2.ฐานปลูกป่า 3 อย่าง ประโยชน์ 4 อย่าง

1

ครูแโดบยงค์

2

ฐานที่ 2 ปลกู ปา่ 3 อยา่ ง ประโยชน์ 4 อย่าง และปลกู ไม้ 5 ระดบั โดย ครแู บงค์

หลกั สตู ร วิทยากรจิตอาสาพัฒนาชมุ ชนตามหลักปรชั ญาเศรษฐกิจพอเพยี ง
วธิ กี ารเรยี นรู้ ใช้วธิ กี ารบรรยาย 10 นาที โดยให้แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มท่ี 1

ให้พดู เร่ืองปลูกป่า 3 อยา่ ง ประโยชน์ 4 อย่าง และกลมุ่ ท่ี 2 ใหพ้ ูด
เรื่องปลูกไม้ 5 ระดับ สง่ ตัวแทนในกลมุ่ สๆี ละ 2 คน ไดอ้ อกไปนาเสนอ

หลกั การปลกู ปา่ 3 อยา่ งประโยชน์ 4 อยา่ ง
พระราชดารกิ ารพฒั นาปา่ ไม้ ของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช ในการผสมผสานการอนุรกั ษ์

ดนิ นา และการฟน้ื ฟทู รัพยากรป่าไม้ ควบค่กู บั ความตอ้ งการด้านเศรษฐกจิ
ปลูกปา่
1. ป่าไม้ใช้สอย คอื ไม้โตเรว็ เชน่ สะเดา ไมไ้ ผ่
2. ป่าไม้เศรษฐกจิ คอื เชน่ ไมส้ ัก ประดู่ พะยงู
3. ป่าไม้กินได้ คือ ไมผ้ ล เช่น กลว้ ย มะม่วง และผักกินใบตา่ ง ๆ
ได้ประโยชน์
1. ไม้ใช้สอย สาหรบั ใชใ้ นครวั เรือน เชน่ นามาสรา้ งบ้าน ทาเล้าเปด็ เล้าไก่ ด้ามจอบเสยี ม ทาหตั ถกรรม หรือกระทั่งใช้
เป็นเชือเพลงิ (ฟนื ) ในการหงุ ตม้
2. เปน็ แหลง่ รายได้ของครัวเรือน เป็นพชื ท่สี ามารถนามาจาหนา่ ยได้ ซง่ึ ควรปลกู พืชหลากหลายชนดิ เพื่อลดความเส่ียงเร่ือง
ราคาตกตา่ และไม่แน่นอน
3. นามาเป็นอาหาร นามาเปน็ อาหาร ทงั พชื กินใบ กินผล กนิ หวั และเป็นยาสมนุ ไพร
4. ประโยชนใ์ นการชว่ ยอนุรกั ษ์ดนิ และนา การปลกู พชื ที่หลากหลายอย่างเป็นระบบ จะชว่ ยสร้างสมดุลของระบบนเิ วศ ช่วย
ปกป้องผวิ ดินใหช้ ่มุ ชืน ดูดซับนาฝน

3

เทคนคิ การปลกู ปา่
แบ่งปา่ ออกเปน็ 5 ระดบั ตามชนั ความสูงของต้นไม้และระบบนเิ วศของป่า ดังนี
1. ไม้ระดับสงู อาทิ ตะเคียน ยางนา มะค่าโมง สะตอ มะพรา้ ว ฯลฯ
2. ไมร้ ะดบั กลาง อาทิ ผกั หวานปา่ ติว พลู กา้ ลังเสอื โคร่ง กลว้ ย ฯลฯ
3. ไมพ้ มุ่ เตียอาทิ ผักหวานบ้าน มะนาว พริกไทย, ย่านาง, เสาวรส ฯลฯ
4. ไมเ้ รย่ี ดิน อาทิ หนา้ วัว ผักเสยี น มะเขือเทศ สะระแหนง่ ฯลฯ
5. ไมห้ วั ใต้ดนิ อาทิ ขา่ ตะไคร้ ขมนิ ไพล เผอื ก มัน บุก กลอย ฯลฯ

ขอ้ คานงึ ในการปลกู ปา่ 3 อยา่ ง
1. การปลกู ช่วงแรกควรเลือกปลูกไม้เบกิ นา เช่น แค มะรุม สะเดา กลว้ ย
อ้อย ไผ่ ขา้ วและพชื ผัก ทงั นี เพราะเปน็ พชื อาหารและไมใ้ ช้ สอยเลก็ ๆ
น้อยๆ ที่โตและใหผ้ ลผลติ เรว็ สามารถคลมุ ดนิ และดดู ซับ ความชมุ่ ชืน
โดยควรเนน้ ปลกู พืชกินได้ ทโ่ี ตไวเพ่ือเปน็ แหลง่ อาหาร และไมใ้ ชส้ อย
2. ไม้ปลูกเพื่ออยู่อาศัย หรอื ไมเ้ ศรษฐกจิ ขนาดใหญ่ หรอื ไมร้ ะดับสูง ควรปลูกในปีที่ 2
3. ไมส้ มุนไพร สว่ นใหญ่จะเป็นไม้พุ่มเตีย ไม้เร่ยี ดิน และไม้หัวใต้ดนิ มกั จะเจรญิ เตบิ โตไดด้ ี ในทรี่ ่มและรม่ ราไร
4. นาขา้ วควรเลือกทาในพนื ทใ่ี หเ้ หมาะสม สามารถใหผ้ ลผลติ เพยี งพอ ตลอดทงั ปี
5. ควรขุดร่องนาขนาดเล็กเพ่ือเกบ็ นาและความชุ่มชืนแกต่ ้นไม้ อีกทงั สามารถใช้เลยี งปลาเพือ่ เปน็ อาหาร และหมนุ เวียนนา
ไปส่บู ่อขนาดใหญ่

แนวคดิ การปลกู ปา่ 3 อยา่ ง ประโยชน์ 4 อยา่ ง
เป็นแนวคิดของการผสมผสานการอนุรักษแ์ ละฟนื้ ฟทู รพั ยากรป่าไม้ ควบคกู่ นั ไปกบั การพัฒนาด้านเศรษฐกจิ และสงั คม โดย
สง่ เสริมใหช้ าวบา้ นได้ตระหนกั และเห็นคุณค่าจากป่าไมท้ ่ีปลูกโดยจาแนกตามการใช้ประโยชนด์ ังนี

ประโยชนเ์ พอื่ ให้ “พออย”ู่ คอื การปลูกต้นไมท้ ่ใี ชเ้ นือไม้และไมเ้ ชงิ เศรษฐกจิ ให้เป็นปา่ ไม้กลมุ่ นีเป็นไมอ้ ายุยาวนานซึ่งจะ
เน้นประโยชน์ในเนือไม้ไดเ้ พ่ือสรา้ งบา้ น ทาเคร่ืองเรือน และถอื ได้ว่าเป็นการออมทรัพยเ์ พื่อสรา้ งความม่ันคงในอนาคตต้นไม้
กลุม่ นี ไดแ้ ก่ ตะเคยี นทอง ยางนา แดง สัก ประดู่ พะยอม พะยงู เปน็ ต้น

ประโยชนเ์ พอื่ ให้ “พอกนิ ” คอื การปลูกต้นไม้ทก่ี ินไดร้ วมทงั เป็น สมุนไพร ไมใ้ นกลมุ่ นี เชน่ แค มะรุม ทุเรยี น สะตอ
ผกั หวาน ฝาง แฮม่ กล้วย ฟักขา้ ว เป็นต้น

4

ประโยชน์เพื่อ “พอใช”้ คอื การปลูกตน้ ไมส้ าหรบั ใช้สอยในครัวเรอื น อาทิ เผาถา่ น ทางานหัตถกรรมหรือทานายาซักลา้ งไม้
ในกลุ่มนี เช่น ประคาดคี วาย หวาย ไผ่ หมเี หมน็ เป็นตน้

ประโยชนเ์ พือ่ “พอรม่ เยน็ ” คอื ประโยชนอ์ ยา่ งที่ 4 ท่ีเกดิ จากการ ปลกู ป่า 3 อยา่ ง “พอร่มเยน็ ” คอื ป่าทัง 3 อยา่ งจะ
ชว่ ยฟื้นฟรู ะบบนเิ วศดินและนา ให้กลับมาอุดมสมบูรณ์ รม่ รนื่ เยน็ ฉ่าขนึ มา

หลกั การที่ 1 การสรา้ ง “ปา่ เปยี ก”

วธิ ีท่ี 1 ทาระบบป้องกันไฟไหมป้ ่าโดยใช้แนวคลองสง่ นาและแนวพชื ชนิดตา่ งปลูกไว้ตามแนวคลอง
วิธที ี่ 2 สร้างระบบการควบคุมไฟป่าด้วยป่าเปยี ก โดยอาศยั ชลประทานและนาฝน
วธิ ที ี่ 3 ปลูกต้นไม้โตเร็วคลุมแนวร่องนา เพอ่ื ให้เกดิ ความชุ่มชนื แผข่ ยายออกไปทังสองรอ่ งนาซึ่งจะช่วยปอ้ งกันไฟปา่ เนื่องจาก
ไฟปา่ จะเกดิ ขึนหากขาดความชมุ่ ชืนของสภาพปา่
วธิ ที ี่ 4 สรา้ งฝายชะลอความชุ่มชืนหรือทีเ่ รยี กวา่ “Check Dam” เพื่อปิดกันรอ่ งนาหรอื ลาธารขนาดเลก็ ๆ เพ่ือใชเ้ กบ็ กัก
นาและตะกอนดินไว้บางส่วน โดยนาที่เก็บไวจ้ ะซมึ เข้าไปสะสมในดิน ทาใหค้ วามช่มุ ชนื ขยายเข้าไปทังสองด้านจนกลายเป็นปา่
เปยี ก
วธิ ที ่ี 5 สบู นาจากทสี่ งู แล้วปล่อยให้ไหลลงมาทลี ะนอ้ ย เพื่อชว่ ยเสรมิ การปลกู ป่าบนพืนทสี่ งู ในรปู “ภูเขาปา่ ” ให้กลายเปน็
ปา่ เปียกช่วยป้องกนั ไฟปา่ ได้
วิธีที่ 6 ปลกู ตน้ กล้วย ซงึ่ สามารถอมุ้ นาไว้ได้มากกว่าพืชชนิดอื่น ในพนื ทท่ี ่กี าหนดให้เปน็ ช่องว่างของป่ากว้าง 2 เมตร เพอ่ื
เปน็ แนวปะทะกบั ไฟป่า

ทฤษฎีการปลูกป่าโดยไมต่ ้องปลกู ตามหลกั การฟนื้ ฟสู ภาพป่าด้วยวัฏจักรธรรมชาติ (Natural Reforestation) การปลูกป่า
โดยไม่ตอ้ งปลูกมี 3 วธิ ีดงั นี
ปลอ่ ย ถ้าเลอื กพืนท่ีเหมาะสมแล้วควรทิงปา่ ไว้ตรงนัน ไม่ตอ้ งไปปรับสภาพอนื่ ใดป่าจะเติบโตขนึ มาเป็นป่าสมบูรณไ์ ดเ้ อง
ปละ ในสภาพป่าเต็งรัง ป่าเส่ือมโทรมไมต่ อ้ งไปทาอะไรเพราะตอไม้จะแตกก่ิงออกมาอีก ถงึ แม้ตน้ ไมส่ วยแต่จะกลายเป็น
ตน้ ไม้ใหญไ่ ด้
ประคบั ประคอง ไม่รงั แกป่าหรอื ตน้ ไม้ เพยี งแตค่ ้มุ ครองให้เจรญิ เตบิ โตตามธรรมชาตเิ ท่านัน

หลกั การที่ 2 ปลกู ปา่ ในทสี่ งู

ใช้ไม้จาพวกทม่ี เี ม็ดทังหลาย ขึนไปปลกู บนยอดทส่ี งู เม่อื โตมเี มล็ดพนั ธุ์ โดยจะลอยตกลงมาแล้วงอกในทตี่ ่าต่อไป เป็นการ
ขยายพันธโ์ุ ดยธรรมชาติ

5

หลกั การที่ 3 ปลกู ปา่ ธรรมชาติ
ปลูกตน้ ไมด้ ังเดมิ ศกึ ษาก่อนว่าพันธุ์พชื พันธ์ไุ มด้ ังเดมิ มีอะไร เป็นอยา่ งไรแล้วปลกู เพ่ิมเติมตามท่เี หมาะสม
งดปลูกไม้ตา่ งถ่ิน ไม่ควรนาไม้แปลกปลอมหรือพนั ธุ์ต่างถิ่นเข้ามาปลกู โดยยังไมไ่ ด้ศึกษาอย่างแนช่ ัด

ขอ้ คานึงในการปลกู ปา่ 3 อยา่ ง ประโยชน์ 4 อยา่ ง
ไมเ้ บกิ นา ไม้สะเดา มะรมุ แค กล้วย อ้อย และพชื ผักอายุสนั ควรหามาปลกู กอ่ นเพ่ือสร้างแหล่งอาหารใหก้ ับครอบครัว
ไมเ้ พ่อื อยอู่ าศยั ควรปลกู หลังจากปลูกไมใ้ นขอ้ ท่ี 1 ประมาณ 1-2 ปี ไมส้ มุนไพร จะเจริญเติบโตไดด้ เี มอื่ มคี วามรม่ ร่ืน
เพียงพอ นาข้าว กาหนดพนื ทใี่ หเ้ หมาะสมหากมพี ืนทีเ่ พียงพอ เพ่ือเกบ็ ขา้ วไว้กนิ ระหวา่ งปีโดยไม่ตอ้ งซอื ร่องนา ควรขุดรอ่ ง
นาขนาดเล็กเพอื่ ใหค้ วามชมุ่ ชืนกับพนื ดินและต้นไม้ ซึ่งจะทาให้สามารถเลียงปลาธรรมชาติเพ่ือใช้เป็นอาหาร โดยขดุ ให้
เชอ่ื มตอ่ กบั บอ่ ขนาดใหญป่ ลูกตน้ ไม้ใหห้ ลากหลาย เพอื่ ใชป้ ระโยชนไ์ ด้หลากหลาย ช่วยลดค่าใชจ้ ่าย สรา้ งความม่ันคงซ่ึงเปน็
การเสริมสรา้ งภมู ิคุม้ กันในครอบครวั และชมุ ชน

วธิ กี ารปลกู ตน้ ไม้ แบบหลมุ พอเพยี ง.....ปลกู ทกุ อยา่ งในหลมุ เดยี ว ลดภาระการรดนา ปลกู ซา

หลุมพอเพียง คอื การปลกู พืชหลายอยา่ งในหลุมเดียว หลุมทวี่ ่านีไม่ได้สภาพเปน็ หลมุ ลึก ๆ แตเ่ ปน็ การปลกู พชื
เปน็ กลมุ่ ขนาดท่ีน่าลองทาคือ ขนาดเส้นผา่ นศนู ย์กลาง 1 เมตร แต่สาหรับคนทีม่ ีพืนทวี่ า่ ง เพ่ือเตรยี มปลกู พชื อาจจะทา
หลายๆหลมุ ขนาดท่ีกาลงั พอแรง คือขนาดกว้าง 80 – 100 เซนตเิ มตร จะทาวงกลมหรือสี่เหลย่ี มก็ได้ ระยะหา่ งระหวา่ ง
หลุม 4x4 เมตร ถ้ามีพืนที่ 1 ไร่ จะได้ 100 หลุม หรอื ถ้าไม่มที ีเ่ ปน็ ผนื ก็สร้างหลุมไว้ตามหัวไร่ปลายนา มุมบา้ น หลัง
ครวั ขอบบอ่ นา ริมทางเดิน ไดห้ มด

หลุมพอเพยี ง เปน็ วธิ ีการบริหารจดั การสิ่งที่อยใู่ นหลุม เริ่มจากเตรยี มพนื ที่ตามขนาดที่กาหนด แลว้ ก็ปลูกหญ้าแฝก
เปน็ รูปวงกลมหรอื เป็นล็อกส่เี หลย่ี ม จากนนั ปลูกไมใ้ นหลุมนี ลงได้ถงึ 4 – 5 ประเภทในหลุมเดยี ว เพือ่ ลดภาระการรดนา
ปลกู ซา และเกือตอ่ การกาจดั ศัตรพู ชื เพราะให้ทกุ อย่างเกอื กลู อันเอง

ต้นไมท้ จ่ี ะปลกู ในหลมุ แบง่ เปน็ 5 ประเภท

1. ไม้พเี่ ลยี ง เปน็ ไมท้ ใ่ี หร้ ม่ เงา เก็บนา เก็บความชนื โดยเฉพาะชว่ งร้อนหรอื หน้าแล้ง เช่น กลว้ ยนาว้า กล้วยหอม
ควรปลูกทางทศิ ตะวนั ตก เพราะช่วยบงั แสงชว่ งบ่ายที่อากาศร้อนจดั เปน็ พี่เลียงใหพ้ ืชท่ีไมช่ อบแดดจดั มาก ได้กลว้ ยเครือแรก
เม่ือปลกู 1 ปี ก็ตดั ทงิ ปล่อยหนอ่ ใหมใ่ หท้ างาน

2. ไมฉ้ ลาด เป็นไมข้ า้ มปี ทสี่ ามารถเอาตวั รอดได้ดี เกบ็ ผลไดน้ านพอสมควร เชน่ ชะอม ผกั หวาน มะละกอ ผกั
ติว ผักเม็ก เริ่มเกบ็ กินไดต้ งั แต่ 1 เดือนไปเรอื่ ยๆ

6

3. ไมป้ ญั ญาออ่ น หรอื ไมร้ ายวนั เป็นไมล้ ้มลกุ ปลกู งา่ ย ตายเรว็ ตอ้ งคอยปลกู ใหม่ ดูแลรดนาทกุ วนั แต่เก็บ
ผลไดเ้ รว็ ได้ทุกวนั เช่น พรกิ มะเขอื กะเพรา โหระพา ตะไคร้ ขา่ ฟกั ทอง แตงไทย แตงกวา ผักบงุ้ จนี คะน้า เป็นตน้
เร่ิมเก็บกนิ ได้ตงั แต่ 15 วัน

4. ไมบ้ านาญ เปน็ ไมผ้ ลยนื ตน้ ใช้เวลาปลูก 2 - 4 ปี แต่เมื่อให้ผลผลติ แล้ว เกบ็ กิน เกบ็ ขายได้เรือ่ ย ๆ เชน่
ขนนุ มะม่วง มะนาว กระท้อน เงาะ ทุเรียน มังคุด ยางพารา เป็นตน้ ในหลุมหนึง่ ควรเลือกปลูกแค่ประเภทเดียว

5. ไม้มรดก เป็นกลุ่มไมใ้ ช้สอยที่อายยุ นื ใชเ้ วลาปลกู นาน เกบ็ ไว้เปน็ มรดกให้ลกู หลาน ตดั ขาย กไ็ ดเ้ งินก้อนใหญ่
หรือจะเอาไวใ้ ชซ้ ่อมแซมบา้ นก็ได้ เชน่ ประดู่ สักทอง ยางนา สะเดา พะยงู ชิงชนั ไม้พวกนเี ป็นไมใ้ หญ่ ปลกู ฝัง่ ตรงข้าม
กบั ต้นกล้วย

พนื ท่ใี ตร้ ม่ เงาหรอื บรเิ วณหลุมที่มีการเตรียมดนิ ใสป่ ยุ๋ ปรบั ปรุงดินรดนาและดแู ล ยังสามารถใชป้ ระโยชน์ได้อีกมาก
แทนที่จะปล่อยให้วัชพชื ขึนเป็นภาระทต่ี อ้ งคอยกาจดั การปลูกพชื บางอยา่ งที่มีกลิน่ เฉพาะ ช่วยไลแ่ มลงศัตรพู ชื นอกจากนัน
ยงั เปน็ กุศโลบายทที่ าให้พชื หลกั ท่ีต้องการปลูก เชน่ ไม้ผล ไมย้ นื ต้น ไม้ปา่ ยนื ต้น เจรญิ เตบิ โตและมโี อกาสรอดสูง เพราะผู้
ปลูกจะคอยหว่ งใย หมั่นดแู ล ทาให้พืชหลกั ดังกลา่ วเจรญิ เตบิ โตดีกวา่ ปกติอกี ด้วย และหากพชื ชนิดใด ชนิดหน่งึ จะ
เบียดเบียนพชื อื่นมากเกนิ ไปก็คอยควบคมุ ใหเ้ หมาะสม ตัดแต่งทรงพุ่ม จดั พชื หรอื เถาเลอื ยให้เหมาะสม สาหรับพืชพ่ีเลียงก็
ไม่ต้องมาก ในหน่ึงหลมุ ปลกู กลว้ ยเพียง ๑ -๒ ตน้ เทา่ นนั คอื ตน้ ท่กี าลังใหเ้ ครือ อีกหน่ึงตน้ สารองไว้สาหรับเครอื ตอ่ ไป
นอกนนั ให้ขุดหน่อไปขายหรอื ไปปลูกทอ่ี ืน่

การปลกู หญ้าแฝกล้อมตน้ ไม้หลักไมว่ ่าจะอยู่ในรูปแบบหลุมพอเพยี งหรอื ไม้เด่ยี วรากหญา้ แฝกจะเปน็ รา่ งแหในแนวดงิ่
ช่วยยึดดินใหค้ งรปู เปรียบเสมือนกระถางธรรมชาติ เพราะปมรากแฝกจะ ช่วยเพ่มิ ธาตุอาหารในดนิ ชว่ ยดดู ซับนาในดนิ ไว้
แทนท่ีจะซมึ หายลงใต้ดินอยา่ งรวดเรว็ กอแฝกท่ีเบยี ดชิดช่วยดกั ตะกอนดนิ ซึ่งรวมปุย๋ ทใ่ี ส่ และ ใบแฝกทต่ี ัดมาคลมุ ดินยงั ชว่ ย
รักษาดนิ ให้ชมุ่ ชนื ในท่ีสุดกย็ อ่ ย

เครอ่ื งมอื 1 พนั ธ์ไุ ม้ หรือเมลด็ พนั ธุ์ ที่จะปลูก
2 ปุย๋ นาหมักรสจดื และป๋ยุ แหง้ (แห้งชาม นาชาม)
3 ฟาง หรือเศษใบไม้
3 จอบ เสยี ม

สภาพแวดลอ้ ม อยู่ในสถานที่จรงิ ไดฝ้ กึ ปฏบิ ตั ิจริง แบบ on the Jop training

เงอ่ื นเวลา 45 นาที เนอ่ื งจากเวลาในการเรียนรู้มีจากัดหรอื เวลานอ้ ย ทาใหว้ ทิ ยากรหรอื ครจู ะต้องใช้วธิ กี าร
แลกเปล่ียนเรียนรู้

7