นมควาย2

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโขง่

ศนู ย์การศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอธั ยาศยั อาเภอคลองหอยโขง่
สานกั งานส่งเสริมการศกึ ษานอกระบบและการศึกษาตามอธั ยาศัยจงั หวัดสงขลา

ชื่อไทย : นมควาย
ชื่อท้องถน่ิ : นมแมวปา่ (เชยี งใหม่)/ ตงิ ตัง (นครราชสมี า)/ สมี ว่ น (ชัยภมู ิ)/ พีพวน ผพี วนน้อย
(อุดรธานี)/ พพี วนนอ้ ย (ชุมพร)/ ตนี ตง่ั ตีนตัง่ เครือ (ศรีษะเกษ, อบุ ลราชธาน,ี นครราชสีมา)/
นมววั นมควาย บหุ งาใหญ่ หมากผีผวน (พิษณโุ ลก, กระบ)ี่ / บุหงาใหญ่ นมแมวป่า หมากผีผ่
วน (ภาคเหนอื )/ หาลิง พพี วนนอ้ ย (ภาคอสี าน)/ นมแมว นมวัว (ภาคกลาง)/ นมควาย
(ภาคใต้)/ ลูกเตรียน กรีล (เขมร, ศรีสะเกษ, สุรินทร)์ / บกั ผีผ่วน (ลาว)
ชอ่ื สามัญ : -
ชอ่ื วทิ ยาศาสตร์ : Uvaria rufa Blume
ช่ือวงศ์ : ANNONACEAE
สกลุ : Uvaria
สปีชสี ์ : rufa
ลกั ษณะทางพฤกษศาสตร์ :
ตน้ นมควาย เป็นไมเ้ ถาเลื้อยพาดพันกับต้นไมอ้ นื่ ไปไดไ้ กลประมาณ 5 เมตร เปลอื กลาต้นเปน็
สีม่วงอมเทา เนื้อไม้แข็ง ก่ิงและยอดอ่อนปกคลุมไปด้วยขนละเอียดสีน้าตาลแดงหนาแนน่ แต่
ถ้าแก่ไปผิวจะเกลยี้ งและไมม่ ีขน
ใบ เป็นใบเด่ียว ออกเรียงสลบั กนั ไปตามข้อต้น ลักษณะของใบเปน็ รูปรี รูปยาวรี รูปรีแกมรูป
ขอบขนาน หรือรูปไขแ่ กมรปู ขอบขนาน ปลายใบแหลมหรอื เรยี วแหลมและเปน็ ตงิ่
ผล ลักษณะออกผลเป็นกลุม่ แตล่ ะช่อผลมผี ลย่อยประมาณ 4-20 ผล ผลมีลกั ษณะกลมรี รปู รี
รูปรีแกมรปู ขอบขนาน หรือเป็นรูปทรงกระบอก

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโขง่

ศนู ย์การศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอธั ยาศัยอาเภอคลองหอยโขง่
สานกั งานส่งเสรมิ การศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยจงั หวัดสงขลา

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ :
ตน้ นมควาย

เป็นไมเ้ ถาเลื้อยพาดพนั กับต้นไมอ้ ืน่ ไปไดไ้ กลประมาณ 5 เมตร เปลือกลาตน้ เป็นสีม่วง
อมเทา เนอ้ื ไม้แข็ง กิ่งและยอดออ่ นปกคลมุ ไปด้วยขนละเอียดสีนา้ ตาลแดงหนาแน่น แตถ่ ้าแก่
ไปผวิ จะเกลีย้ งและไม่มีขน
ใบ

เปน็ ใบเดีย่ ว ออกเรยี งสลับกันไปตามขอ้ ตน้ ลักษณะของใบเปน็ รูปรี รูปยาวรี รูปรีแกมรูป
ขอบขนาน หรือรปู ไขแ่ กมรูปขอบขนาน ปลายใบแหลมหรือเรียวแหลมและเปน็ ติ่ง โคนใบมน
หรอื เว้าเป็นรูปหัวใจ ส่วนขอบใบเรียบ ใบมีขนาดกวา้ งประมาณ 3-6 เซนติเมตรและยาว
ประมาณ 7-15 เซนติเมตร แผน่ ใบบางคล้ายกระดาษ มเี ส้นใบประมาณ 8-15 คู่ หลังใบมขี น
รปู ดาวแขง็ สว่ นท้องใบมีขนอ่อนน่มุ สนี า้ ตาลแดงอย่หู นาแน่น กา้ นใบยาวประมาณ 0.5
เซนติเมตร มีขนหนาแนน่

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโขง่

ศนู ย์การศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอธั ยาศยั อาเภอคลองหอยโข่ง
สานกั งานส่งเสริมการศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอัธยาศัยจงั หวัดสงขลา

ลกั ษณะทางพฤกษศาสตร์ :
ดอก

ออกดอกเด่ยี ว หรอื ออกเปน็ กระจกุ 2-3 ดอก ที่ก่ิงก้าน ออกตรงขา้ มใบ หรือเหนือซอกใบ
ชอ่ ดอก ยาว 1.1-1.5 ซม. ก้านชอ่ ดอกยาว 1-3 มม. มีขนกระจายหนาแน่น กา้ นดอกยอ่ ยยาว
0.5-0.8 ซม. มขี นหนาแนน่ ใบประดับมี 1 ใบ รูปสามเหลี่ยมปลายมน ตดิ ตรงกลางก้านดอก
กวา้ ง 3-6 มม. ยาว 3-13 มม. มีขนหนาแนน่ กลีบเลยี้ ง 3 กลีบ บางคล้ายกระดาษ มีขนปก
คลมุ เช่ือมติดกนั ทีโ่ คนเลก็ นอ้ ย ปลายแยกเปน็ 3 แฉก สว่ นกวา้ งทโ่ี คน 5-6 มม. ยาว 3-4
มม. กลีบดอก 6 กลีบ แยกกนั บางครง้ั อาจมี 8 กลีบได้ แยกเป็น 2 วง ๆ ละ 3 กลีบ ขนาด
เท่า ๆ กัน ดอกสีแดงสดแล้วเปลย่ี นเป็นสีแดงเลือดนก มีกล่ินหอม กลีบดอกรูปรีแกมรูปไข่
กลบั กว้าง 4-6 มม. ยาว 8-10 มม. ปลายมนหรือกลม มีขนทง้ั สองดา้ น ดอกบานเต็มทีก่ ลีบ
มกั โคง้ ลงไปทางก้านดอก เกสรเพศผู้จานวนมากอัดกนั แนน่ 30-45 อัน สเี หลอื ง รูป
ทรงกระบอก กว้าง 1.0-1.5 มม. ยาว 3-4 มม. โคนและปลายตดั ขอบเรยี บ วงนอกมกั เปน็
หมนั เกสรเพศผทู้ ี่เปน็ หมัน 10-12 อนั เรยี งซอ้ นเหลื่อมและแยกกนั ในชน้ั นอกสดุ ของวง เกสร
เพศผู้ทส่ี มบูรณ์ รูปไข่กลับ กว้าง 2.0-2.5 มม. ยาว 3.5-4.0 มม. โคนตัด ปลายกลมหรือมน
ขอบเป็นเยือ่ บางๆ จกั ฟันเลอ่ื ยถ่ี สีขาวหรือเหลืองอ่อน เกลยี้ ง เกสรเพศเมีย 7-12 อนั แตล่ ะ
อนั มี 20-25 ออวลุ รูปทรงกระบอก กว้างประมาณ 0.5 มม. หรอื มากกว่าเล็กนอ้ ย ยาว 3.0-
3.5 มม. โคนและปลายตัด สเี หลอื งหรอื นา้ ตาลอ่อน มขี นหนาแนน่ ตามก้านเกสรเพศเมีย มรี งั
ไข่เหนือวงกลบี คารเ์ พลแยก จานวนมาก ดอกมีกลิน่ หอม

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโขง่

ศูนยก์ ารศึกษานอกระบบและการศกึ ษาตามอัธยาศัยอาเภอคลองหอยโข่ง
สานกั งานส่งเสรมิ การศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอธั ยาศยั จงั หวดั สงขลา

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ :
ผล
ลักษณะออกผลเป็นกลุ่ม แต่ละช่อผลมีผลย่อยประมาณ 4-
20 ผล ผลมลี กั ษณะกลมรี รปู รี รูปรีแกมรูปขอบขนาน หรือ
เป็นรูปทรงกระบอก ผลมีขนาดกว้างประมาณ 1-1.1
เซนติเมตรและยาวประมาณ 1.7-4 เซนติเมตร ผิวผลย่น
และมีขนสีน้าตาลส้ัน ๆ ข้ึนปกคลุม ผลอ่อนเป็นสีเขียว เมื่อ
สุกเต็มที่แล้วจะเปลี่ยนเป็นสีแดงสด ก้านผลยาวประมาณ
1-4 เซนติเมตร ก้านผลย่อยยาวประมาณ 1.8-2.6
เซนติเมตร เนื้อข้างในผลเป็นสีขาว ในแต่ละผลจะมีเมล็ด
จานวนมากประมาณ 14-18 เมล็ด เมล็ดเรียงตัวกันเป็น 2
แถว ลักษณะของเมล็ดเป็นรูปรี ปลายมน โคนเว้า ส่วนขอบ
เรยี บ ผวิ เมล็ดเกลี้ยงเป็นสีน้าตาลมัน มีขนาดกว้างประมาณ
1-2 มิลลิเมตรและยาวประมาณ 3-4 มิลลิเมตร

สภาพนิเวศวิทยา: พบท่ัวไปในป่าเต็งรงั ป่าเบญจพรรณ ปา่ ดิบแลง้ ปา่ ละเมาะ หรอื ตามชายป่า
ดบิ ตง้ั แตใ่ กล้ระดบั นา้ ทะเล จนถงึ ทส่ี ูงประมาณ 1,000 เมตร

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโข่ง

ศูนยก์ ารศึกษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศัยอาเภอคลองหอยโข่ง
สานกั งานส่งเสรมิ การศกึ ษานอกระบบและการศึกษาตามอธั ยาศยั จงั หวัดสงขลา

ถน่ิ กาเนดิ : อนิ เดีย ศรีลังกา และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
การกระจายพนั ธุ์ : -
การปลูกและการขยายพันธุ์ : ขยายพันธ์โุ ดยการเพาะเมลด็
สรรพคณุ : ตารายาไทย
*ราก เนอื้ ไม้ รสฝาดเบอ่ื สรรพคุณ แกก้ ระษัย แกเ้ บาเหลืองเบาแดง
องค์ประกอบทางเคม:ี -
การศกึ ษาทางเภสชั วิทยา: -
การศกึ ษาทางพิษวทิ ยา: -
การใชป้ ระโยชน:์

ผลสุก มรี สหวานอมเปร้ยี ว ใชร้ ับประทานเปน็ ผลไม้ได้ อีกทง้ั ยังใหว้ ติ ามนิ และสารตา้ นอนุมูล
อสิ ระท่ีประโยชน์ตอ่ ร่างกาย และสามารถนาไปแปรรปู เป็นผลิตภัณฑต์ ่าง ๆ ได้หลากหลายชนดิ เช่น
น้าผลไม้ ไวน์ และผลไม้อบแหง้ เปน็ ต้น

ชาวชนบททางภาคอีสานจะนยิ มนามาใชเ้ ป็นวตั ถุดบิ ในการเตรียมสียอ้ มฝ้ายหรอื ไหม โดยการ
สกัดสีจากก่งิ ของตน้ ด้วยตัวทาละลาย

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโข่ง

ศูนย์การศกึ ษานอกระบบและการศึกษาตามอัธยาศยั อาเภอคลองหอยโข่ง
สานกั งานสง่ เสริมการศึกษานอกระบบและการศกึ ษาตามอัธยาศยั จงั หวัดสงขลา

คณะผู้จดั ทา

ทีป่ รกึ ษา

นางสาวพัชรี ไชยโรจน์ ผู้อานวยการ กศน.อาเภอคลองหอยโขง่
นางสาวยพุ เรศ สวุ รรณะ ครู
นางสาวอนุสรา ยาพระจันทร์ ครูผู้ชว่ ย

คณะทางานจัดทาเอกสาร/รวบรวมข้อมูล
นางสาวกนั ตชิ า ดาอาไพ ครู กศน.ตาบล

สวนพฤกษศาสตร์ กศน.อาเภอคลองหอยโขง่

ศูนยก์ ารศกึ ษานอกระบบและการศึกษาตามอธั ยาศัยอาเภอคลองหอยโข่ง
สานักงานส่งเสรมิ การศกึ ษานอกระบบและการศกึ ษาตามอัธยาศัยจงั หวดั สงขลา