ชุดความรู้เกษตรกรต้นแบบ

 พัฒนำกำรผลติ

ในการยกระดับการพฒั นาการเกษตรไปสภู่ ายนอกชุมชน ให้มีมูลค่า
ผลผลิตสูงข้ึน ต้องคานึงถึงการพัฒนาคุณภาพการผลิตให้มีคุณภาพ
ไดม้ าตรฐานเปน็ ท่ียอมรบั ซง่ึ เป็นเรือ่ งสาคัญทเ่ี จา้ หน้าท่สี ง่ เสริมงาน
พั ฒ น า ต้ อ ง ค า นึ ง ถึ ง ใ น ก า ร ส นั บ ส นุ น แ ล ะ ก ร ะ ตุ้ น ใ ห้ เ กิ ด ก า ร
ดาเนินการ ซ่ึงต้องอาศัยการเช่ือมโยงหน่วยงานท่ีเก่ียวข้องในด้าน
องค์ความรู้ และหน่วยงานท่ีรับผิดชอบการรับรองมาตรฐานมาช่วย
ในเรือ่ งความรู้และเทคโนโลยี

ท้ังน้ี ในการพัฒนาการผลิตร่วมกับเกษตรกร เจ้าหน้าท่ีส่งเสริมต้อง
ใจเย็นและใช้ความอดทนในการปฏิบัติงาน มีการวางตัวท่ีดี
น่าเช่ือถือ ต้องมีข้อมูลที่ชัดเจนสามารถเปรียบเทียบให้เกษตรกร
เห็นภาพขอ้ ดขี อ้ เสียท่ีชดั เจนได้ รวมถึงเจ้าหน้าท่ีส่งเสริมต้องพัฒนา
ศกั ยภาพและความรู้ของตนเองอยา่ งตอ่ เน่ืองด้วย

 เช่ือมโยงตลำดภำยนอก

การเชื่อมโยงตลาดภายนอกในระยะเริ่มต้น เจ้าหน้าท่ีส่งเสริมงาน
พัฒนาจะมีบทบาทช่วยเกษตรกรในลักษณะ “พาทา” และเป็นพ่ี
เล้ียงในการติดต่อประสานงานกับตลาด ซ่ึงในขั้นแรกเจ้าหน้าท่ี
ส่งเสริมงานพัฒนาจะต้องวิเคราะห์ร่วมกับเกษตรกรถึงช่องทาง
ตลาดที่มีศักยภาพ ที่สาคัญต้องเป็น “ตลาดคุณธรรม” หรือพ่อค้า
คณุ ธรรม คือ เป็นตลาดที่ไม่เอาเปรียบคู่ค้า และส่งเสริมการพัฒนา

49

ไปพรอ้ มกัน นอกจากน้ียงั ต้องชวนเกษตรกรวิเคราะห์ศักยภาพที่จะ
พัฒนาผลผลิตให้สอดคล้องกับตลาดภายนอก โดยเฉพาะตลาดท่ี
เป็นธรุ กิจขนาดใหญ่ทต่ี ้องการสินค้าที่มาตรฐาน การมีบรรจุภัณฑ์ที่
สวยงาม รวมถึงการจัดการความพร้อมด้านเงินทุนที่ต้องมีเงินทุน
หมุนเวียนที่เพียงพอ เพราะเม่ือส่งสินค้าไปแล้วจะไม่ได้เงินทันที
เหมือนตลาดระดับท้องถน่ิ เป็นต้น

50

เจำ้ หน้ำท่ีมคี วำมสำคัญต่อกำรพฒั นำเกษตรกร
ให้สำมำรถดำเนินงำนได้อย่ำงตอ่ เนือ่ งและยัง่ ยนื
โดยตอ้ งศึกษำเร่ืองนนั้ ใหถ้ ่องแท้ก่อนเข้ำไปทำงำน
ทำงำนอย่ำงใกลช้ ดิ สร้ำงควำมเช่ือมมั่นและไวว้ ำงใจ
วเิ ครำะห์เกษตรกรเป็นระยะๆ ไม่ยึดติดตำรำ
ปรบั กิจกรรม สร้ำงกำรเรียนรู้จำกกำรทำงำน
และพฒั นำศักยภำพกลุ่มให้เหมำะสมในแตล่ ะช่วงเวลำ
รวมทัง้ สร้ำงทัศนคติให้เกษตรกรมกี ำรพงึ่ ตนเอง

51

52

5. บทสรปุ และบทเรียน

การเกษตรเป็นอาชีพหลักของชุมชนในพ้ืนที่ต้นแบบปิดทองหลัง
พระฯ และชุมชนต่างๆ ของประเทศไทย ท่ีทาสืบทอดกันมา มีการ
เรียนรู้แตกต่างกันไปในแต่ละพ้ืนท่ี หลายพื้นท่ีได้ปรับเปล่ียนไป
ปลกู พชื เชิงเดยี่ วอย่างเห็นได้ชัด ซึ่งอาจสร้างรายได้ให้กับครอบครัว
ได้ในระยะแรกๆ แตเ่ รมิ่ ส่งผลกระทบตอ่ สุขภาพจากการใช้สารเคมี
และประสบปัญหาผลผลิตน้อย ราคาพืชผลตกต่า จนเกิดหน้ีสิน
ตามมา
การส่งเสริมเกษตรกรต้นแบบถือเป็นภารกิจสาคัญที่ทาควบคู่ไปกับ
การพัฒนาระบบน้า ด้วยหลัก “เข้าใจ เข้าถึง พัฒนา” เรียนรู้และ
มีสว่ นรว่ มกับเกษตรกรในทุกขั้นตอน เน้นการปรับวิธีคิดและวิธีทา
ให้เกิดการผลิตที่ปลอดภัย ลดต้นทุน เพิ่มผลผลิต และสร้างรายได้
เพม่ิ ข้นึ
สาหรับช่วงระยะเวลาในการสง่ เสรมิ เกษตรกรต้นแบบ แบ่งออกเป็น
3 ระยะ ได้แก่ เปิดใจเรียนรู้ กระตุ้นในลงมือทา ยกระดับการ
พัฒนา โดยเจ้าหน้าที่ส่งเสริมฯ จะมีบทบาทในแต่ละระยะแตกต่าง
กนั ออกไป หรอื อาจมวี ธิ กี ารที่แตกต่างกนั ออกในแต่ละพ้ืนท่ี

53

ระยะเปิดใจเรียนรู้ นับเป็นก้าวแรกท่ีสาคัญของเจ้าหน้าที่

ท้ังการค้นหาผู้สนใจ การจูงใจผู้ท่ียังลังเลและขาดความ
เช่ือมั่น และการปรับวิธีคิดของกลุ่มท่ีไม่สนใจซ่ึงมักเป็น
เกษตรกรส่วนหญ่ จึงต้องอาศัยการจุดประกายด้วยการ
สร้างแรงบันดาลใจ คุยบ่อยๆ ซ้าๆ บอกเล่ากรณีท่ีทา
ประสบความสาเร็จ คอยวิเคราะห์ความถนัด ประสบการณ์
และข้อจากัดของเกษตร

ในการค้นหาผู้สนใจ อาจมองไปถึงผู้ท่ีไม่ได้ทาการเกษตรมา
ก่อน เยาวชนในชุมชน ซึ่งมีความเป็นผู้นา กล้าเปล่ียนแปลง
และลงมอื ทา กล้าเผชิญปัญหาและความไมแ่ น่นอน พร้อมที่
จะเรียนรู้และพัฒนาตัวเอง และแน่นอนว่าคุณลักษณะ
เหลา่ น้ี ต้องมอี ยู่ในตวั ของเจา้ หนา้ ที่ดว้ ย

ในระยะนี้ เจา้ หนา้ ทีส่ ่งเสริมต้องอาศัยความอดทนและวิริยะ
คอยสร้างความเข้าใจและความเชื่อมั่นด้วยวิธีการต่างๆ ซึ่ง
การจัดกิจกรรมการศึกษานับเป็นวิธีการหนึ่งที่ช่วยสร้างแรง
บันดาลใจได้เป็นอย่างดี เปิดโอกาสให้เกษตรกรได้เรียนรู้
และเปิดใจคุยกับกรณีเกษตกรท่ีประสบความสาเร็จ เข้าใจ
วิธีการเร่ิมต้นและระวังปัญหาที่จะเกิดข้ึน ก่อนลงมือทา
ทดลองและปรับกันไป ซ่ึงเจ้าหน้าท่ีต้องคอยให้คาปรึกษา
อยา่ งใกลชดิ ชว่ ยบักทึกปัญหาและส่งิ ท่เี กิดข้ึน

54

ระยะกระตุ้นให้มือทำ นอกจากการคอยสร้างความม่ันใจ

ให้กับเกษตรกรได้ลงมอื ทาจริง และใหป้ รึกษาแลว้ เจ้าหน้าที่
ส่งเสริมต้องมีบทบาทในการเสริมความรู้และทักษะท่ีจาเป็น
ให้แก่เกษตรกร อาทิ การคอยสังเกตและจดบันทึก การ
ปรับปรุงระบบผลิตพืชหรือสัตว์ การเก็บเก่ียวและพัฒนา
คณุ ภาพผลผลติ ก่อนจาหน่าย เปน็ ตน้

ระยะน้ี เกษตรกรอาจเจอปัญหาอุปสรรคที่เหมือนๆ กัน จึง
ควรใช้วิธีการแลกเปล่ียนเรียนรู้ระหว่างเกษตรกร เพ่ือ
หาทางแก้ไขปัญหาท่ีเกิดข้ึน หากปัญหานั้นมีความซับซ้อน
มากเกินไป จึงจะประสานเจ้าหน้าท่ีที่มีความเช่ียวชาญเข้า
มาให้คาปรึกษา เช่น โรคระบาดใหม่ การเผชิญกับสภาพ
อากาศที่เปล่ียนแปลงกระทันหัน รวมถึงปัญหาด้าน
การตลาด

อย่างไรก็ตาม การสร้างเวทีให้เกษตรกรผู้ผลิตได้มารวมตัว
พูดคุยถึงความก้าวหน้าและปัญหาอุปสรรคท่ีพบเจอ
แลกเปล่ียนวิธีการแก้ปัญหา หรือการค้นพบเทคนิคใหม่
รวมถึงการทบทวนงาน นับเป็นการเรียนรู้ที่ได้ผลเป็นอย่าง
มาก นอกจากนี้ ยังอาจเกิดการรวมกลุ่มระดมทุนเพ่ือจัดซื้อ
จัดหาปัจจัยการผลิต ที่จะช่วยลดต้นทุนและช่วยเหลือผู้ที่มี
โอกาสนอ้ ยกว่าด้วย

55

ระยะยกระดับกำรพัฒนำ เพื่อให้เกษตรกรมีการผลิต

อย่างต่อเน่ือง เพิ่มผลผลิต และพัฒนาต่อยอดได้ โดยอาจ
อาศยั หน่วยงานท่ีเก่ียวข้องเข้ามาสนับสนุนองค์ความรู้ใหม่ๆ
ขยายตลาดสภู่ ายนอกใหก้ วา้ งขวางขนึ้

ระยะน้ีเจา้ หน้าทคี่ วรมปี ระสบการณ์และมุมมองที่กว้างขวาง
สามารถประสานเช่ือมโยงกับหน่วยงานภายนอก ได้อย่างถูก
จังหวะและสอดคล้องกับความต้องการของเกษตรกร โดย
เจ้าหน้าท่ีต้องคอยวิเคราะห์ศักยภาพของเกษตรกร ค้นหา
องค์ความรู้และโอกาสภายนอกท่ีจะช่วยให้เกษตรกรมีความ
เข้มแข็งมากขน้ึ

การพัฒนศักยภาพของเกษตกรก็ยังคงต้องทาอย่างต่อเน่ือง
ควบคู่กับการพัฒนาคุณภาพของการผลิตให้ได้มาตรฐาน
หากจะมีการเชื่อมโยงกับตลาดภายนอก มีการวิเคราะห์
ตลาด วิเคราะห์ต้นทุนกาไร และวิเคราะห์ความเส่ียง หาก
ปัญหายังไม่ได้เกิดข้ึนกับเกษตรกร เจ้าหน้าท่ีและเกษตรกร
ก็ควรแสวงหาความรู้จากกรณีอื่นๆ เพ่ือเตรียมความพร้อม
รับมือกับปัจจัยภายนอกที่อาจส่งผลกระทบและสร้างปัญหา
และหากต้องการขยายการผลิตให้มากขึ้น ก็ควรมีการ
วางแผนจัดการการใช้ท่ีดิน แผนการผลิตตลอดช่วงปี มีการ
บันทึกผลท่เี กิดขึ้นอยา่ งเครง่ ครดั

56

สิ่งท่ีควรทำ

ในด้านการบริหารจัดการ เจ้าหน้าท่ีส่งเสริมงานพัฒนาต้องติดตาม
กระตุ้น และสนับสนุนให้เกษตรกรดาเนนิ งาน ดังน้ี
 วิเคราะห์ความสนใจและความถนดั ของเกษตรกร
 วิเคราะหส์ ภาพพื้นที่ ดิน นา้
 ประเมินขอบเขตของการผลิต เพ่อื กิน เพ่ือขาย
 วางแผนบนกระดาษก่อนลงมือทา
 กลา้ เผชิญปญั หาและการเปล่ียนแปลง
 บนั ทึกข้อมูลท่จี าเปน็ และทบทวนเป็นระยะๆ
 รวมกลมุ่ แลกเปล่ยี นประสบการณ์ เทคนิค และวธิ กี ารแกไ้ ข

ปัญหา

ปจั จัยควำมสำเรจ็

การพฒั นาเกษตรต้นแบบใหม้ กี ารดาเนินงานอยา่ งต่อเน่ือง สามารถ
ขยายผลและเป็นแหล่งเรียนรู้นั้น มีปัจจัยสาคัญท่ีเป็นกุญแจสาคัญ
ทเี่ จา้ หนา้ ท่สี ง่ เสรมิ งานพฒั นาต้องคานึงถึง ดงั นี้

 เปดิ ใจรบั สง่ิ ใหมๆ่ วางแผน และทดลองทา
 การสังเกตและเรยี นร้จู ากความผดิ พลาด
 การวางแผนและตัดสินใจบนฐานขอ้ มลู
 การลงมอื ทาจนรูจ้ รงิ และชานาญ

57

 การกล้าทดลอง โดยมีวิธีการลดความเส่ยี งทจ่ี ะเกิดขนึ้
 การสนับสนนุ จากหน่วยงานภายนอก
 การพัฒนาคณุ ภาพของผลิตท่ีได้มาตรฐาน เป็นทย่ี อมรับ
 ความสามารถในการถ่ายทอดประสบการณ์

กำรสรำ้ งควำมยงั่ ยนื

การส่งเสริมเกษตรกรต้นแบบ มีเป้าหมายเพ่ือให้เกิดการช่วยเหลือ
กัน ช่วยกนั คิด ช่วยกันทา เก้อื กูลกัน และพัฒนาให้มีความก้าวหน้า
ด้วยตัวเอง ซ่ึงพบว่าการดาเนินงานท่ีมีความยั่งยืนนั้น ส่วนใหญ่ให้
ความสาคัญกบั ประเด็นเหล่านี้
 การพัฒนาทักษะด้านการตลาด การจัดการข้อมูล การใช้

เทคโนโลยกี ารส่อื สารที่ทันสมัย
 ความรว่ มมอื กับหน่วยงานภายนอกอยา่ งเหมาะสม
 การวางแผนการผลติ ตลอดฤดูกาล โดยมกี จิ กรรมทดแทนท่ี

หลากหลาย ช่วยสร้างรายไดต้ อ่ เนอ่ื ง
 วางแผนรบั มอื กับการเปลีย่ นแปลงภายนอก ท้ังการ

แปรปรวนของสภาพอากาศ ภยั ธรรมชาติ คแู่ ข่ง เปน็ ต้น

58

59