FOCUS KSSM Sains Tg3 (2023)

Format 190mm X 260mm Extent : 168pg (9.06 mm) (4C/70gsm) Status CRC Date 9/3

PELANGI BESTSELLER




CC033043
TINGKATAN
3 KSSM FOCUS





Sains








FOCUS KSSM Tingkatan 3 – siri teks rujukan yang lengkap dan padat dengan Sains TINGKATAN
ciri-ciri istimewa untuk meningkatkan pembelajaran murid secara menyeluruh. 3
Siri ini merangkumi Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM) yang baharu KSSM
serta mengintegrasikan keperluan Ujian Akhir Sesi Akademik (UASA). Sains • Chien Hui Siong (Guru Cemerlang)
• Maznah Omar (Penulis Buku Teks)
Pastinya satu sumber yang hebat bagi setiap murid!
• Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
• Sabariah Hakim
REVISI PENGUKUHAN & CIRI-CIRI

› Infografik PENTAKSIRAN EKSTRA
› Peta Konsep › Praktis Formatif › Info Sains
› Nota Komprehensif › Praktis Sumatif › Cabaran KBAT
› Kesalahan Lazim
› Kertas Model UPSA › Resos Digital Kod QR
› Kertas Model UASA
› Jawapan



JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI
• Bahasa Melayu • Matematik • Sejarah TINGKATAN 3
• Tatabahasa • Mathematics • Geografi
Beli eBook • Penulisan • Sains • Pendidikan Islam
• Reka Bentuk dan Teknologi
• Science
• English
di sini! • Bahasa Cina

RESOS DIGITAL
› › Info › › Carta Interaktif
KSSM
› › Model 3D › › Video › › Infografik
› › Kertas Model UPSA
› › Kertas Model UASA
W.M: RM19.95 / E.M: RM20.95
W.M: RM??.?? / E.M: RM??.??
CC033043
ISBN: 978-629-7557-44-1
Menepati Format

PELANGI Pentaksiran UASA

Format: 190mm X 260mm TPTV Focus 2023 Sc BM version Tg3_pgi CRC














Sains TINGKATAN








• Chien Hui Siong (Guru Cemerlang) 3 KSSM
• Maznah Omar (Penulis Buku Teks)
• Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
• Sabariah Hakim




















© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 2023
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini
boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran, atau
ditukarkan dalam apa-apa bentuk atau dengan alat apa jua
pun, sama ada dengan cara elektronik, sawat, gambar,
rakaman, atau sebagainya, tanpa kebenaran daripada
Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. terlebih dahulu.

ISBN: 978-629-7557-44-1
eISBN: 978-629-7557-45-8 (eBook)


Cetakan Pertama 2023




Lot 8, Jalan P10/10, Kawasan Perusahaan Bangi,
Bandar Baru Bangi, 43650 Bangi, Selangor Darul Ehsan, Malaysia.
Tel: 03-8922 3993 E-mel: [email protected]
Pertanyaan: [email protected]
Dicetak di Malaysia oleh The Commercial Press Sdn. Bhd.
Lot 8, Jalan P10/10, Kawasan Perusahaan Bangi, Bandar Baru Bangi, 43650 Bangi, Selangor Darul Ehsan, Malaysia.
Sila layari https://plus.pelangibooks.com/errata/ untuk mendapatkan pengemaskinian bagi buku ini (sekiranya ada).

KANDUNGAN






Penyenggaraan dan 6.1 Penjanaan Tenaga Elektrik 89
Tema 1 6.2 Transformer 94
Kesinambungan Hidup
6.3 Penghantaran dan Pengagihan Tenaga Elektrik 98
Bab 6.4 Pengiraan Kos Penggunaan Elektrik 106
1 Rangsangan dan Gerak Balas 1
Praktis Sumatif 6 110
Peta Konsep 1 Bab
1.1 Sistem Saraf Manusia 2 112
1.2 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Manusia 4 7 Tenaga dan Kuasa
1.3 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Tumbuhan 14
1.4 Kepentingan Gerak Balas terhadap Rangsangan Peta Konsep 112
dalam Haiwan Lain 19 7.1 Kerja, Tenaga dan Kuasa 113
Praktis Sumatif 1 21 7.2 Tenaga Keupayaan dan Tenaga Kinetik 116
7.3 Prinsip Keabadian Tenaga 120
Bab Praktis Sumatif 7 122
2 Respirasi 24

Bab
Peta Konsep 24 8 124
2.1 Sistem Respirasi 25 Keradioaktifan
2.2 Pergerakan dan Pertukaran Gas di dalam Badan Peta Konsep 124
Manusia 30
2.3 Kesihatan Sistem Respirasi Manusia 32 8.1 Sejarah Penemuan Keradioaktifan 125
8.2 Atom dan Nukleus
129
2.4 Adaptasi dalam Sistem Respirasi 35 8.3 Sinaran Mengion dan Sinaran Tidak Mengion 130
2.5 Pertukaran Gas dalam Tumbuhan 38 8.4 Kegunaan Sinaran Radioaktif 136
Praktis Sumatif 2 41
Praktis Sumatif 8 139
Bab
3 Pengangkutan 43
Penerokaan Bumi dan Angkasa
Peta Konsep 43 Tema 4 Lepas
3.1 Sistem Pengangkutan dalam Organisma 44 Bab
3.2 Sistem Peredaran Darah 44 9 Cuaca Angkasa Lepas 141
3.3 Darah Manusia 50
3.4 Pengangkutan dalam Tumbuhan 53 Peta Konsep 141
3.5 Sistem Peredaran Darah dalam Haiwan dan Sistem 9.1 Aktiviti Matahari yang Memberi Kesan kepada Bumi 142
Pengangkutan dalam Tumbuhan 61 9.2 Cuaca Angkasa 147
Praktis Sumatif 3 62 Praktis Sumatif 9 149

Tema 2 Penerokaan Unsur dalam Alam Bab
10 151
Bab Penerokaan Angkasa Lepas
4 Kereaktifan Logam 64
Peta Konsep 151
Peta Konsep 64 10.1 Perkembangan dalam Astronomi 152
4.1 Kepelbagaian Mineral 65 10.2 Perkembangan dan Teknologi dalam Penerokaan
4.2 Siri Kereaktifan Logam 69 Angkasa Lepas 153
4.3 Pengekstrakan Logam daripada Bijihnya 74 Praktis Sumatif 10 159
Praktis Sumatif 4 77
Bab JAWAPAN 161
5 Termokimia 79

Peta Konsep 79 https://qr.pelangibooks.
5.1 Tindak Balas Endotermik dan Eksotermik 80 Kertas Model UPSA com/?u=qcPaNKtX
Praktis Sumatif 5 86

Tema 3 Tenaga dan Kelestarian Hidup
Bab https://qr.pelangibooks.
6 Elektrik dan Kemagnetan 88 Kertas Model UASA com/?u=vb7Rd7Ta

Peta Konsep 88
ii





00 Kandungan.indd 2 06/03/2023 12:30 PM

Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup
Tema 1: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup
Bab Tingkatan 3
1 Rangsangan dan Gerak Balas












PETA KONSEP





Rangsangan dan Gerak Balas






Sistem saraf manusia Gerak balas Kepentingan gerak balas
tumbuhan dalam haiwan lain




Saraf tunjang Otak Saraf periferi
Penglihatan Pendengaran

Tindakan terkawal
Rangsangan Reseptor
Gerak Monokular Stereoskopik Stereofonik
balas
Otak Efektor
Tindakan luar kawal
Rangsangan Reseptor
Tropisme Gerak balas nastik
Saraf tunjang Efektor
Fototropisme (Cahaya) Fotonastik (Cahaya)
Organ deria manusia
Hidrotropisme (Air) Termonastik (Suhu)

Geotropisme (Graviti) Tigmonastik (Sentuhan)
Mata Telinga Kulit Hidung Lidah
Tigmotropisme (Sentuhan)








Akses kepada
INFOGRAFIK





1





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 1 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

5. Sistem saraf manusia terdiri daripada otak,
1.1 Sistem Saraf Manusia saraf tunjang dan saraf periferi.

Otak
1. Manusia sentiasa terdedah kepada pelbagai Sistem Saraf
BAB
jenis rangsangan. saraf Saraf kranium Sistem
pusat
saraf
1
2. Rangsangan ialah sebarang perubahan tunjang Saraf periferi
yang berlaku di sekeliling kita. Contoh spina
rangsangan termasuklah bunyi, keamatan
cahaya, sentuhan dan bahan kimia.
3. Apabila menerima suatu rangsangan,
organisma akan bertindak balas terhadap
rangsangan itu. Tindakan organisma
terhadap rangsangan dikenal sebagai gerak
balas.
4. Gerak balas dalam manusia dikoordinasi
oleh sistem saraf.
Rajah 1.1 Sistem saraf manusia

INFO SAINS
INFO SAINS

Otak dilindungi oleh tempurung kepala manakala saraf tunjang dilindungi oleh tulang belakang.
Saraf periferi terdiri daripada semua saraf yang bercabang dan mengunjur keluar dari saraf tunjang.


6. Rajah 1.2 menunjukkan pergerakan impuls saraf dalam sistem saraf manusia untuk menghasilkan
gerak balas.
dikesan oleh
Rangsangan Reseptor impuls saraf

Contoh: suhu, cahaya, • Sel khas di dalam organ
bunyi, rasa dan tekanan deria yang menghasilkan Sistem saraf pusat
impuls saraf
• Juga dikenal sebagai afektor

menghasilkan impuls saraf • Terdiri daripada otak dan
saraf tunjang
Gerak balas Efektor
• Di sini, impuls saraf yang
diterima akan ditafsirkan
Tindakan yang • Organ yang bergerak balas
dilakukan oleh terhadap rangsangan yang
tubuh badan disampaikan oleh sistem Impuls saraf ialah isyarat
saraf pusat elektrik yang bergerak
melalui sel-sel saraf
• Contoh efektor: otot, kelenjar
Rajah 1.2 Pergerakan impuls dalam sistem saraf manusia
7. Sistem saraf manusia mengawal dan mengkoordinasi organ dan bahagian badan manusia.


INFO SAINS
INFO SAINS
Kita perlu menjaga sistem saraf dengan baik, kerana tanpa sistem ini, kita tidak boleh mengesan dan
bertindak balas terhadap rangsangan. Langkah keselamatan seperti memakai topi keledar dan tali pinggang
keledar boleh mengelakkan kecederaan sistem saraf semasa kemalangan. Selain itu, kita perlu mengelak
daripada mengambil dadah, meminum alkohol dan menghidu gam untuk menjaga kesihatan sistem saraf.


2





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 2 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Tindakan Terkawal dan Tindakan Luar Kawal
Rangsangan yang dikesan oleh sistem saraf menghasilkan dua jenis gerak balas, iaitu tindakan terkawal
dan tindakan luar kawal. BAB

Tindakan Terkawal 1
• Tindakan yang dilakukan dalam keadaan sedar dan mengikut kehendak
seseorang.
• Tindakan ini melibatkan kawalan oleh otak.
• Contoh: Menulis, menari, bercakap, mengayuh basikal, menyepak bola dan
berenang.


Rangsangan Reseptor

Cahaya dari objek Sel-sel reseptor cahaya di dalam mata
masuk ke dalam mata menghasilkan impuls



Otak Efektor Gerak balas
Mentafsir dan menghantar Otot rangka pada Tangan bergerak
semula impuls saraf tangan dirangsang untuk menulis
Petunjuk:
Arah aliran impuls dari reseptor ke efektor

Rajah 1.3 Pergerakan impuls dalam tindakan terkawal

Tindakan Luar Kawal
• Tindakan yang berlaku tanpa disedari dan tidak dikawal mengikut kehendak
seseorang.
• Tindakan ini dikawal oleh medula oblongata dan saraf tunjang (tindakan
refleks).
• Contoh: Denyutan jantung, mengelipkan mata, menarik tangan dari objek
panas dan menguap.


Rangsangan Reseptor
Tangan tersentuh Sel-sel reseptor haba pada
cerek panas kulit mengesan rasa panas


Saraf tunjang Efektor Gerak balas

Maklumat melalui sel saraf Otot rangka pada Tangan bergerak
di dalam saraf tunjang tangan dirangsang menjauhi cerek panas
Petunjuk:
Arah aliran impuls dari reseptor ke efektor

Rajah 1.4 Pergerakan impuls dalam tindakan luar kawal (tindakan refleks)

Praktis Formatif 1 1


Adakah bersin merupakan tindakan terkawal atau luar kawal? Wajarkan.
3





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 3 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

Kepentingan Tindakan Terkawal dan Tindakan Luar Kawal

Tindakan luar kawal
Tindakan terkawal
BAB
• Mengelakkan kecederaan (Contoh:
• Membolehkan kita melakukan aktiviti
1
harian dengan cekap dan lancar (Contoh: mengalihkan tangan apabila tersentuh
belajar, bersukan, mengemas rumah) objek panas
• Membolehkan badan bertindak balas • Mengesan ketidakstabilan keadaan dalam
dengan rangsangan bagi melakukan suatu badan (Contoh: mengawal kandungan
tugasan (Contoh: membuka pintu apabila oksigen dalam darah)
terdengar bunyi ketukan) • Mendapatkan rehat yang secukupnya
(Contoh: menguap apabila letih dan
mengantuk)


Praktis Formatif 1.1

1. Isi tempat kosong dengan perkataan yang diberikan.

Impuls Reseptor Efektor Sel saraf Otak

(a) Rangsangan dikesan oleh .
(b) Reseptor menghasilkan .
(c) memindahkan impuls.
(d) Impuls saraf ditafsir oleh .
(e) Gerak balas dihasilkan oleh .



1.2 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Manusia



1. Kita mempunyai lima deria. Deria ialah keupayaan mengesan rangsangan melalui sentuhan,
bau, rasa, pendengaran dan penglihatan. Setiap deria dikesan oleh organ deria yang berbeza.
2. Organ-organ deria kita ialah kulit, hidung, lidah, mata dan telinga.
3. Organ deria yang tertentu hanya peka terhadap rangsangan yang tertentu. Sebagai contoh, mata
hanya peka terhadap cahaya, tidak terhadap bunyi.


Mata (deria penglihatan)
Peka terhadap cahaya

Hidung (deria bau)
Peka terhadap bahan Telinga (deria pendengaran)
kimia dalam udara Peka terhadap bunyi


Lidah (deria rasa)
Peka terhadap bahan Kulit (deria sentuhan)
kimia dalam makanan
Peka terhadap sentuhan

Rajah 1.5 Organ deria manusia serta rangsangan yang dikesan


4





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 4 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Mata
1. Kita melihat dengan menggunakan mata.
2. Rajah 1.6 menunjukkan pandangan hadapan mata manusia. BAB

INFO SAINS 1
INFO SAINS
Bulu kening
Kelopak mata atas
Apabila kita mengelipkan mata, kelopak mata
Iris
Sklera akan menyapu air mata pada mata supaya
Bulu mata mata sentiasa lembap dan bersih. Air mata
mengandungi bahan kimia yang boleh
Pupil
membunuh bakteria.
Kelopak mata bawah

Rajah 1.6 Pandangan hadapan mata manusia
3. Rajah 1.7 menunjukkan keratan rentas mata manusia.

a Sklera b Koroid
o Ligamen penggantung Sel
fotoreseptor
c Retina
n Gelemair Ganglion


m Konjunktiva
d Bintik kuning Sel kon
l Pupil
e Bintik buta
k Kornea
Sel rod
f Saraf optik
j Iris


i Otot silia
g Gelemaca
h Kanta mata
Rajah 1.7 Keratan rentas mata manusia
4. Apabila kita melihat sesuatu objek, cahaya dari objek akan masuk ke dalam mata hingga ke
retina.
5. Di atas retina terdapat sel-sel reseptor yang peka terhadap cahaya, iaitu sel-sel fotoreseptor.
Terdapat dua jenis fotoreseptor, iaitu sel rod dan sel kon. Sel rod berfungsi dalam keadaan malap
atau kekurangan cahaya dengan menghasilkan penglihatan warna hitam dan putih. Sel kon
berfungsi untuk penglihatan pada waktu siang atau dalam keadaan terang.
6. Jadual 1.1 menunjukkan struktur mata dan fungsinya.
Jadual 1.1 Struktur mata dan fungsinya
Struktur Fungsi
(a) Sklera Lapisan keras yang memberi bentuk dan melindungi mata
(b) Koroid Mengandungi kapilari darah untuk membekalkan oksigen dan nutrien
(c) Retina Mengandungi sel-sel reseptor cahaya yang akan menghasilkan impuls
(d) Bintik kuning Kawasan pada retina yang kaya dengan reseptor dan paling peka terhadap
cahaya
(e) Bintik buta Kawasan pada retina yang tidak mempunyai reseptor cahaya


5





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 5 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

Struktur Fungsi

(f) Saraf optik Membawa impuls saraf ke otak
(g) Gelemaca Bahan berjeli dalam bola mata yang mengekalkan bentuk mata
BAB
(h) Kanta mata Membias dan memfokuskan cahaya pada retina
1
(i) Otot silia Mengawal ketebalan kanta mata bagi memastikan imej terbentuk di atas retina
(j) Iris Mengawal saiz anak mata dan cahaya yang memasuki mata

(k) Kornea Memfokuskan cahaya ke atas retina
(l) Pupil Mengawal jumlah cahaya yang masuk ke dalam mata
(m) Konjunktiva Melindungi kornea
(n) Gelemair Membias dan memfokus cahaya yang memasuki mata

(o) Ligamen penggantung Memegang kanta mata

Mekanisme Penglihatan
1. Rajah 1.8 menunjukkan mekanisme penglihatan manusia.
Praktis Formatif 1 2
1
Sinar cahaya daripada Mengapakah imej yang
objek menembusi dihasilkan oleh retina adalah
kornea. 3 songsang?
Imej yang terbentuk
pada retina adalah lebih
kecil dan songsang.




5
Saraf optik
menghantar impuls
ke otak.






4
Fotoreseptor
2 dirangsang untuk
Kemudian, cahaya menghasilkan impuls. 6
menembusi gelemair, Otak mentafsir impuls
kanta mata dan gelemaca dan menghasilkan imej
lalu membentuk imej di dalam keadaan tegak.
atas retina.


Rajah 1.8 Mekanisme penglihatan manusia








6





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 6 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Telinga
1. Telinga membantu kita mendengar.
2. Selain itu, telinga juga berfungsi untuk mengawal keseimbangan tubuh kita. BAB
3. Telinga manusia terdiri daripada telinga luar, telinga tengah dan telinga dalam. 1
4. Telinga luar dan telinga tengah mengandungi udara, manakala telinga dalam mengandungi
bendalir.
Jendela bujur
Gegendang
telinga
Salur separuh bulat
Saraf auditori
Koklea

Tiub Eustachio
Osikel Telinga
manusia
VIDEO
Cuping Salur telinga
telinga
Rajah 1.9 Struktur telinga manusia
5. Jadual 1.2 menunjukkan struktur telinga dan fungsinya.
Jadual 1.2 Struktur dan fungsi setiap bahagian telinga manusia
Bahagian Struktur Fungsi
Cuping telinga • Berbentuk seperti corong yang terdiri • Mengumpul dan menyalurkan gelombang
Telinga luar Salur telinga • Tiub sepanjang 2.5 cm yang sempit • Menyalurkan gelombang bunyi ke
bunyi ke dalam salur telinga
daripada kulit dan rawan
dan dilapisi bulu gegendang telinga
Gegendang • Membran nipis yang tegang di hujung • Bergetar apabila dihentam oleh gelombang
telinga salur telinga bunyi
• Menukarkan tenaga bunyi kepada
tenaga kinetik
Osikel • Tiga tulang kecil yang • Memperkuat getaran dan memindahkan
Telinga tengah Jendela bujur • Membran kecil yang nipis di hujung • Memindahkan getaran bunyi dari osikel ke
getaran bunyi dari gegendang ke jendela
menyambungkan gegendang telinga
bujur
dengan jendela bujur
koklea
osikel
Tiub
gegendang telinga untuk mengelakkan
telinga tengah dengan belakang
Eustachio • Salur sempit yang menghubungkan • Menyamakan tekanan di kedua-dua belah
kerongkong gegendang telinga daripada pecah akibat
ketidakseimbangan tekanan
• Tidak terlibat dalam mekanisme
pendengaran
Koklea • Tiub berlingkar yang dipenuhi dengan • Mengesan dan mengubah getaran bunyi
bendalir dan dilapisi dengan sel-sel kepada impuls saraf
deria seperti unjuran halus • Mengubah tenaga kinetik kepada tenaga
Telinga dalam Saraf auditori • Gentian saraf yang menghubungkan • Membawa impuls saraf dari koklea ke otak
elektrik
untuk ditafsirkan
telinga dengan otak
Salur separuh • Tiga salur separuh bulat yang berada • Mengesan kedudukan kepala untuk
bulat tegak antara satu dengan yang lain membantu mengekalkan keseimbangan
• Mengandungi bendalir dan sel-sel • Tidak terlibat dalam mekanisme
deria pendengaran

7





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 7 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

Mekanisme Pendengaran
1. Rajah 1.10 menunjukkan mekanisme pendengaran manusia.

1 4 8
BAB
Cuping telinga mengumpul Osikel menguatkan Otak mentafsir impuls
dan menyalurkan gelombang getaran bunyi. sebagai bunyi.
1
bunyi ke salur telinga.
5
Jendela bujur membawa
getaran bunyi ke koklea.









6
Reseptor dalam koklea
2 menghasilkan impuls.
Salur telinga menyalurkan
gelombang bunyi ke
gegendang telinga.
7
3 Saraf auditori membawa
Gegendang telinga impuls ke otak.
bergetar apabila terkena
gelombang bunyi.

Rajah 1.10 Mekanisme pendengaran manusia
Hidung
Sel deria bau
1. Hidung ialah organ deria yang dapat
mengesan rangsangan yang dihasilkan oleh
Saraf ke otak Sel deria bau
bahan kimia yang meruap di udara.
2. Kita menggunakan hidung untuk menghidu
pelbagai jenis bau seperti harum, hangit
dan busuk.
Rongga
3. Molekul bahan kimia masuk melalui lubang hidung
hidung ke dalam rongga hidung.
4. Rongga ini dilapisi oleh sel epitelium yang Udara Lapisan mukus
merembes mukus, iaitu sejenis cecair yang sedutan
melekit. Rajah 1.11 Struktur hidung manusia
5. Mukus akan memerangkap mikroorganisma
dan habuk yang disedut semasa kita
INFO SAINS
menarik nafas. INFO SAINS
6. Di bahagian atas rongga hidung terdapat
reseptor bau yang mengesan bahan kimia Hidung menjadi lali terhadap sesuatu bau jika
dan menukarkannya kepada impuls. kita menghidu bau itu dalam jangka masa
7. Bahan kimia yang masuk ke dalam rongga yang panjang. Hal ini demikian kerana reseptor
bau berhenti menghasilkan impuls saraf untuk
hidung akan melarut ke dalam lapisan dihantar ke otak.
mukus sebelum dikesan oleh reseptor.


8





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 8 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Kulit
1. Kulit ialah organ manusia yang paling besar.
2. Kulit mempunyai tiga lapisan, iaitu epidermis di bahagian luar, dermis di bahagian tengah dan BAB
lapisan lemak (tisu adipos) di bahagian paling dalam. 1
3. Kulit mempunyai lima jenis reseptor untuk mengesan rangsangan dari luar, iaitu reseptor sakit,
sejuk, haba, sentuhan dan tekanan.


Rambut / Bulu
Lapisan kulit yang mati

Epidermis
Kekunci:
1 Reseptor sentuhan
2 2 1 1 2 Reseptor sakit
Dermis
3 Reseptor haba
4 Reseptor sejuk
3 3
5 Reseptor tekanan
4 4 Lapisan lemak
5 5
Kapilari darah
Kelenjar peluh
Kelenjar minyak
Rajah 1.12 Struktur kulit manusia

4. Kulit manusia adalah sangat nipis, iaitu kira-kira 0.5 mm hingga 4.00 mm. Tahap kepekaan kulit
berbeza di setiap bahagian yang berlainan pada badan.

5. Tahap kepekaan kulit bergantung kepada dua faktor, iaitu:
• Ketebalan epidermis (Bahagian kulit yang nipis lebih sensitif terhadap rangsangan)
• Bilangan reseptor (Bahagian kulit yang banyak bilangan reseptor lebih peka terhadap
rangsangan)
















Orang buta menggunakan hujung jari untuk Pesakit biasanya diberikan suntikan pada
membaca tulisan Braille kerana bahagian
hujung jari mempunyai epidermis yang nipis lengan kerana bahagian kulit ini mempunyai
epidermis yang tebal.
dan banyak reseptor.






9





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 9 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

Lidah
1. Lidah ialah organ deria untuk rasa. Di samping itu, lidah juga membantu membentuk bunyi
dalam pertuturan.
BAB
2. Lidah sentiasa dilembapkan oleh kelenjar liur dan kaya dengan pelbagai jenis sel reseptor yang
disebut sebagai tunas rasa. Setiap tunas rasa mempunyai banyak reseptor rasa.
1
3. Makanan yang dimakan akan melarut di dalam air liur.
4. Makanan yang telah larut akan merangsang tunas rasa untuk mencetuskan impuls sebelum
dihantar ke otak oleh sel saraf untuk ditafsir sebagai rasa.

Liang rasa


Pahit

Reseptor Umami Masam
rasa
Masin
Saraf ke otak
Tunas rasa pada papila Manis
Rajah 1.13 Struktur lidah Rajah 1.14 Rasa yang dikesan oleh lidah
5. Lidah boleh mengesan pelbagai jenis rasa seperti manis, masin, masam, pahit dan umami. Umami
ialah rasa lazat dalam makanan yang mempunyai kandungan glutamat yang tinggi. Rasa umami
didapati dalam mononatrium glutamat (MSG) yang dijadikan sebagai bahan perasa.


INFO SAINS Kesalahan lazim
INFO SAINS
Pedas ialah rasa sakit pada lidah yang Bahagian hadapan lidah mengesan rasa manis
disebabkan oleh bahan kimia, kapsaisin yang sahaja.
terkandung dalam tumbuhan seperti cili. Rasa
pedas tidak diterima oleh reseptor pada lidah Reseptor rasa untuk masin, manis, pahit dan
sebaliknya dikesan oleh struktur papila yang masam ditemui di seluruh lidah.
terdapat di pangkal lidah. Reseptor pada
papila akan menghasilkan impuls saraf dan
dihantar ke otak untuk ditafsir.

Hubung Kait antara Organ Deria dengan Kepekaan terhadap Pelbagai
Kombinasi Rangsangan
1. Satu organ deria misalnya mata peka terhadap satu jenis rangsangan sahaja,
iaitu cahaya.
2. Namun, jika organ deria tersebut terjejas, organ deria yang lain akan menjadi
lebih peka atau turut terjejas.
3. Berikut adalah contoh situasi tersebut:
(a) Orang yang selesema tidak berselera untuk makan kerana deria baunya
menjadi lemah. Hal ini demikian kerana rongga hidungnya dipenuhi
mukus dan menghalang molekul bahan kimia untuk dikesan oleh
reseptor bau. Deria rasa dan deria bau terlibat dalam pengesanan
makanan.
(b) Deria sentuh menjadi lebih peka apabila mata kita tidak dapat melihat.

10





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 10 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Bagaimanakah Had Deria, Kecacatan Organ Deria dan Proses Penuaan
Mempengaruhi Pendengaran dan Penglihatan Manusia?

Terdapat beberapa faktor yang mempengaruhi deria penglihatan dan pendengaran manusia iaitu BAB
had deria, kecacatan organ deria dan proses penuaan. 1

Had Deria
1. Organ deria kita berfungsi dengan keupayaan yang terhad.
2. Kita tidak dapat melihat objek yang terlalu jauh seperti planet, atau objek yang terlalu kecil
seperti bakteria. Had deria penglihatan yang lain ialah ilusi optik dan titik buta.
3. Telinga kita hanya boleh mendengar bunyi antara julat 20 Hz hingga 20 000 Hz. Telinga kita tidak
boleh mendengar bunyi yang berfrekuensi terlalu rendah atau terlalu tinggi.

Aktiviti 1.1

Tujuan: Mengkaji titik buta dan ilusi optik.
Bahan: Pembaris
Prosedur:
A Titik buta



Rajah 1.15
1. Buku ini dipegang dengan tangan diluruskan ke hadapan.
2. Mata kanan ditutup dan bentuk ▲ dalam Rajah 1.15 dilihat sambil tangan menggerakkan buku mendekati
muka dengan perlahan-lahan.
3. Pada suatu jarak tertentu, mata kiri tidak dapat melihat bentuk ● itu.
B Ilusi optik
Imej di bawah diperhatikan.
P

R


Q
S
Susunan garisan dalam setiap Garis P kelihatan lebih Garis R dan S kelihatan
barisan kelihatan berbentuk panjang daripada garis Q bengkok walaupun
runcing walaupun garisan itu walaupun kedua-dua garis itu garis-garis itu
sebenarnya lurus. sebenarnya sama panjang. sebenarnya lurus.
Perbincangan:
1. Bentuk ● tidak dapat dilihat pada jarak tertentu dalam Aktiviti A. Hal ini berlaku kerana imej itu telah
jatuh di atas bintik buta mata kiri anda. Imej itu tidak dapat dikesan kerana bintik buta tidak mempunyai
fotoreseptor.
2. Dalam Aktiviti B, imej yang dibentuk di dalam mata adalah tepat, namun kadangkala otak tidak
mentafsirkan maklumat ini dengan tepat. Ilusi optik berlaku apabila kita melihat sesuatu yang berbeza
daripada keadaan yang sebenar.
Kesimpulan:
1. Kita tidak dapat melihat objek apabila imej objek itu terbentuk di titik buta pada retina.
2. Mata kita tidak dapat melihat objek dengan tepat disebabkan oleh ilusi optik.

11





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 11 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

Kecacatan Penglihatan dan Cara Membetulkannya
Rabun Jauh dan Rabun Dekat

1. Bagi seseorang yang mempunyai penglihatan normal, ketebalan kanta matanya berubah supaya
BAB
imej bagi objek yang jauh dan dekat dapat difokuskan dengan tepat ke atas retina. Imej yang
1
dihasilkan adalah tepat dan tajam.
2. Walau bagaimanapun, bagi seseorang yang mengalami kecacatan penglihatan, sinar cahaya tidak
difokuskan dengan tepat di atas retina. Imej yang terbentuk pada retina adalah kabur.
3. Dua jenis kecacatan penglihatan yang biasa ialah rabun jauh dan rabun dekat.

4. Kecacatan penglihatan ini biasanya berlaku akibat sering menonton televisyen dan skrin
komputer terlalu dekat, jangkitan kuman pada mata dan peningkatan usia.
5. Jadual 1.3 menunjukkan perbandingan antara rabun jauh dengan rabun dekat.
Jadual 1.3 Perbandingan antara rabun jauh dengan rabun dekat
Persamaan
Disebabkan oleh keadaan kanta mata dan bentuk bola mata
Rabun jauh (miopia) Rabun dekat (hipermetropia)

Perbezaan
Objek dekat dilihat dengan jelas tetapi objek Keadaan Objek jauh dilihat dengan jelas tetapi objek
jauh kelihatan kabur penglihatan dekat kelihatan kabur
Kanta mata terlalu tebal atau bola mata Punca Kanta mata terlalu nipis atau bola mata
terlalu panjang terlalu pendek
Cahaya dari objek jauh difokuskan di Cahaya dari objek dekat difokuskan di
hadapan retina belakang retina
Imej pada retina
adalah kabur
Pemfokusan
Imej pada retina cahaya
adalah kabur
Cahaya difokuskan
Cahaya difokuskan di di belakang retina
hadapan retina
Dibetulkan dengan memakai cermin mata Dibetulkan dengan memakai cermin mata
kanta cekung untuk mencapah cahaya kanta cembung untuk menumpu cahaya
sebelum memasuki mata. Maka, cahaya sebelum memasuki mata. Maka, cahaya
dapat difokuskan tepat di atas retina. dapat difokuskan tepat di atas retina.
Imej pada retina
Pembetulan adalah jelas
Imej pada retina
adalah jelas
Kanta
cekung Kanta cembung




INFO SAINS
INFO SAINS
Rabun dekat dan rabun jauh juga boleh dibetulkan melalui kaedah pembedahan laser (LASIK).





12





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 12 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Astigmatisme
1. Astigmatisme berlaku disebabkan oleh permukaan kornea yang tidak sekata.
2. Oleh itu, cahaya yang masuk ke dalam mata tidak dapat difokuskan ke arah satu titik di atas BAB
retina. Akibatnya, imej yang terbentuk kurang tepat sehingga menyebabkan penglihatan menjadi 1
kurang jelas dan tidak tajam.
Titik fokus
berbilang
INFO SAINS
INFO SAINS

Cahaya Astigmatisme boleh
dibetulkan dengan
menggunakan kanta
Imej yang tidak jelas
silinder.
Permukaan lengkungan kornea atau
kanta yang tidak sekata
Rajah 1.16 Astigmatisme
Kecacatan Organ Deria Pendengaran 2. Walau bagaimanapun, had keupayaan ini

1. Pekak merujuk kepada kehilangan boleh diatasi dengan menggunakan alat-
pendengaran separa atau sepenuhnya. alat teknologi yang berikut:
2. Pekak mungkin berlaku disebabkan oleh
pewarisan, jangkitan, kemalangan, proses
penuaan atau pendedahan kepada bunyi
yang melebihi aras 85 Hz untuk jangka
masa yang panjang. Kanta
pembesar Teleskop
3. Sesetengah kes pekak disebabkan oleh
gegendang telinga yang pecah, osikel dalam
telinga tengah bercantum atau kerosakan
sel-sel deria.
4. Keadaan ini boleh dibetulkan melalui
pembedahan atau dengan menggunakan
alat bantuan pendengaran. Stetoskop
Mikroskop
Gambar foto 1.2 Alat-alat teknologi


Praktis Formatif 1.2

1. Nyatakan lima organ deria manusia dan
rangsangan yang dikesan.
2. Berikan dua jenis fotoreseptor yang ditemui di
Gambar foto 1.1 Alat bantuan pendengaran dalam retina.
3. Senaraikan tiga bahagian utama telinga.
Inovasi dan Teknologi untuk 4. Nyatakan kebaikan mempunyai kulit yang tebal
Meningkatkan Keupayaan Organ di bahagian lutut.
Deria 5. Apakah rasa yang boleh dikesan oleh lidah
anda?
1. Organ deria manusia berfungsi dengan
keupayaan yang terhad.



13





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 13 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas


1.3 Rangsangan dan Gerak Balas INFO SAINS
INFO SAINS
dalam Tumbuhan
1. Seperti manusia dan haiwan, tumbuhan Tropisme pertama yang ditemui ialah
BAB
juga boleh mengesan rangsangan dan fototropisme. Jenis tropisme ini ditemui oleh
1
bergerak balas terhadap rangsangan. Charles Darwin dan anaknya pada tahun
1880. Mereka menjalankan eksperimen
2. Walau bagaimanapun, gerak balas dengan menggunakan rumput.
tumbuhan tidak melibatkan pergerakan
seluruh tumbuhan. Hanya bahagian Tropisme
tumbuhan tertentu sahaja yang terlibat.
1. Dalam tropisme, satu bahagian tumbuhan
3. Secara umumnya, tumbuhan bergerak balas akan tumbuh ke arah tertentu sebagai
terhadap tiga jenis rangsangan – cahaya, gerak balas terhadap rangsangan. Tropisme
graviti dan air. Sesetengah tumbuhan berlaku dengan perlahan dan biasanya,
turut menunjukkan gerak balas terhadap tidak begitu ketara.
rangsangan seperti sentuhan, suhu dan 2. Apabila sesuatu bahagian tumbuhan
bahan kimia. tumbuh ke arah rangsangan, gerak balas
4. Terdapat dua jenis gerak balas, iaitu itu disebut sebagai tropisme positif.
tropisme dan gerak balas nastik. 3. Apabila sesuatu bahagian tumbuhan
tumbuh menjauhi rangsangan, gerak balas
Gerak balas tumbuhan
itu disebut sebagai tropisme negatif.
4. Tropisme dinamakan berdasarkan jenis
rangsangan yang terlibat. Rajah 1.18
Tropisme Gerak balas nastik menunjukkan empat contoh tropisme yang
biasa dalam tumbuhan.
Gerak balas terarah Gerak balas tidak
tumbuhan terhadap terarah bahagian
INFO SAINS
rangsangan luar seperti tumbuhan terhadap INFO SAINS
cahaya, air, graviti dan rangsangan luar
sentuhan. seperti sentuhan. Jenis tropisme lain termasuklah traumatropisme
Rajah 1.17 Jenis gerak balas tumbuhan (gerak balas terhadap luka) dan galvanotropisme
(gerak balas terhadap arus elektrik).


























Rajah 1.18 Tropisme dalam tumbuhan




14





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 14 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
5. Jadual 1.4 menunjukkan penerangan tentang empat tropisme yang biasa dalam tumbuhan serta
kepentingannya.
Jadual 1.4 Empat tropisme yang biasa dalam tumbuhan BAB

Tropisme Huraian Kepentingan tropisme 1
Fototropisme • Pucuk tumbuh ke arah cahaya. Pertumbuhan Memastikan daun menerima
• Gerak balas tumbuhan pucuk menunjukkan fototropisme positif. cahaya matahari yang cukup
terhadap cahaya • Akar tumbuh menjauhi cahaya. Pertumbuhan untuk fotosintesis.
akar menunjukkan fototropisme negatif.
Geotropisme • Akar sentiasa tumbuh ke bawah, ke Akar boleh menembusi
• Gerak balas tumbuhan arah tarikan graviti. Pertumbuhan akar jauh ke dalam tanah bagi
terhadap graviti menunjukkan geotropisme positif. mendapatkan cengkaman
• Pucuk tumbuh ke atas, menentang tarikan untuk menyokong tumbuhan.
graviti. Pertumbuhan pucuk menunjukkan
geotropisme negatif.
Hidrotropisme • Akar tumbuh ke arah air. Pertumbuhan akar Memastikan tumbuhan
• Gerak balas tumbuhan menunjukkan hidrotropisme positif. mendapat air yang
terhadap air (Gerak balas ini selalunya lebih kuat mencukupi untuk bermandiri.
daripada gerak balas terhadap graviti. Oleh
itu, akar mungkin tumbuh ke tepi atau ke
atas, iaitu ke arah sumber air, seolah-olah
tidak dipengaruhi oleh tarikan graviti.)
• Pucuk sentiasa tumbuh menjauhi air.
Pertumbuhan pucuk menunjukkan
hidrotropisme negatif.

Tigmotropisme • Berlaku apabila tumbuhan memanjat Membolehkan tumbuhan
• Gerak balas tumbuhan bersentuhan dengan sebarang struktur memanjat untuk
terhadap sentuhan sokongan. mendapatkan cahaya
• Batang tumbuhan (pokok seri pagi) atau matahari yang mencukupi
sulur paut (pokok timun) akan melilit struktur untuk fotosintesis.
sokongan itu.

Gerak Balas Nastik
1. Gerak balas nastik tidak bergantung pada arah rangsangan.
2. Gerak balas ini berlaku pantas atau perlahan, tetapi lebih ketara berbanding dengan gerak balas
tropisme.
3. Terdapat tiga jenis gerak balas nastik iaitu fotonastik, termonastik dan seismonastik.


Fotonastik – Gerak balas Seismonastik – Gerak balas Termonastik – gerak balas
terhadap cahaya yang lazimnya terhadap sentuhan bahagian tumbuhan terhadap
ditunjukkan oleh bunga. suhu


• Bunga seri pagi berkembang • Pokok semalu (Mimosa • Kelopak bunga tulip akan
apabila terdapat cahaya pudica) menguncupkan berkembang pada suhu
matahari daunnya apabila disentuh. persekitaran yang tinggi di
• Bunga matahari berkembang • Daun pokok perangkap lalat akhir musim bunga
ke arah cahaya matahari Venus akan tertutup dan
memerangkap serangga yang
hinggap padanya.





15





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 15 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas


Eksperimen 1.1

Tujuan: Mengkaji gerak balas tumbuhan terhadap cahaya, graviti dan air.
BAB
Pernyataan masalah: Bahagian tumbuhan yang manakah bergerak balas terhadap cahaya, air dan graviti?
1
A Fototropisme
Hipotesis: Pucuk anak benih tumbuh ke arah cahaya
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Arah cahaya terhadap pucuk anak benih
Pemboleh ubah bergerak balas: Arah pertumbuhan pucuk anak benih
Pemboleh ubah dimalarkan: Anak benih yang sama jenis dengan ketinggian yang sama
Bahan dan radas: 30 anak benih kacang hijau yang lurus (5 cm tinggi), kapas lembap, 3 bikar, 3 kotak kadbod
dan lampu meja.
Prosedur:
1. 10 anak benih diletakkan di dalam setiap bikar yang mengandungi kapas lembap. Bikar-bikar dilabelkan
sebagai A, B dan C.
2. Bikar A diletakkan di dalam kotak dengan satu lubang di sisi kiri, bikar B diletakkan di dalam kotak
dengan satu lubang di bahagian atas dan bikar C diletakkan di dalam kotak dengan satu lubang di sisi
kanan.
3. Ketiga-tiga bikar diletakkan di bawah lampu meja yang menyala selama dua hari.
4. Selepas dua hari, anak-anak benih di dalam tiga bikar itu diperiksa.
Pemerhatian:

Bikar A Bikar B Bikar C
Cahaya

Cahaya Cahaya

Anak benih
Kotak Kapas
lembap
A B C
Pucuk anak benih membengkok ke Pucuk anak benih tumbuh tegak ke Pucuk anak benih
kiri, ke arah cahaya. atas, ke arah cahaya. membengkok ke kanan, ke
arah cahaya.

Rajah 1.19
Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Pucuk tumbuh ke arah cahaya, menunjukkan fototropisme positif.
B Geotropisme

Hipotesis: Akar anak benih tumbuh ke bawah manakala pucuk anak benih tumbuh ke atas.
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kedudukan anak benih (relatif terhadap arah graviti)
Pemboleh ubah bergerak balas: Arah pertumbuhan akar dan pucuk anak benih
Pemboleh ubah dimalarkan: Anak benih yang lurus, kehadiran air, ketidakhadiran cahaya
Bahan dan radas: Anak benih kacang hijau yang lurus, kapas lembap, plastisin, gelang getah dan piring
Petri.


16





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 16 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Prosedur:
Piring Petri
Kapas lembap BAB
Anak benih
Gelang getah 1

Plastisin
A B C
Rajah 1.20 Susunan radas
1. Tiga set susunan radas disediakan seperti yang ditunjukkan dalam Rajah 1.20.
2. Set-set susunan radas itu disimpan di dalam almari tertutup selama sehari.
3. Anak-anak benih diperiksa selepas sehari.

Pemerhatian:

Piring Petri
Kapas lembap
Anak benih
Gelang getah

Plastisin
A B C

Rajah 1.21 Keputusan eksperimen


Perbincangan:
1. Set susunan radas disimpan di dalam almari tertutup untuk memastikan gerak balas yang berlaku tidak
dipengaruhi oleh cahaya.
2. Semua pucuk tumbuh ke atas manakala semua akar tumbuh ke bawah.
3. Set susunan radas disimpan selama sehari untuk memastikan bahawa gerak balas yang berlaku hanya
dipengaruhi oleh graviti.
4. Jika set susunan radas dibiarkan lebih daripada dua hari, akar akan tumbuh ke sisi, menembusi kapas
lembap. Hal ini adalah kerana gerak balas terhadap air lebih kuat daripada gerak balas terhadap graviti.

Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Akar tumbuh ke bawah, menunjukkan geotropisme positif manakala pucuk tumbuh ke
atas, menunjukkan geotropisme negatif.


C Hidrotropisme
Hipotesis: Akar anak benih tumbuh ke arah air.
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kedudukan anak benih

Pemboleh ubah bergerak balas: Arah pertumbuhan akar anak benih
Pemboleh ubah dimalarkan: Anak benih yang lurus, ketiadaan cahaya
Bahan dan radas: Anak benih, air, besen, plastisin dan pasu tanah liat kecil.






17





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 17 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

Prosedur: Air Besen
Anak benih
1. Lubang pada pasu tanah liat kecil ditutup dengan plastisin
dan pasu itu diisi dengan air. Serbuk kayu
BAB
2. Pasu diletakkan di tengah-tengah sebuah besen berisi
habuk kayu. Susunan radas dibiarkan selama tiga jam.
1
Pasu tanah
3. Selepas jam, beberapa anak benih diletakkan di dalam liat kecil
habuk kayu yang lembap seperti ditunjukkan dalam Plastisin
Rajah 1.22. Rajah 1.22 Susunan radas
4. Besen ditutup dengan sebuah kotak kadbod untuk
menghadang cahaya.
5. Susunan radas dibiarkan selama dua hari. Pasu tanah liat dipastikan sentiasa mengandungi air yang
mencukupi.
6. Selepas dua hari, anak-anak benih dikeluarkan dengan cermat. Arah pertumbuhan pucuk dan akar relatif
terhadap sumber air diperhatikan.
Pemerhatian:
Akar anak-anak benih tumbuh ke tepi, ke arah pasu tanah liat.
Perbincangan:
1. Dalam langkah 2, air meresap keluar dari pasu tanah liat ke habuk kayu secara perlahan-lahan, menjadikan
habuk kayu lembap.
2. Besen dihadang daripada cahaya untuk memastikan gerak balas yang ditunjukkan tidak dipengaruhi
oleh cahaya.
Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Akar tumbuh ke arah air, menunjukkan hidrotropisme positif.


Gerak Balas Tumbuhan di Angkasa Lepas 4. Pada tahun 2013, Malaysia telah
1. Beberapa hasil kajian mendapati bahawa menghantar biji benih kacang merah untuk
tumbuhan juga mampu hidup dalam dicambahkan di angkasa lepas selama tujuh
keadaan mikrograviti di angkasa lepas. hari. Hasilnya, terdapat sedikit perubahan
Mikrograviti ialah suatu keadaan tanpa dari segi orientasi arah pemanjangan
berat yang berlaku disebabkan oleh daya batang dan akar.
tarikan graviti yang sangat lemah. 5. Pada tahun 2016, hasil kajian beberapa
2. Pada tahun 2011, Agensi Angkasa Negara orang angkasawan Amerika Syarikat telah
dengan kerjasama MARDI dan Kementerian menunjukkan pokok bunga Zinnia mampu
Pertanian dan Industri Asas Tani telah hidup dan berkembang mekar di Stesen
menghantar biji benih cili tempatan untuk Angkasa Antarabangsa.
didedahkan selama lima bulan dalam
persekitaran mikrograviti dalam modul Praktis Formatif 1.3
angkasa milik Jepun di Stesen Angkasa 1. Nyatakan tiga jenis gerak balas nastik dalam
Antarabangsa. tumbuhan.
3. Biji benih itu kemudiannya dibawa 2. Nyatakan bahagian tumbuhan yang menunjukkan
semula ke Bumi dan ditanam. Hasil gerak balas berikut:
kajian mendapati, tiada kesan yang (a) Geotropisme positif
(c) Fototropisme positif
ketara terhadap pertumbuhan pokok cili (b) Fototropisme negatif
itu walaupun telah didedahkan kepada (d) Hidrotropisme positif
persekitaran mikrograviti dan di Bumi. 3. Nyatakan dua perbezaan antara tropisme dan
gerak balas nastik.


18





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 18 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

1.4 Kepentingan Gerak Balas Penglihatan
terhadap Rangsangan dalam 1. Haiwan mempunyai dua jenis penglihatan,
Haiwan Lain iaitu penglihatan stereoskopik dan BAB
monokular.
1. Haiwan perlu peka terhadap perubahan 1
yang berlaku di persekitarannya untuk 2. Penglihatan stereoskopik ialah penglihatan
memastikan kemandirian spesies. yang menggunakan kedua-dua belah mata
pada masa yang sama.
2. Sama seperti manusia, kebanyakan haiwan
menggunakan mata, telinga dan tubuh 3. Penglihatan monokular ialah penglihatan
badan yang lain untuk bergerak balas yang menggunakan kedua-dua mata tetapi
terhadap sebarang rangsangan luar. secara berasingan.
4. Jadual 1.5 menunjukkan perbezaan antara
dua jenis penglihatan ini.
Jadual 1.5 Penglihatan stereoskopik dan monokular
Penglihatan stereoskopik Penglihatan monokular








Medan Medan
penglihatan penglihatan
mata kanan mata kiri
Pertindihan medan
Medan penglihatan Medan
penglihatan penglihatan
mata kanan mata kiri


Kedua-dua mata berada di hadapan kepala Satu mata berada di setiap sisi kepala

Medan penglihatan mata bertindih dengan banyak, imej Medan penglihatan mata tidak bertindih atau bertindih
di kawasan yang bertindih dilihat dalam tiga dimensi sedikit sahaja, kebanyakan imej adalah dalam dua
dimensi

Medan penglihatan yang lebih sempit Medan penglihatan yang lebih luas, membolehkan
haiwan mengesan musuh dengan mudah.

Penganggaran jarak adalah tepat Penganggaran jarak adalah kurang tepat

Kebanyakan haiwan pemangsa mempunyai penglihatan Kebanyakan haiwan mangsa mempunyai penglihatan
jenis ini (contoh: kucing, harimau, singa) jenis ini (contoh: burung, arnab, ayam)


Pendengaran 3. Pendengaran jenis ini penting untuk

1. Seperti manusia, haiwan juga mempunyai menentukan arah dan sumber bunyi.
sepasang telinga. 4. Telinga yang lebih dekat dengan sumber
bunyi akan menerima bunyi lebih kuat dan
2. Keupayaan haiwan untuk mendengar
dengan kedua-dua belah telinga disebut lebih cepat berbanding dengan telinga yang
sebagai pendengaran stereofonik. sebelah lagi.




19





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 19 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

5. Otak mentafsirkan perbezaan tersebut
INFO SAINS
dan membolehkan haiwan mangsa dan INFO SAINS
pemangsa menentukan kedudukan sumber
bunyi dengan tepat. Dolfin tidak mempunyai bukaan telinga luar
BAB
6. Setiap organisma mempunyai frekuensi sebaliknya hanyalah celahan kecil di belakang
1
pendengaran yang berbeza. mata yang tidak bersambung dengan telinga
Contoh: Tikus (200 – 80 000 Hz) tengah. Suara dihantar ke telinga dalam oleh
Kelawar (2 000 – 110 000 Hz) gumpalan lemak yang terletak di dalam rahang
bawah dan pelbagai tulang dalam tengkorak.

Organ Deria Menjamin Kesinambungan Haiwan di Bumi
Haiwan juga berupaya mengesan rangsangan di persekitaran menggunakan organ deria masing-
masing. Mekanisme dan keupayaan setiap haiwan untuk bergerak balas adalah berbeza.
Haiwan Gerak balas terhadap rangsangan

Landak Afrika Selatan mempunyai telinga yang kecil namun pendengaran haiwan
ini agak tajam. Apabila berhadapan ancaman, ia akan menegakkan durinya yang
boleh bergetar menghasilkan bunyi. Sesetengah durinya berongga dan boleh
menghasilkan bunyi apabila bergetar. Apabila disentuh, duri-duri boleh dilepaskan
mengenai musuh.


Ramirezi ialah sejenis ikan hiasan yang sangat cantik kerana badannya yang
berkilauan memancarkan cahaya. Ikan ini mempunyai otot yang terubah suai di
bahagian ekor yang boleh menghasilkan medan elektrik. Arus elektrik yang
dihasilkan dapat melindungi diri daripada serangan ikan pemangsa.


Kumbang kabai betina merembeskan feromon dan tersebar di sepanjang laluan
pergerakannya. Feromon ini akan menarik perhatian kumbang jantan untuk menjadi
pasangan mengawan.




Ular kapak mempunyai organ Jacobson di bahagian tengah lelangit bagi mengesan
haba dan peka terhadap bau. Organ ini juga membantu ular untuk mengesan dan
memburu mangsanya.




Garis lateral pada ikan dapat mengesan arus air di persekitarannya. Hal ini
membolehkan ikan mengesan mangsa dan mengelakkan diri daripada pemangsa
dalam habitatnya.




Kucing menggunakan misainya untuk merasakan perubahan arus udara di
sekelilingnya. Kemampuan ini membantu kucing untuk bergerak dalam gelap tanpa
melanggar sesuatu objek dan dapat mengesan kedudukan mangsanya.







20





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 20 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
Praktis Formatif 1.4

1. Nyatakan dua jenis penglihatan pada haiwan. BAB
2. Bagi setiap pernyataan, tandakan (✓) pada jawapan yang betul.
Pernyataan Monokular Stereoskopik 1
(a) Mempunyai medan penglihatan yang lebih luas
(b) Mempunyai medan penglihatan yang lebih kecil
(c) Mempunyai medan penglihatan yang bertindih
(d) Dapat menganggar jarak dengan lebih tepat
(e) Membolehkan haiwan melarikan diri dari pemangsa

3. Kelawar mempunyai pendengaran stereofonik. Wajarkan pendengaran stereofonik kepada kelawar.
4. Pada musim mengawan, kumbang kabai betina akan menghasilkan feromon dan meninggalkannya di
sepanjang laluan ketika ia bergerak. Wajarkan perlakuan kumbang kabai betina itu.



Praktis Sumatif 1


BAHAGIAN A

1. Apakah fungsi sistem saraf kepada manusia? 3. Rajah 1 menunjukkan Azizah sedang menonton
A Berinteraksi dengan orang-orang yang televisyen.
berada di persekitaran kita
B Mendengar isyarat bunyi di sekeliling untuk
menghasilkan pertuturan
C Melindungi diri daripada serangan musuh
yang berada di sekeliling kita Rajah 1
D Mengesan rangsangan dari persekitaran Apakah organ deria yang digunakan oleh Azizah?
dan menghasilkan gerak balas yang sesuai A Mata dan telinga
2. Antara yang berikut, yang manakah merupakan B Mata, telinga dan lidah
contoh bagi tindakan terkawal dan tindakan luar C Mata, telinga, kulit dan lidah
kawal? D Mata, telinga, kulit, lidah dan hidung
4. Rajah 2 menunjukkan struktur bola mata manusia.
Tindakan Tindakan luar
terkawal kawal
P
A Mengelip mata Menyapu sampah
Rajah 2
Bermain layang-
B Menonton televisyen Semasa melihat objek, imej objek tersebut
layang terbentuk di P. Apakah kesannya terhadap
penglihatan kita?
Menutup telinga A Objek tersebut tidak dapat dilihat kerana di P
Menyiram pokok
C apabila mendengar tidak terdapat reseptor cahaya.
bunga
guruh B Objek dilihat kabur kerana permukaan P tidak
rata dan cahaya tidak dapat ditumpukan.
Mengangkat tangan Menjerit apabila C Objek dilihat dalam warna hitam putih sahaja
D apabila tersentuh melihat ular kerana tiada sel-sel kon di P.
api D Objek yang dilihat dalam keadaan terbalik
kerana terdapat lekukan pada retina di P.


21





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 21 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas

BAHAGIAN B

1. (a) Rajah 1 menunjukkan struktur telinga manusia.
BAB
1
P: ____________________

Q: ____________________








Rajah 1
Labelkan struktur P dan Q menggunakan perkataan yang berikut.

Koklea Salur separuh bulat Osikel
[2 markah]
(b) Padankan struktur berikut dengan fungsinya.
Memperkuat getaran bunyi
P
Mengubah getaran bunyi kepada impuls saraf
Q
Membantu mengawal keseimbangan badan
[2 markah]

2. (a) Rajah 2 menunjukkan bagaimana sinar cahaya dari objek jauh difokuskan oleh kanta mata dua orang
murid yang berbeza.







Murid X Murid Y
Rajah 2

Tuliskan Benar atau Palsu bagi setiap pernyataan yang berikut.

Pernyataan BENAR / PALSU
(i) Murid Y melihat objek jauh sebagai kabur.
(ii) Murid X mengalami rabun dekat.
[2 markah]
(b) Gariskan jawapan yang betul.
(i) Kecacatan penglihatan yang dialami oleh murid Y ialah (rabun jauh / rabun dekat).
(ii) Kecacatan penglihatan rabun dekat adalah disebabkan oleh kanta mata terlalu (tebal / nipis).

[2 markah]




22





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 22 08/03/2023 5:02 PM

Sains Tingkatan 3 Bab 1 Rangsangan dan Gerak Balas
BAHAGIAN C

1. Rajah 3 menunjukkan sejenis haiwan. BAB


1






Rajah 3

(a) (i) Apakah jenis penglihatan haiwan dalam rajah di atas? [1 markah]
(ii) Apakah kelebihan penglihatan yang dinyatakan dalam (a)(i)? Terangkan. [2 markah]
(b) Mata kita mempunyai had penglihatan.
(i) Namakan satu contoh keadaan yang melampaui had keupayaan mata untuk melihat. [1 markah]
(ii) Apakah cara yang boleh digunakan untuk mengatasi had keupayaan tersebut? [1 markah]

(c) (i) Apakah punca astigmatisme? [2 markah]
(ii) Bolehkah masalah astigmatisme diatasi? Nyatakan. [2 markah]
(d) Aminah mempunyai masalah rabun jauh. Terangkan satu punca kecacatan penglihatan Aminah itu.
[1 markah]

2. Tropisme dan gerak balas nastik adalah dua jenis gerak balas pada tumbuhan.
(a) (i) Bezakan antara keduanya. [1 markah]
(ii) Bagi setiap gerak balas, nyatakan satu contoh.
• Tropisme [1 markah]
• Nastik [1 markah]

(b) Fototropisme dikawal oleh sejenis hormon tumbuhan, iaitu auksin. Sebatang tumbuhan telah diserang
penyakit yang merencat penghasilan hormon auksin. Pada pendapat anda, adakah tumbuhan tersebut
akan terus hidup dengan subur sekiranya diletakkan di dalam rumah? Terangkan.
[2 markah]
(c) Rajah 4 menunjukkan susunan radas yang digunakan untuk mengenal pasti rangsangan yang dikesan
oleh tumbuhan.
Kapas
Kapas kering
lembap



Gel silika Air Udara

J K L
Rajah 4
(i) Apakah tujuan meletakkan gel silika di dalam bikar J? [1 markah]
(ii) Nyatakan inferens berdasarkan pemerhatian di dalam bikar J dan K. [2 markah]

(iii) Apakah kesimpulan yang boleh dibuat berdasarkan aktiviti dalam rajah di atas? [2 markah]





23





01 Focus TG3 KSSM Sains.indd 23 08/03/2023 5:02 PM

Tema 4: Penerokaan Bumi dan Angkasa Lepas

Bab
9 Cuaca Angkasa Lepas









PETA KONSEP




Cuaca Angkasa Lepas


dipengaruhi oleh


Matahari
struktur




Lapisan Lapisan
dalam atmosfera

terdiri daripada terdiri daripada



Teras Zon Fotosfera Kromosfera Korona
Zon radiasi
perolakan
fungsi

fenomena
Menjana
tenaga
melalui
Granul Tompok Kitaran Semarak
Matahari suria suria
Pelakuran nukleus
atom hidrogen
Angin Lentingan
Nyalaan suria
suria jisim korona

dihalang oleh


Lapisan magnetosfera Bumi




Akses kepada
INFOGRAFIK





141





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 141 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas

9.1 Aktiviti Matahari yang Memberi Jadual 9.1 Ciri-ciri Matahari
Kesan kepada Bumi Ciri-ciri Ukuran
Tempoh putaran atas 25.04 hari Bumi
paksi
Struktur Matahari
Jisim 330 420 kali jisim
1. Matahari merupakan sebuah bebola gas Bumi
yang besar. Ketumpatan 1.41 g cm –3
Tarikan graviti 27.9 kali graviti
2. Komposisi Matahari:
Bumi
(a) Hidrogen (76%)
Diameter 109 kali diameter
(b) Helium (22%) Bumi
(c) Lain-lain unsur berat (2%) Jarak dari Bumi 149 680 000 km
Suhu permukaan 6 000°C
3. Matahari merupakan satu-satunya bintang
yang terletak di tengah-tengah Sistem Suria Suhu teras 15 juta°C
dan paling dekat dengan Bumi. Tempoh cahayanya tiba 8 minit
ke Bumi
4. Matahari dikelaskan sebagai bintang kerdil Jumlah tenaganya yang 1.37 kW se meter
jenis G. tiba ke Bumi dalam persegi
masa satu saat
5. Jirim pada bahagian dalam Matahari lebih
tumpat daripada batu atau besi di Bumi. 7. Matahari terbahagi kepada dua lapisan
utama, iaitu lapisan dalam dan lapisan
6. Walaupun berketumpatan tinggi, jirim atmosfera.
Matahari masih dalam keadaan gas
kerana suhunya yang sangat tinggi Lapisan Teras
meningkatkan tenaga pergerakan atom dan dalam Zon radiasi
mengionkannya membentuk jirim plasma. Zon perolakan
Lapisan
matahari Fotosfera
Lapisan Kromosfera
atmosfera
Korona






Zon perolakan
Fotosfera

Zon radiasi Tompok Matahari


BAB
Teras
9
Kromosfera

Korona
Struktur
Matahari

Rajah 9.1 Struktur Matahari MODEL 3D



142





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 142 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas
Jadual 9.1 Ciri-ciri lapisan Matahari
Lapisan Ciri-ciri
Matahari
• Pusat Matahari.
• Sangat panas dengan suhu kira-kira 15 juta°C.
• Menjana tenaga melalui pelakuran nukleus yang berlaku sepanjang masa dan membebaskan
Teras • Tenaga dibebaskan dalam bentuk foton (zarah cahaya).
tenaga haba, cahaya dan sinar-sinar lain.
• Suhu yang sangat tinggi menyebabkan atom-atomnya diionkan dan membentuk jirim yang
disebut plasma.
Lapisan dalam Zon radiasi • Mengumpul tenaga dari teras.

• Tenaga yang dibebaskan di teras mengambil masa kira-kira sejuta tahun untuk tiba ke zon
radiasi.
• Suhu lebih rendah berbanding dengan di teras kerana tenaga Matahari di sini disebarkan
secara rawak ke semua arah dari atom ke atom.

perolakan • Suhu tenaga menurun dengan cepat iaitu hanya 2 juta°C berbanding 5 juta°C di zon radiasi.
• Tenaga dipindahkan lebih cepat daripada zon radiasi.
Zon • Mengangkut tenaga ke bawah permukaan Matahari.


• Permukaan Matahari yang dapat dilihat setiap hari dari Bumi.
• Terdiri daripada lapisan gas tumpat.
Fotosfera • Lapisan paling sejuk dengan suhu sekitar 6 000°C.
• Menghasilkan cahaya nampak.
• Ketebalannya kira-kira 400 km.
• Kelihatan bergelora kerana gas dari zon perolakan terbebas di sini.
Lapisan atmosfera Kromosfera • Ketumpatan gasnya sangat rendah.
• Lapisan gas nipis yang berada di atas fotosfera.
• Ketebalannya kira-kira 9 600 km.
• Suhunya lebih kurang 15 000°C.
• Hanya dapat dilihat dari Bumi semasa gerhana Matahari penuh.
• Lapisan gas nipis yang berada di atas kromosfera.
• Lapisan paling luar Matahari.
Korona • Mengunjur sejauh jutaan kilometer di sekeliling Matahari.
• Ketumpatan gasnya sangat rendah.
• Suhunya sekitar 2 juta°C.
• Hanya dapat dilihat dari Bumi semasa gerhana Matahari penuh.


Fenomena yang Berlaku di Permukaan Matahari
1. Selain membekalkan cahaya dan haba, terdapat beberapa fenomena di permukaan Matahari
yang mempengaruhi kehidupan di Bumi. BAB
2. Fenomena yang berlaku adalah: 9
(a) granul
(b) semarak suria/prominen
(c) nyalaan suria
(d) kitaran suria
(e) angin suria
(f) tompok Matahari
(g) lentingan jisim korona



143





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 143 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas






Granul

• Gumpalan gas yang terbentuk di
permukaan Matahari disebabkan oleh
perbezaan suhu yang sangat besar
antara lapisan teras dengan lapisan
fotosfera.
• Hanya berlaku selama beberapa minit.
• Kehadiran granul menjadikan
permukaan fotosfera tidak rata.







Semarak suria
• Juga dikenal sebagai prominen.
• Mengunjur keluar dari fotosfera
ke korona dalam bentuk gelung.
• Mengandungi plasma, gas
hidrogen dan helium yang
terbebas ke angkasa lepas.
• Berlaku selama beberapa hari
atau bulan.









Nyalaan suria
• Letupan gas-gas panas yang berlaku
secara tiba-tiba pada lapisan
kromosfera.
• Membebaskan zarah-zarah bercas
seperti elektron, proton dan sinaran
seperti sinar gama dan sinar-X.
BAB
• Biasanya berlaku berhampiran tompok
9
Matahari selama beberapa minit atau
jam.
• Letupan yang sangat kuat mampu
mencetuskan lentingan jisim korona.
Apakah nyalaan
suria?
VIDEO



144





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 144 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas


Kitaran suria
• Mempengaruhi aktiviti Matahari
dalam tempoh 11 tahun.
• Berlaku disebabkan bilangan
fluks medan magnet berbeza-
beza mengikut masa.
• Juga dikenal sebagai kitaran
tompok Matahari.






Tompok Matahari
• Tompok gelap pada fotosfera.
• Gelap kerana suhu di kawasan ini
lebih sejuk dan kurang cahaya.
• Wujud selama beberapa minggu.
• Kemarau berlaku di Bumi semasa
tompok Matahari menjadi aktif.







Lentingan jisim korona
• Ledakan jirim plasma Matahari yang
terdiri daripada zarah-zarah bercas
dan unsur berat seperti oksigen dan Angin suria
besi. • Terdiri daripada zarah-zarah
• Merentas ruang angkasa dengan bertenaga tinggi (elektron,
kelajuan tinggi dan mampu sampai proton, zarah alfa) yang
ke atmosfera Bumi dalam masa tiga bergerak beratus kilometer
hari. sesaat dan dipancar oleh
• Biasanya dikaitkan dengan nyalaan Matahari ke sekeliling medan
suria. magnet Bumi.
• Kebanyakannya berasal dari • Angin suria yang berjaya
kawasan tompok Matahari. melepasi medan magnet BAB
Bumi pula akan membentuk
fenomena aurora. 9
• Aktiviti tompok Matahari dan
nyalaan suria meningkatkan
kekuatan angin suria.









145





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 145 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas
Magnetosfera Bumi dan Kepentinga 4. Medan magnet Bumi akan menghalang
nnya angin suria dan sinaran kosmik daripada
memasuki atmosfera Bumi.
1. Bumi mempunyai medan magnetnya
sendiri yang mengalir dari kutub utara ke 5. Bentuk magnetosfera (Rajah 9.2)
kutub selatan. dipengaruhi oleh angin suria.
2. Medan magnet Bumi ini menghasilkan 6. Magnetosfera di bahagian yang menghadap
satu pelindung yang dikenali sebagai Matahari ditolak oleh angin suria hingga
magnetosfera. 6-10 kali radius Bumi.
3. Kebanyakan planet lain juga mempunyai 7. Manakala bahagian magnetosfera yang tidak
magnetosfera tetapi magnetosfera Bumi menghadap Matahari pula memanjang
paling kuat. sehingga kira-kira 1 000 kali radius Bumi.



Magnetosfera
Magnetosfera



Garisan medan
Angin suria Garisan medan
magnet Bumi
magnet Bumi
Sinaran kosmik





Rajah 9.2 Medan magnet Bumi

8. Magnetosfera melindungi Bumi daripada 10. Peranan magnetosfera adalah menepis dan
zarah-zarah bercas bertenaga tinggi yang memesongkan zarah-zarah bercas ini ke
dibawa oleh angin suria dari Matahari. arah lain.
9. Zarah-zarah bercas bertenaga tinggi ini 11. Magnetosfera sangat penting kepada
bergerak laju di angkasa dan melanggar hidupan di Bumi kerana tanpanya kita akan
semua objek yang berada dalam laluannya. terdedah kepada zarah-zarah bercas, sinar
gama dan sinar-X yang boleh menyebabkan
berlakunya mutasi genetik dan kebakaran
kulit.


Praktis Formatif 9.1
1. Tandakan (✓) bagi pernyataan yang betul.
BAB
(a) Lapisan teras Matahari menjanakan tenaga.
9
(b) Gas helium merupakan komposisi utama Matahari.

(c) Pelakuran nukleus atom hidrogen membebaskan tenaga.
(d) Lapisan korona sentiasa kelihatan bercahaya apabila dilihat dari Bumi.







146





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 146 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas
2. Namakan fenomena yang berlaku di permukaan Matahari berdasarkan rajah yang diberi.
(a) (b) (c)









3. Permukaan Matahari sentiasa kelihatan bergelora dan tidak rata. Mengapa?




9.2 Cuaca Angkasa Zarah-zarah bertenaga tinggi yang dibebaskan
oleh Matahari akan berlanggar dengan satelit
komunikasi yang mengorbit Bumi. Hal ini
1. Cuaca angkasa ialah perubahan keadaan menyebabkan gangguan pada siaran televisyen
persekitaran berhampiran dengan Bumi dan panggilan telefon. Sistem navigasi turut
atau ruang antara atmosfera Bumi dengan terjejas kerana zarah-zarah itu juga berlanggar
atmosfera Matahari. dengan satelit navigasi di angkasa lepas.
















Rajah 9.3 Persekitaran antara Bumi dan Matahari
Gambar foto 9.1 Sistem telekomunikasi
2. Cuaca angkasa dipengaruhi oleh fenomena Tenaga yang terdapat pada zarah-zarah
yang berlaku di permukaan Matahari seperti bercas boleh merosakkan kabel-kabel grid
nyalaan suria, angin suria dan lentingan kuasa penjana elektrik. Oleh itu, penyaluran
jisim korona.
kuasa elektrik ke kawasan perumahan dan
3. Limpahan zarah-zarah bercas yang dibawa perindustrian akan terjejas.
oleh angin suria memberi impak yang besar
kepada Bumi.

4. Kesan cuaca angkasa terhadap Bumi boleh
dikelaskan kepada: BAB
(a) kesan ke atas teknologi dan peralatan 9
di Bumi.
(b) kesan ke atas kesihatan manusia.




Gambar foto 9.2 Pencawang elektrik





147





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 147 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas
Semasa ribut radiasi, peralatan dan sistem 6. Nyalaan suria bukan sahaja membebaskan
elektronik dalam kapal terbang akan sinaran seperti sinar-X tetapi juga zarah-
mengalami kerosakan kerana terdedah kepada zarah atom. Apabila medan magnet Bumi
radiasi. Selain itu, juruterbang dan penumpang diganggu oleh angin suria yang kuat, ianya
juga akan menerima radiasi yang lebih tinggi akan mempengaruhi pergerakan zarah-
kerana berada di altitud yang tinggi. zarah bercas di langit.
7. Zarah-zarah bercas ini akan berlanggar
dengan zarah-zarah di bahagian atas
atmosfera, mengakibatkan zarah-zarah
tersebut menghasilkan cahaya berwarna
yang dapat dilihat di Bumi, dan dikenali
sebagai aurora.
8. Aurora sering berlaku di kawasan kutub
utara dan kutub selatan kerana medan
Gambar foto 9.3 Sistem elektronik di dalam kapal
terbang magnet di kutub lebih lemah berbanding
medan magnet di kawasan khatulistiwa.
Radiasi yang dibebaskan oleh Matahari
menyebabkan mutasi sel pada manusia. Oleh 9. Aurora borealis dapat dilihat di kutub utara
itu, angkasawan tidak dibenarkan keluar dari manakala aurora australis dapat dilihat di
stesen angkasa atau kapal angkasa semasa kutub selatan.
cuaca angkasa yang buruk.








Gambar foto 9.5 Aurora borealis





Gambar foto 9.4 Angkasawan sedang bekerja di luar
stesen angkasa
5. Cuaca angkasa juga menyebabkan
berlakunya satu fenomena menarik yang Gambar foto 9.6 Aurora australis
disebut aurora.

Praktis Formatif 9.2 Aurora

1. Perihalkan tentang cuaca angkasa. VIDEO
2. Apakah faktor utama yang mempengaruhi cuaca angkasa?
3. Kenal pasti kesan daripada cuaca angkasa berdasarkan pernyataan berikut:
BAB
Gangguan telekomunikasi Mutasi sel Aurora
9
(a) Berlaku akibat kerosakan satelit di angkasa lepas.

(b) Jalur-jalur cahaya berwarna-warni yang terbentuk di atmosfera Bumi.
(c) Masalah yang dihadapi oleh manusia apabila terkena radiasi pada
tahap tinggi di angkasa lepas.
4. Bagaimanakah aurora terbentuk?


148





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 148 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas

Praktis Sumatif 9



BAHAGIAN A

1. Apakah objek angkasa lepas yang paling 6. Antara yang berikut, yang manakah merupakan
mempengaruhi cuaca angkasa lepas? ciri-ciri bagi zon radiasi?
A Bulan I Pusat Matahari
B Matahari II Mengangkut tenaga ke bawah permukaan
C Planet Matahari
D Bintang III Mengumpul tenaga dari teras
IV Suhu lebih rendah berbanding dengan di
2. Apakah yang menyebabkan nyalaan suria teras
berlaku? A I dan II
A Proses pelakuran nukleus dalam teras B III dan IV
Matahari C II dan III
B Pelepasan tenaga magnetik Matahari yang D I dan IV
terkumpul
C Suhu Matahari yang terlampau tinggi 7. Antara yang berikut, yang manakah menerangkan
D Tompok Matahari semarak suria?
I Mengunjur keluar dari fotosfera ke korona
3. Bagaimanakah Matahari menghasilkan sumber dalam bentuk gelung
tenaga utamanya? II Dikenali sebagai prominen
A Melalui sinar kosmik yang diterima dari III Kebanyakannya berasal dari kawasan tompok
angkasa lepas Matahari
B Melalui pembebasan tenaga magnetik pada IV Hanya berlaku selama beberapa minit
ruang atmosfera bumi A I dan II
C Melalui perambatan zarah bercas tinggi ke B III dan IV
ruang angkasa C II dan III
D Melalui proses pelakuran nukleus pada teras D I dan IV
Matahari yang membebaskan foton
8. Antara yang berikut, yang manakah merujuk
4. Apakah cara yang paling tepat untuk memantau kepada magnetosfera?
keadaan cuaca angkasa lepas? A Menepis dan memesongkan zarah-zarah
A Mengukur kekuatan nyalaan suria yang bercas bertenaga tinggi yang dibawa oleh
berlaku angin suria dari Matahari
B Melihat kecerahan cahaya matahari di Bumi B Gumpalan gas yang terbentuk di permukaan
C Melihat keadaan Bulan pada waktu malam Matahari
D Mengukur suhu persekitaran di Bumi C Letupan gas-gas panas yang berlaku secara
tiba-tiba pada lapisan atmosfera
Aurora 5. Antara yang berikut, yang manakah merupakan D Mengunjur keluar dari fotosfera ke korona
lapisan atmosfera Matahari? dalam bentuk gelung
I Teras
II Kromosfera
III Korona BAB
IV Zon radiasi
A I dan II 9
B III dan IV
C II dan III
D I dan IV









149





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 149 09/03/2023 8:30 AM

Sains Tingkatan 3 Bab 9 Cuaca Angkasa Lepas
BAHAGIAN B

1. (a) Tandakan (✓) bagi ciri Matahari yang betul.
(i) Komposisi utama Matahari ialah gas hidrogen.
(ii) Matahari dikelaskan sebagai bintang raksasa.
(iii) Tenaga Matahari dibebaskan dalam bentuk foton.

[2 markah]
(b) Padankan pernyataan di bawah dengan fenomena yang betul.
Pernyataan Fenomena

Angin Suria
(i) Pelindung yang dihasilkan oleh medan
magnet Bumi Magnetosfera
Cuaca angkasa
(ii) Dipengaruhi oleh fenomena yang berlaku di
permukaan Matahari Aurora

[2 markah]
2. (a) Isi tempat kosong dengan jawapan yang betul.
Teras
Lapisan dalam Zon radiasi
(i)
Lapisan
Matahari
Fotosfera
Lapisan atmosfera Kromosfera
(ii)
[2 markah]
(b) Gariskan jawapan yang betul.
(i) Matahari dikelaskan sebagai bintang kerdil ( jenis G / jenis A ).
(ii) Jirim pada bahagian dalam Matahari ( lebih tumpat / kurang tumpat ) daripada batu atau besi di Bumi.
[2 markah]
BAHAGIAN C

1. Matahari ialah bintang tunggal di dalam Sistem Suria. Rajah 1 menunjukkan gambar Matahari yang diambil
oleh NASA.






BAB
9

Rajah 1
(a) Terangkan mengapa Matahari dikelaskan sebagai sebutir bintang. [1 markah]
(b) Nyatakan dua ciri Matahari. [2 markah]
(c) Nyatakan lapisan yang bertangggungjawab menjana tenaga. [1 markah]
(d) Terangkan bagaimana Matahari menjana tenaganya. [2 markah]
(e) Terangkan dengan contoh dua kesan utama cuaca angkasa ke atas kehidupan di Bumi. [4 markah]

150





09 Focus TG3 KSSM Sains.indd 150 09/03/2023 8:30 AM

JAWAPAN Sains Tingkatan 3 Jawapan




kerana tidak cukup cahaya untuk
Bab 2. Pernyataan Monokular Stereoskopik
1 Rangsangan dan Gerak menjalankan fotosintesis
Balas (a)  (c) (i) Menyerap kelembapan dalam
udara menjadikan persekitaran
(b)  di dalam bikar kontang / tanpa
1 udara
(c)  
(ii) J – Akar bertumbuh ke atas
Bersin adalah tindakan luar kawal kerana ia (d)  ke arah kelembapan yang
tidak boleh dikawal. (e)  terdapat dalam udara di luar
bikar.
Praktis Formatif 1.1 3. Bergerak di dalam gelap. Mengesan K – Akar bertumbuh ke bawah
pantulan gelombang bunyi objek di ke arah air
1. (a) reseptor persekitaran, membolehkan kelawar (iii) Akar bertumbuh ke arah air
(b) impuls terbang dalam gelap.
(c) sel saraf 4. Menarik perhatian kumbang kabai
(d) otak jantan. Bab Respirasi
2
(e) efektor
2 Praktis Sumatif 1 Praktis Formatif 2.1
BAHAGIAN A
Bahagian hadapan mata adalah 1. Tarikan nafas dan hembusan nafas
melengkung, ia membengkokkan cahaya, 1. D 2. C 3. D 4. A 2. Oksigen dan karbon dioksida
menghasilkan imej yang terbalik pada retina. BAHAGIAN B 3. (a) Alveolus
(b) Trakea
1. (a) P: Salur separuh bulat (c) Diafragma
Q: Koklea
Praktis Formatif 1.2 (b) P – Membantu mengimbangkan 4. Kandungan oksigen dalam udara
badan sedutan adalah lebih tinggi berbanding
1. Rangsangan dengan udara hembusan untuk
Organ deria Q – Mengubah getaran bunyi
yang dikesan kepada impuls saraf membekalkan oksigen yang cukup
untuk kegunaan sel-sel badan.
Mata Cahaya 2. (a) (i) BENAR
(ii) PALSU Praktis Formatif 2.2
Telinga Bunyi (b) (i) rabun jauh
(ii) nipis 1. Resapan
Hidung Bahan kimia
dalam udara 2. Oksigen meresap masuk ke dalam
BAHAGIAN C darah di dalam alveolus dan bergabung
Lidah Bahan kimia 1. (a) (i) Monokular dengan hemoglobin untuk membentuk
dalam makanan (ii) Mempunyai medan penglihatan oksihemoglobin. Apabila tiba di tisu
yang luas. Haiwan ini dapat badan, oksihemoglobin membebaskan
Kulit Sentuhan, suhu, mengesan pemangsa yang oksigen. Oksigen kemudiannya
tekanan
ada di sekeliling dengan lebih meresap masuk ke dalam tisu badan.
efektif.
2. Sel rod dan sel kon (b) (i) Melihat objek seni contohnya 3. Alveolus mempunyai luas permukaan
3. Telinga luar, telinga tengah dan telinga bakteria // Melihat objek jauh yang besar, dinding yang sangat nipis,
dalam contohnya planet permukaan lembap dan diliputi oleh
4. Mengurangkan risiko luka/berdarah jika (ii) Menggunakan mikroskop kapilari darah yang banyak.
terjatuh // Menggunakan teleskop
5. Masam, masin, manis, pahit dan umami (c) (i) Kornea mata tidak rata 1
Cahaya dari objek tidak dapat
Praktis Formatif 1.3 ditumpukan ke satu titik di atas Memakai pelitup separuh muka untuk
mengelakkan habuk/ asap daripada
retina
(ii) Boleh. Menggunakan cermin jerebu memasuki hidung dan mulut yang
1. Seismonastik, fotonastik, termonastik mata berkanta silinder. merengsakan salur respirasi.
2. (a) Akar (d) Menonton televisyen terlalu dekat
(b) Akar // Melihat skrin telefon pintar dalam Praktis Formatif 2.3
(c) Pucuk/daun keadaan gelap
(d) Akar 2. (a) (i) Gerak balas tropisme berlaku 1. Nikotina, sulfur dioksida dan karbon
3. Tropisme bergantung kepada arah secara sangat perlahan tetapi monoksida
rangsangan manakala gerak balas gerak balas nastik berlaku lebih 2. Penyakit: Asma
nastik tidak bergantung kepada arah pantas
rangsangan. Gerak balas nastik berlaku (ii) • Fototropisme / Punca: Asap rokok
lebih cepat berbanding tropisme. Hidrotropisme / Geotropisme Gejala: Sukar bernafas dan sesak dada
/ Tigmotropisme (Terima jawapan lain yang sesuai)
Praktis Formatif 1.4 • Fotonastik / Termonastik / 3. Perokok pasif ialah orang yang tidak
Seismonastik merokok tetapi terdedah kepada asap
1. Penglihatan monokular dan (b) Tidak rokok dari perokok yang berada di
stereoskopik Ia tidak bertumbuh ke arah sekelilingnya.
cahaya matahari / tingkap / pintu
161





11 JAWAPAN .indd 161 09/03/2023 8:36 AM

Sains Tingkatan 3 Jawapan

4. Wanita itu adalah perokok pasif. oksigen untuk terikat dengan Praktis Formatif 3.4
Perokok pasif juga menghadapi risiko hemoglobin
yang sama seperti perokok. Y – Merengsa salur 1. (a) Transpirasi ialah penyejatan air
pernafasan. dari bahagian stoma tumbuhan.
2 (iii) Memasang pengubah (b) • Keamatan cahaya rendah:
bermangkin // Menggunakan Stoma tertutup dalam
minyak tanpa plumbum // keadaan yang gelap. Hal ini
Darah insang yang berwarna merah terang mengurangkan kadar transpirasi.
mengandungi oksigen yang lebih tinggi. Hal Menggunakan tenaga boleh • Udara tenang: Wap air
ini menunjukkan ikan tersebut masih baru dan baharu // Berkongsi kereta cenderung terbentuk pada
segar berbanding dengan darah insang yang (b) Kandungan oksigen di kawasan bahagian bawah daun dan
berwarna merah gelap. tanah tinggi adalah sedikit. di sekeliling stoma. Hal ini
Manusia perlu bernafas dengan akan mengurangkan kadar
Praktis Formatif 2.4 bantuan tangki oksigen. transpirasi.
(c) - Menguatkuasakan undang- 2. Membantu tumbuhan menyerap dan
undang: Tindakan yang
1. (a) Katak – Kulit lembap mengangkut air.
(b) Belalang – Trakea tegas menyebabkan orang 3. Xilem – Mengangkut air dan garam
(c) Ikan – Insang ramai takut untuk melakukan mineral
kesalahan
2. Permukaan insang berlapis-lapis dan - Kempen kesedaran: Floem – Mengangkut hasil fotosintesis
diliputi oleh kapilari darah yang banyak. Meningkatkan rasa
3. Spirakel – Bukaan yang membenarkan tanggungjawab dan kesedaran Praktis Formatif 3.5
udara masuk ke dalam badan sivik untuk mematuhi undang-
4. Untuk memperoleh lebih banyak undang tanpa paksaan 1. Pernyataan Manusia Tumbuhan
oksigen, yang akan digunakan untuk (a) 
menghasilkan tenaga untuk pergerakan (b) 
otot. Bab
3
5. Sel darah seorang normal adalah Pengangkutan (c) 
berbentuk dwicekung, manakala sel (d) 
darah seorang penghidap sel sabit Praktis Formatif 3.1 (e) 
anemia adalah berbentuk sabit. Sel (f)  
darah merah bentuk sabit mempunyai 1. Untuk mengangkut oksigen dan nutrien
hemoglobin (protein pengangkut dari persekitaran ke semua sel-sel 2. Bahan-bahan yang diperlukan untuk
oksigen) yang abnormal, maka badan dan menyingkirkan semula kemandirian sel tidak dapat dihantar
mempengaruhi kadar pengangkutan bahan kumuh dari sel-sel badan ke ke sel dan bahan kumuh tidak dapat
oksigen dalam badan. persekitaran. disingkirkan keluar daripada badan.
2. (a) ringkas
Praktis Formatif 2.5 (b) kecil/seni 3
(c) resapan Praktis Sumatif
1. oksigen, karbon dioksida, stoma, (d) Amoeba
resapan BAHAGIAN A
2. 1 1. B 2. D 3. C 4. B
5. B
Stoma terbuka Salur darah arteri terletak berhampiran dengan BAHAGIAN B
kulit. Denyutan nadi lebih mudah dikesan. 1. (a) (i) Mamalia
(ii) Ikan
Praktis Formatif 3.2 (b) X: Sel darah merah
3. Stoma pada daun akan dilapisi oleh Y: Platlet
zarah-zarah debu dan habuk. Maka, 1. Ventrikel kiri. Ventrikel ini mengepam BAHAGIAN C
oksigen tidak boleh masuk dan karbon darah beroksigen ke bahagian lain
dioksida tidak boleh keluar daripada tubuh (kecuali peparu). 1. (a) (i) Mempunyai satu ventrikel //
daun. Kadar respirasi dan fotosintesis 2. Untuk membenarkan darah mengalir Mempunyai 3 ruang jantung
tumbuhan akan terjejas. dalam satu arah sahaja (ii) Katak / Salamander / Neut
3. Keadaan ini meningkatkan tekanan (ii) 1. Darah beroksigen dan
terdeoksigen bercampur
Praktis Sumatif 2 darah dan kadar aliran, dan dengan itu 2. Darah yang dipam ke tisu
mempercepat penghantaran nutrien dan badan kurang kandungan
BAHAGIAN A oksigen ke tisu badan. oksigen
1. C 2. B 3. A 4. D 4. Arteri, vena dan kapilari (b) (i) Sistem peredaran pulmonari
5. C 6. D 7. C (ii) Membawa darah dari jantung
BAHAGIAN B Praktis Formatif 3.3 ke peparu dan kembali ke
jantung.
1. (a) B dan C 1. Sel darah merah, sel darah putih, platlet (iii) – Kandungan oksigen di
(b) (ii) dan (iii) dan plasma R adalah lebih tinggi
BAHAGIAN C 2. Kumpulan darah A, B, AB dan O. bebanding di Q
1. (a) (i) X – Karbon monoksida 3. Kumpulan darah A dan O. – Q membawa darah
Y – Sulfur dioksida 4. Pesakit dengan kumpulan darah AB beroksigen dari jantung ke
seluruh tubuh manakala
(ii) X – Bersaing dengan boleh menerima darah dari semua
kumpulan darah.

162





11 JAWAPAN .indd 162 09/03/2023 8:36 AM

Sains Tingkatan 3 Jawapan

R membawa darah BAHAGIAN B (c) (i)
terdeoksigen dari tisu badan Buluh
– Tekanan di R lebih tinggi 1. (a) (i) Aluminium
daripada di Q (ii) Besi
(b) Unsur: Emas, Berlian Beg plastik
Sebatian: Magnetit, Marmar berzip
BAHAGIAN C Cuka
Bab
4 Kereaktifan Logam 1. (a) Magnesium: Terbakar dengan Ketulan batu
sangat terang kapur
Kuprum: Berbara dengan terang
Praktis Formatif 4.1 (b) (i) X : Kalium manganat(VII) (ii) • Hancurkan batu kapur
Membekalkan oksigen kepada ketulan kecil dan
1. Kerak bumi masukkan ke dalam beg
2. Mineral unsur semula jadi adalah unsur (ii) Mengelakkan percampuran plastik berzip.
yang kurang reaktif terhadap oksigen. serbuk kalium manganat(VII) • Campurkan cuka ke dalam
Unsur ini tidak bergabung dengan unsur dengan serbuk logam yang beg plastik sehingga
lain secara kimia. mungkin menyebabkan letupan separuh penuh.
Mineral sebatian semula jadi terdiri (c) Magnesium • Letakkan sebatang buluh
semakin reaktif
daripada unsur yang reaktif terhadap Zink dan zipkan bag plastik.
oksigen. Unsur ini cenderung bertindak Kuprum • Tindak balas batu kapur
balas dengan unsur lain seperti Argentum dengan cuka membebaskan
oksigen, karbon dioksida dan sulfur (d) (i) Magnesium + Oksigen → haba kerana tindak balas
untuk membentuk sebatian. Magnesium oksida peneutralan asid dengan
3. Mineral unsur semula jadi: emas, perak (ii) Kuprum + Oksigen → bes merupakan tindak balas
Kuprum oksida
(Argentum), merkuri (e) Kadar tindak balas logam dengan eksotermik.
Mineral sebatian semula jadi: kalsium oksigen menjadi perlahan.
karbonat, aluminium oksida (mana-
mana jawapan yang sesuai)
Bab
6 Elektrik dan Kemagnetan
Praktis Formatif 4.2 Bab
5 Termokimia
1. Menentukan cara pengekstrakan logam Praktis Formatif 6.1
dari bijih mineral.
2. Zink, ferum, timah, plumbum. Praktis Formatif 5.1 1. • Sumber tenaga boleh baharu boleh
3. Logam aluminium terletak di atas digunakan secara berterusan tetapi
karbon dalam siri kereaktifan logam. 1. Endotermik: Fotosintesis, goreng telur, sumber tenaga tidak boleh baharu
Karbon kurang reaktif daripada penyejatan air peluh, peleburan ais tidak boleh digunakan secara
aluminium, maka karbon tidak dapat Eksotermik: Respirasi, pembakaran berterusan.
menyesarkan aluminium daripada etanol, penguraian sisa oleh bakteria, • Sumber tenaga boleh baharu tidak
bauksit. tindak balas termit mencemarkan alam sekitar tetapi
2. (a) Tindak balas eksotermik
(b) Tindak balas endotermik sumber tenaga tidak boleh baharu
Praktis Formatif 4.3 mencemarkan alam sekitar.
2. Tenaga kimia → Tenaga haba → Tenaga
1. • Elektrolisis leburan bijih galian Praktis Sumatif 5 keupayaan → Tenaga kinetik → Tenaga
dengan menggunakan elektrod karbon. elektrik
• Pemanasan oksida logam bersama BAHAGIAN A 3. Penjana hidro – Air
karbon dalam relau bagas. Penjana terma – Stim
2. (a) Karbon 1. D 2. A 3. A 4. C Penjana turbin gas – Gas panas
(b) Karbon dapat menyesarkan timah BAHAGIAN B
daripada oksida timah, maka, 4. (a) Arus ulang-alik
logam timah tulen dapat diperolehi. 1. (a) (i) Betul (b) Arus terus


(ii) Salah
(c) Kesan rumah hijau. Gas karbon (b) (i) dibebaskan (c) Arus terus, Arus ulang-alik
dioksida bersifat pemerangkap (ii) tenaga haba (d) Arus terus
haba. Peningkatan peratusan gas (e) Arus ulang-alik, Arus terus
karbon dioksida dalam atmosfera BAHAGIAN C
akan menyebabkan peningkatan Praktis Formatif 6.2
suhu atmosfera. 1. (a) (i) Tindak balas eksotermik, haba 1. (a) ✓ (b) ✓ (c) ✗
dibebaskan ke persekitaran
3. • Membangunkan bekas tapak (ii) Tindak balas endotermik, haba (d) ✓ (e) ✓ (f) ✗
perlombongan kepada tempat diserap daripada persekitaran
rekreasi. (b) (i) Radas X: Termometer 2. Voltmeter S
• Kaedah fitopemulihan dalam Parameter: Suhu 3. V s = N s
pemulihan tanah yang tercemar oleh (ii) Kesilapan murid adalah V p N p
logam berat. menggunakan gelas kaca = 50 × 50
kerana kaca akan menyerap 100
Praktis Sumatif 4 haba yang dibebaskan semasa = 25 V
tindak balas termokimia. Murid 4. 40
perlu menggantikan gelas kaca
BAHAGIAN A 5. (a) Transformer injak turun
dengan cawan polistirena.
1. B 2. D 3. A 4. D (b) Transformer injak naik
163





11 JAWAPAN .indd 163 09/03/2023 8:36 AM

Sains Tingkatan 3 Jawapan


6. N s = V s BAHAGIAN B 2. Tenaga keupayaan graviti = mgh
N p V p = 5 kg × 10 × 1.2 m
1. (a) (i) BENAR = 60 J
60 V 1 (ii) PALSU 1
240 V = 4 (b) P: Penjana elektrik terma 3. Tenaga keupayaan kenyal = 2 Fx
∴ Nisbah lilitan = 4 : 1 Q: Penjana hidroelektrik = 1 × 500 kg × 10 × 2 m
2 1 000 100
BAHAGIAN C = 0.05 J
Praktis Formatif 6.3 1. (a) Rangkaian kabel dan transformer
yang menyambungkan semua Praktis Formatif 7.3
1. 240 V perumahan, sekolah, pejabat dan
2. (a) Wayar neutral kilang kepada stesen kuasa utama 1. Prinsip Keabadian Tenaga menyatakan
(b) Wayar hidup (b) P: Transformer injak naik bahawa tenaga tidak boleh dicipta
(c) Wayar bumi Q: Transformer injak turun atau dimusnahkan tetapi tenaga boleh
3. (a) 240 V R: Transformer injak turun berubah dari satu bentuk ke bentuk lain.
(b) 415 V (c) Arus ulang-alik 2. (a) Tenaga kinetik diperoleh = Tenaga
4. Fius, wayar bumi dan pemutus litar (d) Persamaan: Kedua-dua transformer keupayaan graviti yang hilang
1
2
5. Palam 2-pin tidak mempunyai wayar mempunyai dua gegelung. 2 mv = mgh
bumi tetapi dalam wayar 3-pin Perbezaan: Bilangan lilitan 1
2
mempunyai wayar bumi. gegelung primer transformer P 2 × 0.12 × v = 0.12 × 10 × 1.8 m
kurang daripada bilangan lilitan v = 36
2
gegelung sekundernya manakala v = 6 m s –1
Praktis Formatif 6.4 bilangan lilitan gegelung primer (b) Tenaga kinetik bola
transformer Q lebih daripada
1. Kecekapan tenaga ialah peratus tenaga bilangan lilitan gegelung = 1 2 mv 2
input yang diubah kepada bentuk sekundernya. = 1 × 0.12 × 36
tenaga output yang berfaedah. (e) Keperluan tenaga yang berbeza 2
2. Tidak sama. Kecekapan tenaga untuk kawasan perindustrian dan = 2.16 J
perumahan.
dicapai melalui aplikasi teknologi (f) Voltan tenaga elektrik yang
yang cekap seperti motor, lampu dan dijanakan di stesen kuasa akan Praktis Sumatif 7
lain-lain peralatan cekap tenaga yang ditinggikan sebelum melalui
tinggi. Ia melibatkan kos pelaburan jaringan kabel untuk dhantar BAHAGIAN A
dan khidmat pakar untuk mengenal kepada pengguna.
pasti teknologi yang betul. Manakala 1. C 2. A 3. B 4. D
5. D
penjimatan tenaga dilakukan menerusi
amalan penggunaan tenaga secara BAHAGIAN B
cekap seperti memadam lampu dan Bab
peralatan elektrik jika tidak digunakan, 7 Tenaga dan Kuasa 1. (a) (i) dan (iv)
menggunakan cahaya matahari dan (b) (i) benar
sebagainya. Ia tidak melibatkan kos dan (ii) palsu
hanya memerlukan perubahan tingkah Praktis Formatif 7.1 BAHAGIAN C
laku dan sikap pengguna tenaga. 1. Kerja = Daya × Jarak
3. Dengan melihat bilangan bintang pada = 45 kg × 10 × 4.8 m 1. (a) (i) Tenaga keupayaan kenyal
label cekap tenaga peti sejuk itu. Satu = 2 160 J = 1/2 Fx
bintang merujuk kepada alat elektrik 2. Kerja = Daya × Jarak = 1/2 x 25 N x 0.5 m
yang kecekapan tenaganya rendah = 540 kg × 10 × 1 000 m = 6.25 Nm (6.25 J)
manakala lima bintang merujuk alat = 5 400 000 J (ii) Ya, kerja telah dilakukan.
elektrik yang kecekapan tenaganya = 5 400 kJ Kuantiti kerja yang dilakukan
paling tinggi. 3. (a) 12 s bersamaan dengan jumlah
4. (a) Kadar voltan = 240 V (b) Kerja = Daya × Jarak tenaga keupayaan kenyal yang
= 70 kg × 10 × 3 m

Kadar kuasa = 1 500 W = 2 100 J tersimpan di dalam tali busur
P
(b) I = V (c) Kuasa lelaki itu = Kerja itu iaitu 6.25 J.
1 500 Masa (b) (i) Tenaga keupayaan maksimum:
= 2 100 J J dan L
240 = 12 s
= 6.25 A Tenaga kinetik maksimum: K
= 175 W (ii) Ya, kerana menurut Prinsip
(c) Kos = 1.5 kW × 2 j × RM0.20 per 4. Ya, sebab ia memerlukan lebih tenaga Keabadian Tenaga, jumlah
unit bagi melakukan kerja untuk melawan tenaga sebelum perubahan
= RM0.60 tarikan graviti semasa bergerak ke atas. sama dengan jumlah tenaga
5. (a) Benar selepas perubahan.
Praktis Sumatif 6 (b) Palsu
Bab
BAHAGIAN A Praktis Formatif 7.2 8 Keradioaktifan
1. D 2. B 3. A 4. C
5. B 6. C 7. A 8. B 1. (a) Tenaga keupayaan graviti Praktis Formatif 8.1
(b) Tenaga kinetik
9. A
(c) Tenaga keupayaan graviti
1. (a) Antoine Henri Becquerel
164




11 JAWAPAN .indd 164 09/03/2023 8:36 AM

Sains Tingkatan 3 Jawapan

(b) Wilhelm Roentgen 5. Tanah, batu dan tumbuhan. (e)
(c) Marie Curie
(d) Pierre Curie Praktis Formatif 8.4
(e) Marie Curie
2. Becquerel (Bq) dan Curie (Ci) 1. • Untuk mengawal populasi perosak
3. (a) Bahan radioaktif ialah unsur yang dengan cara menghalang pembiakan
mempunyai nukleus tidak stabil. perosak atau membunuhnya
(b) Keradioaktifan adalah proses menggunakan sinaran gama.
pemancaran sinar radioaktif secara • Sinaran gama digunakan untuk
spontan dan rawak daripada bahan memutasikan sel tumbuhan bagi
radioaktif yang tidak stabil untuk menghasilkan gen baharu yang lebih Logo ini mesti dipamer pada
menjadikannya unsur yang lebih berkualiti. bahagian luar bekas penyimpanan
stabil. 2. Pekerja yang mengendalikan bahan bahan P untuk memberi amaran
(c) Konsep separuh hayat pereputan radioaktif perlu memakai lencana sinaran kepada orang ramai supaya
suatu bahan radioaktif adalah yang mempunyai dosimeter. Dosimeter berhati-hati terhadap kemudaratan
masa yang diambil oleh atom- digunakan untuk mengesan aras bahan tersebut.
atom radioaktif untuk mereput pendedahan pekerja kepada sinaran (f) Menunjukkan bahawa bahan di
kepada separuh daripada bilangan radioaktif. Filem fotograf pada dosimeter dalamnya membebaskan sinaran
asalnya. akan berubah warna apabila terdedah mengion yang merbahaya.
4. Unsur yang tidak stabil boleh menjadi kepada sinaran radioaktif. Warna
unsur yang lebih stabil apabila kehitaman filem menunjukkan aras Bab
mengalami pereputan radioaktif secara pendedahan pekerja terhadap sinaran itu. 9 Cuaca Angkasa Lepas
spontan. 3. Sisa radioaktif disimpan di dalam
bekas berdinding tebal yang diperbuat
daripada plumbum atau konkrit. Bekas Praktis Formatif 9.1
Praktis Formatif 8.2 itu ditanam di dalam tanah bekas
lombong atau kawasan yang tidak 1. (a) ✓ (b) ✗ (c) ✓ (d) ✗
1. (a)
didiami. 2. (a) Tompok Matahari
Neutron 4. Kesan jangka pendek: rasa loya, (b) Nyalaan suria
muntah, letih. (c) Semarak suria
Nukleus Kesan jangka panjang: berlaku mutasi 3. Permukaan Matahari, iaitu fotosfera
Elektron Proton sel, pembentukan tumor, kemandulan. sentiasa kelihatan bergelora kerana
5. Hal ini kerana sinar alfa tidak dapat gas dari zon perolakan terbebas di sini.
menembusi kertas sebagaimana sinar Permukaan fotosfera kelihatan tidak
beta dan sinar gama tidak dapat rata kerana kehadiran granul.
dihalang oleh kertas.
(b) Ya, kerana bilangan proton (3) 6. • Mensterilkan makanan dan peralatan Praktis Formatif 9.2
sama dengan bilangan elektron (3). pembedahan.
(c) Atom menjadi ion bercas positif. • Membunuh sel kanser dan tumor. 1. Cuaca angkasa ialah perubahan
2. Empat keadaan persekitaran di ruang yang
3. Ion positif terbentuk apabila atom bermula dari atmosfera Matahari hingga
kehilangan elektron, manakala Praktis Sumatif 8 ke atmosfera Bumi.
ion negatif terbentuk apabila atom 2. Aktiviti yang berlaku di permukaan
menerima elektron. BAHAGIAN A Matahari.
4. (a) ✓ 1. D 2. B 3. B 4. A 3. (a) Gangguan telekomunikasi
(b) ✗ 5. A (b) Aurora
(c) ✗ BAHAGIAN B (c) Mutasi sel
1. (a) (i) Menemui radium dan polonium 4. Aurora terbentuk apabila sinaran kosmik
Praktis Formatif 8.3 (ii) Menemui fenomena menghentam atom dan molekul dalam
keradioaktifan atmosfera Bumi.
1. (a) Sinaran mengion adalah sinaran (b) Sinar-X, Sinar gama
elektromagnet yang mempunyai Praktis Sumatif 9
tenaga yang mencukupi untuk
melakukan proses pengionan atom BAHAGIAN C BAHAGIAN A
atau molekul. 1. (a) Bahan P adalah bahan radioaktif 1. B 2. B 3. D 4. A
(b) Sinaran tidak mengion adalah iaitu unsur yang nukleusnya tidak 5. C 6. B 7. A 8. A
sebarang sinaran elektromagnet stabil. BAHAGIAN B
yang tidak mempunyai tenaga (b) Bahan P sedang mengalami
yang mencukupi untuk mengion pereputan radioaktif (proses X) 1. (a) (i) dan (iii)
atom atau molekul. untuk berubah menjadi unsur yang (b) (i) Magnetosfera
2. (a) Sinaran tidak mengion lebih stabil. (ii) Cuaca angkasa
(b) Sinaran mengion (c) Sebelum proses X, nukleus 2. (a) (i) Zon perolakan
(c) Sinaran mengion bahan P adalah tidak stabil tetapi (ii) Korona
(d) Sinaran tidak mengion selepas proses X, nukleus bahan P (b) (i) jenis G
(e) Sinaran mengion menjadi lebih stabil. (ii) lebih tumpat
3. Sinaran alfa, beta dan gama. (d) Karbon-14//Iodin-131//Kobalt-60
4. Sievert



165





11 JAWAPAN .indd 165 09/03/2023 8:36 AM

Sains Tingkatan 3 Jawapan

BAHAGIAN C 4. Teori heliosentrik adalah benar kerana 10
menurut teori ini, Matahari adalah pusat Praktis Sumatif
1. (a) Matahari dikelaskan sebagai Sistem Suria dan planet-planet beredar
bintang kerana ia dapat menjana mengelilingi Matahari dalam orbit BAHAGIAN A
tenaganya sendiri.
(b) – Terdiri daripada dua jenis gas, masing-masing. 1. B 2. B 3. D 4. C
iaitu gas hidrogen dan helium 5. B
– Suhu permukaan kira-kira Praktis Formatif 10.2 BAHAGIAN B
6 000 C
O
– Kira-kira 109 kali diameter Bumi 1. Teknologi yang digunakan dalam 1. (a) (i) ✗
(c) Teras penerokaan angkasa lepas (ii) ✓
(d) Matahari menjana tenaga melalui membolehkan manusia mengkaji (b) (i) Kepler
pelakuran nukleus yang berlaku tentang alam semesta dan objek- (ii) Ptolemy
di terasnya. Pelakuran nukleus objek yang ada di dalamnya dengan
adalah proses tindak balas nukleus lebih terperinci. Sebagai contoh, BAHAGIAN C
di mana empat atom hidrogen penggunaan teleskop angkasa dan kuar 1. (a) X: Satelit
bergabung membentuk satu atom angkasa membolehkan ahli astronomi Y: Kapal angkasa ulang-alik
helium. Semasa tindak balas ini, memperoleh maklumat secara langsung Z: Stesen angkasa
tenaga dibebaskan dalam bentuk tentang planet-planet di angkasa lepas. (b) Y boleh digunakan berulang kali. Y
foton (zarah cahaya). Selain itu, penciptaan roket dan kapal boleh membawa angkasawan dari
(e) Kesan 1: Kesan ke atas teknologi angkasa ulang-alik membolehkan stesen angkasa ke Bumi semula.
dan peralatan di Bumi misalnya angkasawan dan peralatan dibawa (c) (i) Tempat untuk angkasawan
zarah-zarah bertenaga tinggi ke angkasa lepas untuk menjalankan menjalankan penyelidikan
dari Matahari melanggar satelit kajian tentang angkasa lepas. semasa berada di angkasa
komunikasi, menyebabkan 2. Satelit dibahagikan kepada beberapa lepas.
gangguan siaran televisyen dan jenis mengikut fungsi masing-masing: (ii) Stesen angkasa antarabangsa
telefon. • Satelit komunikasi: Digunakan (ISS), Salyut 1, Skylab
Kesan 2: Kesan ke atas kesihatan untuk komunikasi radio dan siaran (d) Kita perlu meneruskan penerokaan
manusia. Radiasi yang dibebaskan televisyen. angkasa lepas kerana maklumat
Matahari boleh menyebabkan • Satelit cuaca: Digunakan untuk yang diperoleh membolehkan kita
berlakunya mutasi sel pada badan mengkaji cuaca Bumi. memahami evolusi Sistem Suria,
manusia. • Satelit navigasi: Digunakan oleh fenomena semula jadi dan daya-
kapal terbang dan kapal laut untuk daya yang memberi kesan kepada
menentukan kedudukan dengan tepat. Bumi.
Bab 3. • Sebagai pusat penyelidikan dan
10 Penerokaan Angkasa Lepas pembangunan dalam bidang
teknologi penderiaan jauh dan Jawapan Kertas Model
teknologi lain yang berkaitan seperti UPSA & UASA
Praktis Formatif 10.1 GIS dan GPS. https://qr.pelangibooks.com/?u=hCyXn1sg
• Terlibat dalam pembekalan imej
1. Astronomi merupakan satu bidang sains satelit penderiaan jauh kepada
yang mengkaji tentang alam semesta pengguna.
serta objek-objek di dalamnya. 4. Projek penerokaan angkasa lepas wajar
2. Aristarchus, Johannes Kepler, Nicolaus diteruskan kerana menerusi penerokaan
Copernicus ini, kita dapat mencungkil rahsia Bumi,
3. Teori Ptolemy menyatakan bahawa planet dan objek-objek angkasa lepas /
Bumi adalah pusat alam semesta, mencari sumber mineral yang baharu
manakala teori Copernicus menyatakan dari Bulan, planet-planet lain dan
bahawa Matahari adalah pusat alam asteroid.
semesta. (Terima jawapan lain yang munasabah)























166





11 JAWAPAN .indd 166 09/03/2023 8:36 AM

Format 190mm X 260mm Extent : 168pg (9.06 mm) (4C/70gsm) Status CRC Date 9/3

PELANGI BESTSELLER




CC033043
TINGKATAN
3 KSSM FOCUS




Sains








FOCUS KSSM Tingkatan 3 – siri teks rujukan yang lengkap dan padat dengan Sains TINGKATAN
ciri-ciri istimewa untuk meningkatkan pembelajaran murid secara menyeluruh. 3

Siri ini merangkumi Kurikulum Standard Sekolah Menengah (KSSM) yang baharu KSSM
serta mengintegrasikan keperluan Ujian Akhir Sesi Akademik (UASA). Sains • Chien Hui Siong (Guru Cemerlang)
• Maznah Omar (Penulis Buku Teks)
Pastinya satu sumber yang hebat bagi setiap murid!
• Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
• Sabariah Hakim
REVISI PENGUKUHAN & CIRI-CIRI
› Infografik PENTAKSIRAN EKSTRA
› Peta Konsep › Praktis Formatif › Info Sains
› Nota Komprehensif › Praktis Sumatif › Cabaran KBAT
› Kesalahan Lazim
› Kertas Model UPSA › Resos Digital Kod QR
› Kertas Model UASA
› Jawapan




JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI
• Bahasa Melayu • Matematik • Sejarah TINGKATAN 3
• Tatabahasa • Mathematics • Geografi
Beli eBook • Penulisan • Sains • Pendidikan Islam
• English
• Reka Bentuk dan Teknologi
• Science
di sini! • Bahasa Cina
RESOS DIGITAL

› › Info › › Carta Interaktif
KSSM
› › Model 3D › › Video › › Infografik
› › Kertas Model UPSA
› › Kertas Model UASA
W.M: RM19.95 / E.M: RM20.95
W.M: RM??.?? / E.M: RM??.??
CC033043
ISBN: 978-629-7557-44-1
Menepati Format

PELANGI Pentaksiran UASA