ครูเฉลย ศุวขะณิช ศิลปินแห่งชาติสาขานาฏศิลป์

ครูเฉลย ศุขวะณิช

ศิลปิ นแห่ งชาติสาขานาฏศิลป์

จัดทำโดย
น.ส.อติกานต์ ฟูอุด เลขที่ 45 ม.6/15

ประวัติของครูเฉลย ศุวขะณิช

กำเนิด

คุณครูเฉลย ศุขะวณิช หรือ “แม่เหลย” ของลูกศิษย์นาฏศิลปทั่วประเทศ เกิด
ที่กรุงเทพฯ เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน ๒๔๔๗ (ท่านอายุมากกว่าคุณครูลมุล

๑ ปี) เป็นบุตรีของนายเงินและนางเน้ย แต้สุข ชื่อเดิมท่านชื่อกิมฮวย

การศึกษา

เมื่อเติบโตพอสมควร บิดามารดานำไปฝากเรียนวิชาสามัญในชั้น
ประถม ณ โรงเรียนราษฎร์ใกล้บ้าน ต่อมาอายุประมาณ ๗ ปี พ่อ-แม่

ท่านแยกทางกัน คุณแม่ได้นำลูกสาวมาเลี้ยงดูเอง โดยอยู่ในความ
อุปการะของคุณหญิงจรรยายุทธกิจ(เอี่ยม ไกรฤกษ์) น้องสะใภ้ของคุณ

ท้าวนารี วรคณารักษ์ พระอภิบาล (ปกครอง) สมเด็จพระเจ้าน้องยา
เธอ เจ้าฟ้าอัษฎางค์เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา เจ้าของวังสวน
กุหลาบ ซึ่งคุณท้าวนารี วรคณารักษ์ นี้ เป็นผู้ควบคุมดูแลนางละครวัง
สวนกุหลาบด้วย คุณครูเฉลย ต้องการฝึกละครวังสวนกุหลาบ แต่แม่
ไม่อนุญาต จึงหนีตามคุณท้าวฯ เข้าวังมา ขณะนั้นมีเด็กหญิงมาฝึก
ละครเป็นรุ่นแรก ประมาณ ๑๕๐ คน ได้เบี้ยเลี้ยงคนละ ๓ บาทต่อเดือน

ย้ายมาอยู่วังเพชรบูรณ์

เมื่อคุณครูเฉลย อายุประมาณ ๑๖-๑๗ ปี (พ.ศ.๒๔๖๓-๖๔) ได้ย้ายออกจาก
วังสวนกุหลาบมาอยู่ วังเพชรบูรณ์ ของสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอเจ้าฟ้า
จุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพ็ชรบูรณ์อินทราชัย (สร้างเสร็จ พ.ศ.๒๔๖๒)
คุณครูเฉลยมีหน้าที่เป็นหัวหน้าควบคุมตัวละครน้องๆ ซึ่งมี ๔ หมู่ๆ ละ ๓๐
คน ขณะนี้คุณครูเฉลยถือว่าเป็นข้าหลวงละครรุ่นใหญ่แล้ว เช่นเดียวกับคุณ
ครูลมุลตัวละครในวังเพ็ชรบูรณ์จะต้องซ้อมละครทุกวัน ในเวลา ๒๐.๐๐ น.
สมเด็จฯ จะเสด็จทอดพระเนตรการฝึกซ้อมละครแทบทุกคืน ตรัสเรียกซ้อม
ชุดใดๆ ก็ต้องได้ การฝึกซ้อมมากจึงเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ตัวละครจดจำท่า
รำได้แม่นยำ สถานที่ที่ใช้ในการฝึกซ้อมละคร คือ ใต้ถุนของเรือนกินกรรำ
ในระหว่างซ้อม มีอาหารว่างเลี้ยงทุกคน และจะทำการซ้อมจนถึงเที่ยงคืน
ละครวังเพชรบูรณ์อยู่ได้ ๓-๔ ปี ก็เลิกล้ม เพราะทูลกระหม่อมเจ้าฟ้าจุฑาธุชฯ

สิ้นพระชนม์ (พ.ศ.๒๔๖๖) ขณะพระชนมายุเพียง ๓๑ พรรษา

การสมรส

คุณครูเฉลยสมรสกับพระยาอมเรศร์สมบัติ (ต่วน ศุขะวณิช)
มีบุตร-ธิดา ๔ คน

การทำงาน

ได้มีโอกาส แสดงละครประเภทต่าง ๆ เช่น ละครนอก ละครใน และ ละคร
ดึกดำบรรพ์ โดยได้รับบทเป็นตัวเอก ของเรื่องแทบทุกครั้งจนกระทั่ง
อายุได้ ๒๑ ปี จึงได้สมรสกับพระยาอมเรศร์สมบัติ (ต่วน ศุ ขะวณิช) ซึ่ง
ดำรงตำแหน่งเจ้ากรมกองผลประโยชน์ พระคลังข้างที่ หลังจากสมรส
สามีขอร้องให้ เลิกการแสดง ท่านจึงต้องอำลาจากเวทีละครและ ปฏิบัติ
หน้าที่แม่บ้านเพียงอย่างเดียว นางเฉลยมี บุตรและธิดากับพระยา

อมเรศร์สมบัติ ๔ คน และ เมื่ออายุ ๔๓ ปี พระยาอมเรศร์สมบัติผู้สามีถึง
แก่อนิจกรรม นางเฉลยจึงได้กลับคืนมาสู่ วงการนาฏศิลป์อีกครั้งหนึ่ง

รับราชการ

พ.ศ.๒๕๐๐ คุณครูเฉลย อายุได้ ๕๓ ปี คุณครูลมุล ได้ชักชวนให้ท่านมาเป็นครู
สอนละครนาง ณ โรงเรียนนาฏดุริยางคศาสตร์ (วิทยาลัยนาฏศิลปในปัจจุบัน)

เพื่อสอนแทนหม่อมครูต่วน (ศุภลักษณ์ ภัทรนาวิก) ซึ่งถึงแก่กรรม
คุณครูเฉลย ได้สร้างคุณูปการมากม
ายให้แก่วิทยาลัยนาฏศิลป กรม
ศิลปากร และวงการนาฏศิลป์ไทย จนได้รับการยกย่องเป็น “ศิลปินแห่ง

ชาติ” สาขาศิลปะการแสดง ประจำปี พ.ศ.๒๕๓๐



สิ่งที่นับว่าเป็นเกียรติยศสูงสุดของชีวิตความเป็น
ครูของคุณครูเฉลย ศุขะวณิช คือ การได้ถวายการ
สอนแด่องค์สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยาม

บรมราชกุมารี
ท่านรับราชการจนเกษีย
ณอายุเมื่อ พ.ศ.๒๕๐๗
และได้ดำรงตำแหน่งผู้เชี่ยวชาญการสอนนาฏศิลป์

ประจำวิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร
จนสิ้นอายุของท่าน เมื่อวัน
ที่ ๑๔ เมษายน ๒๕๔๔

รวมอายุท่านได้ ๙๖ ปี

นางเฉลย ศุขะวณิช เป็น ผู้มีความสามารถยอดเยี่ยมและรอบรู้ในกระบวน
การแห่งการแสดงละครรำทุกประเภท เช่น ละครนอก ละครใน ละคร
ดึกดำบรรพ์ ละครพันทาง โดยเฉพาะการ รำเดี่ยวฝีมือตัวนางสามารถ
ถ่ายทอดได้อย่าง ครบถ้วนและถูกต้องตามแบบแผน และยังเป็นผู้ ที่มี
ความสามารถยอดเยี่ยมและรอบรู้ในกระบวน แสดงละครร้อง สามารถ
ถ่ายทอดได้อย่างครบถ้วนและถูก ต้องทั้งทางร้องและทางแสดง

นอกจากนั้น ท่านยังเป็นผู้มีความสามารถในการจัดการ เรียนการ
สอนวิชานาฏศิลป์ เป็นผู้หนึ่งที่มีส่วนร่วมใน การร่างหลักสูตรวิชา

นาฏศิลป์ไทยระดับนาฏศิลป์ชั้นต้น จนถึงระดับปริญญา เป็นผู้
พัฒนาหลักสูตรและสื่อ การเรียนการสอนระดับปริญญา วิทยาลัย
นาฏศิลป์สมทบใน คณะนาฏศิลป์และดุริยางค์วิทยาลัยเทคโนโลยีและ
อา ชีวศึกษาให้ก้าวหน้าทันต่อวัตกรรมทางการ ศึกษา เป็นผู้คิดริเริ่ม
สร้างสรรค์ รู้จักประดิษฐ์ ลีลาท่ารำระบำต่าง ๆ ตลอดจนการแสดง

ให้ ผสมผสานตามยุค ตามโอกาสและสมัยนิยม

ผลงานของครูเฉลย ศุวขะณิช

ครูเฉลย ศุวขะณิชเป็นศิลปินประจำราชสำนัก วัง สวนกุหลาบ
(สมเด็จฯเจ้าฟ้ากรมหลวงนครราชสีมา) และ วังเพชรบูรณ์ (สม
เด็จฯเจ้าฟ้ากรมขุนเพชรบูรณ์อินท ราชัย) มาตั้งแต่อายุ ๗-๒๑ ปี
เป็น เวลา ๑๕ ปี แสดงละครประเภทต่าง ๆ หลายเรื่อง ส่วนมาก

มักจะได้รับบทเป็นตัวนางตามความถนัด

เช่น
ละครใน
เรื่องอิเหนา รับบทเป็น ประไหม สุหรี มะเดหวี ดรสา
เรื่องอุณรุท รับบทเป็น ศุภลักษณ์
เรื่องรามเกียรติ์ รับบทเป็น ชมพูพาน และหัว หน้ารากษส
ละครนอก
เรื่องสังข์ทอง รับบทเป็น มณฑา จันทา
เรื่องคาวี รับบทเป็น คันธมาลี เฒ่าทัศ ประสาท
เรื่องสังข์ศิลป์ชัย รับบทเป็น เกษรสุมณฑา
เรื่องพระอภัยมณี รับบทเป็น วาลี สุวรรณมาลี
ละครดึกดำบรรพ์
เรื่องอิเหนา รับบทเป็นมะเดหวี
เรื่องสังข์ทอง ตอน มณฑาลงกระท่อม รับบทเป็น มณฑา
เรื่องรามเกียรติ์ ตอน ศูรปนขาขึ้นหึง รับบทเป็น ศูรปนขา (ตัวแปลง)
เรื่องคาวี รับบท เป็น คันธมาลี รับบทเป็น เฒ่าทัศประสาท
ทั้งยังเป็นนักร้องต้นเสียงร้องสักวา ของวงสักวาสวน กุหลาบ และเป็นนัก
ร้องวงคอนเสิร์ตวังสวนกุหลาบ และ เป็นผู้แสดงท่ารำ ชุด เพลงหน้าพาทย์
(ตัว นาง) ของการบันทึกภาพท่ารำ วิทยาลัยนาฏศิลป์ กรม ศิลปากร

นอกจากนั้นท่านยังได้ร่วมจัดทำหลักสูตรการศึกษาวิชานาฏศิลป์
ไทย ทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติ ระดับนาฏศิลป์ชั้นต้น-กลาง -สูง และ

ปริญญา ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๐๐ จนถึงปัจจุบันเป็นอาจารย์สอนและ
ควบคุมการสอน วิชานาฏศิลป์ไทยระดับนาฏศิลป์ชั้นต้น-กลางและ
ชั้น สูง ของวิทยาลัยนาฏศิลป์ เป็นเวลา ๓๐ ปี และเป็นอาจารย์สอน
วิชานาฏศิลป์ไทยทั้งภาคทฤษฎีและ ปฏิบัติ หลักและเทคนิคการนอน
วิชาเฉพาะ ระดับปริญญา วิทยาลัย นาฏศิลป์สมทบในคณะนาฏศิลป์
และดุริยางค์ วิทยาลัยเทคโนโลยีและ อาชีวศึกษา เป็นเวลา ๑๒ปี
กรรมการที่ปรึกษาร่าง หลักสูตรรายวิชานาฏศิลป์ระดับปริญญาและ
เป็นที่ปรึกษาการ พัฒนาหลักสูตร และสื่อการเรียนการสอนระดับ
ปริญญา ป็นคณาจารย์ที่ปรึกษาของนักศึกษาระดับปริญญา ในการ
จัดงานนิทรรศการวิชาการ 85-86 และ การแสดงบนเวที ณ บริเวณ

หอประชุมคุรุสภา เป็น คณาจารย์ที่ปรึกษาของนักศึกษาระดับ
ปริญญาใน งานการบรรเลงและการแสดงนาฏศิลป์ ณ โรงละครแห่ง
ชาติ ตั้งแต่ พ.ศ.๒๕๒๐ จนถึงปัจจุบัน เป็นกรรมการสอบคัดเลือก
นักศึกษาเข้าเรียนต่อระดับ ปริญญาวิทยาลัยนาฏศิลป์สมทบในคณะ

นาฏศิลป์และดุริยางค์ วิทยาลัยเทคโนโลยี และอาชีวศึกษา เป็น
คณาจารย์ที่ปรึกษาฝ่ายวิชากา รหลักสูตร และการเรียนการสอน
ฝ่ายกิจกรรม งานการแสดงของวิทยาลัยนาฏศิลป์ส่วนกลางและ
ส่วนภูมิภาค เป็นวิทยากรในการประกอบพิธีไหว้ครูและครอบ โขน-
ละคร ต่อเพลงหน้าพาทย์ชั้นสูงแก่นักศึก ษาวิทยาลัยนาฏศิลป์ส่วน
กลางและส่วนภูมิภาค เป็น กรรมการที่ปรึกษาการเขียนหนังสือและ

คู่มือวิชาดนตรี ศึกษาระดับมัธยมต้นของกรมวิชาการ เป็น
กรรมการตรวจ หนังสือและคู่มือครู วิชาศิลปกรรมระดับมัธยม
ปลาย ของกรมวิชาการ เป็นวิทยากรและที่ปรึกษาการอ บรม
วิชาการละครเพื่อการศึกษา ระหว่างภาคฤดูร้อน (อ.ศ.ณ.) ณ
วิทยาลัย นาฏศิลป์ ตั้ง แต่ พ.ศ.๒๕๑๓ จนถึงปัจจุบัน และเป็น
กรรมการที่ปรึกษาโครงการค้นคว้าวิจัยดนตรีและนาฏศิลป์ ของ
กรมศิลปากร นอกจากผลงาน การแสดงดังที่กล่าวแล้ว นางเฉลย ศุ
ขะวณิช ยังคิดและประดิษฐ์ท่ารำและระบำใหม่ ๆ ร่วมกับนางลมุล

ยมะคุปต์ ขึ้นหลายชุด

- ระบำกินนร รำประกอบเพลงหน้าพาทย์กินนร (ในละครดึก ดำบรรพ์
เรื่อง จันทกินรี) แสดงเป็นครั้งแรกใน งานปิดภาคเรียน ณ หอประชุม

โรงเรียนนาฏศิลป์ พ .ศ. ๒๕๐๘
- ระบำโบราณคดี ๔ ชุด คือ ระบำทวารวดี ระบำศรีวิชัย ระบำลพบุรี และ

เชียงแสน แสดงเป็นครั้งแรกเนื่องในวโรกาสที่พระบาท สมเด็จ
พระเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าฯพระ บรมราชินีนาถเสด็จเป็น
ประธานงานพิธีเปิดอาคารใหม่ ณ บริเวณพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ เมื่อ

วันที่ ๒๕ พฤษภาคม ๒๕๑๐
- ฟ้อนแคน ออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์ ช่อง ๓ พ.ศ. ๒๕๑๘
- ซิ้งสัมพันธ์ แสดงเป็นครั้งแรก เนื่องในงานรับรอง ฯพณฯ รอง นายก
รัฐมนตรีสาธารณรัฐประชาชนจีน (นาย เติ้ง เสี่ยวผิง) เมื่อวันที่

๘พฤศจิกายน ๒๕๒๑
-ระบำฉิ่งธิเบต แสดงครั้งแรกเนื่องใน งานน้อมกล้าฯ ณ โรงละครแห่ง

ชาติ เมื่อวัน ที่ ๙ ธันวาคม ๒๕๒๔
- ระบำกรับ แสดงครั้งแรกเนื่อง ในงานรับรองคณะโครงการเรือเยาวชน

ณ ทำเนียบรัฐบาล เมื่อเดือนตุลาคม ๒๕๒๔
- รำกิ่งไม้เงินทองถวาย (บทประพันธ์ของ น.ส. ปราณี สำราญวงศ์)
เนื่องในวโรกาศอภิลักขิตสมัยมงคล เฉลิมพระชนมพรรษาพระบาท

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิ พล พ.ศ.๒๕๒๕
- เซิ้งสราญ แสดงในรายการเสาร์สโมสร ออกอากาศทางสถานีโทรทัศน์

ช่อง ๕ พ.ศ. ๒๕๒๕
- ระบำสวัสดิรักษา แสดงในรายการเสาร์สโมสร ออกอากาศทางสถานี

โทร ทัศน์ช่อง ๕ พ.ศ.๒๕๒๘
- ระบำมิตรไมตรีซีเกมส์ แสดงในงานพิธีเปิดการแข่งขัน กีฬาซีเกมส์ครั้ง

ที่ ๑๓ ณ สนามกีฬาแห่งชาติ
-ระบำศรีชัยสิงห์ แสดงเนื่องในวโรกาสสมเด็จ พระเทพรัตนราชสุดาฯ
สยามบรมราชกุมารี เสด็จ เป็นประธานพิธีเปิดอุทยานประวัติศาสตร์

เมืองเมื่อ วันที่ ๒ เมษายน ๒๕๓๐ ณ จังหวัดกาญจนบุรี
-ระบำขอม แสดงเนื่องในงานลอยกระทงเผาเทียนเล่นไฟ ณ จังหวัด

สุโขทัย ระหว่างวันที่ ๓-๕ พฤศจิกายน ๒๕๓๐

จัดทำโดย
น.ส.อติกานต์ ฟูอุด เลขที่ 45 ม.6/15