undha-usuk basa

Undha usuk basa

Undha usuking basa yaiku trap-trapaning (stratifikasi)
basa amarga kanggo ngajeni marang wong kang diajak
wawan rembung. Ing sesrawungan masyarakat Jawa saiki
basa sing asring digunakake yaiku basa Ngoko lan Krama.
Basa Ngoko kapilah dadi loro, yaiku basa Ngoko Lugu lan
basa Ngoko Alus. Dene basa Krama kapilah dadi loro uga,
yaiku basa Krama Lugu lan basa Krama Alus.

Undha usuk basa Jawa ana:

1. Basa Ngoko adate dianggo wawan rembug utawa
omong-omong dening wong sing wis padha tepung apik,
akrab, ora ana jarak, lan nduweni derajat imbang.

Ngoko Lugu
§ Titikane: tetembungane ngoko kabeh, ora ana sing

dibasakake.
§ Kagunaane: kanggo sapadha-padha, bocah karo bocah,

wong tuwa karo wong tuwa, wong tuwa marang bocah.
Biasane digunakake wong sing wis padha-padha akrab.
§ Tuladha: “Tini numpak sepur.”

Ngoko alus
· Titikane: tembunge ngoko campur krama inggil tumrap
kang diajak guneman. Biasane digunakake wong sing wis
padha-padha akrab la ana usaha saling ngurmati.

· Kagunaan: Ibu marang bapak ing dalem, wong tuwa
marang wong enom kang isih ngajeni.

· Tuladha: “Ibu mau tindak jam enem esuk.”

2. Basa Krama adate dianggo wawan rembug utawa
pacelathon dening wong sing durung tepung akrab lan
derajate beda utawa sok ana jarak lan kanggo luwih ngajeni
wong liya.

Krama Lugu
o Titikane kabeh nggunakake tembung krama.
o Kagunaane: wong tuwa marang wong enom kang isih

diajeni, uga wong enom marang wong tuwa nanging ora
pati ngajeni.
o Tuladha: “Adhi kula nembe tilem jam tiga dalu.”

Krama Alus
· Titikane: tembung karma inggil, ater-ater, lan

panambange karma.

· Kagunaane: bocah marang wong tuwa, wong enom
marang kang luwih tuwa kang ngajeni banget, andhahan
marang dhuwuran.

· Tuladha: “Panjenengan dipunaturi rawuh wonten
arisan menika.”

Ing ngisor iki arep dakaturake tuladha-tuladha ukara
ing basa Jawa. Tuladha-tuladha mau awujud ukara ing basa
Ngoko Lugu, basa Ngoko Alus, basa Krama Lumrah, lan
basa Krama Alus. Kapethik saka buku "Kamus Unggah-
Ungguh Basa Jawa" kaca 22-23 taun 2001, terbitan
Kanisius Yogyakarta, pangriptane Haryana Harjawiyana
lan Th. Supriya.

Alenia sing arep kanggo tuladha basa Ngoko lan
Krama mangkene:
"Wonten nem-neman nama Pak Ali, dados guru SD ing
sacelak griyanipun. Pak Ali sampun gadhah pacangan
(calon semah). Nalika samanten pacanganipun sakit,
lajeng dipunpriksakaken dhateng dhokter lan

dipunsukani resep. Ing wanci istirahat, Pak Ali nilar
sekolahan, kesah dhateng apotik ingkang papanipun
boten tebih saking sekolahan perlu numbasaken obat
resep dhokter pacanganipun".

Tuladha ing basa Ngoko Lugu

Pawicantenanipun Hasan kaliyan Nurdin, kekalihipun
kanca akrabipun Pak Ali ing dhusun.

Hasan Kaya Pak Ali mau lunga
menyang apotik, bokmanawa
kowe weruh duwe perlu apa?"

NurdinPak Ali tuku obat resep dhokter,
jarene dhek wingi calon bojone
lara."

Katrangan: Kekalihipun ngginakaken tembung-tembung
ngoko, amargi ingkang dipunngendikaken kanca
raketipun.

Tuladha ing basa Ngoko-Alus

Pawicantenanipun Bu Srini kaliyan Pak Tana, kalih-
kalihipun kanca guru SD.

Bu Kaya Pak Ali
Srini mau tindak menyang apotik,

bokmanawa panjenengan
priksa kagungan perlu apa?"

Pak Pak Ali mundhut obat resep

Tana dhokter, ngandikane dhek wingi

calon garwane gerah".

Katrangan: sawatawis tembung-tembung

ngoko dipungantos tembung krama inggil. Menawi

tembung ngokonipun wonten ater-ater (di-) utawi

panambang (e/ne-), boten ewah dados (dipun) lan

(ipun/nipun). Tuladha: bojone ? garwane.

lunga -> tindak
kowe -> panjenengan
tuku -> mundhut
jarene -> ngandikane
weruh -> priksa
duwe -> kagungan
bojone -> garwane
lara -> gerah

Tuladha ing basa Krama Lugu

Pawicantenanipun Mbok Radem tangganipun Pak Ali
kaliyan Pak Atma tukang kebon sekolahan.

Mbok Kados Pak Ali wau kesah

Rademdhateng apotik, bokmanawi

sampeyan sumerep

gadhah perlu menapa?"

Pak Pak Ali tumbas obat resep

Atma dhokter, criyosipun kala wingi

calon semahipun sakit."

Katrangan: sawatawis tembung-tembung

ngoko dipungantos tembung krama. Menawi tembung

ngokonipun wonten ater-ater (di-) utawi panambang (e/ne-

), ewah dados (dipun-) lan (ipun/nipun-). Tuladha: jarene ?

criyosipun.

kaya -> kados
mau -> wau
lunga -> kesah
menyang -> dhateng
bokmanawa -> bokmanawi
kowe -> sampeyan
weruh -> sumerep
duwe -> gadhah
apa -> menapa
tuku -> tumbas
jarene -> criyosipun
dhek -> kala
bojone -> semahipun
lara -> sakit

Tuladha ing basa Krama-Alus

Pawicantenanipun Bu Tini Kepala Sekolah (taksih radi
enem) kaliyan Pak Marta guru (sampun sepuh).

Bu "Kados Pak Ali

Tini wau tindak dhateng apotik,

bokmanawi panjenengan

priksa kagungan perlu

menapa?"

Pak Pak Ali mundhut obat resep

Marta dhokter, ngandikanipun kala

wingi calon garwanipun

gerah."

Katrangan: sawatawis tembung-

tembung krama dipungantos tembung krama inggil. Ing

tembung krama dados krama inggil, ater-ater (dipun-)

utawi panambang (ipun/nipun-), boten ewah. Tuladha:

criyosipun ? ngandikanipun.

kesah -> tindak
sampeyan -> panjenengan
sumerep -> priksa
gadhah -> kagungan
tumbas -> mundhut
criyosipun -> ngandikanipun
semahipun -> garwanipun
sakit -> gerah