การปกครองสมัยอยุธยา

การเมอื งการปกครอง
สมยั กรงุ ศรอี ยุธยา

อาจารย์ อาภาพร เรยี นชยั

คํานาํ

หนงั สอื E-BOOK เล่มนเี ปนสว่ นหนงึ ของรายวชิ า การเมอื ง

การปกครองไทย ในหวั ขอ้ เรอื ง การเมอื งการปกครองสมยั
อยุธยา

โปรดใชว้ จิ ารญาณในการอ่าน หากผดิ พลาดประการใดขออภัย
มา ณ ทีนดี ว้ ย

จดั ทําโดย
นาย ณฐั วตั ร มงคลชู

ระบอบการปกครอง
ในสมยั กรงุ ศรี อยุธยา

ระบอบการปกครองในสมยั กรงุ ศรี อยุธยา

มกี ารปกครองในระบอบราชาธปิ ไตย หรอื สมบูรณาญาสทิ ธริ าชย์

กษัตรยิ เ์ ปนสมมติเทพ (เทวดาโดยสมมติ)

รบั แนวคิดนีมาจากอินเดียผา่ นทางเขมร
พระมหากษัตรยิ ป์ กครองแผน่ ดินด้วยหลัก ทศพธิ ราชธรรม
ราชจรรยานุวตั ร ๔ และจกั รวรรดิ วตั ร ๑๒
กรุงศรอี ยุธยามพี ระมหากษัตรยิ ป์ กครองในระบอบ ราชาธปิ ไตยอยู่ ๓๓
พระองค์๕ ราชวงศ์

การจดั ระเบยี บการ
ปกครองในสมยั กรงุ
ศรอี ยุธยา

การจดั ระเบยี บการปกครองในสมยั กรงุ
ศรอี ยุธยา

แบง่ ได้เปน ๒ ลักษณะ คือ การจดั ระเบยี บการ ปกครองสว่ นกลาง และการจดั
ระเบยี บปกครองหวั เมอื ง
แบง่ ออกเปน ๓ ชว่ ง ได้แก่

- การจดั ระเบยี บการปกครองในสมยั สมเด็จ พระรามาธบิ ดีที๑ (พระเจา้ อู่ทอง)
- การปฏิรูปการปกครองในสมยั สมเด็จพระ
- การปรบั ปรุงเพมิ เติมระเบยี บการปกครอง

การจดั ระเบยี บการ
ปกครองในสมยั สมเดจ็
พระรามาธบิ ดที ี ๑

การจดั ระเบยี บการปกครองในสมยั สมเดจ็
พระรามาธบิ ดที ี ๑

การปกครองสว่ นกลาง ลักษณะการปกครองในเขต ราชธานี ได้รบั
อิทธพิ ลมาจากเขมรโบราณ แบง่ ออกเปน ๔ ฝาย เรยี กวา่

“จตสุ ดมภ์” แปลวา่ “หลักทัง ส”ี

ได้แก่

ขุนเวยี ง(กรมเมอื ง) รบั ผดิ ชอบด้านการรกั ษาความสงบ

เรยี บรอ้ ยและปราบปรามโจรผรู้ า้ ย

ขุนวงั (กรมวงั ) มหี น้าทีเกียวกับราชสาํ นักและตัดสนิ คดีความ

ต่าง ๆ

ขุนคลัง(กรมคลัง) มหี น้าทีเกียวกับด้านคลัง การค่าและภาษี

อากรประเภทต่าง ๆ

ขุนนา(กรมนา) มหี น้าทีรบั ผดิ ชอบเกียวกับด้านการเกษตร

การจดั ระเบยี บการปกครองในสมยั สมเดจ็
พระรามาธบิ ดที ี ๑

การปกครองหวั เมอื ง กําหนดขอบเขตในการบงั คับบญั ชา โดยแบง่ ตามประเภทของเมอื ง
ดังนี

เมอื งราชธานี กรุงศรอี ยุธยาเปนศูนยก์ ลางการปกครอง มพี ระมหากษัตรยิ ์ ปกครอง มี
พระมหากษัตรยิ เ์ ปนประมุข
เมอื งหน้าด่าน เปนเมอื งสาหรบั ปองกันราชธานีทังสที ิศซงึ พระมหากษัตรยิ ์ ทิศซงึ พระ
มหากษัตรยิ จ์ ะแต่งตังเจา้ นายชนั สงู ไปปกครอง ปกครอง
หวั เมอื งชนั ใน คือเมอื งทีอยูถ่ ัดจากเมอื งปอมปราการ ซงึ พระมหากษัตรยิ ์ ซงึ พระมหา
กษัตรยิ จ์ ะแต่งตังขา้ ราชการไปปกครองเมอื เกิดสงครามเมอื ง เมอื เกิดสงครามเมอื ง
เหล่านีต้องรวมกาลังไพร่ มาสมทบกับเมอื งราชธานี สมทบกับเมอื งราชธานี
เมอื งพระยามหานครหรอื หวั เมอื งชนั นอก เปน เมอื งทีอยูห่ า่ งออกไปจากราชธานี เมอื ง
ประเภทนีมเี มอื งบรวิ ารในสงั กัด อาจมเี จา้ เมอื ง ปกครองกันเองหรอื สง่ ขา้ ราชการจาก
ราช ธานีไปปกครอง
เมอื งประเทศราช คือเมอื งทีอยูช่ ายขอบพระ ราชอาณาเขตเจา้ นายพนื เมอื งปกครองมี
สทิ ธขิ าดในเมอื งของตน หน้าทีต่อเมอื งหลวง มเี พยี งแต่สง่ เครอื งบรรณาการมาถวาย
ตาม กาหนดและสง่ กองทับมาชว่ ยยามเกิดศึก

การปฏิรปู การปกครอง
ในสมยั สมเดจ็ พระบรม
ไตรโลกนาถ

การปฏิรปู การปกครองในสมยั สมเดจ็
พระบรมไตรโลกนาถ

การปกครองสว่ นกลาง
มกี ารรวมอานาจเขา้ สศู่ ูนยก์ ลางได้แก่ ราชธานี และแยกการทหารและพลเมอื งออก
จากกัน มอี ัครเสนาเสนาบดีควบคมุ

สมุหกลาโหม ฝายทหาร มหี น้าที การรบในยามสงคราม
ฝายทหารแยกออกเปน ๒ สว่ น คือ ฝายทาการรบ และ ฝายจดั การรบ
สมุหนายก ฝายพลเรอื นและควบคมุ จตสุ ดมภ์
หน้าทีฝายทหารและพลเรอื นจะแยกออกจากกันใน ขณะทีบา้ นเมอื งสงบ แต่ถ้า
เกิดศึกสงคราม ขา้ ราชการ

การปฏิรปู การปกครองในสมยั สมเดจ็
พระบรมไตรโลกนาถ

การจดั ระเบยี บการปกครองหวั เมอื ง มกี ารดําเนินการดังนี
หวั เมอื งชนั ใน

-ยกเลิกเมอื งหน้าด่าน
-ลดฐานะเปนเมอื งจตั วา
-อยูใ่ นการควบคมุ ของราชธานีอยา่ งใกล้ชดิ
-พระมหากษัตรยิ จ์ ะทรงแต่งตังเจา้ หน้าทีจากราชธานี ไปปกครองเรยี กวา่ “ผรู้ งั ”

หวั เมอื งชนั นอก หรอื เมอื งพระยามหานคร

-กาหนดลาดับเปนเมอื งชนั เอก โท และตรี ตามขนาดและความสาคัญ
-พระมหากษัตรยิ ท์ รงแต่งตังพระราชวงศ์หรอื ขา้ ราชการชนั สงู เปนเจา้ เมอื ง
-หวั เมอื งเอกทีมคี วามสาคัญคือ นครศรธี รรมราช ทางใต้ และ พษิ ณุโลกทางเหนือ

เมอื งประเทศราช

-ใหเ้ จา้ นายชนชาตินันเปนผปู้ กครองเมอื ง แต่ต้องได้รบั การแต่งตังจากราชธานี
-มหี น้าทีสง่ ต้นไมเ้ งิน ต้นไมท้ องกับเครอื งราชบรรณาการเขา้ มาถวายมกี ําหนด ๓ ปต่อครงั

และเมอื เกิดศึกสงครามต้องสง่ กองทัพมาชว่ ย

นาย ณฐั วตั ร มงคลชู

เลขที 10 ม.6/2