กาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง

กาพยห์ อ่ โคลง
ประพาสธารทองแดง

ผ้แู ต่ง

เจา้ ฟา้ ธรรมธเิ บศวรไชยเชษฐสุรยิ วงศ์ หรือเจ้าฟ้ากงุ้

เป็นพระโอรสองค์ที่ ๑ ในพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และกรมหลวง
อนุชติ พระมเหสีใหญ่

ผลงานที่มชี ่อื เสียง
๑. กาพยห์ ่อโคลงประพาสธารทองแดง
๒. กาพยห์ ่อโคลงนิราศพระบาท
๓. กาพย์เห่เรือ (ผลงานทีม่ ชี อ่ื เสียงทสี่ ดุ และดีท่ีสุด)

จดุ ประสงคใ์ นการแต่ง

๑. เพื่อพรรณนาธรรมชาตริ ะหว่างเดนิ ทางไปนมัสการพระพุทธบาท
๒. เพือ่ ให้กาพย์ห่อโคลงมอี ยู่คโู่ ลกสบื ไป
๓. เพอ่ื ให้ผอู้ า่ นแซ่ซอ้ งสรรเสริญ

ลกั ษณะคาประพันธ์

กาพยห์ ่อโคลง คอื กาพย์ยานี ๑ บทสลบั กับโคลงส่ีสภุ าพ ๑ บท

สลับ

ความเป็นมา

เจา้ ฟา้ ธรรมธเิ บศวรทรงพระนพิ นธ์ เมื่อครงั้ ตามเสดจ็ สมเด็จ
พระเจ้าอยหู่ วั บรมโกศไปนมัสการพระพุทธบาท จงั หวดั สระบุรี

คาว่า “ธารทองแดง” เป็นชื่อลาน้าทเี่ ขาพระพทุ ธบาท จังหวัด
สระบรุ ี

เร่อื งย่อ

เนอื้ หาเป็นการเลา่ เร่ืองการเดินทางไปพระพุทธบาท
และชมธรรมชาตทิ ีพ่ บเหน็ ระหว่างทาง ระหว่างทา่ เจา้ สนกุ จนถึง
ธารทองแดง เรม่ิ จากบทชมร้วิ ขบวนการเดนิ ทาง บทชมสัตว์บก
ทงั้ สตั ว์เล็กใหญ่ บทชมนก บทชมไม้ บทชมสตั วน์ า้ และความรน่ื รมย์
ของบริเวณธารทองแดง

เนอ้ื เรือ่ ง เที่ยวเล่นเปน็ เกษมสุข แสนสิง่ สนุกปลกุ ใจหวงั
เรร่ ่ายผายผาดผัง หวั รกิ ร่นื ชื่นชมไพร
ลืมหลัง
สุขเกษมเปรมหนา้ เหลือบ วิ่งหรี้
แสนสนกุ สุขใจหวงั ชายป่า
เดินร่ายผายผนั ยัง สอ่ งน้วิ ชวนแล
หัวรอ่ ร่นื ช่นื ชี้

ถอดความ

การเทีย่ วเล่นครั้งนีช้ า่ งมีความสนุกสนาน เดนิ เข้าไปในป่าอยา่ ง
รวดเร็ว หัวเราะกระซิกกันอย่างรืน่ เรงิ โดยชี้นิว้ ชวนให้ชมธรรมชาติ

เน้อื เร่ือง เลียงผาอยภู่ เู ขา หนวดพรายเพราเขาแปล้ปลาย
รปู ร่างอยา่ งแพะหมาย ขนเหม็นสาบหยาบเหมอื นกัน
ภเู ขา
เลียงผาอย่พู า่ งพน้ื ไปล่ท้าย
หนวดพู่ดูพรายเขา มาเปรยี บ
รปู ร่างอยา่ งแพะเอา กลน่ิ กล้าเหมอื นกัน
ขนเหม็นสาบหยาบรา้ ย

ถอดความ

เลยี งผาอาศัยอยู่บนภเู ขา รูปรา่ งคลา้ ยแพะ หนวดงาม
ปลายเขาโคง้ ไปดา้ นหน้า มีขนหยาบ กลิ่นสาบเหมอื นแพะ

เนอื้ เรือ่ ง กระจงกระจิดเต้ีย วิง่ เรย่ี เร่ียน่าเอน็ ดู
มเี ข้ียวนอ้ ยสร้อยแนวมอง
เหมือนกวางอย่างตาหู เอน็ ดู
กระจงกระจิดหนา้ กระจอ้ ย
ตีนกบี
เดินรอ่ ยเรี่ยงามตรู แนบข้างเคียงสอง
เหมือนกวางอยา่ งตาหู
มีเค่ียวขาวน้อยช้อย

ถอดความ กระจงเปน็ สตั วข์ นาดเลก็ มองดูน่ารกั นา่ เอ็นดู มตี า

มีหู เทา้ เหมอื นกบั กวาง มเี ขี้ยวนอ้ ย ๆ สีขาว

เนอ้ื เร่ือง ฝูงลิงใหญน่ อ้ ยกระจ้ยุ ชะนีอ่ยุ อุ้ยร้องหา
ฝูงคา่ งหวา่ งพฤกษา ค่างโจนไล่ไขวป่ ลายทาง
พวาหนา
ฝงู ลิงยวบยาบต้น เปลา่ ขา้ ง
ฝงู ชะนีม่กี หู่ า มาสู่
ฝงู คา่ งหวา่ งพฤกษา โลดเลยี้ วโจนปลิว
ครอกแครกไล่ไขว่คว้า

ถอดความ ฝงู ลงิ นอ้ ยใหญข่ ย่มตน้ มะม่วงยวบยาบ ฝงู ชะนีร้องกหู่ าคู่

ฝงู คา่ งกระโดดไปมาระหวา่ งต้นไม้ ฝงู ลิงร้องข่ตู ะคอกกระโดดไล่กัน

เนอ้ื เร่ือง งูเขยี วรดั ต๊กุ แก ตกุ๊ แกแกค่ างแขง็ ขยนั
กดั งูงูยิ่งพนั อา้ ปากงว่ งลว้ งตบั กนิ
พษิ พลนั
งูเขยี วแลเหลื่อมพน่ คาบไว้
ตุ๊กแกคางแขง็ ขยัน ขนดเครยี ด
กัดงูงูเรง่ พนั ลากล้วงตับกิน
ปากอา้ งจู งึ ได้

ถอดความ งเู ขยี วตวั เป็นมนั เงาแต่ไร้พษิ ถกู ต๊กุ แกเอาปากคาบไว้ ในขณะท่ี

งูเขยี วก็รดั ตุ๊กแกไวจ้ นตอ้ งอ้าปาก และลว้ งกนิ ตับตุ๊กแก

เนอ้ื เร่ือง ยงู ทองยอ่ งเยอ้ื งย่าง รารางชางช่างฟา่ ยหาง
ปากหงอนออ่ นสาอาง ชา่ งราเลน่ เต้นตามกัน
ราฉวาง
ยงู ทองยอ่ งย่างเย้ือง เฉิดหน้า
รายร่ายฟา่ ยเฟื่องหาง ลายเลิศ
ปากหงอนออ่ นสาอาง ปกี ปอ้ งเป็นเพลง
ราเลน่ เต้นงามหง้า

ถอดความ นกยงู ทองเดินยอ่ งเย้อื งยา่ ง แลว้ ราแพนหางเชิดหนา้ ขนึ้ ปาก

หงอนอ่อนชอ้ ย แสดงการรา่ ยราดว้ ยการยกปกี ข้นึ ตามเสยี งเพลง

เนอื้ เรือ่ ง ไก่ฟ้าอา้ สดแสง หวั สกุ แดงแทงเดอื ยแนม
ปกี หางต่างสแี กม สแี ต้มต่างอย่างวาดเขยี น
ปากแหลม
ไกฟ่ า้ หนา้ กา่ กล้า เนื่องแขง้
หัวแดงแฝงเดอื ยแนม ลายลวด
ปกี หางต่างสแี กม แตง่ แต้มขดี เขียน
ตัวดา่ งอยา่ งคนแกล้ง

ถอดความ ไกฟ่ ้าหน้าสุกใส มีปากแหลม หัวมีสแี ดง กาลังแทงเดอื ยขนึ้ มา

ปกี หาง และลาตัวมลี วดลายสวยงามเหมอื นกับมีคนแตง่ ให้

เน้ือเรื่อง ดูหนูสู่รูงู งูสดุ ส้หู นูสู้งู
หนูงสู ู้ดอู ยู่ รูปงูทหู่ นูมทู ู
พรพู รู
ดูงขู ฝู่ ูดฝู้ สุดสู้
หนูสรู่ ูงูงู งูอยู่
งสู หู้ นหู นูสู้ รูปถู้มทู ู
หนรู ู้งงู รู ู้

ถอดความ งขู ่หู นเู สียงฟู่ ๆ เพราะหนูจะเขา้ ไปในรงู ู งูจึงต่อสกู้ บั

หนู หนูก็สู้กับงเู หมือนกัน สตั วท์ ้ังสองรู้เชิงกันและกัน

เนอื้ เรือ่ ง นกแกว้ แจว้ เสยี งใส คลอไคลค้ ู่หมู่สาลิกา
นกตัว้ ผัวเมยี คลา ฝ่าแขกเต้าเหล่าโนรี
เรห่ า
นกแกว้ แจว้ รีร่ ้อง แวดเคล้า
ใกล้คหู่ มูส่ าลิกา สมสู่
นกตั้วผัวเมยี มา พวกพ้องโนรี
สตั วาฝา่ แขกเต้า

ถอดความ นกแกว้ ส่งเสียงร้องแจ้ว ๆ เพอื่ หาคู่ โดยเข้าไปใกล้หมนู่ กสาลกิ า

สว่ นนกนกกระตัว้ สองตวั ผวั เมยี กาลังสมสูก่ ัน ในขณะที่นกสตั วาจะฝ่า

นกแขกเตา้ เข้าไปหานกโนรี ซ่ึงเปน็ พวกพ้องของมนั

นกจากบทประพนั ธ์

นกแก้ว นกสาลกิ า นกต้วั

นกโนรี นกสตั วา นกแขกเต้า

เนื้อเรอ่ื ง กระจายสยายซร้องนาง ผ้าสไบบางนางสีดา
ห่อห้อยย้อยลงมา แต่ค่าไมใ้ หญ่สงู งาม
นงผงา
กระจายสยายคลซ่ี ร้อง ห่อห้อย
สไบบางนางสดี า โบยโบก
ยน่ื เลื้อยเฟอ้ื ยลงมา แกว่งเยื้องไปมา
แต่ค่าไมใ้ หญ่นอ้ ย

ถอดความ ตน้ ซ้องนางคลี่ และตน้ สไบนางสดี า ต่างกห็ ้อยลงมาตามกิ่งก้าน

ของตน้ ไม้นอ้ ยใหญ่ เมอ่ื ลมพดั จะแกวง่ ไปมาดสู วยงามนัก

เนื้อเรอ่ื ง หัวลิงหมากลางลงิ ต้นลางลิงแลหูลงิ
ลงิ ไต่กระไดลิง ลงิ โลดควา้ ประสาลิง
ลางลิง
หัวลิงหมากเรยี กไม้ หลอกขู้
ลางลงิ หูลิงลิง ลิงห่ม
ลิงไตก่ ระไดลงิ ฉีกควา้ ประสาลงิ
ลงิ โลดฉวยชมผู้

ถอดความ เถาหวั ลงิ ต้นหมากลิง และมีลงิ บางตวั ขน้ึ ต้นหูลงิ ทาหน้าตา

หลอกคู่ของมนั บางตวั ไต่เถากระไดลิงขยม่ เลน่ บางตวั กก็ ระโดดฉวย
จับชมพูม่ าฉกี เลน่ ตามประสาลงิ

เนื้อเรอ่ื ง ธารไหลใสสะอาด มัจฉาชาตดิ าษนานา
ถอดความ หวนั่ ว่ายกนิ ไคลคลา ตามกันมาใหเ้ ห็นตวั
รินมา
ธารไหลใสสะอาด หวั่นหวา้ ย
มจั ฉาชาตนิ านา เชยหมู่
จอกสรา่ ยกินไคลคลา ผุดใหเ้ ห็นตวั
ตามค่มู าคล้ายคลา้ ย

นา้ ในลาธารใสสะอาดไหลรนิ มา หมู่ปลานานาชนดิ พากนั
แหวกวา่ ยไปมา กินจอกและสาหรา่ ย โดยวา่ ยตามกนั มาเป็นคู่ ๆ
และผดุ ใหเ้ หน็ ตัวด้วย

ลกั ษณะเดน่ ของกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง

การใหค้ วามรเู้ กี่ยวกับธรรมชาติ (ธรรมชาตศิ ึกษา)

๑ผ้แู ต่งกาพย์หอ่ โคลง ลักษณะเดน่ ของกาพยห์ ่อ กาพยห์ ่อโคลงประพาส
โคลงประพาสธารทองแดง
ประพาสธารทองแดง ๓ธารทองแดงใช้ลักษณะ
๒คอื อะไร
คาประพันธแ์ บบใด

ยกตัวอยา่ งสตั วท์ ีป่ รากฏ ๕กาพย์หอ่ โคลงประพาสธาร ๖จุดประสงคใ์ นการแตง่

๔ในเรื่อง ๓ ชนดิ ทองแดงได้กลา่ วชมอะไรบ้าง กาพยห์ ่อโคลงประพาสธาร
ทองแดงคืออะไร

คณุ คา่ ของกาพยห์ ่อโคลง
ประพาสธารทองแดง

คุณคา่ ของกาพย์หอ่ โคลงประพาสธารทองแดง

๑. ด้านเนอ้ื หา
มเี นื้อหาเชิงประวตั ิศาสตร์ เปน็ การบันทกึ เรือ่ งราวการเดินทางของเจ้าฟา้

ธรรมธเิ บศวร บันทึกความงดงามของธรรมชาติโดยการบรรยายและพรรณนา
ทาใหเ้ ห็นความอดุ มสมบูรณ์ของธรรมชาติสมยั นน้ั

ตัวอยา่ งบทประพนั ธ์ ธารไหลใสสะอาด มัจฉาชาตดิ าษนานา
ตามกนั มาใหเ้ หน็ ตวั
หว่นั วา่ ยกินไคลคลา

คุณค่าของกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดง

๒. ดา้ นแนวคดิ
สะทอ้ นแนวคิดสาคัญคอื ธรรมชาตทิ ่สี มบรู ณน์ อกจากจะให้ความร่นื รมย์

แกม่ นษุ ย์แล้ว ยงั ชว่ ยทาใหร้ ะบบนิเวศมีความสมดุล

คณุ ค่าของกาพยห์ อ่ โคลงประพาสธารทองแดง

๓. ดา้ นวรรณศลิ ป์

การเลียนเสยี งธรรมชาติ เชน่ เสยี งร้องของสัตว์

ฝงู ลงิ ใหญน่ อ้ ยกระจยุ้ ชะนอี ่ยุ อุ้ยร้องหา

ฝูงคา่ งหว่างพฤกษา คา่ งโจนไล่ไขวป่ ลายยาง

คณุ คา่ ของกาพยห์ ่อโคลงประพาสธารทองแดง

๓. ด้านวรรณศิลป์

การใชค้ าแสดงความเคล่ือนไหว เช่น ยวบยาบ ลากลว้ ง รดั กัด พนั

ต๊กุ แกคางแขง็ ขยัน คาบไว้

กัดงูงเู ร่งพนั ขนดเครียด

ปากอ้างูจงึ ได้ ลากลว้ งตับกิน

คณุ คา่ ของกาพย์หอ่ โคลงประพาสธารทองแดง

๓. ดา้ นวรรณศิลป์

การเล่นเสียงสมั ผสั สระ และซ้าคา - เล่นเสยี งสระอู
- ซ้าคา (หนู งู)
ดหู นูสรู่ งู ู งูสุดสหู้ นูสงู้ ู

หนูงสู ู้ดอู ยู่ รปู งทู หู่ นูมูทู

คณุ คา่ ของกาพยห์ อ่ โคลงประพาสธารทองแดง สี
เสยี ง
๓. ดา้ นวรรณศิลป์
การใช้คาทีท่ าใหเ้ กิดจนิ ตภาพ (ภาพในใจ)
ไกฟ่ ้าอ้าสดแสง หัวสุกแดงแทงเดอื ยแนม
ปีกหางต่างสแี กม สแี ตม้ ตา่ งอยา่ งวาดเขยี น

นกแก้วแจ้วเสียงใส คลอไคล้ค่หู มู่สาลกิ า

คณุ ค่าของกาพย์หอ่ โคลงประพาสธารทองแดง

๔. ด้านสงั คม ให้ความรู้ด้านธรรมชาติวทิ ยา
เห็นความอุดมสมบูรณข์ องฝนื ปา่
ใหค้ วามรเู้ กีย่ วกบั ประเพณกี ารเสดจ็
ทางสถลมารคในสมยั อยธุ ยา

** สถลมารค คือ การเสดจ็ พระราชดาเนนิ ทางบก