พระอภัยมณี
สุนทรภู่ เป็น ป็ วรรณคดีชิ้ ดี ชิ้ น ชิ้ เยี่ย ยี่ มเรื่อ รื่ งหนึ่งของไทย ผลงานชิ้น ชิ้ เอกของพระ สุน สุ ทรโวหาร หรือ รื สุน สุ ทรภู่ กวีเ วี อกแห่ง ห่ กรุง รุ รัต รั นโกสิน สิ ทร์ ประพัน พั ธ์ขึ้ ธ์ ขึ้ น ขึ้ เป็น ป็ นิทานคำ กลอนที่มี ที่ ค มี วามยาวมากถึง ถึ 94 เล่ม ล่ สมุด มุ ไทย เมื่อ มื่ พิม พิ พ์ เป็น ป็ เล่ม ล่ หนัง นั สือ สื จะมีค มี วามยาวกว่า ว่ หนึ่งพัน พั สองร้อ ร้ ยหน้า น้ ระยะเวลาใน การประพัน พั ธ์ไธ์ ม่มี ม่ ก มี ารระบุไ บุ ว้อ ว้ ย่า ย่ งแน่ชัด ชั แต่ค ต่ าดว่า ว่ สุน สุ ทรภู่เภู่ ริ่ม ริ่ ประพัน พั ธ์ร ธ์ าวปี พ.ศ. 2364–2366 และแต่ง ต่ ๆ หยุด ยุ ๆ ไปตลอดเป็น ป็ ระยะ สิ้น สิ้ สุด สุ การประพัน พั ธ์ร ธ์ าว พ.ศ. 2388 รวมเวลามากกว่า ว่ 20 ปี
ประวัติ ไม่มี ม่ ที่ มี ใที่ ดบัน บั ทึก ทึไว้ชั ว้ ด ชั เจนว่า ว่ สุน สุ ทรภู่เภู่ ริ่ม ริ่ แต่ง ต่ พระอภัย ภั มณี ขึ้น ขึ้ ตั้ง ตั้ แต่เ ต่ มื่อ มื่ ใด แต่จ ต่ ากการพิเ พิ คราะห์ สำ นวนกลอนและการกล่า ล่ วอ้า อ้ งถึง ถึในผลงานชิ้น ชิ้ อื่น อื่ ๆ ของสุน สุ ทรภู่ นัก นั วิช วิ าการคาดว่า ว่ สุน สุ ทรภู่น่ภู่ น่ าจะเริ่ม ริ่ แต่ง ต่ เรื่อ รื่ ง พระอภัย ภั มณี ตั้ง ตั้ แต่ค ต่ รั้ง รั้ สมัย มั รัช รั กาลที่ 2 เมื่อ มื่ คราวต้อ ต้ งโทษติด ติ คุก คุ เนื่องจากเมาสุร สุ า (คาดว่า ว่ ประมาณ ปี พ.ศ. 2364–2366) โดยค่อ ค่ ยแต่ง ต่ ทีล ที ะเล่ม ล่ สองเล่ม ล่ เรื่อ รื่ ยไป และยัง ยั แต่ง ต่ ๆ หยุด ยุ ๆ เป็น ป็ หลาย ครั้ง รั้ ในตอนแรกเขีย ขี นจบไว้ที่ ว้ ที่49 เล่ม ล่ สมุด มุ ไทย แต่ก ต่ รมหมื่น มื่ อัปอั สรสุด สุ าเทพทรงมีรั มี บ รั สั่ง สั่ ให้แ ห้ ต่ง ต่ ต่อ ต่ ใน ที่สุ ที่ ด สุ จึง จึได้ค ด้ วามยาวถึง ถึ 94 เล่ม ล่ สมุด มุ ไทย ทว่า ว่ นัก นั วรรณคดีบ ดี างท่า ท่ นเสนอความเห็น ห็ ว่า ว่ ในเล่ม ล่ หลัง ลั ๆ อาจ ไม่ใม่ ช่สำ ช่ สำนวนของสุน สุ ทรภู่เภู่ พีย พี งคนเดีย ดี วคาดว่า ว่ สุน สุ ทรภู่หภู่ ยุด ยุ แต่ง ต่ เรื่อ รื่ ง พระอภัย ภั มณี ประมาณ ปี พ.ศ. 2388 หลัง ลั การสิ้น สิ้ พระชนม์ข ม์ องกรมหมื่น มื่ อัปอั สรสุด สุ าเทพ ใช้เ ช้ วลาในการประพัน พั ธ์ทั้ ธ์ ง ทั้ สิ้น สิ้ มากกว่า ว่ 20 ปี
ลักษณะคำ ประพันธ์ คำ ประพัน พั ธ์ใธ์ นเรื่อ รื่ ง พระอภัย ภั มณี เป็น ป็ กลอนสุภ สุ าพทั้ง ทั้ หมด ด้ว ด้ ยเป็น ป็ ความถนัด นั อย่า ย่ งพิเ พิ ศษของกวีผู้ วี นี้ผู้ นี้ ภาษาที่ใที่ ช้มี ช้ ค มี วามเรีย รี บง่า ง่ ยตามแบบฉบับ บั ของสุน สุ ทรภู่ มีสั มี ม สั ผัส ผัในไพเราะงดงามโดยตลอด ทำ ให้เ ห้ป็น ป็ ที่ นิยมอ่า อ่ นเรื่อ รื่ ยมาแม้ใม้ นปัจ ปั จุบั จุ น บั พระอภัย ภั มณี ตามฉบับ บั พิม พิ พ์ข พ์ องหอพระสมุด มุ มีค มี วามยาวทั้ง ทั้ สิ้น สิ้ 24,500 คำ กลอน คิด คิ เป็น ป็ จำ นวน คำ ตามวจีวิ จี ภ วิ าคได้ 392,000 คำ แต่ห ต่ ากนับ นั ตามความยาวฉบับ บั เต็ม ต็ (ซึ่ง ซึ่ รวมส่ว ส่ นที่สุ ที่ น สุ ทรภู่แภู่ ต่ง ต่ เพิ่ม พิ่ ตาม รับ รั สั่ง สั่ ของกรมหมื่น มื่ อัปอั สรสุด สุ าเทพ) จะมีค มี วามยาวถึง ถึ 48,686 คำ กลอน นับ นั เป็น ป็ หนัง นั สือ สื กลอนขนาดมหึม หึ า และเป็น ป็ มหากาพย์คำ ย์ คำกลอนที่ย ที่ าวมากที่สุ ที่ ด สุ ในโลกเรื่อ รื่ งหนึ่งที่ปที่ ระพัน พั ธ์โธ์ ดยกวีท่ วี า ท่ นเดีย ดี ว ในส่ว ส่ นของการ ดำ เนินเนื้อเรื่อ รื่ ง พระอภัย ภั มณี มีโมี ครงเรื่อ รื่ งย่อ ย่ ย ๆ แทรกไปตลอดทางคือ คื จากเหตุก ตุ ารณ์ห ณ์ นึ่งนำ ไปสู่เสู่ หตุ และผลอีก อี เหตุก ตุ ารณ์ห ณ์ นึ่ง ซึ่ง ซึ่ เป็น ป็ ลัก ลั ษณะงานเขีย ขี นที่ส ที่ ามารถเขีย ขี นไปได้เ ด้ รื่อ รื่ ย ๆ อย่า ย่ งไรก็ดี ก็ อ ดี าจนับ นั เหตุก ตุ ารณ์สำ ณ์ สำคัญ คั หรือ รืไคลแมกซ์ข ซ์ องเรื่อ รื่ งได้ ในตอนทัพ ทั ลัง ลั กากับ กั ทัพ ทั พระอภัย ภั มณีรบกัน กั จนถึง ถึ ขั้น ขั้ เด็ด ด็ ขาด ต้อ ต้ งแหลกลาญกัน กั ไปข้า ข้ งใดข้า ข้ งหนึ่ง แต่สุ ต่ น สุ ทรภู่ก็ภู่ ส ก็ ามารถคลี่ค ลี่ ลายไคลแมกซ์นี้ ซ์ นี้ได้อ ด้ ย่า ย่ งสวยงาม
แรงบันดาลใจ เนื้อหาในเรื่อง พระอภัยมณี นอกจากมีความแปลกใหม่ด้านเค้าโครงเรื่อง แต่ก็มีรายละเอียดปลีกย่อยมากมายที่แสดงให้เห็นถึงภูมิรู้ของผู้ประพันธ์ว่ามีความรู้กว้างขวาง และละเอียดลึกซึ้งอย่างยิ่ง นักวิชาการส่วนมากลงความเห็นพ้องกันว่า สุนทรภู่ได้รับแรงบันดาลใจมากมายจากวรรณคดีโบราณทั้งของไทยและของต่างประเทศ สมเด็จฯ กรม พระยาดำ รงราชานุภนุาพ ตรัสว่า "เรื่องพระอภัยมณี สุนทรภู่ตั้งใจแต่งโดยประณีตทั้งตัวเรื่องและถ้อยคำ สำ นวน ส่วนตัวเรื่องนั้นพยายามตรวจตราหาเรื่องราวที่ปรากฏอยู่ใน หนังสือต่าง ๆ บ้าง เรื่องที่รู้โดยผู้อื่นบอกเล่าบ้าง เอามาตริตรองเลือกคัดประดิษฐ์ติดต่อแต่ง ประกอบกับความคิดของสุนทรภู่เอง" ประจักษ์ ประภาพิทยากร กล่าวว่า "วรรณคดีที่สุนทรภู่อาศัยเค้ามานั้น มีทั้งวรรณคดีจีดีจีน ชวา ไทย แขก พร้อมมูล วรรณคดีที่กล่าวมานี้สุนทรภู่ต้องรู้ดีแน่" หรือ สุรีย์ พงศ์อารักษ์ กล่าวถึง พระอภัยมณี ว่า "เนื้อ เรื่องส่วนใหญ่แตกต่างจากวรรณคดีไทยแนวจักร ๆ วงศ์ ๆ ทั่วไป เค้าโครงเรื่องได้มาจากวรรณคดีต่าง ๆ ของไทยและวรรณคดีต่างประเทศหลายเรื่อง เช่น เรื่องอาหรับราตรี เรื่องไซ่ฮั่น เป็นต้น รวมถึงเค้าเรื่องจากเหตุการณ์ใณ์ นประวัติศาสตร์ เหตุการณ์ใณ์ นชีวิตของสุนทรภู่ และจินตนาการที่ผสมผสานผูกร้อยเข้าด้วยกัน"เค้าโครงจากวรรณกรรมต่าง ประเทศนี้ สมเด็จฯ กรมพระยาดำ รงราชานุภนุาพได้ทรงอธิบายเพิ่มเติมไว้ว่า เค้าเรื่องที่มาจากอาหรับราตรี ของเซอร์ริชาร์ด เบอร์ตัน คือนิทานว่าด้วยเรื่องของกษัตริย์ชาติ อิสลามไปตีเมืองซึ่งนางพระยาเป็นคริสตัง เมื่อพบกันในสนามรบก็เกิดรักกัน ทำ นองเดียวกับที่พระอภัยมณีพบนางละเวงวัณฬาในสนามรบ ส่วนเค้าโครงที่มาจากไซ่ฮั่น คือ ส่วนที่ว่าด้วยเพลงปี่ของเตียวเหลียง ผู้วิเศษที่ชำ นาญการเป่าป่ ปี่แก้วจนอาจสะกดผู้คนได้ ทำ นองเดียวกับวิชาปี่ของพระอภัยมณี นอกจากนี้ยังมีความเห็นจากนักวิชาการอื่นอีก หลายท่านล้วนลงความเห็นไปในทางเดียวกันทั้งสิ้น เนื้อหาส่วนใหญ่ของเรื่องเกิดขึ้นในทะเล นับแต่ถ้ำ นางผีเสื้อสมุทร เกาะแก้วพิสดาร เมืองรมจักร เมืองการะเวก เมืองผลึก และเมืองลังกา ล้วน ไปมาหาสู่กันได้จากทางทะเลเท่านั้น รายละเอียดการเดินทางในทะเลแต่ละครั้งจะมีการบรรยายอย่างละเอียด มีการบรรยายถึงสัตว์น้ำ ต่าง ๆ การ บรรยายถึงการดูดาว การบรรยายถึงสถานที่ซึ่งอิงกับนิทานปรัมปรา สิ่งต่าง ๆ เหล่านี้แสดงให้เห็นว่า หากสุนทรภู่มิได้ไปเห็นด้วยตัวเอง ก็ต้องได้อ่าน และได้ฟังมาอย่างมากเหลือเกิน จนสามารถกลั่นกรองและคัดเลือกมานำ เสนอได้อย่างเหมาะเจาะ
ความนิยม เรื่อง พระอภัยมณี เป็นผลงานกลอนนิทานที่ประสบความสำ เร็จสูงที่สุดเรื่องหนึ่งใน กระบวนวรรณคดีไทย สมเด็จฯ กรมพระยาดำ รงราชานุภ นุ าพ ทรงพระนิพนธ์ไว้ใน เกียรติคุณของสุนทรภู่ว่า หากให้เลือกกวีไทยที่วิเศษสุดเพียง 5 คน สุนทรภู่จะต้อง เป็นหนึ่งในห้าคนนั้น และ "ในบรรดาหนังสือบทกลอนที่สุนทรภู่ได้แต่งไว้ ถ้าจะลอง ให้ผู้อ่านชี้ขาดว่าเรื่องไหนดีกว่าเพื่อน ก็น่าจะยุติต้องกันโดยมากว่า เรื่องพระอภัย มณีเป็นดีที่สุด เพราะเป็นหนังสือเรื่องยาวแต่งดีทั้งกลอนทั้งความคิดที่ผูกเรื่อง" กลอนนิทานเรื่องนี้ยังได้รับยกย่องจาก วรรณคดีสโมสร ในสมัยรัชกาลที่ 6 ให้เป็น ยอดของวรรณคดีประเภทนิทานคำ กลอนอีกด้วย
นางสาว จันทิมา โสมชู