษณะผสมระหว่างพระอภัยมณีกับ
นางผเี สือ้ สมุทรดังความวา่

“…ไม่คลาดเคลือ่ นเหมอื นองค์พระทรงเดช
แตด่ วงเนตรแดงดูดงั สุรยิ ฉ์ าย
ทรงกาลงั ดงั พระยาคชาพลาย
มีเขีย้ วคลา้ ยชนนมี ีศกั ดา…”
พระอภัยมณีได้เลี้ยงและถ่ายทอดความรู้ที่พระองค์มิให้กับ
สินสมุทรจนหมดและมอบของสาคัญไว้ให้ คือ ธามะรงค์และผ้า
คาดเอว วันหน่ึงเมื่อนางผีเส้ือสมุทรออกไปหาอาหาร ด้วยความ
ซุกซนของสินสมุทรได้ทดลองผลักหินปากถ้าจนเปิดแล้วอกไป
เทีย่ วเลน่ ในทะเล
สินสมุทรพบเงือกชรา แต่ไม่รู้จักว่าคืออะไรจึงนาเงือก
กลับไปให้พระอภัยมณีทอดพระเนตร พระอภัยมณเี ห็นดังนั้นจึง
เล่าความจริงให้สินสมุทรฟงั ท้ังหมด สินสมุทรทราบความแล้วก็
เสียใจเป็นอันมาก

เน้ือเร่ืองย่อ (ตอ่ ) หนา้ ๑๐

เงือกฟังแล้วได้อ้อนวอนให้พระอภัยมณีสั่งให้สินสมุทร
ปล่อยตนไปและให้สัญญาว่าจะพาพระอภัยมณีหนีพ่ึงพระโยคี
ท่ีเกาะแก้วพิสดารซ่ึงห่างออกไปราว ๑๐๐ โยชน์ เงือกชรา
บอกว่าการไปท่ีเกาะแก้วพิสดารนั้นจนต้องใช้เวลาถึง ๗ วัน
ว่ายน้าไปในสมุทร แต่กลัวนางผีเสื้อสมุทรจะตามทัน เพราะ
นางผีเส้อื สมุทรนนั้ มีกาลังมาก เมือ่ อยู่ในทะเล ซ่ึงใช้เวลาเพียง
๓-๔ วนั ก็ไปถงึ เกาะแลว้

เงอื กชราแนะใหพ้ ระอภัยมณีทาอุบายลวงนางผีเสื้อสมุทร
เพ่อื จะไดม้ ีเวลาในการหลบหนี ตกกลางคืนในวันเดียวกันนาง
ผีเส้ือสมุทรเกิดฝันร้ายว่ามีเทวดามาควักเอานางท้ังสองออก
แลว้ เหาะหายไป นางตกใจต่นื แล้วเลา่ ความฝันให้พระอภัยมณี
ฟังทั้งหมด พระอภัยมณีเห็นเป็นโอกาสดีจึงทานายฝันว่านาง
น้ันจะมีเคราะห์ร้ายอาจถึงแก่ชีวิต จึงแนะให้นางไปบาเพ็ญศีล
อยู่บนเขา ๓ วัน เพื่อเป็นการสะเดาะเคราะห์และห้ามกิน
เน้ือสัตว์เป็นอันขาด นางผีเส้ือหลงกลพระอภัยมณี สินสมุทร
ทราบความโดยตลอดก็เสยี ใจจนพระอภยั มณตี ้องห้าม

เน้ือเร่ืองย่อ (ตอ่ ) หนา้ ๑๑

พระอภัยมณีและสินสมุทรได้หนีไปกับครอบครัว
เงือก เมื่อครบ ๓ วัน นางผีเสื้อสมุทรกลับมาไม่พบใคร
จึงออกตระเวนตามหาดว้ ยร่างเนรมิตเป็นยักษ์ แล้วเรียก
ภูตผีทะเลมาถามจนได้ความและตามพระอภัยมณีไปทัน
สินสมุทรพยายามห้ามแล้ว แต่นางผีเสื้อสมุทรไมฟ่ ัง สิน
สมุทรจึงหลอกล่อให้มารดาหลงทางเพ่ือให้เงือกลูกสาว
พาพระอภัยมณีหนีไปให้ถึงเกาะแก้วพิสดาร เงือกชรา
ท้ังสองถูกนางผีเสื้อฆ่าตาย ซึ่งในขณะเดียวกันพระอภัย
มณี สินสมุทร และเงอื กสาวไดห้ นขี น้ึ เกาะแกว้ พิสดารทนั
พระโยคีออกมาหา้ มปรามนางผีเสื้อสมุทร แต่นางไม่ฟัง
และต่อว่าย้อนกลับมา พระโยคจี ึงเสกทรายปกป้องเกาะ
ไว้เพอื่ ไมใ่ ห้นางผีเสือ้ สมทุ รเขา้ มาได้

บทอาขยาน หนา้ ๑๒

…พระโฉมยงองค์อภัยมณีนาถ
เพลินประพาสพิศดูหมู่มจั ฉา
เหล่าฉลามล้วนฉลามตามกันมา
คอ่ ยเคลอื่ นคลาคลา้ ยคล้ายในสายชล
ฉนากอยคู่ ู่ฉนากไมจ่ ากคู่
ขึ้นฟ่องฟูพ่นฟองละอองฝน
ฝงู พมิ พาพาฝูงเขา้ แฝงวน
บา้ งผดุ พน่ ฟองน้าบ้างดาจร
กระโหเ้ รียงเคยี งกระโห้ข้ึนโบกหาง
ลอยสลา้ งกลางกระแสแลสลอน
มงั กรเกีย่ วเล้ียวลอดกอดมังกร
ประชมุ ซอ่ นแฝงชลข้นึ วนเวยี น
ฝงู ม้านา้ ทาท่าเหมือนมา้ เผน่
ขึน้ ลอยเลน่ เลีย้ วลดั ฉวดั เฉวียน
ตะเพยี นทองท่องนา้ นาตะเพยี น
ดาษเดยี รดูเพลินจนเกินมา…

บทอาขยาน (ตอ่ ) หนา้ ๑๓

…เห็นละเมาะเกาะเขาเขียชอุ่ม
โขดตะคุ่มเคยี งเคยี งเรยี งรกุ ขา
จะเหลยี วซ้ายสายสมทุ รสดุ สาตา
จะแลขวาควนั คลุ้มกล้มุ โพยม
จะเหลียวดสู รุ ิย์แสงเข้าแฝเมฆ
ให้วเิ วกหวาดองค์พระทรงโฉม
ฟังสาเนียงเสียงคลื่นดงั ครนื้ โครม
ยงิ่ ทกุ ข์โทมนสั ในฤทยั ทว…ี

(สนุ ทรภู่)

บทอาขยาน ตอน พระอภยั มณีหนนี างผเี ส้อื สมทุ ร

ศัพทานุกรม หนา้ ๑๔

กระโจมโจน พงุ่ เขา้ ใส่อย่างเตม็ กาลัง
กลั้น กล้ันหายใจ
กฏุ ์ิ กุฏิ เรอื นสาหรับพระภิกษุ
กมุ ภา จระเข้
เกาะเกียน ใกล้เคียง
ขนัด แถว แนว
ขย้นั ครา้ ม เกรง ไม่กลา้ แขยง
โขด ดนิ หรือหนิ ทสี่ งู ขนึ้ เป็นโคก

คชา เปน็ เนิน หิน ดิน หรอื ทราย
คลาไคล ท่เี ป็นจอมสงู ข้นึ พ้นนา้ บ้าง
คลา้ ยคลา้ ย ชา้ ง
คล้มุ เดนิ ไป เคล่ือนไป
โหยกเหยก เคล่ือนไหวตัวไปเร่ือย ๆ
มดื มวั ไมแ่ จ่มใส
ไมอ่ ยูก่ ับร่องกบั รอย ไมแ่ น่นอน

ศัพทานกุ รม (ต่อ) หนา้ ๑๕

คูหา ถ้า
เงอื ด อดกลนั้ ยับยงั้
เฉโก ไมต่ รงไปตรงมา ฉลาดแกมโกง
ชลาลัย แมน่ า้ ทะเล
ชโลทร แม่น้า
ชะงมุ้ เป็นเพงิ งุ้มลงมา
ซอ่ ง ในทนี่ ี้หมายถงึ แหล่งม่ัวสมุ
หรอื ชุมนุมกันอย่างลบั ๆ
ซกึ แทรกอยู่
ตรชี า ตาหนติ ิเตยี น
ตะโกรง ทะเยอทะยานอยากได้
ตักษยั ส้ินชวี ิต ตาย
ทะม่ืน ลกั ษณะดามืด สูงใหญ่
นรินทร์ พระราชา
นางนาฏ นางละคร นางฟอ้ นรา
นาถ ท่พี ่ึง ผู้เปน็ ทพ่ี ง่ึ
นีรมิต เนรมติ บนั ดาลให้เกดิ ขน้ึ

ศพั ทานกุ รม (ตอ่ ) หนา้ ๑๖

บทมาลย์ เท้าผูม้ บี ญุ เชน่ กษัตรยิ ์
บรริ กั ษ์ ดแู ล รักษา ปกป้อง
บ่ายเบี่ยง เวลาบ่ายคล้อย
ปรารมภ์ วติ ก ราพึง ครนุ่ คิด
ผนิด ปิดให้แน่น
ผลา งา้ ว ก้อนหิน กลา้ คม
พะเนนิ ค้อนขนาดใหญใ่ ชส้ าหรบั ทุบหนิ
พมิ พา ปลาฉลามขนาดใหญ่ ดรุ า้ ยมาก
ภสั ดา สามี
มะซาง ผลไมช้ นิดหนึ่ง ผลสีเขียว
ยคุ ุนธร์ ยุคนธร ชอื่ ภเู ขา ๑ ใน ๗
ของเทอื กเขาสัตบรภิ ณั ฑ์
รกุ ขา ตน้ ไม้

ศพั ทานกุ รม (ตอ่ ) หนา้ ๑๗

แรงรทุ ร เรีย่ วแรงนา่ กลัวยง่ิ นัก
ลยุ ออ่ น เดนิ ลยุ นา้ จนไม่มเี รีย่ วแรง
ลกู ไม้ ผลไม้ เป็นคาท่ีคนโบราณใช้
เลกิ ศิลา ยกหินขนึ้
โว้เว้ พูดจาเหลวไหล พูดจาหาเรอ่ื ง
สานกั พกั อาศัย
สาเหนยี ก ฟงั คอยเอาใจใส่ กาหนดจดจา
หน ทาง ทศิ คร้งั คราว
หุบหอ้ ง ถา้

แบบฝึกหดั ทาู ยบทเรยี น หนา้ ๑๘

คาชี้แจง : จงเติมคาศัพท์ลงในปริศนาอักษรไขว้ให้สอดคล้องกับ
ความหมายที่กาหนดทง้ั แนวนอนและแนวต้ัง
Direction : Complete the word puzzle using the clues below.

แนวนอน แนวตัง้
๑. เดนิ ไป เคลอ่ื นไป ๑๐. เขา หนิ
๒. ชอ่ื ทะเลท้งั ๗ แหง่ อย่รู ะหวา่ งเขาสตั บรภิ ัณฑ์ ๑๑. นา้ แม่น้า
๓. ชอื่ ชนชาตหิ นงึ่ ปัจจุบันถิน่ ฐานอยู่ในเขต ๑๒. ชอ่ื ปลาทะเลขนาดใหญ่ เป็นปลากระดกู อ่อน
เวียดนาม ๑๓. ถ้า
๔. ละออง ฝ่นุ ๑๔. เกลือ่ นกลาด
๕. น่ากลวั ๑๕. ภูเขา เขาพระสุเมรุ
๖. ผ้าคาดเอวชนิดหนึง่ มชี ายห้อยลงมาท่หี นา้ ขา ๑๖. ชอื่ ภูเขาชน้ั ท่ี ๑ ข้นั ในท่ีสุดในหมู่เขาสตั บริภณั ฑ์
๗. ช่อื ปลาน้าจดื หัวโต เกลด็ ใหญ่ หางและครบี สี ๑๗. ยักษ์
แดงคลา้ ๑๘. พ่อ
๘. ทาเปน็ ว่าไม่ได้ยนิ ๑๙. ควาย
๙. สร้าง แปลง ๒๐. แมน่ ้า

บทท่ี ๓ วเิ คราะห์คุณค่า หนา้ ๑๙

๑. คุณค่าทางสติปัญญา ในบรรดานิทานคากลอน
ด้วยกันแล้ว เร่ืองพระอภัยมณีนับว่ามีคุณค่ามากท่ีสุดในเร่ือง
ต่าง ๆ ต่อไปนี้ จินตนาการของผู้แต่ง สุนทรภู่มีจินตนาการ
กว้างไกลมากแปลกใหม่ ไม่ซ้าใคร ความหัศจรรย์ของท้อง
ทะเล พฤติการณ์สนามรบเมืองลังกา ลักษณะและนิสัยใจคอ
ของชนชาติภาษาต่าง ๆ รวมท้ังจินตนาการล่างหน้าทาง
วทิ ยาศาสตร์ เช่น เรอื โจรสหุ ร่ัง

๒. ความรู้เร่ืองคติธรรม คาสอนต่าง ๆ มีมากมายใน
เรื่องพระอภัยมณี คติพจน์เหล่าน้ีเหมาะสมกับกาลเวลาอยู่เสมอ
และมผี ูจ้ าไดม้ าก

๓. ความรักและความกตัญญู นาความรักประเภทต่าง ๆ
มาแสดงใหเ้ ห็นในเรอ่ื ง

๔. ประเพณีสงคราม การสงครามในรูปแบบตา่ ง ๆ เช่น
การรบโดยตรง การจารกรรม การใช้กลยุทธ์ตา่ ง ๆ

๕. สนั ติภาพ พระโยคีเปรียบเสมือนเทพเจา้ ผู้นาสันติภาพ
มาสูก่ ารสงคราม

๖. ความรเู้ รือ่ งทะเล ใชฉ้ ากทะเลและชายฝั่งตลอด

วิเคราะห์คุณคา่ ดูานเน้ือหา หนา้ ๒๐

โครงเร่ือง : เริ่มเรือ่ งท่ีพระอภยั มณีอยู่กินกับสินสมุทรจน
มีบุตรหน่ึงคน ชื่อสินสมุทร เม่ือสินสมุทรอายุ ๘ ปี ได้วิ่งเล่น
ไปเจอแผ่นหินท่ีปิดปากถ้าไว้จงึ เปิดออก และไปจบั เงือกชรามา
อวดพอ่ พระอภยั มณจี งึ เล่าความจริงแต่หนหลังให้ฟังว่าแม่เป็น
นางงยักษ์แปลง เงือกชราอาสาจะช่วยเหลือให้สองพ่อลูกหนี
จากผีเสื้อสมุทร พระอภัยมณที าอุบายลวงให้ผีเสื้อสมุทรไปจา
ศีลในที่ไกล ๆ เป็นเวลา ๓ วัน เงือกชราสองสามีภรรยาและ
ลูกสาวจึงช่วยเหลือด้วยการให้พระอภัยมณีและสินสมุทรขี่หลัง
ว่ายไปยังเกาะแก้วพิสดาร เมื่อครบ ๓ วัน นางยักษ์กลับมาที่
ถ้าไม่เห็นสองพ่อลูกก็ออกตามหา และได้ฆ่าเงือกชราท้ังสอง
แต่พระอภัยมณี สินสมุทร และนางเงือกรอดพ้นเงื้อมมือผีเสื้อ
สมุทรเพราะว่ายไปถึงเกาะแก้วพิสดารได้ทัน และได้โยคีซึ่งมี
ฤทธิ์ออกมาช่วยเหลือ เร่ืองในตอนน้ีจบลงท่ีผีเส้ือสมุทรทา
อะไรไมไ่ ด้กก็ ลับไป

วเิ คราะหค์ ณุ คา่ ดูานเน้ือหา หนา้ ๒๑

แก่นเรื่อง : แก่นเรื่องหลักของพระอภัยมณี ตอน
พระอภัยมณีหนีนางผีเสื้อสมุทร คือ ชายหญิงท่ีจะเป็นสามี
ภรรยากัน หากไม่เหมาะสมกัน ไม่มีความรักซ่ึงกันและกัน
ย่อมไม่อาจอยู่ร่วมกันได้ ดังจะเห็นได้จากชีวิตคู่ของพระ
อภัยมณีกับนางผีเสื้อสมุทรซึ่งมีเผ่าพันธ์ุท่ีแตกต่างกัน คือ
เป็นมนุษย์กับยักษ์ อีกทั้งนางผีเส้ือสมุทรรักพระอภัยมณี
เพียงฝ่ายเดยี ว โดยท่ีพระอภัยมณีไม่ได้รกั ตอบ

ฉาก : ในเร่ืองน้ีสุนทรภู่ได้สร้างฉากสถานท่ีข้นึ จาก
จินตนาการ ในหนังสือภูมิศาสตร์สุนทรภู่ พบว่าสุนทรภู่ได้
กาหนดตาแหนง่ ของสถานท่ีต่าง ๆ ในเนื้อเรื่องเอาไว้อย่าง
รัดกุม เช่นเดียวกับนิยายแฟนตาซีในปัจจุบันนิยมทาไว้
ระยะเวลาเดินทางระหว่างสถานที่ต่าง ๆ เป็นไปอย่าง
ถูกต้อง ไม่ผิดเพี้ยน ซ่ึงแสดงให้เห็นถึงอัจฉริยะในการ
ประพนั ธ์ของสนุ ทรภเู่ ปน็ อย่างสูง

วเิ คราะห์คุณคา่ ดูานวรรณศิลป์ หนา้ ๒๒

รสวรรณคดี : เสาวรจนี (บทพรรณนาความงามสถานทธ่ี รรมชาติ
ตวั ละคร)
: นารปี ราโมทย์ (บทเกยี้ วพาราสี แสดงความรกั )
: พโิ รธวาทัง (บทโกรธ บทตดั พอ้ ต่อวา่ )
: สัลลาปงั คพสิ ยั (บทแสดงความโศกเศร้าเสยี ใจ
คร่าครวญ)

ศิลปะการประพนั ธ์ : การเล่นเสียงสัมผสั ในทง้ั สมั ผสั พยญั ชนะ
และสมั ผสั สระ
: การใช้คาทท่ี าใหเ้ กิดจินตนาการ
: การเลน่ เสียงพยัญชนะท่ที า้ ยวรรค
ทาให้เกดิ เสียงและจังหวะไพเราะ
: การใช้คาพรรณนาโวหาร
: การใชค้ าใหเ้ กดิ จนิ ตนาการ
: การใชภ้ าพพจน์ประเภทอปุ มา คือ
การเปรียบเทยี บส่ิงหนึ่งเหมือนอกี สง่ิ หนึ่ง

ขูอคิดนาชีวิต หนา้ ๒๓

1. การพลดั พรากจากสิง่ ท่ีรกั ย่อมเป็นทกุ ข์
2. เมือ่ เปน็ พอ่ แมค่ วรพดู จาดี ๆ กบั ลูก พูดดว้ ยเหตุผลและความรกั
ไม่ใชอ้ ารมณแ์ ละไม่ทาร้ายลกู
3. ควรเปน็ คนทีม่ คี วามเมตตากรณุ า รจู้ ักช่วยเหลือผู้อืน่ ท่ี
กาลังเดือดร้อน
4. ไมค่ วรฆา่ สตั วแ์ ละไมค่ วรทาลายชีวิตผ้อู ื่น
5. การทช่ี ีวิตคู่สามภี รรยาจะยืนยาว ท้งั สองฝา่ ยต้องมี
ความเหมาะสมกนั จงึ จะอยู่ร่วมกันได้

แบบฝึกหดั ทาู ยบทเรียน หนา้ ๒๔

คาชี้แจง : ให้นักเรียนวิเคราะห์ถึงอุปนิสัยใจคอของตัวละครจากเรื่อง

พระอภัยมณี ตอน พระอภัยมณหี นนี างผีเส้ือสมทุ ร

Direction : Analyze the character’s personality.

พระอภยั มณี ……………………………………………………
……….……………………………………………
……………………………………………………

……………………………………………………

……….…………………………………………… สินสมุทร
……………………………………………………

ผเี สื้อสมุทร ……………………………………………………
……….……………………………………………
……………………………………………………

…………………………………………………… พระโยคี
……….……………………………………………
……………………………………………………

แบบฝึกหดั หลงั เรยี น หนา้ ๒๕
คาชีแ้ จง : ให้นักเรียนสรุปลาดับเหตุการณ์จากเร่ืองย่อแล้วเรียงลาดับ

เหตุการณ์ใหม่

Direction : Summarize the chronology from the synopsis

and reorder them.

_____ ๑. นางผเี สอื้ ตามมาทันได้จบั นางเงอื กชรากนิ เปน็ อาหาร

_____ ๒. นางผเี สอ้ื อ้มุ พระอภยั มณไี ปไวใ้ นถ้าและแปลงร่างเป็น

สาวงาม

_____ ๓. ครอบครวั เงือกชราพาพระอภัยมณีและสินสมุทรหนีไป

_____ ๔. พระอภยั มณีกบั นางผีเสอื้ มีลูกดว้ ยกัน ชือ่ “สินสมทุ ร”

_____ ๕. สนิ สมุทรผลักหินเปิดถ้าออกมาเลน่ นา้ ทะเล

_____ ๖. พอ่ เลา่ วา่ แมเ่ ปน้ นางยกั ษ์ สนิ สมุทรจงึ ตกใจ

และเสยี ใจมาก

_____ ๗. นางผีเส้ือสมุทรฝนั ร้าย พระอภัยมณจี ึงแนะนาให้

นางไปถือศีล

__________ ๘. สนิ สมทุ รพบเงอื กชราและจบั เงอื กชราให้พระอภัยมณีดู
๙. เงอื กชราขอโอกาสใหไ้ วช้ วี ติ ตนและรับปากจะพาหนี

_____ ๑๐. พระอภัยมณแี ละนางเงอื กเดินทางมาถงึ เกาะแก้วพิสดาร
มพี ระโยคีมารอรับ

บทสรปุ หนา้ ๒๖

นิทานคากลอนเร่ือง พระอภัยมณี ตอน พระอภัยมณีหนี
นางผีเสื้อสมุทร เป็นนิทานคากลอนท่ีสนุกสนานชวนให้ติดตาม
ในขณะที่ผูอ้ ่านเพลินเพลิดกับเร่ืองราว กวียังได้สอดแทรกแนวคิด
ทีส่ ามารถนาไปประยกุ ตใ์ ช้กบั ชีวิตประจาวนั ได้ ดังน้ี

๑. ความมีน้าใจและเสียสละให้ผอู้ ่ืนเป็นสิ่งท่ีควรทา จะเห็น
ได้จากพระอภัยมณีทรงมีดาริที่จะเสียสละพระชนม์เพื่อให้ทุกคน
รอด ทุกคนแสดงน้าใจตอ่ กนั และชว่ ยเหลอื กัน

๒. ชวี ติ คทู่ ไี่ มไ่ ด้เกิดจากความรักไม่ได้เกิดจากความเต็มใจ
ย่อมไม่ยั่งยืน เหมือนดังพระอภัยมรีทรงไม่เคยรักนางผเี ส้ือสมุทร
เพราะทรงถูกนางผีเสือ้ สมทุ รลักพาพระองค์มาไว้ท่ถี า้

๓. บดิ ามารดาคือตวั อยา่ งท่ีดีสาหรับบุตร สะท้อนให้เห็นว่า
บิดามารดาเป็นผใู้ กล้ชดิ บตุ รมากทส่ี ดุ อบรมสัง่ สอนอยา่ งใกล้ชดิ

๔. การทางานร่วมกันต้องรับฟังความคิดเห็นของผู้อื่น ดัง
พระอภัยมณีเห็นว่าครอบครัวเงือกเหนื่อยล้ามากและค่ามืดแล้ว
ควรจะหยุดพักเหนื่อย แต่พ่อเงือกตักเตือน พระอภัยมณีก็ทรงเช่ือ
จากนนั้ จงึ ออกเดนิ ทางตอ่ จนไปถงึ เกาะแก้วพสิ ดาร

บรรณานกุ รม

ฟองจันทร์ สขุ ย่ิงและคณะ. (๒๕๕๘). ภาษาไทย วรรณคดี
และวรรณกรรม ม.๓. กรงุ เทพฯ : อกั ษรเจรญิ ทศั น์.

สุนทรภู่. (๒๕๕๔). พระอภยั มณี. (พิมพ์ครงั้ ท่ี ๑๖).
กรงุ เทพฯ : สำนกั พมิ พศ์ ลิ ปำบรรณำคำร.

พระอภยั มณี เปน็ วรรณคดชี น้ิ เยี่ยมเร่ืองหนึง่ ของไทย
ผลงานชิน้ เอกของพระสุนทรโวหารหรอื สนุ ทรภู่

กวีเอกแหง่ กรุงรตั นโกสนิ ทร์ ประพนั ธ์ข้นึ เปน็ นทิ าน
คากลอนทมี่ คี วามยาวมากถงึ ๙๔ เล่มสมุดไทย
The poet Sunthorn Phu took more than
20 years to write his masterpiece Phra
Abhai Mani. It has often been criticised
as being a story without end,
written to earn a living.

จดั ทาโดย
นางสาวฐิติกานต์ ศลี พิพัฒน์ รหัส ๖๐๑๐๑๑๑๒๒๓๐๐๗
สาขาวชิ าภาษาไทย วิทยาลัยการฝกึ หดั ครู มหาวทิ ยาลัยราชภฏั พระนคร