เล่ม 2 เกลือ ทั้ง 5-ปรับปรุง

๕



๕สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทเททกทยยยลังแแ์์แ์ ือผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวเกลือทัง ๕
รดาวคณาจารย์ผูส้ อน
ทยแ์ ผนไทยเนตคณะผู้จดั ทาํ :
อาจารย์กวนิ นาถ วาสิกานนท์
ารแพวนั ทปี ฏบิ ตั ิงานปรงุ ยา : อาจารย์แสงสุรีย์ จามิกรณ์
อาจารย์วิภา งามวงศ์มาศ
สถาบนั ก(สงวนลขิ สิทธิ พ.ศ. ๒๕๖๓) : อาจารยช์ ลธิชา เมน่ มุกดา
อาจารยอ์ มุ าพร ตาตะบุตร

นักศึกษาแพทยแ์ ผนไทย สาขาเภสัชกรรมไทย รนุ่ ๑๑
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาว
๒๕ กรกฎาคม ๒๕๖๓

คาํ นาํ

หนังสือ “เกลือทัง ๕” เล่มนี นักศึกษาแพทย์แผนไทย สาขาเภสัชกรรมไทย รุ่น ๑๑
สถาบันการแพทย์แผนไทยเนตรดาว จัดทาํ ขึนเพือเปนการแสดงผลงานภาคปฎิบัติของ
นกั ศึกษาประกอบการเรยี นในหวั ขอ้ “การปฎบิ ตั ทิ าํ เกลอื ” ซงึ ถอื เปนขนั ตอนหนงึ ในการเตรยี ม
ส่วนประกอบทีจะนําไปใช้ในการปรุงยาตามตํารับแผนโบราณ

โดยเนือหาในหนังสือเล่มนีได้ทาํ การรวบรวมกรรมวิธีต่างๆ ในการปฎิบัติทาํ เกลือ
ตามแบบแผนโบราณไว้ ๒ ส่วนด้วยกัน คือ การสะตุเกลือ และการทาํ เกลือทัง ๕ ชนิด
ซงึ จะมีรายละเอียดในการปฎบิ ตั ิอยา่ งเปนขนั เปนตอนพร้อมทงั มีรูปภาพประกอบการบรรยาย
เพือให้ผู้อ่านสามารถทาํ ความเข้าใจและสามารถนาํ ไปปฏบิ ัติตามไดอ้ ย่างงา่ ยและถกู ต้อง

ทังนี ทางคณะผู้จัดทาํ ขอขอบพระคุณคณาจารย์ทุกท่านเปนอย่างสูง ทีได้กรุณา
ถ่ายทอดความรู้อันทรงคุณค่าให้แก่ลูกศิษย์อย่างครบถ้วน ทาํ ให้สามารถนาํ ความรู้ทีได้นัน
มาปฎิบัติและจัดทาํ เปนรูปเล่มขึนอย่างสมบูรณ์ ทางคณะผู้จัดทําหวังเปนอย่างยิงว่าหนังสือ
เล่มนีจะมีคุณประโยชน์ต่อแพทย์แผนไทยและผู้สนใจศึกษาหาความรู้ทุกท่านได้นาํ ไปเปน
แนวทางในการศึกษาและการปฎิบัติสืบต่อไป

คณะผจู้ ัดทาํ
นักศึกษาแพทย์แผนไทย สาขาเภสัชกรรมไทย ร่นุ ๑๑

สถาบนั การแพทย์แผนไทยเนตรดาว

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแแ์์แ์ ผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

าวสถาบนั คาํ กนาํ ารแพสทารยบแ์ ญผั นไทกยเนตรดาว
รดสารบญั
เนตเกลือ ๒ ข

นไทยการสะตเุ กลอื
แ์ ผวธิ ีการทาํ เกลอื ทงั ๕ ๔

ารแพทยเกลือสินเธาว์ ๖

าบนั กเกลอื วกิ ๘

เกลือพิก ๑๐

สถ เกลอื ฝอ ๑๒

รดาวเกลอื สมุทรี ๑๔
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตเกร็ดความรู้ในการทาํ เกลือทงั ๕๑๖
๑๘

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแแ์์แ์ ผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

๕สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทเททกทยยยลังแแ์์แ์ ือผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทเททกยยยลแแ์์แ์ ือผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

๒

นอกจากสรรพคุณของเกลือดังกล่าว ในทางการแพทยแ์ ผนไทย เกลือยงั ถกู นํามาปรุงเปนยา
ตามตําราการแพทย์แผนโบราณ โดยมีกระบวนการผลติ เกลือสําหรบั เปนส่วนผสมในการทาํ ยา

าวโดยเฉพาะ ทางการแพทย์แผนไทยนนั เรยี กว่า
“เกลอื ทแ์ งั ผน๕”ไทยเนตรดตาํ รับยาของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงษาธิราชสนิทได้กล่าวไวว้ า่ เกลอื ทใี ชเ้ ปนยามี ๕ ประเภท

ยคอื เกลอื สินเธาว์ เกลอื พิก เกลือวิก เกลอื ฝอ เกลือสมทุ รี
ารแพทเกลอื ทงั ๕ ประเภทนอี ยใู่ นพิกัดเกลอื ทงั ๕ ซงึ มสี รรพคุณ แก้ไข้พรรดึก

แก้ท้องมาน แก้เสมหะ แก้บิดมกู เลือด บํารุงนาํ เหลอื ง ชําระเมือกมันในลําไส้

นั กนอกจากนใี นเกลือแต่ละประเภทยังมีสรรพคณุ ทนี า่ สนใจ ดังนี

สถาบ รดาวเกลือสินเธาว์ คอื เกลอื สะตกุ วนผสมกบั นาํ นมโค
ตรสเคม็ มัน สรรพคุณ แก้ไขต้ รีโทษ แกพ้ รรดกึ แก้นวิ
เนล้างเมอื กมนั ในลาํ ไส้

ยแ์ ผนไทยเกลือพิก คือ เกลือสะตกุ วนผสมกับนาํ ผงึ
ทรสเค็มหวาน สรรพคณุ ทาํ ใหช้ ุม่ คอ บาํ รงุ เสียงให้ไพเราะ
าบนั การแพเกลือวิก คอื เกลอื สะตกุ วนผสมกบั สุรา
สถ รสเคม็ รอ้ น สรรพคุณ แก้อภิญญาณธาตุ แกโ้ รคท้องมาน

ยเนตรดาวเกลือฝอ คอื เกลอื สะตุกวนผสมนาํ มันเปรียงพระโคและนาํ มนั งา
ไทรสเค็มมัน สรรพคุณ แกพ้ รรดกึ แกม้ กู เลือด บํารงุ ไฟธาตุ

ารแพทยแ์ ผนเกลือสมุทรี คอื เกลอื สะตุกวนผสมกบั นาํ มตู รโค
กรสเคม็ ฉนุ รอ้ น สรรพคุณ บํารงุ ธาตทุ งั ๔ แกเ้ สมหะพิการ
สถาบนั แกบ้ ดิ มูกเลอื ด บาํ รุงนาํ เหลือง

๓

าสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวก่อนทีจะทําเกลือทงั ๕ ได้นนั ต้องนาํ เกลอื มาทาํ การ สะตุ เสียกอ่ น จึงจะนํา
สถเกลือทผี า่ นการสะตุแลว้ มาผสมกับส่วนผสมอนื ๆ ตามขนั ตอนและกระบวนการ

เพือให้เกลอื นนั มีสรรพคุณทางยาทเี หมาะสมตอ่ การนํามาใช้ปรุงยาในขนั ตอนต่อไป

รดาวการสะตุ ในทางการแพทยแ์ ผนไทย หมายถึง การแปรรปู วตั ถธุ าตุ อยา่ งใด
เนตอยา่ งหนงึ อาทเิ ชน่ เกลอื สารส้ม หรือเครอื งยาโดยการให้ความร้อนผา่ นหม้อดิน
ไทยเพือฆ่าเชอื โรคและระเหยเอาสิงทเี ปนมลทนิ ออกจนหมดไป ทําใหเ้ กดิ เปนผงบริสุทธิ
นหรือเพือทําใหเ้ ครืองยามฤี ทธอิ ่อนลง

ทยแ์ ผการสะตุเกลอื เปนการนําเกลอื เม็ดไปบรรจุลงในหมอ้ ดนิ เผาและนําไปตงั บนเตา
ารแพถ่านจนเกลอื แห้งสนทิ ความร้อนจากเตาถา่ นและหมอ้ ดินจะช่วยใหเ้ กลอื ภายในหม้อ
กดนิ เผาระอุ ความชืนทอี ยใู่ นเกลอื จะระเหยออกมาจนเกลอื แหง้ สนทิ และความร้อนก็
สถาบนัจะชว่ ยฆา่ เชอื โรคทอี าจตดิ มาจากแหลง่ ผลติ เกลอื ไดอ้ กี ด้วย

๔

วธิ ีการ เกลอื เนตเพือนําไปใชท้ ําเกลือทงั ๕
สะตุ รดาวขนั ตอนการเตรียมวัตถุดิบและวัสดอุ ปุ กรณ์
นไทยวตั ถสุ ่วนประกอบและอุปกรณ์ทใี ช้
แ์ ผ๑. เกลอื เม็ด ขนั ตอนการเตรยี มหมอ้ ดินเผา
ทย๒. หม้อดินเผา ขนาด ๖ นวิ พร้อมฝาละมี ๑ ใบ ทาํ ความสะอาดหม้อดนิ เผา โดยนาํ หมอ้ ดนิ เผาใส่
๖๐๐ กรัม กะละมงั เตมิ นาํ ลงไปให้ทว่ มหมอ้ แช่หมอ้ ในนาํ ทงิ
ารแพ๓. ไมพ้ าย เลอื กใช้ขนาดใหเ้ หมาะสม ไว้ ๑ คืน จากนนั ให้ใชฟ้ องนาํ ถูใหส้ ะอาด โดยลา้ ง
นั ก๔. เตาถ่าน ๑ อนั หมอ้ ดนิ เผากับนาํ เปล่าเท่านนั ห้ามใชน้ าํ ยาล้างจาน
เมือล้างเสรจ็ แล้วให้นําไปควาํ ในกระด้งและนาํ ไป
กบั หมอ้ ดินเผา ผงึ ในทีร่มให้แห้งสนทิ จงึ นาํ ปใช้ได้
าบ๕. ถา่ นไม้
๑ ใบ ขนั ตอนการทาํ ความสะอาดเกลอื เมด็
นําเกลือเม็ดใส่กะละมงั เตมิ นาํ สะอาดลงไปใน
กะละมงั ใหท้ ว่ มเกลือ ใช้มือซาวเกลอื คลา้ ยการ
ซาวข้าวสาร เพือขจดั เศษสิงสกปรก ฝนุ ผงออก
ให้มากทีสุด โดยตอ้ งซาวเกลอื ดว้ ยความรวดเร็ว
เพือปองกันไมใ่ หเ้ กลือละลายไปกบั นาํ จนหมด
และให้ล้างนาํ สะอาดเพียง ๑ ครงั เท่านนั เมือลา้ ง
เสรจ็ ใหพ้ ักใส่กระดง้ เกลยี เกลอื ให้กระจายออก
ไปทวั และเสมอกนั นําไปผงึ ในทีร่มใหแ้ ห้งสนิท
สถ าว๖. กะละมัง ๑ ถุง
รด๗. เครืองชังดิจิตอล
๑ ใบ
ต๘. ถว้ ย
๑ เครอื ง
เน๙. ช้อน
ไทย๑๐. กระชอน ๑ ใบ

๑ คัน
น๑๑. กระดง้ สําหรับพักเกลือ
๑ อัน
แ์ ผ๑๒. นาํ สะอาด
๑ ใบ
ารแพทยขนั ตอนการสะตเุ กลือ
นาํ เกลือเม็ดทีผ่านขันตอนการทาํ ความสะอาดเรียบร้อยแล้วใส่ลงไปในหม้อดินเผา ปดฝา นําไปตังบน

นั กเตาถ่าน ใช้ไฟอ่อนไนการสะตุ ค่อยๆ ปล่อยให้เกลือละลายอยู่ในหม้อ โดยไม่ต้องคน รอสักครู่
าบจะไดย้ นิ เสียงเกลอื แตกดงั อยภู่ ายในหมอ้ ใหร้ อตอ่ ไปจนกวา่ เสียงจะเงยี บลง จากนนั ยกหมอ้ ลง พกั ไวใ้ หเ้ ยน็
สถจึงนาํ เกลือไปใชป้ รงุ ยาได้ เกลอื ทีสะตุแล้วสีจะเปลียนเปนขาวขุน่ เหลียมของเมด็ เกลอื จะหายไป
าบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวหมายเหต:ุ ในการปฏบิ ตั ทิ าํ เกลอื ทงั ๕ ครงั นี ตอ้ งใชเ้ กลอื สะตปุ ระเภทละ ๑๐๐ กรมั ดงั นนั ในขนั ตอนการเตรยี มเกลอื เมด็
สถก่อนจะนาํ ไปสะตุ จึงต้องชังนาํ หนักเกลือให้มากกว่านาํ หนักทีจะนําไปทําเกลือทัง ๕ เพือชดเชยนาํ หนักทีอาจจะหายไป
ในระหว่างทีล้างเกลอื และสะตุเกลอื

๕

๕สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพเทวททกธิทยกียยลางัแแ์์แ์รทผผือผาํ นนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว

๖

เมอื ทาํ ความสะอาดและสะตเุ กลอื เปนทเี รยี บรอ้ ยแลว้ ใหน้ ําเกลอื สะตแุ บง่ ออกเปน ๕ ส่วน ส่วนละ ๑๐๐ กรมั
และให้นาํ เกลือแต่ละส่วนไปทําเกลอื ทงั ๕ ไดแ้ ก่ เกลือสินเธาว์ เกลอื พิก เกลือวิก เกลือฝอ เกลือสมุทรี

าวโดยเกลือแตล่ ะประเภทนอกจากใช้เกลอื สะตุเปนวตั ถุดิบหลักแลว้ ยังตอ้ งมีวัตถุดบิ อนื ทีจะนํามาผสม
รดและนาํ มาใชป้ รงุ กบั เกลอื สะตุ โดยส่วนผสมทีนํามาผสมนนั จะแตกต่างกนั ไป ในแต่ละประเภท ดังนี

นไทยเนตเกลือสินเธาว์
แ์ ผเกลือสะตุกวนผสมกับนาํ นมโคสด ๑๐๐%
ทยการปฏบิ ตั ิทาํ เกลือครงั นีใชน้ าํ นมโค ยเู อชที รสจืด
ารแพตราไทย-เดนมาร์ค (นมววั แดง)

สถาบนั ก าวเกลอื พิก
รดเกลอื สะตุกวนผสมกับนาํ ผงึ
เนตใชน้ าํ ผงึ แท้เปนส่วนผสมจะทําใหไ้ ดเ้ กลือ
ยตรงตามสรรพคุณ
ยแ์ ผนไทเกลือวกิ
ารแพทเกลอื สะตกุ วนผสมกบั สุรา

ใชเ้ หล้าขาว ๔๐ ดกี รีเปนส่วนผสมการทาํ เกลือ

สถาบนั กเกลอื ฝอ

าวเกลือสะตกุ วนผสมนาํ มันเปรียงพระโคและนาํ มนั งา
รดนาํ มนั เปรยี งพระโค เรยี กอกี ชอื วา่ นาํ มนั ในไขขอ้ กระดกู โค
เนตนาํ มนั งา ให้เลอื กใชน้ าํ มันงาสกัดเย็น
ไทยกอ่ นนาํ ไปใชใ้ หน้ าํ มาเจียวรวมกนั ในการเจียวนาํ มันใหใ้ ช้
นอตั ราส่วน ๑:๑
ารแพทยแ์ ผเกลือสมทุ รี

เกลือสะตกุ วนผสมกบั นาํ มตู รโค

สถาบนั กนาํ มูตรโค เรยี กอกี ชือว่า นาํ ปสสาวะโค

๗

เกลือสินเธาว์
าววัตถุส่วนประกอบและอปุ กรณท์ ใี ช้
ตรด๑. เกลือเม็ดสะตุ
เน๒. นมววั สด ๑๐๐% รสจดื (นมวัวแดง) ๕๐ มิลลลิ ติ ร
๑๐๐ กรัม ๗. เครอื งชังดจิ ิตอล ๑ เครือง
ไทย๓. หม้อดินเผาพรอ้ มฝา ขนาด ๖ นวิ ๑ ใบ ๘. ถว้ ยตวง ๑ ใบ
แ์ ผน๔. ไมพ้ าย เลือกใชข้ นาดใหเ้ หมาะสม ๑ อัน ๙. ชอ้ น ๑ คนั
ย๕. เตาถา่ น ๑๐. ขวดแก้วบรรจเุ กลือพรอ้ มฝาปดสนิท ๑ ใบ
ท๖. ถา่ นไม้๑ ใบ ๑๑. ถาดสเตนเลส ๑ ใบ
๑๒. กระดาษสําหรบั วางพักเกลอื
ารแพขนั ตอนการทาํ๑ ถงุ
นั ก๑. นาํ เกลือสะตุทงั หมดเทลงไปในหม้อดินเผา เตมิ นมววั ลงไปครงึ หนงึ
สถาบ๒. นาํ หมอ้ ดินเผาขนึ ตงั ไฟออ่ น ใช้ไม้พายค่อยๆ นวดเกลือกบั นมให้เขา้ กัน โดยใหเ้ อยี งหม้อขณะนวด

าวและใหน้ วดไปรอบๆ ด้านขา้ งของหมอ้ หมนุ หม้อขณะนวดเพือให้ความร้อนทวั ถึงกนั และอยา่ กด
รดเกลือแรงเพราะจะทาํ ใหเ้ กลอื แตกเปนผงได้ ใหน้ วดจนกระทงั เกลอื กับนมแหง้
เนต๓. เมอื นวดจนเกลอื แหง้ ดแี ลว้ ใหเ้ ตมิ นมส่วนทเี หลอื ลงไป ทําตามขนั ตอนที ๒ จนกระทงั เกลอื กบั นมแหง้
ย๔. ยกหมอ้ ลง ตกั เกลือพักให้เยน็ บนกระดาษแล้วจงึ เกบ็ ใส่ขวดแกว้ ปดฝาใหส้ นิท เพือนาํ ไปใชต้ อ่ ไป
ยแ์ ผนไท รดาว๑ ๒
สถาบนั การสถแาบพนั ทการแพทยแ์ ผนไทยเนต าวเทเกลือสะตแุ ละนมวัวลงหมอ้ ดินเผา
ใชไ้ ม้พายนวดเกลือกับนมววั โดยใหเ้ อียงหม้อและ
รดนําขึนตังไฟ ใช้ไฟอ่อนในการนวดเกลือ หมนุ หมอ้ ขณะนวดเพือใหค้ วามร้อนทัวถงึ กัน
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนต๓
ใช้ไม้พายนวดจนกระทงั เกลือกับนมววั แห้งและรวมเปนเนอื เดยี วกนั

๘

เนตรดาวคอื เกลอื สะตุกวนผสมกบั นาํ นมโค
ไทยรสเค็มมัน สรรพคณุ แก้ไขต้ รโี ทษ แก้พรรดึก แก้นวิ ลา้ งเมือกมันในลําไส้
แ์ ผนลักษณะเกลอื ทไี ด้: มีโปรตีนเคลอื บบางๆ พบเม็ดเกลอื เปนสีขาวอมชมพู

สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวนําหนกั ก่อนสะตุ ๑๕๐ กรมั

ยนําหนักหลังสะตุ ๙๖ กรัม
สถาบนั การแพทใช้เวลาโดยประมาณ ๒๕ นาที

๙

เกลือพิก
าววตั ถสุ ่วนประกอบและอุปกรณท์ ใี ช้
ตรด๑. เกลอื เมด็ สะตุ
เน๒. นาํ ผึงแท้๑๐๐ กรัม๗. เครืองชังดิจติ อล ๑ เครอื ง
ไทย๓. หมอ้ ดนิ เผาพร้อมฝา ขนาด ๖ นิว๒๕ มลิ ลลิ ิตร
แ์ ผน๔. ไมพ้ าย เลือกใช้ขนาดใหเ้ หมาะสม๑ ใบ๘. ถว้ ยตวง ๑ ใบ
ย๕. เตาถ่าน๑ อัน
ท๖. ถ่านไม้๑ ใบ ๙. ชอ้ น ๑ คนั
๑ ถุง
๑๐. ขวดแก้วบรรจุเกลอื พร้อมฝาปดสนิท ๑ ใบ

๑๑. ถาดสเตนเลส ๑ ใบ
ารแพขนั ตอนการทาํ
นั ก๑. นาํ เกลอื สะตุทงั หมดเทลงไปในหมอ้ ดนิ เผา เตมิ นาํ ผงึ ไปครงึ หนงึ๑๒. กระดาษสําหรับวางพักเกลอื
าบ๒. นาํ หม้อดินเผาขนึ ตงั ไฟอ่อน ใชไ้ มพ้ ายคอ่ ยๆ นวดเกลอื กบั นาํ ผงึ ใหเ้ ขา้ กนั โดยใหเ้ อียงหม้อขณะนวด

สถ าวและให้นวดไปรอบๆ ดา้ นข้างของหม้อ หมุนหม้อขณะนวดเพือให้ความร้อนทวั ถึงกนั และอย่ากด
รดเกลอื แรงเพราะจะทาํ ให้เกลอื แตกเปนผงได้ ขณะนวดให้ควบคุมไฟใหพ้ อเหมาะ นาํ หนักและความถี
ตในการนวดเกลือตอ้ งสมาํ เสมอให้นวดจนกระทงั เกลอื กับนาํ ผงึ แหง้
เน๓. เมอื นวดจนเกลือแห้งดแี ล้วใหเ้ ติมนาํ ผงึ ส่วนทเี หลอื ลงไป ทําตามขนั ตอนที ๒ นวดจนกระทงั เกลอื
ไทยกบั นาํ ผงึ แห้งและรวมเปนเนือเดยี วกัน ในการทําเกลือพิกสิงทีต้องระวัง คือ เกลอื ไหม้ติดหมอ้ หรือ
น าวถา้ ก้นหมอ้ เรมิ ดําให้เปลยี นหมอ้ ใหม่ ในการปฏบิ ตั คิ รงั นไี ด้มีการเปลยี นหม้อใหม่หนงึ ครงั
แ์ ผ รด๔. ยกหม้อลง ตักเกลือพักให้เยน็ บนกระดาษแลว้ จึงเก็บใส่ขวดแก้วปดฝาใหส้ นิท เพือนําไปใช้ตอ่ ไป
ารแพทย ยเนต๑ ๒
สถาบานั บกนั การแพทยแ์ ผนไท าวเทเกลอื สะตแุ ละนาํ ผงึ ลงหมอ้ ดนิ เผา

สถ รดนาํ ไปขึนตังไฟ ใช้ไฟออ่ นในการนวดเกลือ
ไทยเนต๓
ใชไ้ ม้พายนวดเกลอื กบั นําผงึ โดยให้เอียงหม้อและ
หมนุ หมอ้ ขณะนวด เพือใหค้ วามรอ้ นทัวถึงกัน

๔
สถาบนั การแพทยแ์ ผารนแพทยแ์ ผนไทยเนตรดาวใชไ้ ม้พายนวดจนกระทงั เกลอื กับนําผึงแหง้

สถาบนั กและรวมเปนเนอื เดยี วกัน
ยกหม้อลง ตกั เกลอื พักใหเ้ ย็นบนกระดาษแลว้ จึงเก็บ
ใส่ขวดแกว้ ปดฝาให้สนทิ เพือนําไปใชต้ อ่ ไป

๑๐

เนตรดาวคอื เกลอื สะตุกวนผสมกบั นาํ ผงึ
ไทยรสเคม็ หวาน สรรพคณุ ทําใหช้ มุ่ คอ บํารงุ เสียงใหไ้ พเราะ

าวสถาบนั การแพทยแ์ ผนลักษณะเกลือทไี ด:้ เม็ดเกลอื จะมสี ีนาํ ตาลอ่อน มัน เงา
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดแ์ ผนไทยเนตรดาวนาํ หนักกอ่ นสะตุ ๑๒๕ กรัม

ยนาํ หนักหลงั สะตุ ๑๑๖ กรมั
สถาบนั การแพทใชเ้ วลาโดยประมาณ ๔ ชวั โมง ๕๐ นาที

๑๑

เกลือวกิ
รดาววัตถุส่วนประกอบและอปุ กรณท์ ใี ช้
ยเนต๑. เกลอื เมด็ สะตุ
ไท๒. เหล้าขาว ๔๐ ดีกรี๑๐๐ กรัม๗. เครอื งชังดิจิตอล๑ เครือง
แ์ ผน๓. หม้อดนิ เผาพร้อมฝา ขนาด ๖ นวิ๑๐๐ มิลลลิ ติ ร
ย๔. ไม้พาย เลอื กใชข้ นาดใหเ้ หมาะสม๑ ใบ๘. ถ้วยตวง๑ ใบ
ารแพท๕. เตาถ่าน๑ อนั
๑ ใบ ๙. ชอ้ น ๑ คัน
๖. ถา่ นไม้๑ ถงุ
๑๐. ขวดแกว้ บรรจุเกลอื พร้อมฝาปดสนิท ๑ ใบ

๑๑. ถาดสเตนเลส ๑ ใบ

สถาบนั ก าวขนั ตอนการทํา๑๒. กระดาษสําหรับวางพักเกลอื
รด๑. นําเกลือสะตทุ งั หมดเทลงไปในหม้อดนิ เผา เตมิ เหล้าขาวทงั หมดตามลงไป
ต๒. นําหมอ้ ดนิ เผาขนึ ตงั ไฟอ่อน ใชไ้ ม้พายคอ่ ยๆ นวดเกลอื กับเหลา้ ให้เข้ากนั โดยให้เอยี งหม้อขณะนวด

เนและใหน้ วดไปรอบๆ ดา้ นข้างของหม้อ หมุนหมอ้ ขณะนวดเพือใหค้ วามรอ้ นทวั ถงึ กนั และอยา่ กด
ไทยเกลือแรงเพราะจะทาํ ให้เกลือแตกเปนผงได้ ให้นวดจนกระทงั เกลือกับเหลา้ แห้ง
น๓. ยกหมอ้ ลง ตกั เกลือพักใหเ้ ย็นบนกระดาษแลว้ จึงเกบ็ ใส่ขวดแกว้ ปดฝาใหส้ นิท เพือนําไปใช้ตอ่ ไป
ทยแ์ ผ๑ ๒
ารสแพถทายบแ์ นัผนกไาทรยแเนพตรดาว นไทยเนตาวรดาวเทเกลอื สะตุและเหลา้ ลงหม้อดินเผา
แ์ ผ รดนําไปขึนตงั ไฟ ใช้ไฟออ่ นในการนวดเกลอื

ถาบนั ก ารแพทย ไทยเนต าว๓
ใชไ้ มพ้ ายนวดเกลือกับเหล้า โดยให้เอียงหม้อและ
หมุนหมอ้ ขณะนวด เพือให้ความรอ้ นทัวถงึ กนั

สถสาถบาบนั นั กการแพทยกแ์ ารผแนพทยแ์ ผนไทยเนตรดใช้ไมพ้ ายนวดจนกระทังเกลือกับเหลา้ แหง้ และรวมเปนเนือเดยี วกัน ยกหม้อลง ตกั เกลอื พักให้เยน็ บนกระดาษ

สถาบนัแลว้ จงึ เก็บใส่ขวดแกว้ ปดฝาให้สนทิ เพือนาํ ไปใช้ตอ่ ไป
๑๒

เนตรดาวคือ เกลอื สะตุกวนผสมกับสุรา
ไทยรสเค็มรอ้ น สรรพคุณ แกอ้ ภิญญาณธาตุ แก้โรคท้องมาน

าวสถาบนั การแพทยแ์ ผนลักษณะเกลือทีได้: เม็ดเกลือจะมสี ีขาวอมเทาเลก็ น้อย
สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยเนตรดแ์ ผนไทยเนตรดาวนําหนกั ก่อนสะตุ ๒๐๐ กรัม

ยนําหนักหลังสะตุ ๙๗ กรมั
สถาบนั การแพทใช้เวลาโดยประมาณ ๓๕ นาที

๑๓

เกลือฝอ
รดาววัตถสุ ่วนประกอบและอปุ กรณ์ทใี ช้
ต๑. เกลือเมด็ สะตุ
เน๒. นํามนั งา
๑๐๐ กรัม ๘. เครืองชังดิจิตอล ๑ เครอื ง
} ไทย๓. นํามนั เปรยี งพระโค* ๑ ส่วน
๑ ส่วน ๒๐ มลิ ลิลติ ร ๙. ถ้วยตวง ๑ ใบ
น๔. หม้อดินเผาพร้อมฝา ขนาด ๖ นวิ
๑ ใบ ๑๐. ชอ้ น ๑ คัน
แ์ ผ๕. ไมพ้ าย เลอื กใช้ขนาดใหเ้ หมาะสม๑ อนั
ทย๖. เตาถา่ น ๑ ใบ ๑๑. ขวดแกว้ บรรจุเกลือพร้อมฝาปดสนิท ๑ ใบ
๑ ถุง
ารแพ๗. ถา่ นไม้ ๑๒. ถาดสเตนเลส ๑ ใบ

๑๓. หม้อสแตนเลสและทัพพี ๑ ชุด

๑๔. กระดาษสําหรบั วางพักเกลอื
กหมายเหต:ุ *นาํ มันเปรียงพระโค เรียกอีกชือว่า นาํ มันในไขขอ้ กระดูกโค
าบนัขนั ตอนการทาํ

สถ าว๑. ละลายนาํ มนั งากับนาํ มนั เปรยี งพระโค โดยนาํ นาํ มนั งากับนาํ มันเปรียงพระโคใส่ลงในหมอ้ สเตนเลส
รดตงั ไฟอ่อน เจยี วให้ส่วนผสมละลายรวมเปนเนอื เดยี วกนั จะไดเ้ ปนของเหลวใส

ต๒. เมอื เจียวเสรจ็ แลว้ จงึ ยกหม้อลงจากเตา ตวงนาํ มนั ทีได้ ๒๐ มลิ ลิลติ ร
เน๓. นาํ เกลือสะตุทงั หมดเทลงไปในหมอ้ ดินเผา เติมนาํ มนั ทตี วงในขอ้ ๒ ลงหม้อดนิ เผาครงึ หนงึ
ย๔. นําหม้อดนิ เผาขนึ ตงั ไฟอ่อน ใชไ้ มพ้ ายค่อยๆ นวดเกลือกบั นาํ มนั เปรียงพระโคใหเ้ ข้ากัน โดยให้เอียง

ไทหมอ้ ขณะนวดและใหน้ วดไปรอบๆ ดา้ นขา้ งของหมอ้ หมนุ หมอ้ ขณะนวดเพือใหค้ วามรอ้ นทวั ถึงกัน
แ์ ผนและอย่ากดเกลอื แรงเพราะจะทําให้เกลือแตกเปนผงได้ ใหน้ วดจนกระทงั เกลือแห้ง

๕. เมอื นวดจนเกลอื แหง้ ดแี ลว้ ใหเ้ ตมิ นาํ มนั เปรยี งพระโคส่วนทเี หลอื ลงไป ทาํ ตามขนั ตอนที ๔ จนกระทงั

ทยเกลอื แหง้
ารแพ๖. ยกหม้อลง ตกั เกลอื พักให้เย็นบนกระดาษแลว้ จึงเก็บใส่ขวดแกว้ ปดฝาให้สนิท เพือนาํ ไปใช้ตอ่ ไป
นั ก าว๑ ๒-๓
สถาบ ยแ์ ผนไทยเนตรด ตรดาวนาํ มนั เปรยี งพระโค

ารแพท เนและนาํ มันงา
าบนั ก แ์ ผนไทย าว๔
เจยี วนาํ มนั เปรยี งพระโคและนํามันงา ตวงนาํ มนั ทีได้ ๒๐ มิลลลิ ติ ร เทใส่ลงไปใน
อตั ราส่วน ๑ ตอ่ ๑ หมอ้ ดนิ เผาทมี ีเกลือสะตอุ ยู่

๕ ๖
สถ าบนั การแพทย แ์ ผนไทยเนตรดใชไ้ ม้พายนวดเกลือกับนํามนั เปรียงพระโค โดยใหเ้ อียงหม้อ เติมนํามนั เปรยี งพระโคส่วนทเี หลอื ลงในหม้อ
สถ ทยและหมนุ หม้อขณะนวด เพือใหค้ วามรอ้ นทวั ถึงกัน
ารแพเนือเดียวกนั จากนันยกหมอ้ ลง ตักเกลือพักให้เย็น
ใช้ไมพ้ ายนวดจนกระทังเกลอื แห้งและรวมเปน

สถาบนั ก ๑๔ บนกระดาษแลว้ จึงเกบ็ ใส่ขวดแกว้ ปดฝาให้สนทิ

เนตรดาวคือ เกลือสะตกุ วนผสมนาํ มันเปรยี งพระโค
ไทยรสเคม็ มัน สรรพคณุ แกพ้ รรดกึ แกม้ กู เลือด บาํ รุงไฟธาตุ
แ์ ผนลกั ษณะเกลอื ทีได:้ เม็ดเกลอื จะมีสีเขม้ ขนึ ถึงสีขาวอมนําตาล

สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพททยยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวนําหนกั ก่อนสะตุ ๑๒๐ กรมั

ยนาํ หนักหลังสะตุ ๘๙ กรัม
สถาบนั การแพทใชเ้ วลาโดยประมาณ ๓ ชวั โมง ๔๐ นาที

๑๕

เกลอื สมุทรี
รดาววัตถุส่วนประกอบและอปุ กรณ์ทใี ช้
เนต๑. เกลอื เมด็ สะตุ
ไทย๒. นํามูตรโค*๑๐๐ กรัม ๗. เครืองชงั ดจิ ิตอล ๑ เครือง
แ์ ผน๓. หมอ้ ดนิ เผาพรอ้ มฝา ขนาด ๖ นวิ๕๐ มลิ ลลิ ิตร
ย๔. ไมพ้ าย เลือกใช้ขนาดให้เหมาะสม๑ ใบ ๘. ถ้วยตวง ๑ ใบ
ท๕. เตาถา่ น๑ อัน
ารแพ๖. ถ่านไม้๑ ใบ ๙. ชอ้ น ๑ คัน
๑ ถุง
๑๐. ขวดแกว้ บรรจุเกลอื พร้อมฝาปดสนิท ๑ ใบ

๑๑. ถาดสเตนเลส ๑ ใบ

กหมายเหตุ: *นาํ มนั มูตรโค เรียกอกี ชือว่า นาํ ปสสาวะโค ๑๒. กระดาษสําหรบั วางพักเกลอื
สถาบนั าวขนั ตอนการทาํ
รด๑. นําเกลอื สะตุทงั หมดเทลงไปในหม้อดนิ เผา เตมิ นาํ มูตรโคทงั หมดตามลงไป
ต๒. นําหมอ้ ดนิ เผาขนึ ตงั ไฟออ่ น ใชไ้ มพ้ ายคอ่ ยๆ นวดเกลอื กบั นาํ มตู รโคใหเ้ ขา้ กนั โดยใหเ้ อยี งหมอ้ ขณะนวด

เนและใหน้ วดไปรอบๆ ดา้ นขา้ งของหม้อ หมนุ หม้อขณะนวดเพือให้ความร้อนทวั ถงึ กันและอย่ากด
ไทยเกลอื แรงเพราะจะทําให้เกลือแตกเปนผงได้ ใหน้ วดจนกระทงั เกลอื กบั นาํ มูตรโคแห้ง
น๓. ยกหมอ้ ลง ตักเกลือพักใหเ้ ยน็ บนกระดาษแลว้ จงึ เกบ็ ใส่ขวดแกว้ ปดฝาใหส้ นทิ เพือนาํ ไปใช้ตอ่ ไป
ทยแ์ ผ๑ ๒
สถาบนั การแพ ไทยเนตารวดาวเทเกลือสะตแุ ละนาํ มตู รโคลงหม้อดินเผา
น รดนาํ ไปขึนตังไฟ ใชไ้ ฟอ่อนในการนวดเกลือ
ารแพทยแ์ ผนไทยเนต าว๓
ใชไ้ มพ้ ายนวดเกลือกบั นํามูตรโค โดยให้เอยี งหมอ้ และ
หมุนหม้อขณะนวด เพือใหค้ วามรอ้ นทวั ถึงกัน

สถาสบถานั บกนั การแพทนั ยกแ์ ารผแพทยแ์ ผนไทยเนตรดใชไ้ มพ้ ายนวดจนกระทงั เกลือกับนาํ มูตรโคแหง้ และรวมเปนเนอื เดียวกัน

สถาบยกหม้อลง ตักเกลอื พักให้เยน็ บนกระดาษแลว้ จึงเก็บใส่ขวดแกว้ ปดฝาให้สนทิ เพือนาํ ไปใช้ต่อไป

๑๖

เนตรดาวคือ เกลือสะตุกวนผสมกับนาํ มตู รโค
ไทยรสเค็มฉนุ ร้อน สรรพคุณ บํารุงธาตุทงั ๔ แกเ้ สมหะพิการ
นแกบ้ ดิ มกู เลือด บํารุงนาํ เหลอื ง
ทยแ์ ผลกั ษณะเกลอื ทีได้: เมด็ เกลอื จะมสี ีขาวขนุ่

สถาสบถนัาบกนั ากราแรแพพทยแ์แ์ ผผนนไทไทยเยนเตนรตดารวดาวนาํ หนักกอ่ นสะตุ ๑๕๐ กรัม

ยนาํ หนักหลังสะตุ ๙๓ กรมั
สถาบนั การแพทใช้เวลาโดยประมาณ ๔๐ นาที

๑๗

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ใเากกนกราากแรรราแแพรพพด็ ททททํายคยยเกแแ์์แ์ วผผลผนนือานไไทมททไงั ทยยรเเ๕ยนนู้เตตนรรตดดาารววดาว

๑๘

เกรด็ ความรู้ในการทําเกลอื ทงั ๕

ตรดาวเกลือ
เน• ใช้เกลอื ทะเลธรรมชาติ เม็ดขนาดใหญ่ และสะอาดโดยคดั สิงสกปรกปนเปอนออกก่อน
ไทย• ทาํ การสะตุเกลือเสียก่อนเพือจะไดเ้ กลือทสี ะอาดแหง้ ดี พรอ้ มนาํ ไปทาํ เกลือทัง ๕ ตามตํารา
แ์ ผนหม้อและไม้พายทใี ช้
ย• หมอ้ ดนิ และฝาทีใช้ตอ้ งเปนหมอ้ ใหม่ (เส้นผ่าศูนยก์ ลางประมาณ ๖-๘ นิว) โดยเลือกหม้อดนิ ทีฐานกน้ หมอ้
ารแพททมี ลี กั ษณะโคง้ ไมแ่ บน (ขนาดควรพอเหมาะกบั เส้นผา่ ศูนยก์ ลางของเตาเพือใหค้ วามรอ้ นกระจายไดท้ วั ถงึ )

• ทําความสะอาดหมอ้ ดินและฝาก่อนนํามาใช้ด้วยการล้างนําเปลา่ เพือให้ฝุนละอองออกสิงสกปรกทตี ิดมา

กหลุดออกจากหม้อ ห้ามใชน้ าํ ยาทาํ ความสะอาดใดๆ และไม่ต้องขัดถหู มอ้ จากนันจงึ แชห่ มอ้ และฝา ไว้ในนํา
าบนัเปลา่ สะอาด เพือให้หม้อมคี วามชนื แทรกอยู่ในพืนผิวทีมรี พู รนุ ซึงจะชว่ ยเสรมิ ความแขง็ แรงของพืนผวิ และ

สถ าวปองกนั การแตกรา้ ว ทาํ ใหใ้ ช้งานไดท้ นทานและนานกว่า ไมแ่ ตกขณะทํายา แชค่ า้ งไว้ ๑ คนื แลว้ จงึ ควํา
รดตากหม้อผงึ ลมให้แหง้ กอ่ นนาํ มาใช้

• เลือกไม้พายสําหรบั ไวใ้ ช้กวนหรอื นวดเกลือใหเ้ หมาะสมกับขนาดของหมอ้ ไม่ใหญ่หรอื เลก็ จนเกนิ ไป

เนต• กอ่ นจะนาํ หมอ้ และไมพ้ ายไปใชส้ ะตเุ กลอื ให้เขยี นชอื ชนดิ ของเกลือทจี ะทาํ ไวบ้ นหม้อและไมพ้ าย ปองกนั
ยการใช้ปะปนกัน เพราะจะทาํ ให้จะทําใหว้ ัตถปุ ระกอบปนกัน มผี ลทําใหเ้ กลอื ทที าํ ออกมามปี ญหาภายหลงั ได้
ไท• หา้ มใช้หมอ้ ดินทใี ช้ทาํ ยามีฤทธแิ รงแลว้ ไปใช้กบั การทาํ ยาชนดิ อืนเพราะอาจจะมสี ารในตัวยาฤทธิแรงนัน
แ์ ผนตกค้างอยทู่ พี ืนผวิ หม้อ และหา้ มใช้หม้ออลมู เิ นยี มในการสะตเุ กลอื หรอื ทํายา
ยการนวดเกลอื
ท• นวดเกลอื พรอ้ มส่วนผสมในหมอ้ โดยการเอียงหม้อเลก็ น้อย แล้วใชไ้ ม้พายนวดวนไปรอบๆ โดยไมน่ วดและ
ารแพกดบีเกลอื อยู่ทเี ดยี วหรอื ดา้ นใดด้านหนงึ ในขณะทกี วนก็ค่อยๆ ขยับหมุนหมอ้ ไปด้วย เพือให้เกลือไดร้ ับ

ความรอ้ นอยา่ งทวั ถึง เมด็ เกลอื ก็จะคงมีรูปรา่ งเสมอกันและไมไ่ หม้

ก• หากนวดเกลอื เปนเวลานานแลว้ (จนเกินกว่าเวลาโดยประมาณทคี วรจะเปนของเกลอื ชนดิ นันๆ) เกลือสะตุ
าบนันันก็ยังคงไม่แห้ง ใหเ้ ปลียนไปใช้ฝาละมีในการนวดแทน เพือให้มพี ืนผิวทเี ปดมากขึนไดส้ ัมผัสความรอ้ น
สถมากกวา่ หรืออาจเปลยี นหมอ้ ดนิ นนั เพราะหม้อเดมิ อาจจะชนื เกนิ หากใช้ต่อเปนเวลานานหมอ้ อาจจะเริม

แตกและมรี อยไหม้

าว• หากกน้ หมอ้ เรมิ จะมรี อยไหม้ อยา่ ใชไ้ มพ้ ายนวดเกลอื ตอ่ ในบรเิ วณนนั อกี ใหข้ ยบั ไปนวดเกลอื ดา้ นขา้ งบรเิ วณอนื
รดเพราะถ้านวดเกลอื บริเวณเดิมนนั ต่อไปจะทาํ ใหเ้ กลอื สีเปลียนและมีกลินไหม้
เนตขอ้ ควรระวังขณะปฏิบตั ิ
ไทย• ควรทาํ ในทีโลง่ มีอากาศถา่ ยเทดี
น• ควรอ่นุ หมอ้ เกลือก่อนใชง้ าน
แ์ ผ• ควรใช้ถา่ นไม้ประมาณ ๒-๓ กอ้ นในการทาํ ยา (เตาขนาดเส้นผา่ นศูนยก์ ลางประมาณ ๖-๘ นิว)
ทยและใช้ไฟอ่อน ถงึ ไฟกลางเท่านนั และใหใ้ ชค้ วามร้อนทสี มําเสมอตลอดการสะตุ เพือปองกนั การไหม้
ารแพ• ควรระวงั ขณะทํา อาจมเี มด็ กลอื รอ้ นกระเดน็ ใส่และกระเดน็ เขา้ ตาได้ กรณที เี กลอื ทนี ํามาทํานนั มคี วามชนื สูง
สถาบนั กแล้วเม็ดเกลอื โดนความร้อนแตกตัวและกระเดน็ ระหวา่ งทาํ

๑๙

สถาสสบถถนัาาบบกนนัั ากกราาแรรแแพพพทททยยยแแ์์แ์ ผผผนนนไไททไทยยเเยนนเตตนรรตดดาารววดาว



๕เกลือ
ทัง

เกลือสนิ เธาว์ เกลือพกิ

เกลือวกิ เกลือฝอ

เกลือสมุทรี

โดยนักศึกษาแพทย์แผนไทย สาขาเภสัชกรรมไทย รุ่น ๑๑
สถาบันการแพทย์แผนไทยเนตรดาว