Focus SPM 2022 - Biology

Extent : 544pg (23.46 mm) = 1.8mm (40pg70gsm) + 20.16 mm (504pg 60gsm) + 1.5mm Format 190mm X 260mm Extent : 544pg (23.46 mm) = 1.8mm (40pg70gsm) + 20.16 mm (504pg 60gsm) + 1.5mm Status CRC Date 9/11
Fomula:
40 pg (70gsm) = 40 pgs X 0.09 ÷2 = 1.8 mm PELANGI BESTSELLER
504 pg (60gsm) = 504 pgs X 0.08 ÷2 = 20.16 mm CC038142




SPM



TINGKATAN FOCUS
4∙5
BIOLOGI KSSM SPM


BIOLOGI



FOCUS SPM KSSM Tingkatan 4 • 5 – siri teks
REVISI
REVISI
REVISI
rujukan yang lengkap dan padat dengan ciri-ciri
üInfografik üNota Komprehensif istimewa untuk meningkatkan pembelajaran
üPeta Konsep üAktiviti & Eksperimen murid secara menyeluruh. SPM
üTip SPM Siri ini merangkumi Kurikulum Standard
Sekolah Menengah (KSSM) yang baharu serta
mengintegrasikan keperluan Sijil Pelajaran TINGKATAN
PENGUKUHAN &
PENGUKUHAN & Malaysia (SPM). Pastinya satu sumber yang
PENT AKSIRAN hebat bagi setiap murid! BIOLOGI 4∙5
PENTAKSIRAN
üPraktis SPM üKertas Model SPM REVISI
üCuba Ini! üJawapan Lengkap Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
KSSM
PENGUKUHAN

CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA PENTAKSIRAN
üContoh üKod QR
üMentor SPM üTip Ingat EKSTRA



JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
• Bahasa Melayu • Matematik • Mathematics TINGKATAN 4•
• Karangan • Matematik Tambahan • Additional Mathematics
• English • Sains • Science
• Bahasa Cina • Biologi • Biology
Beli eBook • Sejarah • Fizik • Physics 5
di sini! • Pendidikan Islam • Kimia • Chemistry
• Pendidikan Seni Visual • Prinsip Perakaunan KSSM











W.M: RM38.95 / E.M: RM39.95
W.M: RM??.?? / E.M: RM??.??
Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
CC038142
ISBN: 978-967-2720-23-2 Sudani Sudin (Penulis Buku Teks)
Rodiah Abd Wahid (Penulis Buku Teks) FORMAT PENTAKSIRAN
Noor Haniyatie Ibrahim (Penulis Buku Teks) BAHARU SPM
PELANGI Tan Moi Ho mulai 2021

KANDUNGAN










TINGKATAN 4
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Bab Pengenalan kepada Biologi dan 4.5 Asid Nukleik 59
1 Peraturan Makmal 1 Praktis SPM 4 62


1.1 Bidang Biologi dan Kerjaya 2 Bab
1.2 Keselamatan dan Peraturan dalam 5 Metabolisme dan Enzim 64
Makmal Biologi 3
1.3 Berkomunikasi dalam Biologi 6 5.1 Metabolisme 65
1.4 Penyiasatan Saintifik dalam Biologi 10 5.2 Enzim 65
Praktis SPM 1 11 5.3 Aplikasi Enzim dalam Kehidupan Harian 73
Praktis SPM 5 74
Bab
2 Biologi dan Organisasi Sel 13 Bab
6 Pembahagian Sel 77
2.1 Struktur dan Fungsi Sel 14
2.2 Proses Hidup Organisma Unisel 19 6.1 Pembahagian Sel 78
2.3 Proses Hidup Organisma Multisel 21 6.2 Kitar Sel 79
2.4 Aras Organisasi 25 6.3 Meiosis 84
Praktis SPM 2 27 6.4 Isu Pembahagian Sel terhadap
Kesihatan Manusia 89
Bab Pergerakan Bahan Merentasi Praktis SPM 6 91
3 Membran Plasma 30
Bab
3.1 Struktur Membran Plasma 31 7 Respirasi 94
3.2 Konsep Pergerakan Bahan Merentasi
Membran Plasma 32 7.1 Penghasilan Tenaga melalui Respirasi Sel 95
3.3 Pergerakan Bahan Merentasi Membran 7.2 Respirasi Aerob 96
Plasma dalam Organisma 37 7.3 Fermentasi 95
3.4 Pergerakan Bahan Merentasi Membran Praktis SPM 7 103
Plasma dalam Kehidupan Harian 45
Praktis SPM 3 47 Bab Sistem Respirasi dalam
8 Manusia dan Haiwan 105
Bab
4 Komposisi Kimia dalam Sel 51 8.1 Jenis Sistem Respirasi 106
8.2 Mekanisme Pernafasan 112
4.1 Air 52 8.3 Pertukaran Gas dalam Manusia 117
4.2 Karbohidrat 53 8.4 Isu Kesihatan berkaitan Sistem
4.3 Protein 56 Respirasi Manusia 119
4.4 Lipid 57 Praktis SPM 8 121




iii






00 Kandungan.indd 3 7/23/21 12:29 PM

Bab Nutrisi dan Sistem Pencernaan 12.3 Neuron dan Sinaps 191
9 Manusia 124 12.4 Jenis Tindakan 194
12.5 Isu Kesihatan berkaitan Sistem
9.1 Sistem Pencernaan Manusia 125 Saraf Manusia 196
9.2 Pencernaan 126 12.6 Sistem Endokrin Manusia 197
9.3 Penyerapan 133 12.7 Isu Kesihatan berkaitan Sistem
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
9.4 Asimilasi 134 Endokrin Manusia 200
9.5 Penyahtinjaan 136 Praktis SPM 12 202
9.6 Gizi Seimbang 136
9.7 Isu Kesihatan berkaitan Sistem Bab Homeostasis dan Sistem
Pencernaan dan Pemakanan Manusia 142 13 Urinari Manusia 205
Praktis SPM 9 145
13.1 Homeostasis 206
Bab Pengangkutan dalam Manusia 13.2 Sistem Urinari Manusia 211
10 dan Haiwan 148 13.3 Isu Kesihatan berkaitan Sistem
Urinari Manusia 215
10.1 Jenis Sistem Peredaran 149 Praktis SPM 13 217
10.2 Sistem Peredaran Manusia 155
10.3 Mekanisme Denyutan Jantung 160 Bab Sokongan dan Pergerakan
10.4 Mekanisme Pembekuan Darah 161 14 dalam Manusia dan Haiwan 220
10.5 Kumpulan Darah Manusia 163
10.6 Isu Kesihatan berkaitan Sistem 14.1 Jenis Rangka 221
Peredaran Manusia 165 14.2 Sistem Otot Rangka Manusia 221
10.7 Sistem Limfa 168 14.3 Mekanisme Pergerakan 227
10.8 Isu Kesihatan berkaitan Sistem 14.4 Isu Kesihatan berkaitan Sistem Otot
Limfa Manusia 170 Rangka Manusia 232
Praktis SPM 10 172 Praktis SPM 14 234

Bab Bab Pembiakan Seks, Perkembangan
11 Keimunan Manusia 176 15 dan Pertumbuhan 237

11.1 Pertahanan Badan 177 15.1 Sistem Pembiakan Manusia 238
11.2 Tindakan Antibodi 180 15.2 Gametogenesis 239
11.3 Jenis Keimunan 181 15.3 Kitar Haid 242
11.4 Isu Kesihatan berkaitan 15.4 Perkembangan Fetus Manusia 245
Keimunan Manusia 183 15.5 Pembentukan Kembar 248
Praktis SPM 11 184
15.6 Isu Kesihatan berkaitan Sistem
Pembiakan Manusia 250
Bab Koordinasi dan Gerak Balas
12 dalam Manusia 187 15.7 Pertumbuhan dalam Manusia
dan Haiwan 251
12.1 Koordinasi dan Gerak Balas 188 Praktis SPM 15 256
12.2 Sistem Saraf Manusia 189









iv






00 Kandungan.indd 4 7/23/21 12:29 PM

TINGKATAN 5


Bab Organisasi Tisu Tumbuhan dan 5.3 Aplikasi Fitohormon dalam Pertanian 344
1 Pertumbuhan 260 Praktis SPM 5 347


1.1 Organisasi Tisu Tumbuhan 261 Bab Pembiakan Seks dalam
Bab Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
1.2 Tisu Meristem dan Pertumbuhan 263 6 Tumbuhan Berbunga 349
1.3 Lengkung Pertumbuhan 269
Praktis SPM 1 277 6.1 Struktur Bunga 350
6.2 Pembentukan Debunga dan
Pundi Embrio 352
Bab
2 Struktur dan Fungsi Daun 281 6.3 Pendebungaan dan Persenyawaan 354
6.4 Perkembangan Biji Benih dan Buah 356
2.1 Struktur Daun 282 6.5 Kepentingan Biji Benih untuk
2.2 Organ Utama Pertukaran Gas 285 Kemandirian 358
2.3 Organ Utama Transpirasi 289 Praktis SPM 6 360
2.4 Organ Utama Fotosintesis 293
2.5 Titik Pampasan 302 Bab 7 Penyesuaian Tumbuhan pada
Praktis SPM 2 305 Habitat Berlainan 363
7.1 Penyesuaian Tumbuhan Berdasarkan
Bab Habitat 364
3 Nutrisi dalam Tumbuhan 308 Praktis SPM 7 369


3.1 Nutrien Tak Organik Utama 309
3.2 Organ Pengambilan Air dan Bab 8 Biodiversiti 372
Garam Mineral 313
3.3 Kepelbagaian dalam Nutrisi 8.1 Sistem Pengelasan dan Penamaan
Tumbuhan 315 Organisma 373
Praktis SPM 3 317 8.2 Biodiversiti 379
8.3 Mikroorganisma dan Virus 382
Bab Praktis SPM 8 388
4 Pengangkutan dalam Tumbuhan 320


4.1 Tisu Vaskular 321 Bab 9 Ekosistem 391
4.2 Pengangkutan Air dan Garam
Mineral 324 9.1 Komuniti dan Ekosistem 392
4.3 Translokasi 329 9.2 Ekologi Populasi 409
4.4 Fitoremediasi 331 Praktis SPM 9 416
Praktis SPM 4 334
Bab
5 Gerak Balas dalam Tumbuhan 338 10 Kelestarian Alam Sekitar 419

10.1 Ancaman Alam Sekitar 420
5.1 Jenis Gerak Balas 339 10.2 Pemeliharaan, Pemuliharaan dan
5.2 Fitohormon 341 Pemulihan Ekosistem 429




v






00 Kandungan.indd 5 7/23/21 12:29 PM

10.3 Amalan dalam Melestarikan Bab
Alam Sekitar 430 12 Variasi 463
10.4 Teknologi Hijau 434
Praktis SPM 10 437 12.1 Jenis dan Faktor Variasi 464
12.2 Variasi dalam Manusia 468
Bab 12.3 Mutasi 471
11 Pewarisan 441 Praktis SPM 12 478
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.

11.1 Pewarisan Monohibrid 442 Bab
11.2 Pewarisan Dihibrid 448 13 Teknologi Genetik 481
11.3 Gen dan Alel 450
11.4 Pewarisan Manusia 450 13.1 Kejuruteraan Genetik 482
Praktis SPM 11 461 13.2 Bioteknologi 485
Praktis SPM 13 489

KERTAS MODEL SPM 492

JAWAPAN 503


















































vi






00 Kandungan.indd 6 7/23/21 12:29 PM

Bab Tingkatan 4


1 Pengenalan kepada Biologi dan

Peraturan Makmal





Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.

Laporkan kepada
guru dengan
segera jika berlaku
Ikat rambut panjang kemalangan.
dengan kemas Jangan merasa
apabila menggunakan atau menghidu
penunu Bunsen. bau kecuali
Jangan buang dibenarkan oleh
bahan ke guru.
dalam sinki
sembarangan.


Jangan makan
dan minum di
dalam makmal.












Jauhkan radas
kaca yang
Jangan mengandungi
mencampurkan bahan kimia
bahan kimia dari mata dan
sembarangan orang lain.
tanpa arahan
guru.

Pakai cermin mata
keselamatan ketika
mencampurkan
atau memanaskan
bahan kimia.
FOKUS BAB


1.1 Bidang Biologi dan Kerjaya
1.2 Keselamatan dan Peraturan
dalam Makmal Biologi
1.3 Berkomunikasi dalam Biologi
1.4 Penyiasatan Saintifik dalam
Biologi






1






T4 Bab 1.indd 1 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
2. Biologi merupakan kajian benda hidup yang
1.1 Bidang Biologi dan Kerjaya meliputi fisiologi, morfologi, anatomi, tingkah

laku, asal usul dan taburan benda hidup
1. Perkataan Biologi berasal daripada dua kata tersebut termasuklah interaksi benda hidup
dasar Yunani, iaitu ‘bios’ dan ‘logos’. antara satu sama lain dan interaksi benda
(a) ‘Bios’ bermaksud kehidupan hidup dengan persekitarannya.
(b) ‘Logos’ bermaksud kajian, 3. Biologi terbahagi kepada pelbagai bidang
Sumbangan Biologi dalam Kehidupan Sdn Bhd. All Rights Reserved.
maka, Biologi bermaksud kajian mengenai kajian. Kajian tentang biologi menyediakan
kehidupan. kefahaman tentang organisma, struktur dan
Biologi fungsinya serta interaksi antara organisma
dengan persekitaran.
Bios Logos
Tingkatan
Tingkatan
4 Kehidupan Kajian

• Botani Kajian tentang perubahan • Genetik
dan perkembangan
• Entomologi
• Mikrobiologi Kajian tentang organisma
• Mikologi benda hidup
• Zoologi
• Ornitologi Kajian tentang
• Taksonomi organisma dan • Ekologi
Bidang Kajian • Biogeografi
Biologi persekitarannya
• Bioteknologi
• Pergigian Kajian tentang Kajian tentang struktur • Anatomi
• Biokimia
• Perubatan biologi gunaan dan fungsi organisma • Sitologi
• Farmasi • Histologi
• Veterinar
Rajah 1.1 Pelbagai bidang kajian biologi
Penerbitan Pelangi
3. Bidang penghasilan makanan
Harian • Teknologi dalam bidang penghasilan
1. Bidang perubatan makanan seperti pengetinan, pempasteuran
• Kajian dalam bidang perubatan telah dan pembungkusan vakum dapat
membantu ramai wanita yang tidak melindungi makanan daripada rosak akibat
mempunyai anak untuk memperoleh anak tindakan bakteria.
dengan cara persenyawaan in vitro, rawatan • Bidang ini turut menggunakan bakteria
hormon dan pembedahan. dan mikroorganisma untuk menghasilkan
• Mangsa kemalangan juga dapat membaiki makanan seperti keju, yogurt, kicap dan
bahagian badan yang rosak akibat roti.
kemalangan melalui pembedahan plastik. 4. Bidang pertanian
2. Bidang farmasi • Inovasi dalam bidang pertanian seperti
• Penyelidikan secara berterusan dalam hidroponik, aeroponik dan fertigasi dapat
bidang farmasi telah menambahbaik ubat- meningkatkan hasil pengeluaran untuk
ubatan moden seperti pil dan vitamin menampung jumlah penduduk yang
sintetik. semakin meningkat.
• Vaksin yang mengandungi antigen aktif 5. Bioteknologi
disuntik bagi memberi perlindungan • Kewujudan bidang ini membolehkan kaedah
terhadap beberapa jenis penyakit secara dan perisian yang baru untuk menganalisis
berterusan. dan mentafsir data biologi dibangunkan.


2






T4 Bab 1.indd 2 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
6. Bioinformatik Cuba Ini! 1.1
• Bidang ini bertujuan untuk membangunkan
atau mengubah barangan atau proses untuk 1. Jelaskan tiga bidang kajian biologi.
kegunaan tertentu terutama dalam bidang 2. Bioteknologi merupakan bidang teknologi yang
pertanian, sains perubatan dan makanan. diguna pakai secara meluas pada masa ini.
Senaraikan lima produk bioteknologi yang terdapat
di rumah anda.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Ahli
Doktor
ekologi
Pegawai Ahli 1.2 Keselamatan dan Peraturan
pertanian biokimia dalam Makmal Biologi Tingkatan Tingkatan
Kerjaya 1. Keselamatan dalam makmal biologi
dalam bidang
biologi merupakan perkara yang perlu diberi perhatian
untuk mengelakkan kemalangan akibat 4
Guru Ahli
biologi fisioterapi kecuaian atau kejadian di luar jangkaan.
Jurutera 2. Antara kemalangan yang mungkin berlaku
Pakar
alam
nutrisi sekitar dalam makmal adalah kebakaran, letupan,
kejutan elektrik, kebocoran gas dan tumpahan
bahan kimia.
Rajah 1.2 Contoh kerjaya yang berkaitan dengan biologi




Gogal keselamatan
Topeng Muka Dipakai apabila mengendalikan
Dipakai untuk menapis zarah-zarah bahan berbahaya
melebihi 5 μm seperti bakteria,
spora dan kulat



Sarung tangan makmal
Melindungi tangan daripada haba dan
tindakan bahan kimia Baju makmal
• Baju makmal mestilah selesa
dipakai dan mudah dibuka
apabila berlakunya kemalangan
atau pencemaran bahan kimia
• Semua pakaian yang lain seperti
kolar baju, tali leher atau tudung
hendaklah diselit rapi







Kasut makmal
Dipakai untuk mengelakkan
kecederaan daripada serpihan kaca
dan tumpahan bahan kimia


Rajah 1.3 Peralatan perlindungan diri dan fungsinya





3






T4 Bab 1.indd 3 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal

Stesen Pancuran Keselamatan
Dikhaskan untuk membersih Alat Pemadam Api
dan membilas bahagian anggota
badan atau pakaian yang • Digunakan dalam bantu mula
untuk mengawal kebakaran
terkena tumpahan bahan kimia
dalam kuantiti yang banyak atau • Penggunaannya bergantung
kepada punca kebakaran.
berkepekatan tinggi.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Peti pertolongan cemas
Digunakan untuk menyimpan
ubat sapu dan kelengkapan
pertolongan cemas yang
berbentuk rawatan awal sahaja.
Stesen pencuci mata
Tingkatan
Tingkatan
4 Digunakan untuk membilas dan
mencuci mata yang terkena
percikan bahan kimia. Selimut kalis api
Digunakan untuk menutup api
supaya menghalang oksigen
daripada masuk ke bawah
selimut sehingga api terpadam.




Kebuk wasap
• Digunakan semasa mengendalikan bahan
kimia yang meruap dan gas-gas toksik seperti
bromin bagi menggelakkan kebocoran gas
berbahaya dalam makmal
• Kebuk wasap ini perlu diselenggara sebaiknya
bagi memastikan sedutan dan pengaliran gas
ke luar makmal adalah baik.




Kabinet keselamatan biologi Kabinet aliran lamina
• Merupakan peralatan yang digunakan • Merupakan kabinet berventilasi
untuk mengendalikan agen infeksi seperti untuk melindungi bahan yang dikaji
patogen. daripada tercemar ketika bekerja
• Alat ini memberi perlindungan kepada dengan unsur-unsur biologi
pengendali, persekitaran dan juga bahan • Semua radas perlu disteril sebelum
yang dikaji. dibawa masuk ke dalam dan
dikeluarkan dari kabinet.
Rajah 1.4 Peralatan keselamatan makmal dan fungsinya
Kaedah Mengurus Bahan Sisa Makmal
Kategori bahan yang boleh dibuang dalam sinki:
1. Sisa makmal seperti sisa kimia dan sisa (a) Bahan yang mempunyai nilai pH antara 5 hingga 9.
biologi perlu diuruskan dengan baik supaya (b) Cecair atau larutan dengan kepekatan rendah dan
tidak berbahaya.
tidak membahayakan pengguna lain.
2. Terdapat sisa makmal yang boleh dibuang Kategori bahan yang tidak boleh dibuang dalam sinki:
ke dalam sinki dan terdapat juga yang perlu (a) Sisa pepejal (bahan kimia, kaca, getah)
dilupuskan. (b) Bahan yang mempunyai nilai pH yang kurang daripada
5 dan lebih daripada 9




4






T4 Bab 1.indd 4 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
2. Tindakan yang perlu dilakukan sekiranya
(c) Sebatian pelarut organik
(d) Bahan kimia (asid, gris, minyak, cat minyak, hidrogen berlakunya kemalangan di dalam makmal:
peroksida)
(e) Bahan toksik Maklumkan dengan kadar yang segera kepada
(f) Logam berat guru. Hubungi bomba sekiranya melibatkan
(g) Bahan sisa organik (mikroorganisma, bangkai) tumpahan merkuri.
(h) Bahan buangan radioaktif
(i) Bahan meruap
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
(j) Bahan reaktif
Jadikan kawasan tumpahan sebagai
3. Semua sisa makmal yang tidak boleh kawasan larangan.
dibuang ke dalam sinki mestilah dikumpul
dan disimpan dalam bekas yang dikhaskan. Pastikan pintu dan tingkap makmal dibuka bagi Tingkatan
Sisa-sisa ini berbahaya kepada alam sekitar membenarkan pengudaraan yang baik.
dan boleh memudaratkan kesihatan. Sisa-sisa
Tingkatan
ini boleh membunuh mikroorganisma yang 4
digunakan dalam proses rawatan air. Tabur pasir ke atas tumpahan. Ganti pasir dengan
serbuk sulfur sekiranya melibatkan tumpahan
4. Selain itu, sisa kimia yang mengakis boleh merkuri.
merosakkan paip saliran.

5. Sisa-sisa ini juga boleh bercampur dan Kaut tumpahan bahan kimia. Penyedut vakum
bertindak balas menghasilkan bahan yang boleh digunakan untuk membersihkan
bertoksik. tumpahan merkuri.

Langkah-langkah Mengurus Kemalangan
dalam Makmal Buang dengan selamat
1. Antara contoh kemalangan dalam makmal: Rajah 1.5 Langkah-langkah mengurus
(a) Letupan dan kebakaran yang disebabkan tumpahan bahan
oleh bahan reaktif
(b) Alahan terhadap bahan eksperimen
(c) Kecederaan disebabkan oleh tumpahan Langkah Mengurus
Kemalangan dalam
bahan kimia Makmal oleh NIOSH
(d) Keracunan akibat terhidu gas yang INFO
beracun

Amalan-amalan dalam Makmal Biologi
1. Makmal biologi yang selamat dapat mewujudkan persekitaran yang kondusif dan selesa untuk
menjalankan penyiasatan saintifik.
2. Kita haruslah mementingkan aspek keselamatan untuk mengelakkan kemalangan akibat kecuaian atau
kejadian di luar jangkaan.


Etika pakaian
(a) Sentiasa memakai kot makmal dan kasut
(b) Memakai kaca mata keselamatan semasa menjalankan eksperimen yang boleh mencederakan mata
(c) Memakai topeng muka apabila mengendalikan bahan yang bersaiz halus
(d) Memakai sarung tangan untuk melindungi kulit dari haba dan bahan kimia









5






T4 Bab 1.indd 5 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal

Tindakan jika berlaku kebakaran Bantuan kecemasan
Apabila berlaku kemalangan di makmal, guru biologi dan
Hentikan kerja yang sedang dilakukan dan
bunyikan penggera atau loceng kecemasan pembantu makmal perlu mengambil tindakan segera untuk
memberi bantuan pertolongan cemas kepada mangsa
kebakaran dengan segera
sebelum dihantar ke hospital.
Pastikan semua suis elektrik ditutup. Pengendalian spesimen hidup
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
(a) Pakai sarung tangan semasa mengendalikan haiwan
kajian kerana haiwan tersebut mungkin membawa
Pastikan semua murid keluar dengan cepat patogen.
mengikut laluan pelan kecemasan. (b) Cuci tangan dengan sabun sebelum dan selepas
melakukan eksperimen.
(c) Serangga dan haiwan kecil perlu diletakkan dalam
bekas yang selamat.
Berkumpul di kawasan lapang yang telah ditetapkan. (d) Haiwan kajian yang telah dibedah perlu ditanam
Tingkatan
Tingkatan
4 (e) Jika digigit atau dicakar oleh haiwan kajian, rawat luka
dengan segera.
Hubungi jabatan bomba. dengan bahan antiseptik dan dapatkan rawatan lanjut
di hospital.
Jika berlaku kebakaran pada pakaian atau badan, Pengendalian bahan kimia
arahkan mangsa untuk baring. Gunakan selimut
kalis api untuk memadamkan api. Baca label pada botol reagen dengan teliti untuk memastikan
bahan kimia yang akan digunakan adalah betul.

Pengendalian radas kaca
(a) Sentiasa letak radas kaca di tengah meja makmal bagi mengelakkan terjatuh dan pecah.
(b) Gunakan pelapik kasa dawai untuk melindungi radas kaca semasa pemanasan.
(c) Cuci radas kaca selepas digunakan. Keringkan di atas rak pengering sebelum disimpan di dalam rak.


Cuba Ini! 1.2 3. Keputusan eksperimen dikenali sebagai data.
Data diperoleh melalui pemerhatian dan
1. Senaraikan tiga peralatan perlindungan diri serta pengukuran semasa eksperimen dilakukan.
fungsinya. Data boleh wujud dalam pelbagai bentuk
2. Kelaskan bahan-bahan berikut kepada bahan
yang boleh dibuang dan bahan yang tidak boleh termasuk angka dan lukisan.
dibuang ke dalam sinki makmal. 4. Apabila melakukan penyiasatan saintifik, data
(a) 100 ml air suling perlu direkodkan.
(b) Asid sulfurik pekat
(c) 0.1 M natrium hidroksida 5. Data merupakan bukti kukuh yang
(d) Batang mancis boleh dijadikan rujukan. Data biasanya
dipersembahkan dalam bentuk jadual.

6. Perkara yang perlu ada untuk membina jadual:
1.3 Berkomunikasi dalam Biologi (a) Membina lajur jadual
(b) Menulis tajuk lajur dengan pemboleh
1. Penyiasatan saintifik merupakan proses ubah dimanipulasi diletak dalam lajur kiri
memperoleh maklumat melalui penyiasatan dan pemboleh ubah bergerak balas diletak
yang sistematik. dalam lajur kanan. Unit bagi pemboleh

2. Semasa menjalankan penyiasatan, kemahiran ubah dimanipulasi dan pemboleh ubah
berfikir, kemahiran proses sains, kemahiran bergerak balas perlu ditulis
manipulatif, sikap saintifik dan nilai-nilai (c) Merekod data mengikut lajur
murni digunakan untuk mengumpul dan
menganalisis data.




6






T4 Bab 1.indd 6 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
(d) Nilai berangka ditulis dalam bentuk perpuluhan mengikut tempat perpuluhan yang seragam dan
bukan dalam bentuk pecahan


Lajur bagi pemboleh Lajur bagi pemboleh Penulisan
ubah dimanipulasikan ubah bergerak balas unit

Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Tempoh berlari setempat Bacaan akhir turus udara Peratus karbon dioksida
(minit) (cm) dalam sampel udara (%)
Berehat 9.9 1
Nilai berangka
1 9.8 ditulis dengan 2 Tingkatan Tingkatan
tempat perpuluhan
2 9.7 yang seragam 3

3 9.6 4 4
Rajah 1.6 Contoh jadual keputusan panjang turus udara selepas dirawat dengan larutan kalium hidroksida

Menganalisis dan Mentafsir Data
1. Data yang direkodkan perlu dianalisis dan ditafsir untuk mengenal pasti pola atau corak berdasarkan
maklumat yang diperoleh.
2. Persembahan data dalam bentuk rajah yang sering digunakan ialah graf garis, carta bar, histogram dan
carta pai.


Pemboleh ubah Tajuk graf
bergerak balas


Bacaan akhir Perkara yang perlu ada ketika memplot graf garis
turus udara
(cm) Graf bacaan akhir turus udara Tajuk graf
melawan tempoh berlari setempat Graf (pemboleh ubah bergerak balas) melawan
(pemboleh ubah dimanipulasikan)
9.9


9.8 Label paksi graf
Paksi mendatar: Pemboleh ubah dimanipulasikan
Paksi menegak: Pemboleh ubah bergerak balas
9.7

Skala yang seragam pada kedua-dua paksi
9.6


9.5 Titik pada graf berdasarkan jadual data yang dibina.
Plot titik dengan simbol yang sesuai seperti ‘x’.

Berehat 1 2 3
Tempoh berlari setempat (minit) Pemboleh ubah dimanipulasikan

Rajah 1.7 Contoh graf garis yang menunjukkan graf bacaan akhir turus udara melawan tempoh berlari setempat








7






T4 Bab 1.indd 7 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
Perbezaan antara carta bar dan histogram

Bilangan murid mengikut Bilangan pokok cili
kumpulan darah Kekerapan mengikut ketinggian
Kekerapan Tajuk Tajuk
14 40
12 30 selang
Tiada
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
10
Bilangan murid 8 Selang Bilangan pokok 20

6
4 10
Tingkatan
Tingkatan
4 2
0 A B O AB 40 50 60 70 80 90 100
Kumpulan darah Ketinggian (cm)
Kategori Julat
Rajah 1.8 Perbandingan antara carta bar dengan histogram

Carta bar Histogram
Digunakan untuk membandingkan kategori data yang Digunakan untuk menunjukkan taburan kekerapan bagi
berlainan data dalam nilai julat
Terdapat selang antara bar Bar adalah rapat antara satu sama lain
Kelebaran setiap bar adalah sama Kelebaran bar tidak semestinya sama

Melakar Lukisan Biologi
Sitoplasma
1. Melukis merupakan salah satu kaedah untuk Dinding sel Sel epidermis
bawang
mengumpul data kerana dapat merekod data dengan kuasa
daripada spesimen. pembesaran 40x
2. Ciri-ciri lukisan biologi:
(a) Besar dan tepat dengan menggunakan Rajah 1.9 Contoh lukisan sel epidermis bawang
pensel yang tajam di atas kertas putih (h) Lukisan terperinci: Lukisan yang
tanpa garis. menunjukkan sel-sel di dalam struktur
(b) Tidak berlorek secara artistik. secara individu
(c) Garis yang dilukis perlu jelas, tidak (i) Lukisan pelan: Lukisan yang
bertindih atau bersilang dan tidak putus. menunjukkan spesimen dalam bentuk
(d) Semua struktur dilabel menggunakan garis struktur
garis lurus tanpa ada yang bertindih.
(e) Tidak dilabel menggunakan garisan anak (a) (b)
panah.
(f) Disertakan dengan tajuk yang bersesuaian.
(g) Disertakan dengan skala kuasa
pembesaran mikroskop jika berkaitan.


Sitoplasma Sel epidermis
Dinding sel bawang
dengan kuasa Rajah 1.10 Contoh lukisan terperinci (a) dan
Nukleus pembesaran 10x lukisan pelan(b) bagi Chlamydomonas sp.


8






T4 Bab 1.indd 8 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
Mengenal pasti satah badan dalam organisma








Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.







Satah sagital Satah melintang Satah frontal Tingkatan Tingkatan
• Membahagikan badan kepada • Membahagikan badan kepada • Membahagikan badan kepada 4
bahagian kiri dan kanan. bahagian atas dan bawah. bahagian depan dan bahagian
• Gerakan ke hadapan dan ke • Gerakan putaran berlaku dalam belakang
belakang berlaku dalam satah ini. satah ini. • Gerakan sisi berlaku dalam satah ini.
Rajah 1.11 Jenis satah badan dalam organisma

Mengenal pasti keratan dalam organisma
Apabila menjalankan kajian anatomi haiwan dan tumbuhan, keratan melintang dan keratan membujur perlu
dilakukan untuk melihat struktur dalam organisma tersebut.






Keratan melintang ialah potongan yang Keratan membujur ialah keratan menegak,
dibuat dari kiri ke kanan merentasi badan iaitu keratan seksyen terpanjang dalam satah
haiwan, tumbuhan, organ atau tisu. menegak haiwan, tumbuhan, organ atau tisu.
Rajah 1.12 Jenis keratan dalam organisma
Mengenal pasti arah dalam organisma
Istilah arah digunakan untuk menggambarkan lokasi struktur atau posisi lain badan.


• Superior (atas) dan inferior (bawah)
• Anterior atau ventral (ke arah hadapan) dan posterior
atau dorsal (ke arah belakang)
• Medial (ke arah garis tengah) dan lateral (ke arah sisi)



Cuba Ini! 1.3

1. Apakah yang diwakili oleh paksi menegak dan
paksi mendatar bagi suatu graf?
2. Lukiskan pandangan dorsal bagi seekor ikan.
3. Cadangkan cara untuk mempersembahkan data
bagi bilangan murid dalam kelas anda mengikut
markah ujian biologi penggal pertama. Terangkan
jawapan anda.


Rajah 1.13 Jenis arah dalam organisma


9






T4 Bab 1.indd 9 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal

1.4 Penyiasatan Saintifik dalam Biologi


1. Penyiasatan saintifik melibatkan langkah-langkah yang dilakukan oleh saintis untuk mengumpul data
atau maklumat bagi mencari jawapan bagi menerangkan sesuatu fenomena.

Mengenal pasti masalah Membuat hipotesis Mengenal pasti dan mengawal
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
pemboleh ubah

Mengumpul dan membentang
Merancang penyiasatan Menjalankan eksperimen
data

Tingkatan
Tingkatan
4 Menganalisis data Mentafsir data Membuat kesimpulan dan
menulis laporan
Rajah 1.14 Langkah-langkah dalam penyiasatan saintifik
2. Laporan lengkap yang ditulis berdasarkan (f) Prosedur
keputusan eksperimen mestilah jelas dan (g) Keputusan atau pemerhatian
keputusan dipersembahkan secara tepat, jujur (h) Perbincangan yang melibatkan analisis
dan objektif. dan tafsiran data
3. Laporan yang lengkap perlu mempunyai (i) Kesimpulan
aspek yang berikut:
(a) Tujuan penyiasatan Cuba Ini! 1.4
(b) Pernyataan masalah 1. Senaraikan tiga perkara yang perlu dilakukan
(c) Pernyataan hipotesis dalam langkah merancang eksperimen.
(d) Pemboleh ubah 2. Mengapakah laporan perlu disediakan setelah
(e) Senarai bahan dan radas sesuatu penyiasatan dijalankan?




Peta Konsep
Peta Konsep PENGENALAN KEPADA BIOLOGI
DAN PERATURAN MAKMAL









Maksud Biologi Peralatan perlindungan diri Merekod data Langkah-langkah
serta fungsinya dalam kaedah
Bidang kajian Menganalisis dan penyiasatan
Kaedah mengurus bahan mentafsir data
Kerjaya dalam sisa makmal saintifik
Biologi Lukisan biologi
Langkah-langkah mengurus
Kemajuan dalam kemalangan dalam makmal Satah badan,
Biologi keratan dan
Amalan-amalan dalam istilah arah dalam
makmal biologi organisma



10






T4 Bab 1.indd 10 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal

Praktis SPM 1



Soalan Objektif 4. Semasa menjalankan 7. Rajah 1 menunjukkan satu
eksperimen di dalam lukisan terperinci yang
1. Apakah maksud Biologi? makmal sekolah, mata dilukis oleh Parvesh.
A Kajian tentang manusia Prabitha terkena percikan
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
B Kajian tentang tumbuhan bahan kimia. Apakah
C Kajian tentang benda bantuan kecemasan yang Nukleus
hidup dan benda bukan boleh diberikan kepada Membran
plasma
hidup Prabitha sebelum beliau Sitoplasma
D Kajian tentang benda dibawa ke hospital? Tingkatan Tingkatan
hidup serta interaksi A Menitiskan cecair mata Dinding sel
antara benda hidup palsu
dengan persekitarannya B Lap mata beliau dengan Rajah 1 4
tisu basah Antara yang berikut, yang
2. Antara yang berikut, yang C Neutralkan mata beliau manakah menunjukkan
manakah menunjukkan dengan asid atau alkali kesalahan lukisan tersebut?
bidang kajian Biologi dan D Mata beliau dicuci dan A Garis label bersilang
definisinya yang betul? dibilas dengan cecair B Nukleus tidak dilorekkan
Bidang pencuci mata C Tajuk tidak ditulis
kajian Definisi D Salah melabel organel
biologi 5. Dalam suatu penyiasatan, 8. Rajah 2 menunjukkan satu
A Kajian seorang murid bahan kimia iaitu etidium
telah mencatat data
Histologi mengenai eksperimennya dalam satu bromida.
virus jadual dan memplot data
B Kajian tersebut pada paksi-x graf.
Virologi mengenai Apakah jenis pemboleh
kulat ubah yang diwakili oleh data
C Kajian tersebut?
mengenai A Pemboleh ubah tetap
Mikologi
tisu B Pemboleh ubah Etidium
organisma dimalarkan bromida
D Kajian C Pemboleh ubah bergerak
mengenai balas
Taksonomi pengelasan D Pemboleh ubah
haiwan dan dimanipulasikan Rajah 2
tumbuhan Etidium bromida merupakan
6. Antara yang berikut, data sejenis bahan karsinogenik,
3. Antara senarai berikut, yang manakah paling sesuai bahan yang boleh
yang manakah merupakan dipersembahkan dalam menyebabkan kanser. Antara
kumpulan peralatan bentuk carta bar? simbol amaran berikut, yang
perlindungan diri yang betul? A Nilai kalori bagi lima jenis manakah paling sesuai bagi
A Kot makmal, sarung makanan bahan kimia ini?
tangan, kasut bertutup B Ketinggian murid dalam A C
dan topeng muka kelas 5 Sentosa
B Kot makmal, sarung C Kadar fotosintesis
tangan, kasut bertutup daripada jam 6 pagi
dan alat pemadam api hingga 6 petang
C Kot makmal, selimut api, D Peratus sel darah merah B D
kasut bertutup dan gogal yang pecah apabila
keselamatan direndam dalam larutan
D Kot makmal, peti sukrosa berlainan
pertolongan cemas, kepekatan
kasut bertutup dan gogal
keselamatan

11






T4 Bab 1.indd 11 7/23/21 12:33 PM

Biologi SPM Bab 1 Pengenalan kepada Biologi dan Peraturan Makmal
9. Seorang pelajar menjalankan penyiasatan 10. Antara pernyataan berikut, yang manakah benar
saintifik dengan cara yang teratur. Antara sikap tentang hipotesis?
saintifik berikut, yang manakah diamalkan oleh I Hipotesis mesti diuji
pelajar tersebut? II Hipotesis merupakan satu bentuk ramalan
A Sabar III Hipotesis bermula dengan pemerhatian
B Jujur IV Hipotesis merupakan suatu penerangan
C Sistematik yang mungkin tentang pemerhatian
D Bertolak ansur A I dan II C II dan III
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
B III dan IV D I, II, III dan IV

Soalan Subjektif

Bahagian A
Tingkatan
Tingkatan
4 1. Sekumpulan murid menjalankan satu eksperimen untuk mengkaji kesan aktiviti cergas terhadap kadar
kiraan nadi. Jadual 1 menunjukkan keputusan eksperimen.
Kiraan nadi
Murid (bilangan kali seminit)
Waktu rehat Berjalan Berjoging
Husna 50 70 100
Zulfati 50 80 110
Sarah 60 70 100

Jadual 1
(a) Kenal pasti pernyataan masalah untuk eksperimen ini. [1 markah]
(b) Nyatakan satu hipotesis yang sesuai untuk eksperimen ini. [2 markah]
(c) Lukis carta bar bagi menunjukkan kadar kiraan nadi bagi setiap murid dengan jenis aktiviti yang
dijalankan. [2 markah]
(d) Berdasarkan carta bar yang anda lukis di (d), terangkan hubungan kadar kiraan nadi dengan jenis
aktiviti yang dijalankan. [2 markah]
(e) Selain daripada ukuran nadi, cadangkan satu cara pengukuran yang boleh digunakan untuk mengkaji
kesan aktiviti cergas. [1 markah]

Bahagian B
2. (a) Nyatakan maksud bagi istilah-istilah berikut:
(i) Ekologi
(ii) Nanoteknologi
(iii) Keratan membujur [3 markah]
(b) Dengan menggunakan contoh yang sesuai, terangkan perkembangan bidang biologi dan sumbangan
teknologi biologi kepada manusia. [7 markah]
(c) Senaraikan peralatan perlindungan diri yang perlu dipakai semasa menjalankan eksperimen pembedahan
tikus di makmal. Wajarkan pemakaian peralatan perlindungan tersebut. [5 markah]
(d) Senaraikan langkah-langkah dalam merancang penyiasatan saintifik. [5 markah]








12






T4 Bab 1.indd 12 7/23/21 12:33 PM

Bab Tingkatan 4


2 Biologi dan Organisasi Sel








Err... lebih 50 bongkah. Jom saya tunjukkan.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Awak tahu semua organisma Gunakan pencungkil
Wah! Berapa banyak termasuk kita juga dibina gigi yang bersih
bongkah awak daripada bongkah-bongkah untuk kikis bahagian
gunakan untuk kecil, iaitu sel? dalam pipi awak.
pasang robot ini?













FOKUS BAB


2.1 Struktur dan
Fungsi Sel
2.2 Proses Hidup
Organisma
Unisel
2.3 Proses Hidup
Organisma
Multisel
2.4 Aras
Organisasi

Jom kita siasat!
Adakah sel
tumbuhan
juga seperti
sel pipi saya?
Tapi saya tak nampak
apa-apa pun.







Mestilah! Sel pipi
kita sangat halus.
Kita perlukan
mikroskop untuk
melihatnya.




13






T4 Bab 2.indd 13 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel
3. Semua sel terdiri daripada nukleus, sitoplasma
2.1 Struktur dan Fungsi Sel dan membran plasma.

4. Terdapat dinding sel, kloroplas dan vakuol bagi
1. Semua organisma hidup terdiri daripada unit sel tumbuhan, tetapi tidak bagi sel haiwan.
asas yang dikenali sebagai sel. 5. Semua struktur sel ini dapat dilihat menerusi
2. Sel berasal daripada perkataan Latin, iaitu mikroskop.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
‘cellula’ yang bermaksud bilik atau ruang kecil.

Eksperimen 2.1
Aktiviti 2.1
Eksperimen 2.1
Tujuan: Menyedia dan memerhati slaid sel tumbuhan
Bahan dan radas: Larutan iodin, kertas turas, air suling, bawang besar, skalpel, mikroskop cahaya,
Tingkatan
Tingkatan
4 slaid kaca, forseps, penutup kaca, jarum tenggek, penitis
Arahan:
Bawang Forseps
besar
Epidermis Penutup
bawang kaca
Jarum Kertas Larutan
Epidermis Titisan air tenggek turas iodin
bawang suling
(a) (b) (c) (d)
Rajah 2.1 Cara menyediakan slaid sel bawang
1. Slaid sel epidermis bawang disediakan seperti berikut:
(a) Daun sisik sukulen bawang besar dipotong menggunakan skalpel. Forseps digunakan untuk
menanggalkan epidermis bawang lutcahaya daripada daun sisik tersebut. (Rajah 2.1(a))
(b) Air suling dititiskan di bahagian tengah slaid kaca. (Rajah 2.1(b))
(c) Epidermis bawang diletakkan di atas titisan air suling pada slaid kaca.
Langkah berjaga-jaga: Pastikan epidermis bawang tidak berlipat apabila diletakkan di atas
slaid kaca.
(d) Penutup kaca diletakkan dalam posisi 45° dan diturunkan secara perlahan-lahan sehingga
menutup epidermis bawang dengan bantuan jarum tenggek. (Rajah 2.1(c))
Langkah berjaga-jaga: Pastikan tiada gelembung udara yang terperangkap di bawah kaca
penutup.
2. Larutan iodin dititiskan di satu sisi penutup kaca, di hujung bertentangan, kertas turas diletakkan
bagi menarik larutan iodin agar dapat mewarnai keseluruhan epidermis (teknik pengairan).
(Rajah 2.1(d))
3. Slaid diperhatikan menerusi mikroskop dengan kanta objektif kuasa rendah dan diikuti dengan
kanta objektif kuasa tinggi.
4. Struktur sel bawang dilukis dan dilabelkan. Kuasa pembesaran dicatatkan.

Pemerhatian:
Dinding sel
Nukleus

Membran
plasma Vakuol
Sitoplasma
Rajah 2.2 Struktur sel bawang di bawah mikroskop cahaya


14






T4 Bab 2.indd 14 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Perbincangan:
1. Larutan iodin mewarnakan nukleus kepada warna perang.
2. Sel bawang mempunyai bentuk tetap.
3. Melalui mikroskop cahaya, struktur sel bawang yang dapat dilihat ialah nukleus, sitoplasma,
vakuol, membran plasma dan dinding sel.

Kesimpulan:
Sel bawang mempunyai bentuk yang tetap, nukleus, sitoplasma, vakuol, membran plasma dan dinding
sel. Tingkatan Tingkatan


Aktiviti 2.2
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
4
Tujuan: Menyedia dan memerhati slaid sel haiwan PencungkilAll Rights Reserved.
Bahan dan radas: Sel pipi, larutan metilena biru, air suling, kertas turas, pencungkil gigi, slaid kaca,
penutup kaca, mikroskop cahaya, penitis, jarum tenggek
Arahan:

Titiskan Penutup
air suling Titisan kaca
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd.
air suling
Jarum
gigi tenggek
(a) (b) (c)



Setitik larutan
metilena biru

Titisan air Slaid
suling dan Kertas kaca
sel pipi turas
(d) (e) (f)
Rajah 2.3 Cara menyediakan slaid sel pipi
1. Air suling dititiskan di bahagian tengah slaid kaca.
2. Bahagian dalam pipi dikikis menggunakan pencungkil gigi.
Langkah berjaga-jaga: Kikis bahagian dalam pipi menggunakan bahagian pencungkil gigi yang
tumpul.
3. Kikisan tersebut diletakkan ke dalam titisan air suling pada slaid kaca.
4. Penutup kaca diletakkan secara perlahan-lahan sehingga menutup spesimen dengan bantuan jarum
tenggek.
Langkah berjaga-jaga: Pastikan tiada gelembung udara yang terperangkap di bawah kaca penutup.
5. Larutan metilena biru dititiskan di satu sisi penutup kaca, di hujung bertentangan, kertas turas
diletakkan bagi menarik larutan metilena biru agar dapat mewarnai keseluruhan spesimen.
6. Slaid diperhatikan menerusi mikroskop dengan kanta objek kuasa rendah dan diikuti dengan kanta
objek kuasa tinggi.
7. Struktur sel pipi dilukis dan dilabelkan. Kuasa pembesaran dicatatkan.




15






T4 Bab 2.indd 15 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Pemerhatian:

Membran
plasma
Nukleus
Sitoplasma
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Rajah 2.4 Struktur sel pipi di bawah mikroskop cahaya

Perbincangan:
1. Larutan metilena biru mewarnakan nukleus dan sitoplasma kepada warna biru.
2. Sel pipi mempunyai bentuk yang tidak tetap.
Tingkatan
Tingkatan
4 3. Melalui mikroskop cahaya, struktur sel pipi yang dapat dilihat ialah nukleus, sitoplasma dan
membran plasma.
Kesimpulan:
Sel pipi mempunyai nukleus, sitoplasma, membran plasma dan bentuk yang tidak tetap.



Komponen Sel dalam Sel Haiwan dan Sel Tumbuhan
Struktur sel
Lisosom INFO
Mitokondrion Jasad Golgi
Sentriol Jalinan endoplasma
Membran kasar
plasma Ribosom
Nukleus Nukleolus

Jalinan endoplasma
Sitoplasma licin



Dinding sel
Mitokondrion
Membran plasma
Vakuol

Jalinan endoplasma licin
Kloroplas
Nukleus
Sitoplasma Nukleolus
Jalinan endoplasma kasar
Tonoplas
Ribosom
Jasad Golgi

Rajah 2.5 Struktur dan komponen sel haiwan dan tumbuhan





16






T4 Bab 2.indd 16 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel
Ciri dan Fungsi Komponen Sel

Komponen sel Ciri-ciri Fungsi
Nukleus • Berbentuk sfera • Mengawal semua aktiviti sel
• Terdiri daripada membran nukleus, kromosom, nukleoplasma
dan nukleolus
Membran luar
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Membran dalam
Kromatin

Nukleoplasma
Nukleolus Tingkatan Tingkatan
Liang nukleus

Jalinan • Satu siri membran yang saling bersambungan – JE kasar 4
endoplasma • Terdapat dua jenis JE: ▪ Mengangkut protein yang
(JE) – JE kasar disintesis oleh ribosom
▪ Terdapat ribosom pada membrannya ▪ Protein yang dirembes keluar
– JE licin akan dibungkus dan diangkut oleh
▪ Tidak mempunyai ribosom pada membrannya vesikel angkutan ke bahagian lain
dalam sel
– JE licin
▪ Tapak tindak balas metabolisme
seperti sintesis lipid dan
penyahtoksikan dadah dan racun

Jalinan Jalinan
endoplasma endoplasma
licin (JEL) Ribosom kasar (JEK)

Mitokondrion • Berbentuk silinder atau sfera yang terdiri daripada dua • Terlibat dalam penghasilan tenaga
membran iaitu membran dalam dan membran luar
Matriks
Membran
luar
Membran
dalam
Krista
Sitoplasma • Bahagian antara nukleus dan membran plasma • Medium bagi tindak balas biokimia
• Mengandungi bahan organik dan bukan organik dalam sel
• Membekalkan organel dengan bahan
keperluan yang diperoleh daripada
luar sel
Lisosom • Kantung bermembran yang berbentuk sfera • Lisozim menguraikan bahan organik
• Mengandungi enzim hidrolitik, iaitu lisozim kompleks seperti protein, lipid,
polisakarida dan asid nukleik
• Menguraikan struktur dan organel
yang telah rosak
• Terlibat dalam proses pencernaan
dan mekanisme pertahanan sel
Sentriol • Organel yang berbentuk silinder • Membentuk gentian gelendong dalam
• Tidak terdapat dalam sel tumbuhan pembahagian sel








17






T4 Bab 2.indd 17 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Ribosom • Organel yang berbentuk sfera yang terdapat pada membran • Terlibat dalam penghasilan protein
jalinan endoplasma kasar atau bebas di dalam sitoplasma dengan menggunakan maklumat
yang terkandung dalam kromosom
Jasad Golgi • Organel yang Vesikel • Memproses dan mengubah suai
terdiri daripada daripada karbohidrat, protein, fosfolipid dan
JE
membran-membran glikoprotein
berbentuk pipih • Membungkus dan mengangkut
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
bahan-bahan yang telah diubah
suai di dalam vesikel rembesan ke
Vesikel rembesan bahagian sel lain atau ke luar sel
meninggalkan
jasad Golgi
Membran • Komponen utama • Membentuk sempadan yang
plasma membran plasma Glikoprotein mengasingkan kandungan sel
dengan persekitaran luar sel
Tingkatan
Tingkatan
4 ini ialah protein lapisan • Mengawal atur pergerakan bahan ke
Dua
dan fosfolipid
• Separa telap fosfolipid dalam dan ke luar sel
dan bersifat
telap memilih Protein Protein
pembawa liang
Dinding sel • Dibina daripada gentian selulosa, sejenis karbohidrat yang • Memberi bentuk yang tetap
(Sel tumbuhan kuat dan tegar • Menyediakan sokongan mekanikal
sahaja) • Bersifat telap sepenuhnya dan sokongan kepada sel
• Memberi perlindungan kepada sel
Kloroplas • Berbentuk bujur Membran dalam • Menyerap cahaya matahari dan
(Sel tumbuhan • Struktur membran dalam Membran menukarkannya kepada tenaga kimia
sahaja) kloroplas mengandungi luar semasa fotosintesis
pigmen hijau yang
dikenali sebagai
klorofil Stroma Granum
Vakuol • Kantung berisi sap sel, iaitu cecair yang dikelilingi oleh • Sebagai tempat simpanan air, bahan
(Sel tumbuhan membran separa telap yang disebut sebagai tonoplas organik dan mineral dalam sel
sahaja) • Sap sel mengandungi air, gula, garam mineral, pigmen, • Mengekalkan bentuk dan sokongan
bahan buangan, bahan toksik dan hasil sampingan kepada tumbuhan herba supaya tidak
metabolisme layu

Perbandingan antara Sel Haiwan dan Sel Tumbuhan


Bentuk tidak Berbentuk
tetap tetap
Tiada Ada dinding
dinding sel Ada nukleus, sel
sitoplasma,
mitokondrion,
jalinan
Tiada Sel
kloroplas Sel Haiwan endoplasma, Tumbuhan Ada kloroplas
ribosom,
jasad Golgi,
Karbohidrat membran Karbohidrat
disimpan dalam plasma disimpan dalam
bentuk glikogen bentuk kanji
Tiada vakuol, Vakuol
jika ada
bersaiz kecil bersaiz besar

Rajah 2.6 Perbandingan antara sel haiwan dan sel tumbuhan


18






T4 Bab 2.indd 18 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Cuba Ini! 2.1
1. Apakah yang dapat diperhatikan pada sel kulit manusia di bawah mikroskop cahaya?
2. Bagaimanakah vakuol berperanan dalam memastikan kesegahan tumbuhan herba?



2.2 Proses Hidup Organisma Unisel
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.

1. Organisma unisel merupakan organisma ringkas yang terdiri daripada sel tunggal yang dapat berfungsi
sebagai satu hidupan lengkap.
2. Walaupun strukturnya ringkas, organisma ini boleh menjalankan semua proses hidup seperti pergerakan, Tingkatan
pembiakan, pertumbuhan, perkumuhan dan gerak balas.
Tingkatan
3. Amoeba sp. dan Paramecium sp. merupakan contoh organisma unisel. 4

Proses hidup Amoeba sp.
1. Amoeba sp. hidup bebas di kawasan air tawar Ektoplasma
seperti tasik dan kolam. Vakuol Nukleus Pseudopodium
2. Amoeba sp. tidak mempunyai bentuk yang tetap makanan
kerana diselaputi oleh membran plasma. Membran
plasma
3. Sitoplasma Amoeba sp. terbahagi kepada lapisan Endoplasma
luar, iaitu ektoplasma dan lapisan dalam, iaitu Vakuol mengecut
endoplasma. Rajah 2.7 Amoeba sp.

Pembiakan Pergerakan

• Amoeba sp. membiak secara belahan dedua apabila • Amoeba sp. bergerak dengan bantuan pseudopodium
keadaan sesuai dan secara pembentukan spora apabila atau ‘kaki palsu’ yang terbentuk daripada aliran sitoplasma.
keadaan tidak sesuai seperti persekitaran yang kering.
Destinasi




Amoeba sp. Nukleus Sitoplasma Dua sel Pseudopodium Sitoplasma mengalir ke dalam
membesar ke membahagi membahagi baharu dihulurkan ke pseudopodium yang dihulurkan
saiz tertentu terbentuk arah destinasinya bagi mengubah kedudukan
Pertumbuhan dan Respirasi Gerak Balas
• Amoeba sp. membesar dengan mensintesis sitoplasma • Amoeba sp. bergerak ke arah rangsangan yang sesuai
baharu. seperti makanan.
• Pertukaran gas oksigen dan karbon dioksida berlaku • Amoeba sp. bergerak menjauhi rangsangan yang tidak
melalui membran plasma secara resapan. sesuai seperti keadaan berasid dan cahaya yang terang.
Perkumuhan dan Pengosmokawalaturan

• Bahan buangan dikumuhkan secara resapan manakala air yang berlebihan disingkirkan
melalui vakuol mengecut.
1. Air memasuki sel secara osmosis. Vakuol
2. Air meresap ke dalam vakuol mengecut. mengecut
3. Vakuol membesar ke saiz maksimum.
4. Vakuol bergerak ke membran sel.
5. Vakuol mengecut dan menyingkirkan air.




19






T4 Bab 2.indd 19 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Nutrisi
• Amoeba sp. menelan makanan seperti bakteria secara fagositosis.
Pseudopodium Lisosom Makanan tercerna
Vakuol
makanan
Makanan
tidak
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
tercerna
Makanan
Amoeba sp. bergerak ke Pseudopodium melingkungi Vakuol makanan bergabung Nutrien diserap.
arah partikel makanan partikel makanan membentuk dengan lisosom. Makanan Makanan tidak
menggunakan pseudopodium. vakuol makanan. dicernakan oleh enzim lisozim. dicerna disingkirkan.

Tip SPM Proses hidup Paramecium sp.
Vakoul
Vakoul
Tingkatan
Tingkatan
4 Fagositosis merupakan suatu proses yang bukan mengecut Makronukleus makanan
dijalankan oleh Amoeba sp. sahaja tetapi turut
dijalankan oleh sel-sel yang disebut sebagai fagosit
seperti sel darah putih yang terlibat dalam mekanisme
pertahanan badan.
SPM
Mentor SPM Silium Alur makanan Mikronukleus
Rajah di bawah menunjukkan Amoeba sp. Rajah 2.8 Paramecium sp.
1. Paramecium sp. hidup di kawasan air tawar
seperti tasik dan kolam.
Q
2. Paramecium sp. merupakan organisma unisel
Apakah struktur Q? yang berbentuk selipar.
A Nukleus C Pseudopodium 3. Paramecium sp. mempunyai dua nukleus,
B Sitoplasma D Vakuol mengecut
iaitu makronukleus (mengawal aktiviti
Tip Pemeriksa: metabolisme) dan mikronukleus (mengawal
Pseudopodium ialah unjuran sementara daripada aktiviti pembiakan).
permukaan Amoeba sp. untuk pergerakan dan
memakan 4. Keseluruhan permukaan Paramecium sp.
Jawapan: C diliputi silium.



Pembiakan
• Paramecium sp. menjalankan pembiakan aseks dan seks.
• Pembiakan aseks secara belahan dedua dijalankan dalam keadaan sesuai dengan bekalan makanan yang mencukupi.
• Pembiakan seks secara konjugasi berlaku antara dua Paramecium sp. dalam keadaan yang tidak sesuai.

Dua
Paramecium sp.
bertaup



Berlaku
pertukaran
Nukleus Sitoplasma Dua sel baharu bahan genetik
membahagi membahagi terbentuk Lapan sel
anak terbentuk
Pembiakan aseks – belahan dedua Pembiakan seks – konjugasi



20






T4 Bab 2.indd 20 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Pergerakan Nutrisi

• Paramecium sp. bergerak melalui pukulan silium secara • Silium mengarahkan bakteria dan zarah makanan yang lain
beritma. ke dalam alur makanan dan masuk ke dalam sitoplasma
• Tindakan ini membolehkan Paramecium sp. bergerak ke lalu membentuk vakuol makanan.
hadapan secara memusar dan berputar pada paksinya. • Enzim dirembeskan ke dalam vakuol makanan untuk
menghidrolisiskan makanan.
Arah Silia Arah gerakan • Nutrien diserap ke dalam sitoplasma manakala bahan
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
putaran kumuh disingkirkan keluar melalui liang duburnya.



Pengosmokawalaturan Respirasi Tingkatan Tingkatan
• Paramecium sp. menghadapi masalah kemasukan air • Pertukaran gas berlaku di seluruh permukaan Paramecium
secara berlebihan. Masalah ini diatasi dengan mempunyai sp. secara resapan. 4
dua vakuol mengecut. • Oksigen meresap masuk ke dalam Paramecium sp.
• Vakuol-vakuol ini secara bergilir-gilir menyingkirkan air • Karbon dioksida yang berkepekatan tinggi dalam
berlebihan. Paramecium sp. meresap keluar merentasi membran
• Adaptasi ini mengelakkan Paramecium sp. daripada meletus. plasma.

Gerak Balas
• Paramecium sp. mengesan rangsangan luaran melalui silium.
• Paramecium sp. peka terhadap bahan kimia, cahaya, sentuhan dan perubahan suhu.


Cuba Ini! 2.2
L 1. Rajah di sebelah menunjukkan struktur Amoeba sp.
K M (a) Labelkan K, L, M dan N.
(b) Bagaimanakah struktur M memainkan peranan dalam kemandirian
N Amoeba sp.?
(c) Terangkan proses belahan dedua dalam Amoeba sp.



6. Semua sel saling bersandaran antara satu
2.3 Proses Hidup Organisma Multisel sama lain bagi membentuk satu organisma
kompleks.
1. Organisma multisel ialah organisma yang
mempunyai lebih daripada satu sel. Tisu

2. Organisma multisel lebih kompleks 1. Tisu merupakan sekumpulan sel yang
berbanding organisma unisel. Contohnya ialah mempunyai struktur dan fungsi yang sama
kulat, hidra, spirogira, haiwan dan tumbuh- serta menjalankan suatu fungsi yang khusus
tumbuhan. bersama.
3. Setiap jenis sel berbeza dari segi saiz, bentuk, 2. Terdapat empat jenis tisu utama dalam
struktur dan juga fungsi. manusia iaitu:
4. Sel-sel dalam organisma multisel menjalani • Tisu epitelium
proses pembezaan bagi menjadi sel yang • Tisu otot
khusus. • Tisu saraf
5. Dalam proses ini, sel-sel berubah struktur dan • Tisu penghubung
bentuk agar bersesuaian dengan fungsinya.




21






T4 Bab 2.indd 21 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel
Jenis dan Fungsi Tisu Haiwan

Tisu epitelium
• Melapisi permukaan luar atau dalam badan, organ atau rongga dalam badan
• Terdapat dalam pelbagai bentuk bergantung kepada kedudukan dan fungsinya
• Memberi perlindungan daripada jangkitan patogen, kecederaan mekanikal dan penyahidratan
• Disusun secara rapat antara satu sama lain
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Tisu epitelium pada permukaan luar kulit
• Melindungi tisu dan organ di bawah kulit
• Menghalang pendehidratan kulit
• Mengawal atur suhu badan

Tisu epitelium pada permukaan usus
Sel • Membentuk sel-sel goblet
goblet • Merembeskan mukus, jus pencernaan dan penyerapan nutrien
Tingkatan
Tingkatan
4
Silia Tisu epitelium pada permukaan trakea
Sel • Membentuk sel-sel goblet yang bersilia
• Merembes mukus untuk memerangkap debu dan zarah-zarah halus dalam udara
goblet
Tisu epitelium pada tubul ginjal dan kelenjar
• Terlibat dalam penyerapan dan rembesan
• Ada yang mempunyai mikrovili untuk penyerapan


Tisu saraf
• Terdiri daripada sel saraf yang disebut neuron
• Terdapat tiga jenis neuron iaitu neuron deria, neuron motor dan neuron geganti
• Menghantar dan menerima isyarat bioelektrik untuk mengawal dan mengkoordinasi
tindakan badan

Tisu otot
• Sel-sel otot yang disebut sebagai gentian otot membentuk tisu otot.
• Terdapat tiga jenis otot, iaitu otot rangka, otot licin dan otot kardiak.
Otot rangka
• Berpaut pada tulang rangka.
• Pengecutan dan pengenduran menghasilkan pergerakan.
• Terlibat dalam pergerakan terkawal.

Otot kardiak
• Gentian otot yang saling berhubung bagi membentuk dinding jantung
• Mengecut untuk mengepam darah ke seluruh badan.
• Pengecutan adalah secara luar kawal.

Otot licin
• Terdapat pada salur darah, salur pencernaan, salur kencing dan organ dalaman.
• Terlibat dalam tindakan luar kawal seperti tindakan peristalsis di sepanjang salur
alimentari.



Tisu penghubung
Tisu tulang
• Sel-sel tulang yang dikenali sebagai osteoblas terbenam dalam matriks kolagen dan
dikeraskan oleh pengenapan mineral seperti kalsium.
• Terlibat dalam pembentukan rangka badan, melindungi organ dan takungan kalsium.



22






T4 Bab 2.indd 22 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Tisu penghubung longgar
• Terdapat di kulit dan keseluruhan badan
• Berfungsi untuk mengikat sel-sel epitelium dan mengikat organ pada tempatya

Tisu penghubung bergentian
• Gentian kolagen yang tersusun padat dengan serat kolagen yang membentuk tendon
dan ligamen
• Tendon: Menghubungkan otot dengan tulang
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
• Ligamen: Menghubungkan tulang dengan tulang
Tisu adipos
• Sel yang tersusun rapat pada dermis kulit
• Berfungsi untuk menyimpan lemak dan bertindak sebagai penebat Tingkatan Tingkatan

Rawan
• Membentuk tisu yang kuat dan fleksibel serta memberi bentuk kepada organ seperti 4
telinga dan hidung
• Terdapat diantara tulang untuk bertindak sebagai kusyen

Tisu darah
• Terdiri daripada plasma (air, mineral, protein larut) dan komponen sel (sel darah merah,
sel darah putih dan platelet)
• Terlibat dalam pengawalaturan, pengangkutan dan perlindungan



Sel Khusus dalam Tumbuhan
Sel mesofil palisad dan sel mesofil berspan

Sel mesofil palisad
• Berbentuk silinder dan disusun menegak dan padat untuk menyerap cahaya
Sel mesofil palisad secara maksimum.
• Mempunyai banyak kloroplas.
Sel mesofil berspan
Sel mesofil berspan
• Tersusun longgar, banyak ruang udara antaranya.
• Membenarkan pertukaran gas berlaku.


Sel pengawal



Sel • Merupakan sel epidermis permukaan bawah daun yang terubahsuai.
pengawal Stoma • Berbentuk kacang dan wujud secara berpasangan.
• Mempunyai kloroplas.
• Mengawal bukaan stoma.



Sel akar rambut



Tisu
epidermis • Merupakan sel epidermis yang terubahsuai.
• Mempunyai rerambut pada sel untuk meningkatkan jumlah luas permukaan
bagi memaksimumkan penyerapan air dan garam mineral.
Akar
rambut




23






T4 Bab 2.indd 23 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Xilem dan floem
Xilem
• Mempunyai salur xilem dan trakeid yang mengangkut air dan garam
mineral dari akar ke seluruh tumbuhan.
Plat • Salur xilem dan trakeid terdiri daripada sel-sel mati serta berbentuk panjang
tapis dan berterusan.
Floem
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
• Sel berbentuk silinder dan berplat tapis
• Mempunyai tiub tapis yang mengangkut hasil proses fotosintesis dari daun
Xilem Floem ke seluruh tumbuhan
Kepadatan Organel dalam Sel Khusus
1. Kepadatan sesuatu organel di dalam sesuatu sel khusus bergantung kepada fungsi khusus sel tersebut.
Tingkatan
Tingkatan
4 2. Jadual 2.1 menerangkan tentang jenis dan fungsi sel serta organel yang banyak terdapat di dalam sel
tersebut.
Jadual 2.1 Jenis dan fungsi sel serta organel yang banyak terdapat dalam sel
Jenis sel Fungsi Organel
Sel sperma Mensenyawakan ovum
Sel otot Mengecut dan mengendur bagi menghasilkan gerakan Mitokondrion
Sel meristem Terlibat dalam pembahagian sel

Sel mesofil palisad Menyerap cahaya secara maksimum untuk digunakan Kloroplas
Sel mesofil berspan dalam proses fotosintesis
Mensintesis dan merembeskan enzim pencernaan dan
Sel-sel pankreas Jalinan endoplasma kasar, jasad Golgi
hormon.
Sel-sel goblet Menghasilkan mukus yang berfungsi untuk memerangkap Jalinan endoplasma kasar, jasad Golgi
partikel asing.
Menyahtoksikkan bahan-bahan berbahaya daripada darah
Sel-sel hati Jalinan endoplasma licin, jasad Golgi
yang memasuki badan melalui makanan.
3. Fungsi suatu tisu boleh terjejas jika terdapat 8. Penyakit Tay-Sachs merupakan penyakit yang
kekurangan atau ketiadaan organel dalam sel disebabkan oleh ketiadaan sejenis enzim
tertentu ke atas organisma multisel. di dalam lisosom manakala Mitochondrial
4. Contohnya, ketiadaan ribosom menyebabkan dysfunction merujuk kepada kegagalan
sintesis protein tidak berlaku dan menyebabkan mitokondrion menghasilkan tenaga yang
penghasilan enzim, antibodi dan hormon mencukupi bagi memenuhi keperluan badan.
terjejas.
5. Jika mitokondrion gagal berfungsi, tenaga Cuba Ini! 2.3
tidak dapat dihasilkan. 1. Nyatakan tiga jenis tisu otot.
6. Selain itu, proses pencernaan dan pertahanan 2. Nyatakan satu contoh sel tumbuhan yang
badan tidak dapat berfungsi sekiranya mempunyai kepadatan mitokondrion yang tinggi.
ketiadaan lisosom yang mengandungi enzim Wajarkan.
lisozim di dalam sel.
7. Jika berlaku kekurangan kloroplas di dalam
tumbuhan pula, kadar fotosintesis akan
menjadi rendah dan menjejaskan penghasilan
bahan organik.


24






T4 Bab 2.indd 24 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

SPM
2.4 Aras Organisasi Mentor SPM
Rajah di bawah menunjukkan aras berlainan pada
1. Organisasi sel dalam organisma multisel organisasi sel dalam satu organisma multisel.
penting supaya organisma dapat menjalankan Sel ➞ Tisu ➞ P ➞ Sistem ➞ Organisma
proses-proses hidup dan berfungsi sebagai
satu individu. Apakah yang diwakili oleh P?
2. Secara amnya, organisasi sel dalam organisma A Neuron C Perut
D Limpa
B Tendon
multisel adalah seperti berikut:
Tip Pemeriksa:
Tisu
Sel Beberapa jenis tisu yang berlainan bergabung untuk Tingkatan
Sel-sel yang
Sel adalah unit asas mempunyai fungsi membentuk organ. Perut ialah organ.
kehidupan bagi semua yang sama bergabung Jawapan: C
organisma.
Tingkatan
membentuk tisu. 4
Organ Sistem Sistem Organ dan Fungsinya
Tisu-tisu yang Beberapa organ
berlainan bekerjasama bekerjasama untuk 1. Haiwan dan tumbuhan mempunyai pelbagai
untuk menjalankan menjalankan satu sistem untuk melakukan proses hidup
fungsi khusus. fungsi khusus. organisma.
2. Semua sistem perlu bekerjasama dan saling
Organisma
Semua sistem dikoordinasi dan bekerjasama untuk bersandaran antara satu sama lain supaya
kemandirian organisma. organisma multisel dapat berfungsi secara
Rajah 2.9 Urutan organisasi sel dalam organisma multisel keseluruhan.


1 Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
3
4
2
Hidung Mulut
Trakea
Jantung Peparu Esofagus
Hati
Perut Ginjal
Salur Usus Ureter
darah
Pundi
kencing





5 6 Tengkorak 7 Pektoralis 8
major
Kulit Sangkar rusuk Kelenjar
timus
Humerus Biseps
Turus vertebra Triseps Limfa
Lengkungan Nodus
pelvis limfa
Femur Rektus
femoris Salur
limfa






25






T4 Bab 2.indd 25 7/23/21 12:34 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

9 Otak 10 Kelenjar pituitari 11 12
Saraf kranium
Kelenjar tiroid
Saraf tunjang Kelenjar adrenal
Pankreas Ovari
Saraf spina Ovari Testis
(perempuan)
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
Uterus Zakar
Testis (lelaki)
Faraj




Rajah 2.10 Pelbagai sistem dalam manusia
Tingkatan
Tingkatan
4
Sistem Fungsi Organ dan struktur
1. Sistem peredaran Mengangkut nutrien, hasil perkumuhan dan gas Jantung, salur darah
darah respirasi
Membekalkan oksigen ke seluruh badan dan
2. Sistem respirasi Hidung, trakea, peparu
mengeluarkan karbon dioksida dari badan
3. Sistem Menguraikan makanan kepada komponen ringkas
pencernaan supaya dapat diserap oleh sel Mulut, esofagus, hati, perut, usus
4. Sistem Menyingkirkan hasil buangan metabolisme dan Ginjal, ureter, pundi kencing
perkumuhan mengawal tekanan osmosis darah
5. Sistem integumen Menutupi dan melindungi badan daripada Kulit
kecederaan dan jangkitan patogen
6. Sistem rangka Menyokong badan dan membantu pergerakan Tulang, ligamen, tendon
7. Sistem otot Membenarkan pergerakan Otot rangka, otot kardium, otot licin
Melindungi badan daripada serangan patogen dan
8. Sistem limfa mengekalkan keseimbangan bendalir badan Kelenjar timus, limfa, nodus limfa, salur limfa
Menghantar impuls ke seluruh badan bagi
9. Sistem saraf Otak, saraf tunjang, saraf kranium, saraf spina
menyelaras dan mengkoordinasi aktiviti badan
10. Sistem endokrin Merembeskan hormon untuk mengawal dan Kelenjar pituitari, kelenjar tiroid, kelenjar
mengkoordinasi aktiviti badan adrenal, pankreas, ovari, testis
11. Sistem pembiakan Menghasilkan ovum dan mengawal perkembangan Ovari, uterus, faraj
perempuan zigot
12. Sistem pembiakan Menghasilkan sperma untuk mensenyawakan ovum Testis, zakar
lelaki

Sistem Organ dalam Tumbuhan
1. Organ tumbuhan terdiri daripada akar, batang, daun, buah dan bunga.
2. Tumbuhan mempunyai dua sistem utama iaitu sistem akar dan Bunga
sistem pucuk. Daun
3. Sistem akar:
• Terdiri daripada semua akar tumbuhan. Buah
• Akar menyerap air dan garam mineral daripada tanah.
4. Sistem pucuk: Batang Sistem pucuk
• Terdiri daripada daun, batang, pucuk, buah dan bunga. Akar Sistem akar
• Batang dan ranting bertindak sebagai sistem sokongan untuk
menyokong tumbuhan dan daun.
• Bunga membentuk sistem pembiakan untuk tumbuhan berbunga. Rajah 2.11 Sistem dan organ
dalam tumbuhan
26






T4 Bab 2.indd 26 7/23/21 12:35 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel

Cuba Ini! 2.4
1. Nyatakan urutan aras organisasi sel dalam organisma multisel.
2. Nyatakan dua organ yang terlibat dalam sistem respirasi.
3. Apakah sistem yang terlibat dalam menghasilkan hormon untuk menyelaraskan tindak balas dalam badan?
4. Namakan satu organ dalam badan manusia yang terlibat dalam dua sistem yang berbeza. Nyatakan sistem-sistem
tersebut.
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.


Peta Konsep BIOLOGI DAN ORGANISASI SEL Tingkatan Tingkatan
Peta Konsep


4


























Praktis SPM 2


Soalan Objektif 2. Rajah 1 menunjukkan
sejenis tisu.
1. Antara yang berikut, yang P
manakah dipadankan
dengan betul?
Struktur sel Fungsi Rajah 1 Rajah 2
A Mensintesis Apakah organel yang banyak Apakah yang akan berlaku
Ribosom kepada Paramecium sp.
lipid terdapat dalam tisu yang
B Mensintesis ditunjukkan dalam rajah di sekiranya tiada P?
Jasad Golgi A Paramecium sp. akan
tenaga atas? pecah
C Jalinan Mengangkut A Jasad Golgi B. Paramecium sp. akan
endoplasma protein ke B Mitokondrion mengecut
kasar jasad Golgi C Lisosom C Paramecium sp. tidak
D Ribosom
D Jalinan berubah
endoplasma Mengawal 3. Rajah 2 menunjukkan D Paramecium sp. akan
aktiviti sel
licin struktur Paramecium sp. mengembang


27






T4 Bab 2.indd 27 7/23/21 12:35 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel
4. Rajah 3 menunjukkan proses sintesis enzim 5. Rajah 4 menunjukkan satu sistem yang terdapat
dalam sel. di dalam tubuh manusia.
Nukleus
Membran
R plasma

Enzim
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.

Rajah 3
Apakah yang akan berlaku jika tiada struktur R?
A Tenaga tidak dapat dihasilkan Rajah 4
B Enzim tidak dapat disintesiskan Apakah sistem tersebut?
C Enzim tidak dapat diubahsuai A Sistem perkumuhan
D Protein tidak dapat diangkut ke jasad Golgi B Sistem respirasi
Tingkatan
Tingkatan
4 C Sistem pencernaan
D Sistem pembiakan
Soalan Subjektif

Bahagian A
1. (a) Rajah 1 menunjukkan struktur sel tumbuhan. R
(i) Wajarkan mengapa sel dalam Rajah 1 ialah sel tumbuhan. Q
[1 markah]
(ii) Namakan struktur sel P, Q dan R. [3 markah] P
(iii) Terangkan fungsi P bagi mengekalkan bentuk sel. [2 markah]
Rajah 1
2. (a) Rajah 2.1 menunjukkan Amoeba sp. yang dijumpai dalam sebuah kolam air tawar.


Vakuol
mengecut Pseudopodium
Nukleus


Rajah 2.1
(i) Wajarkan mengapa Amoeba sp. dikategorikan sebagai organisma unisel. [1 markah]
(ii) Terangkan peranan vakuol mengecut dalam mengawal keseimbangan air dalam Amoeba sp.
tersebut. [2 markah]
(b) Rajah 2.2 menunjukkan sebahagian daripada proses Amoeba sp. mendapatkan nutrien.


Bakteria



Vakuol Makanan
makanan tercerna
Makanan
tidak tercerna
Rajah 2.2
Berdasarkan Rajah 2.2, terangkan proses yang berlaku. [3 markah]


28






T4 Bab 2.indd 28 7/23/21 12:35 PM

Biologi SPM Bab 2 Biologi dan Organisasi Sel
3. Rajah 3 menunjukkan contoh aras organisasi sel.










Struktur sel Sel Organ Sistem
Rajah 3
(a) (i) Berdasarkan Rajah 3, namakan sistem dan fungsi sistem tersebut. [2 markah]
(ii) Terangkan satu ciri penyesuaian sel dalam Rajah 3 untuk menjalankan fungsinya dengan cekap. Tingkatan
[1 markah]
(b) Terangkan apa yang akan berlaku kepada sel dalam Rajah 3 jika ketiadaan mitokondrion. [2 markah] 4
Tingkatan
(c) Terangkan keperluan pengkhususan sel dalam organisma multisel. [3 markah]

Bahagian B
4. (a) (i) Rajah 4 menunjukkan struktur sel K, L dan M yang terdapat dalam sel haiwan.









Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
M
K
L
Rajah 4
Jelaskan kepentingan setiap struktur sel tersebut. [6 markah]
(ii) Nyatakan dua jenis sel tumbuhan dan fungsinya bagi meningkatkan kadar proses fotosintesis.
[4 markah]
(b) Berikut merupakan maklumat mengenai Paramecium sp.
Paramecium sp. merupakan organisma yang hidup di dalam persekitaran air tawar. Organisma unisel
ini berbentuk leper, bujur dan diliputi membran plasma yang bersilia.

Berdasarkan maklumat yang diberi, bincangkan proses hidup Paramecium sp. berikut:
• Nutrisi
• Pengosmokawalaturan
• Pembiakan aseks yang dijalankan [10 markah]




















29






T4 Bab 2.indd 29 7/23/21 12:35 PM

JAWAPAN




data yang dikumpul, menilai data Dalam bidang perubatan, vaksin
TINGKATAN 4 serta mengenal pasti tindakan susulan diberikan sebagai langkah awal
yang perlu dijalankan. Ia juga dapat pencegahan penyakit. Kehadiran
Bab menghuraikan sesuatu fenomena. enzim-enzim tertentu dalam detergen
Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
membuatkan cucian pakaian menjadi
1 Pengenalan kepada Biologi lebih bersih. Teknologi makanan
dan Peraturan Makmal Praktis SPM 1
Soalan Objektif dapat mempelbagaikan rasa dan
meningkatkan nutrien sesuatu
1. D 2. D 3. A 4. D 5. D
Cuba Ini! 1.1 makanan. Kaedah pengawetan
S1 3 bidang kajian biologi: 6. A 7. A 8. B 9. C 10. D makanan memastikan makanan
• Zoologi – Kajian mengenai haiwan Soalan Subjektif dapat disimpan dalam jangka Tingkatan
• Sitologi – Kajian mengenai sel yang Bahagian A panjang. Dalam bidang perubatan,
merangkumi struktur, komposisi sel 1. (a) Bagaimanakah kesan aktiviti cergas sel stem digunakan sebagai rawatan
dan interaksi sel dengan sel lain mempengaruhi kadar kiraan nadi? pemulihan dalaman.
Tingkatan
• Anatomi – Kajian mengenai struktur (b) Semakin cergas aktiviti yang (c) Peralatan perlindungan diri: kot 4
dan bentuk tubuh badan dijalankan, semakin tinggi kadar makmal, sarung tangan, kasut
S2 5 produk bioteknologi yang terdapat di kiraan nadi. bertutup, penutup muka dan kaca
rumah: sabun pencuci pakaian, yogurt, (c) mata keselamatan. Peralatan ini
kosmetik, plastik dan fabrik digunakan untuk mengelakkan
150 daripada terkena percikan darah atau
Cuba Ini! 1.2 bahan biologi pembedahan dilakukan.
S1 Tiga peralatan perlindungan diri serta (d) Mengenal pasti masalah, membuat
fungsinya hipotesis, merancang penyiasatan,
• Kot makmal – Melindungi pakaian 100 mengenal pasti dan mengawal
daripada tumpahan bahan kimia pemboleh ubah, menjalankan
• Sarung tangan – Melindungi tangan eksperimen, mengumpulkan data,
daripada haba dan tindakan bahan menganalisis data, mentafsir data,
kimia 50 membuat kesimpulan dan menulis
• Topeng muka – Menapis zarah- laporan.
zarah melebihi 5 mikrometer seperti
bakteria, spora, kulat dan zat- Bab
zat pepejal dan cecair daripada 0
memasuki sistem respirasi Husna Zulfati Sarah 2 Biologi dan Organisasi Sel
S2 Bahan yang boleh dibuang ke dalam
sinki: 100 ml air suling, 0.1 M natrium Berehat Berjalan Berjoging
hidroksida (d) Semakin cergas aktiviti yang Cuba Ini! 2.1
Bahan yang tidak boleh dibuang ke dijalankan, semakin meningkat kadar S1 Nukleus, sitoplasma dan membran plasma.
dalam sinki: Asid sulfurik pekat, batang kiraan nadi. Hal ini menunjukkan S2 Kehadiran air di dalam vakuol
mancis lebih banyak oksigen dipam keluar menghasilkan tekanan segah kepada
dari jantung ke seluruh bahagian tumbuhan herba. Tekanan segah
Cuba Ini! 1.3 badan untuk penghasilan tenaga penting kepada tumbuhan herba bagi
S1 Paksi menegak: Pemboleh ubah yang lebih banyak. mengekalkan bentuk dan sokongan agar
bergerak balas (e) Degupan jantung tumbuhan tidak layu.
Paksi mendatar: Pemboleh ubah
dimanipulasi Bahagian B Cuba Ini! 2.2
S2 Pandangan dorsal seekor ikan 2. (a) (i) Ekologi ialah bidang kajian 1. (a) K: Vakuol makanan
saintifik mengenai taburan L: Nukleus
organisma, interaksi antara M: Pseudopodium
organisma, dan interaksi antara N: Membran plasma
organisma dan persekitaran. (b) Struktur M terlibat dalam pergerakan
(ii) Nanoteknologi ialah bidang dan memerangkap makanan.
S3 Histogram. Ia menunjukkan taburan penyelidikan dan inovasi yang Struktur M dihulurkan ke arah
kekerapan bagi data dalam nilai julat. menumpukan kepada reka destinasi. Sitoplasma mengalir ke
Paksi x menunjukkan julat markah bentuk, sintesis, pencirian dan dalam struktur M yang dihulurkan
manakala paksi y menunjukkan penggunaan bahan dan peranti bagi mengubah kedudukan.
kekerapan murid. pada skala nano. Struktur M memerangkap makanan
(iii) Keratan membujur merupakan seterusnya membentuk vakuol
Cuba Ini! 1.4 keratan seksyen terpanjang makanan.
S1 Tiga perkara dalam langkah merancang dalam satah menegak haiwan, (c) Nukleus Amoeba sp. yang matang
eksperimen: Mengumpul maklumat, tumbuhan, organ atau tisu. membahagi dan mencerut di tengah.
memilih radas dan bahan; dan (b) Dalam bidang penternakan dan Sitoplasma membahagi kepada
merancang prosedur yang akan pertanian, kejuruteraan genetik dua bahagian apabila nukleus telah
dijalankan. dapat menghasilkan organisma lengkap membahagi. Akhirnya dua
S2 Laporan disediakan adalah untuk yang lebih berkualiti tinggi. sel yang baharu terbentuk.
menyusun kaedah penyiasatan yang Contohnya penghasilan tomato
telah dijalankan. Ia dapat merekod yang lebih tahan lama, tidak Cuba Ini! 2.3
keputusan penyiasatan, menganalisis mudah lembik dan kekal segar. S1 Sel otot licin, sel otot kardiak dan sel
otot rangka.
503






Jawapan.indd 503 7/23/21 12:31 PM

Biologi SPM Jawapan
S2 Sel meristem yang terdapat di hujung protein, fosfolipid dan jenis protein yang terbenam separa atau
pucuk dan hujung akar memerlukan glikoprotein. Sebagai contoh, sepenuhnya dalam membran. Keadaan ini
tenaga yang banyak bagi memastikan K dapat mengubahsuai protein digambarkan sebagai satu corak mozek.
pembahagian sel secara aktif dapat kepada enzim. L ialah jalinan Komponen membran plasma sentiasa
dijalankan untuk tumbesaran tumbuhan. endoplasma kasar. L berfungsi bergerak bebas dan berubah-ubah
untuk mengangkut protein yang kedudukan. Ini menyebabkan membran
Cuba Ini! 2.4 disintesis oleh ribosom yang plasma mempunyai sifat bendalir.
S1 Sel → Tisu → Organ → Sistem → terdapat pada permukaannya,
Organisma dan membungkus protein ke Cuba Ini! 3.2
S2 Hidung dan peparu dalam vesikel untuk diangkut S1 Osmosis ialah proses pergerakan
3. (a) (i) Sistem pembiakan lelaki. Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved.
S3 Hormon endokrin ke bahagian lain sel. M ialah molekul air dari larutan berkepekatan
S4 Pankreas. Sistem pencernaan dan nukleus. Nukleus mengandungi zat terlarut rendah (kepekatan molekul
sistem endokrin kromosom yang membawa air tinggi) ke larutan berkepekatan zat
maklumat genetik. Maklumat ini terlarut tinggi (kepekatan molekul air
akan menentukan ciri-ciri anak. rendah) merentas membran separa
Praktis SPM 2 Nukleus juga mengawal segala telap sehingga keseimbangan tercapai.
Soalan Objektif aktiviti sel. S2 (a) Asid nukleik – resapan berbantu
1. C 2. B 3. A 4. C 5. C (ii) 1. Sel mesofil palisad (b) Ion sodium – pengangkutan aktif
mengandungi banyak (c) Gliserol – resapan ringkas
Tingkatan
Tingkatan
4 Soalan Subjektif kloroplas dan tersusun padat S3 (a) Pergerakan molekul bagi
pengangkutan pasif tidak
bagi memastikan penyerapan
Bahagian A
1. (a) (i) Sel mempunyai dinding sel / cahaya matahari adalah memerlukan tenaga manakala
pengangkutan aktif memerlukan
maksimum.
kloroplas / vakuol bersaiz besar
(ii) P: Dinding sel 2. Sel rambut akar merupakan sel tenaga.
Q: Kloroplas yang mempunyai jumlah luas (b) Pergerakan molekul bagi
permukaan yang tinggi bagi
pengangkutan pasif adalah
R: Mitokondrion membenarkan penyerapan air
(iii) P terdiri daripada gentian secara maksimum. mengikut kecerunan kepekatan
manakala pengangkutan aktif
selulosa yang bersifat tegar / (b) Nutrisi melawan kecerunan kepekatan.
kuat. Ia dapat memberi sokongan
kepada sel dan menghalang sel Gerakan silium mengarahkan zarah S4 Pergerakan ion kalium secara
pengangkutan aktif:
makanan ke dalam alur makanan.
daripada berubah bentuk. Makanan diletakkan ke dalam vakuol
2. (a) (i) Amoeba sp. merupakan makanan untuk dicernakan. Enzim • Ion kalium bergerak melawan
kecerunan kepekatan bagi merentasi
organisma satu sel yang dapat dirembes ke dalam vakuol makanan. membran plasma dengan kehadiran
berfungsi sebagai satu hidupan
lengkap. Nutrien diserap ke dalam sitoplasma tenaga, ATP menerusi protein
(ii) Air meresap masuk ke dalam manakala bahan kumuh disingkir pembawa.
keluar melalui liang duburnya.
vakuol mengecut. Vakuol • Ion kalium melekat pada tapak aktif
protein pembawa.
mengecut membesar sehingga Pengosmokawalaturan • Kehadiran molekul fosfat hasil
mencapai saiz maksimum Paramecium sp. mempunyai
dan bergerak ke membran vakuol mengecut bagi mengawal penguraian ATP, menyebabkan
protein pembawa mengubah
plasma. Vakuol mengecut jumlah air berlebihan yang masuk
dan menyingkirkan air keluar. ke dalamnya. Sekiranya vakuol bentuknya dan membenarkan ion
kalium merentasi membran plasma.
Amoeba sp. tidak meletus. mengecut telah dipenuhi air, vakuol
(b) Lisosom mengandungi lisozim mengecut bergerak ke membran • Protein pembawa kembali ke bentuk
bergabung dengan vakuol plasma dan menyingkirkan air asalnya.
makanan / fagosom. Lisozim berlebihan. Pengosmokawalaturan Cuba Ini! 3.3
dibebaskan masuk ke dalam dapat mengelakkan Paramecium sp. S1 (a) Darah
vakoul makanan dan mencernakan daripada meletus.
bakteria. Makanan tercerna diserap Pembiakan aseks (b) Larutan garam pekat adalah
hipertonik terhadap sel darah
Amoeba sp. manakala makan tidak

Penerbitan menyebabkan sel darah merah tidak
Paramecium sp. menjalankan
merah. Molekul air meresap keluar
tercerna disingkirkan.
pembiakan aseks secara belahan
dari sel darah merah secara
osmosis. Sel mengecut. Sel
Fungsi: Menghasilkan sperma
dua bahagian yang sama, masing-
mengalami krenasi.
untuk mensenyawakan ovum.
masing menjadi sel Paramecium sp.
(ii) Mempunyai ekor untuk dedua. Satu sel membahagi kepada (c) Sel haiwan tidak mempunyai
yang berasingan.
dinding sel. Ketiadaan dinding sel
berenang ke arah ovum.
(b) Sel tidak dapat berenang ke Bab dapat mengekalkan bentuknya.
arah ovum kerana tiada tenaga.
Pergerakan Bahan
Persenyawaan tidak berlaku.
mengalami krenasi:
Merentasi Membran Plasma
(c) Organisma multisel terdiri daripada 3 Cuba Ini! 3.1 Keadaan sel darah merah yang
banyak sel. Ia memerlukan sel-sel
yang khusus untuk menjalankan
fungsi-fungsi tertentu. Organisma
multisel memerlukan sistem yang
S2 • Komponen utama membran plasma
khusus untuk memenuhi keperluan S1 Protein liang dan protein pembawa
ialah protein dan fosfolipid manakala
badan. dinding sel terdiri daripada selulosa.
Bahagian B • Membran plasma bersifat separa S2 Pengangkutan ion mineral ke
dalam akar rumput berlaku secara
4. (a) (i) K ialah jasad Golgi. K berfungsi telap manakala dinding sel bersifat pengangkutan aktif. Apabila proses
sebagai pusat memproses, telap sepenuhnya. respirasi sel terhenti, tiada tenaga dapat
membungkus dan mengangkut S3 Membran plasma terdiri daripada dihasilkan menyebabkan pengangkutan
bahan seperti karbohidrat, dwilapisan fosfolipid dengan pelbagai ion mineral ke dalam akar tidak berlaku.
504
Jawapan.indd 504 7/23/21 12:31 PM

Extent : 544pg (23.46 mm) = 1.8mm (40pg70gsm) + 20.16 mm (504pg 60gsm) + 1.5mm Format 190mm X 260mm Extent : 544pg (23.46 mm) = 1.8mm (40pg70gsm) + 20.16 mm (504pg 60gsm) + 1.5mm Status CRC Date 9/11
Fomula:
40 pg (70gsm) = 40 pgs X 0.09 ÷2 = 1.8 mm PELANGI BESTSELLER
504 pg (60gsm) = 504 pgs X 0.08 ÷2 = 20.16 mm CC038142




SPM



TINGKATAN FOCUS
4∙5
BIOLOGI KSSM SPM


BIOLOGI



FOCUS SPM KSSM Tingkatan 4 • 5 – siri teks
REVISI
REVISI rujukan yang lengkap dan padat dengan ciri-ciri
REVISI
üInfografik üNota Komprehensif istimewa untuk meningkatkan pembelajaran
üPeta Konsep üAktiviti & Eksperimen murid secara menyeluruh. SPM
üTip SPM Siri ini merangkumi Kurikulum Standard
Sekolah Menengah (KSSM) yang baharu serta
mengintegrasikan keperluan Sijil Pelajaran TINGKATAN
PENGUKUHAN & Malaysia (SPM). Pastinya satu sumber yang
PENGUKUHAN &
AKSIRAN
PENTAKSIRAN hebat bagi setiap murid! BIOLOGI 4∙5
PENT
üPraktis SPM üKertas Model SPM REVISI
üJawapan Lengkap
üCuba Ini! Penerbitan Pelangi Sdn Bhd. All Rights Reserved. KSSM
PENGUKUHAN
CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA PENTAKSIRAN
üContoh üKod QR EKSTRA
üMentor SPM üTip Ingat


JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
• Bahasa Melayu • Matematik • Mathematics TINGKATAN 4•
• Karangan • Matematik Tambahan • Additional Mathematics
• English • Sains • Science
• Bahasa Cina • Biologi • Biology
Beli eBook • Sejarah • Fizik • Physics 5
di sini! • Pendidikan Islam • Kimia • Chemistry
• Pendidikan Seni Visual • Prinsip Perakaunan
KSSM










W.M: RM38.95 / E.M: RM39.95
W.M: RM??.?? / E.M: RM??.??
Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
CC038142
ISBN: 978-967-2720-23-2 Sudani Sudin (Penulis Buku Teks)
Rodiah Abd Wahid (Penulis Buku Teks) FORMAT PENTAKSIRAN
Noor Haniyatie Ibrahim (Penulis Buku Teks) BAHARU SPM
PELANGI Tan Moi Ho mulai 2021