PRAKTIS HEBAT SEJ TG2

1 Kerajaan Alam Melayu 1




2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan 7
Alam Melayu



3 Sosiobudaya Masyarakat Kerajaan Alam Melayu 13




4 Agama, Kepercayaan dan Keunikan Warisan Masyarakat Kerajaan 20
Alam Melayu




5 Kesultanan Melayu Melaka 27




6 Kesultanan Johor Riau 33




7 Kesultanan Melayu Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor 39





8 Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis 45




9 Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri Sembilan dan Perlis 51




10 Sarawak dan Sabah 58





Panduan Tugasan 64

Pentaksiran Akhir Tahun 65

Jawapan J1– J24








00 IFC.indd 1 20/04/2020 8:18 AM

Prakt is PT Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi
2
3


Masyarakat Kerajaan Alam Melayu




A

Pilih jawapan yang paling tepat.

1. Apakah bukti sistem pemerintahan beraja dalam 6. Apakah faktor kemajuan perdagangan di Alam
BUKU kerajaan Champa? BUKU Melayu? TP2
TEKS TEKS
m.s. 26 m.s. 30
A Raja mempunyai unsur kesaktian A Bahasa yang serumpun
B Raja Champa diiktiraf sebagai pemerintah B Kemudahan pelabuhan
yang suci serta dikaitkan dengan Dewa C Kekayaan hasil hutan
Siva D Kedudukan berhampiran sungai
C Menggunakan gelaran Dewaraja
D Menggunakan gelaran Maharaja 7. Antara berikut, padanan yang manakah
BUKU berkaitan pelabuhan kerajaan Alam Melayu?
TEKS
m.s. 30
2. Antara berikut, yang manakah gelaran yang I Srivijaya ➝ Palembang
BUKU digunakan oleh raja-raja Funan? TP1 II Majapahit ➝ Surabaya
TEKS
m.s. 26
I Rajadhiraja III Angkor ➝ Oc Eo
II Sri Maharaja IV Funan ➝ Sungai Mas
III Raja di Gunung A I dan II C II dan III
IV Kurung Bnam B I dan IV D III dan IV
A I dan II C II dan III
B I dan IV D III dan IV 8. Masyarakat kerajaan Alam Melayu mahir
BUKU membuat kapal dan menguasai ilmu pelayaran
3. Pentadbiran wilayah kerajaan Srivijaya m.s. 31 sehingga mampu belayar ke Afrika.
TEKS
BUKU terbahagi kepada dua, iaitu Kedatuan dan
TEKS
m.s. 26 Apakah nilai yang boleh kita contohi?
Pradatuan.
Siapakah pentadbir wilayah Kedatuan? TP1 A Berani C Tabah Menilai
A Datu yang merupakan orang luar B Kreatif D Kegigihan
B Datu yang berketurunan raja
C Datu yang merupakan rakyat biasa
D Datu yang bukan berketurunan raja 9. Gamat digunakan dalam bidang perubatan dan
BUKU . TP1
TEKS
4. Apakah peranan raja dalam kerajaan Gangga m.s. 32 A kesihatan
BUKU Nagara? TP2 B makanan
TEKS
m.s. 27
A Sebagai Buddha di Bumi C minyak wangi
B Memungut cukai D barang perhiasan
C Menyebarkan agama
D Bertanggungjawab dalam hal ehwal 10. Antara berikut, yang manakah kegiatan
keselamatan BUKU perlombongan dalam masyarakat kerajaan
TEKS
m.s. 33
Alam Melayu?
5. Mengapakah baray sangat penting terhadap I Bijih timah
BUKU kerajaan Angkor? TP4 II Bijih besi
TEKS
m.s. 28 A Mempercepat pengangkutan III Emas
KLON
2019 B Meningkatkan hasil pertanian IV Arang batu
C Memperkukuh pertahanan A I dan II C II dan III
D Memajukan aktiviti perdagangan B I dan IV D III dan IV


7 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





Praktis 02 7 20/04/2020 8:21 AM

Sejarah Ting. 2 Praktis 2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam Melayu

B


1. Rajah berikut berkaitan dengan sistem beraja yang diamalkan oleh kerajaan Alam Melayu.
BUKU Subtopik 2.1
TEKS
m.s.
26 – 27
Sistem Beraja




Pemerintahan pusat Pemerintahan wilayah


(a) Apakah gelaran yang digunakan oleh raja Funan? TP1








[2 markah]


(b) Jelaskan sistem pemerintahan beraja dalam kerajaan Angkor. TP2















[4 markah]


(c) Institusi beraja di negara kita perlu dikekalkan.
Jelaskan pernyataan tersebut. Menganalisis

















[4 markah]

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 8





Praktis 02 8 20/04/2020 8:21 AM

Sejarah Ting. 2 Praktis 2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam Melayu
2. Gambar berikut menunjukkan hasil pertanian masyarakat kerajaan Alam Melayu.
BUKU Subtopik 2.2
TEKS
m.s.
28









(a) Jelaskan kegiatan pertanian kerajaan Alam Melayu. TP2














[3 markah]

(b) Mengapakah kegiatan pertanian kerajaan Angkor berkembang maju? TP4














[3 markah]

(c) Pada pendapat anda, apakah kepentingan pertanian kepada negara kita pada masa kini?
Menganalisis
















[4 markah]



9 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





Praktis 02 9 20/04/2020 8:21 AM

Sejarah Ting. 2 Praktis 2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam Melayu
3. Maklumat berikut berkaitan dengan kegiatan ekonomi masyarakat kerajaan Alam Melayu.
BUKU Subtopik 2.2
TEKS
m.s.
32
Masyarakat kerajaan Alam Melayu bukan sahaja menjalankan aktiviti
pertanian, perdagangan dan perlombongan, bahkan mereka turut
menjalankan aktiviti mengutip hasil hutan dan laut

(a) Nyatakan hasil hutan dan hasil laut masyarakat kerajaan Alam Melayu yang mendapat
permintaan tinggi daripada pedagang asing. TP1














[3 markah]


(b) Apakah kegunaan hasil hutan dan hasil laut tersebut? TP2














[3 markah]


(c) Hasil hutan dan hasil laut di negara kita perlu dikomersialkan.
Apakah langkah-langkah untuk mengkomersialkan hasil tersebut? Menilai



















[4 markah]



© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 10





Praktis 02 10 20/04/2020 8:21 AM

Sejarah Ting. 2 Praktis 2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam Melayu

C


1. Sistem pemerintahan yang teratur dan tersusun merupakan tonggak kemajuan sesebuah kerajaan.
BUKU Subtopik 2.1
TEKS
m.s.
26
(a) Jelaskan sistem pemerintahan dalam kerajaan Alam Melayu berikut: TP2
(i) Kerajaan Srivijaya [3 markah]
(ii) Kerajaan Champa [3 markah]

(b) Raja-raja dalam kerajaan Alam Melayu menggunakan pelbagai gelaran.
Bincangkan pernyataan tersebut. TP3 [6 markah]

(c) Sistem pemerintahan beraja di negara kita semakin dicabar oleh sesetengah pihak.
Jelaskan pernyataan tersebut. Menganalisis [8 markah]



2. Senarai berikut merupakan barang dagangan kerajaan Alam Melayu. Subtopik 2.2
BUKU
TEKS
m.s.
• Damar
30 – 31
• Rempah
• Kayu cendana
• Bijih timah


(a) Jelaskan faktor-faktor kemajuan aktiviti perdagangan kerajaan Alam Melayu. TP2
[6 markah]

(b) Kerajaan Alam Melayu menjadi tumpuan para pedagang luar.
Buktikan pernyataan tersebut. TP4 [6 markah]

(c) Pada pendapat anda, apakah iktibar yang diperoleh daripada kegiatan perdagangan kerajaan
Alam Melayu kepada negara kita pada masa ini? TP5 Menilai [8 markah]




3. Kerajaan Alam Melayu turut menjalankan kegiatan perlombongan dan pembuatan. Subtopik 2.2
BUKU
TEKS
m.s. (a) Jelaskan kegiatan perlombongan dan pembuatan masyarakat kerajaan Alam Melayu. TP2
33
[6 markah]
(b) Masyarakat kerajaan Alam Melayu merupakan masyarakat yang kreatif dan inovatif.
Buktikan pernyataan tersebut. TP4 [6 markah]

(c) Jelaskan kesan peningkatan teknologi kepada kegiatan pembuatan di negara kita.
Menilai [8 markah]






11 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





Praktis 02 11 20/04/2020 8:21 AM

Sejarah Ting. 2 Praktis 2 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam Melayu


KBAT


Gambar berikut menunjukkan garam hasil pembuatan masyarakat kerajaan Alam Melayu.




















(a) Namakan kerajaan Alam Melayu yang mengusahakan pembuatan garam.













(b) Apakah nilai yang boleh dicontohi daripada penciptaan garam kepada masyarakat pada hari
ini? Menilai













(c) Nyatakan kegiatan pembuatan kerajaan Alam Melayu yang masih digunakan sehingga hari ini?
















© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 12





Praktis 02 12 20/04/2020 8:21 AM

3. (a) F1 Empayar Byzantine
Prakt is PT 3 F2 Kerajaan Chola
1
F3 Dinasti Tang

Kerajaan Alam Melayu
F4 Kerajaan Abbasiyah
[Mak. 3m]
(b) F1 Hubungan perdagangan
A F2 Hubungan keagamaan
F3 Hubungan diplomatik
1. C 2. C 3. A 4. A 5. A (c) F1 Memajukan ekonomi.
6. C 7. D 8. B 9. A 10. A F2 Mengeratkan hubungan.
F3 Jaminan keselamatan.
B F4 Menjaga keamanan kerajaan.
(Mana-mana jawapan yang munasabah)
1. (a) F1 Vyadhapura
F2 Kota Trowulan
F3 Palembang C
(b) F1 Lembah Sungai Mekong
F2 Lembah Sungai Brantas, Jawa Timur 1. (a) (i) F1 Profesor Emeritus Dato’ Dr. Asmah Haji
F3 Lembah Sungai Musi, Sumatera Omar
(c) F1 Mempunyai tanah yang subur. H1a Bahasa serumpun di Alam Melayu
F2 Sumber bekalan air. mempunyai perkaitan dengan bahasa
F3 Sumber makanan. etnik peribumi.
F4 Sesuai untuk aktiviti ekonomi seperti H1b Dikenal pasti melalui kata-kata tertentu.
pertanian. H1c Terdapat pertalian kekeluargaan
F5 Kemudahan pengangkutan dan bahasa-bahasa serumpun dengan
perhubungan. bahasa Melayu.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F2 Sutan Takdir Alisjahbana
[Mak. 4m] H2a Bahasa Melayu telah digunakan secara
meluas di Alam Melayu sejak awal
2. (a) F1 Pemerintahan Masihi lagi.
F2 Ekonomi/ perdagangan H2b Sikap orang Melayu yang gemar belayar
F3 Agama mengembangkan bahasa Melayu ke
F4 Kemunculan pelabuhan Alam Melayu.
[Mak. 3m] H2c Bahasa Melayu mudah diterima di Alam
(b) F1 Menakluk Sumatera/ selatan Myanmar/ Melayu kerana sifatnya yang sederhana
Tanah Melayu/ Segenting Kra. dan mudah dipelajari.
F2 Menguasai jalan laut antarabangsa/ Selat [Mak. 3m]
Melaka/ Selat Sunda. (ii) F1 Menurut Dato’ A. Aziz Deraman, budaya
F3 Menjadi kuasa perdagangan utama di Alam di Alam Melayu telah berkembang
Melayu. maju dengan munculnya beberapa
F4 Menjadi pusat pengajian agama Buddha. kepandaian tertentu dalam bidang
[Mak. 3m] kesenian.
(c) F1 Bijaksana F2 Antaranya termasuklah pembuatan
F2 Cinta akan negara gangsa dan seni mempertahankan diri.
F3 Bertanggungjawab F3 Nilai-nilai serumpum wujud dalam
F4 Adil masyarakat Alam Melayu terutama
F5 Berpandangan jauh gotong-royong.
F6 Berwawasan F4 Dalam seni persembahan, muncul
F7 Bersikap terbuka wayang kulit di Kelantan dan Pulau
(Mana-mana jawapan yang munasabah) Jawa.
[Mak. 4m] [Mak. 3m]




J1 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 1 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(b) F1 Profesor Emeritus Dato’ Dr. Nik Hassan F6 Raja terakhir Funan ialah Rudravarman.
Shuhaimi Nik Abdul Rahman F7 Serangan Raja Chenla yang terletak di utara
H1a Ahli akeologi. Funan telah menyebabkan kemerosotan
H1b Alam Melayu meliputi kawasan dari kerajaan Funan.
Madagaskar ke Tanah Melayu, Papua New [Mak. 6m]
Guinea, Australia, New Zealand, Kepulauan (b) F1 Raden Vijaya mengasaskan kerajaan
Pasifik dan sampai ke Taiwan. Majapahit pada tahun 1294.
F2 Abdul Hadi Haji Hassan H1a Dengan bantuan tentera Mongol dalam
H2a Ahli akademik. perebutan kuasa di Jawa.
H2b Alam Melayu merupakan suatu lingkungan H1b Pusat kerajaan ini adalah di Kota Trowulan.
geografi yang luas. F2 Kemasyhuran Majapahit bermula dengan
H2c Meliputi Kepulauan Melayu hingga selatan pelantikan Patih Gajah Mada.
Thailand. H2a Sebagai Perdana Menteri oleh Tribuana
F3 Profesor Emeritus Tan Sri Dato’ Pendeta Tunggadewi.
(Dr.) Ismail Hussein H2b Beliau berjaya mengembalikan keamanan
H3a Merupakan ahli bahasa dan budayawan. dan keselamatan kerajaan Majapahit.
H3b Dunia Melayu meliputi selatan Vietnam, H2c Beliau mula meluaskan tanah
selatan Myanmar, Kemboja, Segenting Kra, jajahannya ke Timur Pulau Jawa/
Malaysia, Indonesia, Brunei dan Filipina. pesisir pantai timur Sumatera/ pesisir
F4 Alfred Russel Wallace selatan dan barat Pulau Borneo.
H4a Sarjana Barat. H2d Menjadikan Majapahit sebagai pusat
H4b Kepulauan Melayu meliputi Tanah Melayu perdagangan pada abad ke-14.
hingga Tenasserim dan Kepulauan Nicobar, H2e Kematian Patih Gajah Mada dan serangan
Filipina dan Kepulauan Solomon hingga kerajaan Demak telah menyebabkan
Papua New Guinea. kerajaan Majapahit menjadi lemah.
F5 Profesor Dr. Ding Choo Ming [Mak. 6m]
H5a Pengkaji manuskrip Melayu. (c) F1 Melicinkan pentadbiran negara.
H5b Dunia Melayu merupakan sebuah kawasan F2 Memajukan negara dalam pelbagai bidang.
yang luas meliputi Malaysia, Indonesia, F3 Menjaga keamanan dan keharmonian
Brunei, Singapura, selatan Thailand dan negara.
Filipina. F4 Mengekalkan kestabilan politik negara.
[Mak. 6m] F5 Meningkatkan imej negara.
(c) F1 Melahirkan rasa bangga akan kegemilangan F6 Menjalinkan hubungan baik dengan negara
negara. luar.
F2 Melahirkan rasa cinta akan negara. F7 Meningkatkan kemahiran/ ilmu pengetahuan
F3 Memupuk semangat ingin memajukan dalam pelbagai bidang.
negara. F8 Mengukuhkan pertahanan negara.
F4 Mengekalkan kegemilangan negara. F9 Meningkatkan ekonomi negara.
F5 Menyemai sikap keterbukaan dalam F10 Membawa kemakmuran kepada negara.
kalangan masyarakat. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F6 Menjalinkan hubungan baik dengan negara [Mak. 8m]
luar.
F7 Berusaha mempertahankan budaya dan 3. (a) Agama Hindu
bahasa. F1 Peranan pedagang.
F8 Memupuk kesedaran bahawa kita serumpun F2 Peranan tentera.
di Alam Melayu. F3 Peranan golongan Brahmin.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) Agama Buddha
2. (a) F1 Masyhur semasa pemerintahan Fan Shih- F4 Peranan Asoka.
man. F5 Menghantar sami-sami Buddha ke Alam
F2 Beliau telah meluaskan empayar Funan ke Melayu.
Sungai Mekong hingga Teluk Camranh di Agama Islam
sebelah timur. F6 Peranan pedagang.
F3 Beliau menguasai Selatan Myanmar dan F7 Peranan pemerintah.
Segenting Kra. F8 Peranan pendakwah.
F4 Membolehkan Funan menguasai jalan [Mak. 6m]
perdagangan utama antara timur dengan (b) F1 Memohon bantuan ketenteraan.
barat. H1a Funan menghantar utusan untuk melawan
F5 Pada abad ketiga, Funan menjadi pusat Dai Viet pada abad ketiga.
perdagangan utama di Alam Melayu. F2 Memulihkan hubungan.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J2





00 Jawapan.indd 2 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

H2a Champa menghantar utusan pada abad F3 Raja-raja Angkor dibantu oleh pembesar-
ketiga. pembesar.
H2b Setelah berperang dengan sekutu China, F4 Para pembesar bertanggungjawab dalam
iaitu Dai Viet bidang keagamaan, kehakiman dan
F3 Mendapatkan pengiktirafan dan keselamatan serta perbendaharaan.
memperkukuh hubungan perdagangan dan F5 Angkor dibahagikan kepada wilayah, daerah,
persahabatan. daerah kecil dan kampung.
H3a Srivijaya menghantar utusan pada abad [Mak. 4m]
ketujuh. (c) F1 Raja lambang kedaulatan negara.
F4 Memperkukuh hubungan perdagangan. F2 Raja lambang perpaduan negara.
H4a Kedah Tua menghantar utusan pada abad F3 Raja menjadi tonggak keamanan negara.
ketujuh. F4 Raja menjadi lambang kesetiaan rakyat.
F5 Memperkukuh hubungan persahabatan dan (Mana-mana jawapan yang munasabah)
perdagangan.
H5a Angkor menghantar utusan pada abad ke- 2. (a) F1 Alam Melayu mempunyai tanah yang subur.
12. F2 Tahap awal, bertujuan untuk menyara diri
F6 Menjalinkan hubungan persahabatan. sahaja.
H6a Majapahit menghantar utusan pada abad ke- F3 Apabila terdapat lebihan hasil pertanian,
14. lebihan tersebut akan dipasarkan.
[Mak. 6m] F4 Sebahagian besar kawasan Alam Melayu
(c) F1 Sikap keterbukaan ditanam dengan padi.
F2 Saling menghormati [Mak. 3m]
F3 Toleransi (b) F1 Berdekatan dengan Sungai Mekong.
F4 Bekerjasama F2 Tanah yang subur.
F5 Bertanggungjawab F3 Hujan membekalkan air ke tasik-tasik besar
F6 Sanggup berkorban seperti Tonle Sap yang digunakan untuk
F7 Berdisiplin mengairi sawah padi.
F8 Saling membantu F4 Pemerintah membina baray untuk
(Mana-mana jawapan yang munasabah) menyimpan air bagi kawasan pertanian.
[Mak. 3m]
(c) F1 Meningkatkan pendapatan negara.
KBAT
F2 Membuka peluang pekerjaan kepada rakyat.
(a) Jayavarman II F3 Membekalkan bekalan makanan kepada
(b) Berjaya menyatukan wilayah di Lembah Sungai Mekong. rakyat.
(c) (i) Kebijaksanaan pemerintah. F4 Meningkatkan pendapatan rakyat.
(ii) Pemimpin berpandangan jauh. F5 Memajukan ekonomi negara.
(iii) Pemimpin berilmu pengetahuan. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
[Mak. 4m]
3. (a) F1 Gaharu
Prakt is PT 3 Sistem Pemerintahan dan Kegiatan Ekonomi F2 Sarang burung
2

F3 Rotan
Masyarakat Kerajaan Alam Melayu
F4 Kapur barus
F5 Gamat
A F6 Mutiara
F7 Rumpai laut
1. B 2. B 3. B 4. D 5. B [Mak. 3m]
6. B 7. A 8. D 9. B 10. C (b) F1 Sebagai bahan pewangi.
F2 Digunakan untuk perubatan dan kesihatan.
B F3 Sebagai bahan binaan dan kraf tangan.
F4 Dijadikan bahan makanan.
1. (a) F1 Kurung Bnam F5 Sebagai barang perhiasan.
F2 Rajadhiraja [Mak. 3m]
F3 Cakravatin (c) F1 Dijadikan bahan eksport.
[Mak. 2m] F2 Jabatan perhutanan menguruskan
(b) F1 Raja Angkor menggunakan gelaran Dewaraja pengeluaran dengan lebih sistematik.
yang mengaitkan raja sebagai dewa. F3 Menggunakan teknologi moden.
F2 Permaisuri dan Raja Muda merupakan kuasa F4 Mempelbagaikan penghasilan produk.
kedua dan ketiga penting. (Mana-mana jawapan yang munasabah)



J3 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 3 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F3 Kemudahan pelabuhan.
C
H3a Pelabuhan dilengkapi dengan pelbagai
1. (a) (i) F1 Raja dibantu oleh Yuvaraja, iaitu Putera kemudahan.
Mahkota, Pratiyuvaraja sebagai Raja C3a Contohnya, bekalan air, tempat tinggal dan
Muda dan Rajakumara. tempat menyimpan barang.
F2 Raja turut dibantu oleh golongan [Mak. 6m]
agama, tentera, pemungut cukai, hakim (b) F1 Pedagang luar dari China, Arab, India
dan penjaga harta kerajaan. dan Parsi sering berdagang dengan Alam
F3 Pentadbiran wilayah terbahagi kepada Melayu.
dua, iaitu Kedatuan dan Pradatuan. H1a Mereka membawa pelbagai barang untuk
F4 Kedatuan ditadbir oleh Datu dijual.
berketurunan raja. H1b Barang dagangan tersebut ditukar dengan
F5 Pradatuan ditadbir oleh Datu bukan barangan daripada kerajaan Alam Melayu.
berketurunan raja. F2 Kedatangan pedagang China.
[Mak. 3m] H2a Membawa pelbagai barangan dari China
(ii) F1 Raja dibantu oleh para pembesar. seperti pinggan mangkuk, tembikar dan
F2 Yang bertanggungjawab mengutip cukai, sutera.
menjaga keamanan dan mengukuhkan H2b Mendapatkan barangan dari Alam Melayu
pertahanan. terutama yang mempunyai nilai perubatan.
F3 Pada peringkat wilayah, dibahagikan F3 Kedatangan pedagang India.
kepada lima wilayah. H3a Membawa barangan untuk dijual kepada
F4 Wilayah Indrapura, Amaravati, Vijaya, penduduk Alam Melayu
Kauthara dan Panduranga. C3a Seperti kain kapas, tembikar, dan pelbagai
[Mak. 3m] jenis batu berharga.
(b) F1 Raja-raja Funan menggunakan gelaran H3b Mereka juga ingin mendapatkan kain sutera
Kurung Bnam yang bermaksud raja gunung. dari China.
H1a Menggunakan gelaran Rajadhiraja yang H3c Mendapatkan barangan dari Alam Melayu
melambangkan raja Funan sebagai raja seperti rempah, gaharu, dan kapur barus.
segala raja. F4 Kedatangan pedagang Arab dan Parsi.
H1b Menggunakan gelaran Cakravatin yang H4a Membawa pelbagai barangan untuk
bermaksud pemerintah alam sejagat. didagangkan ke Alam Melayu.
F2 Raja-raja Champa menggunakan gelaran H4b Mereka membeli rempah dan kayu wangi
Rajadhiraja. untuk didagangkan semula ke Tanah Arab
F3 Raja-raja Srivijaya dianggap sebagai dan Rom.
Bodhisattva. [Mak. 6m]
H3a Merujuk peranan raja sebagai Buddha di (c) F1 Memajukan pembuatan kapal.
bumi. F2 Membangunkan pelabuhan.
H3b Digelar sebagai Raja di Gunung dan F3 Menguasai kemahiran membuat kapal.
Maharaja di Pulau. F4 Menguasai ilmu pelayaran.
F4 Raja Angkor menggunakan gelaran F5 Mencontohi kegigihan masyarakat kerajaan
Dewaraja. Alam Melayu.
H4a Mengaitkan raja sebagai dewa. F6 Menjalinkan hubungan baik dengan negara
F5 Raja-raja Majapahit menggunakan gelaran luar.
Maharaja, Sri Maharaja dan Sri Bathara. F7 Menyediakan kemudahan/ infrastruktur yang
[Mak. 6m] lengkap.
(c) F1 Menghina institusi beraja. F8 Kecekapan pemerintah dalam menguruskan
F2 Tidak mematuhi undang-undang negara. perdagangan.
F3 Mempertikaikan keputusan institusi beraja. F9 Mempelbagaikan produk/ barangan
F4 Mencabar kedaulatan negara. dagangan.
F5 Mencalar imej negara. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F6 Tidak setia kepada negara. [Mak. 8m]
F7 Mengganggu keamanan negara. 3. (a) F1 Melombong emas, perak dan bijih besi.
F8 Mengadakan demonstrasi. H1a Pada peringkat awal, menjalankan kegiatan
(Mana-mana jawapan yang munasabah) melombong dengan cara mendulang.
2. (a) F1 Barangan dari Alam Melayu menjadi tarikan H1b Dilakukan secara kecil-kecilan.
pedagang luar. F2 Membuat barang harian.
C1a Contohnya, damar, kapur barus, rempah H2a Dan barangan mewah.
ratus, mutiara dan bijih timah. C2a Seperti perhiasan emas, cuka kelapa,
F2 Kedudukan Alam Melayu yang strategik. pembuatan garam dan pembuatan tembikar.
H1a Di tengah-tengah laluan perdagangan timur
dan barat.


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J4





00 Jawapan.indd 4 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(b) F1 Masyarakat kerajaan Funan dan Angkor (c) F1 Alat komunikasi utama.
menghasilkan pelbagai barangan daripada F2 Menyimpan rekod-rekod pemerintahan.
bijih besi dan emas. F3 Penulisan undang-undang.
H1a Dijadikan sebagai barang perhiasan. F4 Sumber rujukan dan dokumentasi.
F2 Masyarakat kerajaan Champa F5 Menyampaikan ilmu pengetahuan.
mengusahakan pembuatan cuka kelapa. F6 Mencatat idea dan pemikiran.
H2a Mereka juga mahir dalam pembuatan (Mana-mana jawapan yang munasabah)
barangan tembikar. [Mak. 4m]
F3 Masyarakat kerajaan Majapahit 2. (a) F1 Rumah ibadat.
mengusahakan pembuatan garam. F2 Pusat pendidikan.
H3a Mereka juga menghasilkan gula dan minyak. F3 Tempat pertemuan masyarakat.
H3b Mereka mengusahakan pembungkusan (b) F1 Candi bagi agama Hindu dan Buddha di
daging kerbau. Lembah Bujang.
F3c Mereka turut membuat mi daripada beras. F2 Candi Buddha di Bukit Choras, Bukit Pendiat
[Mak. 6m] dan Bukit Meriam.
(c) F1 Meningkatkan hasil pembuatan. F3 Candi Hindu di Bukit Batu Pahat dan
F2 Menjimatkan masa pengeluaran. Bendang Dalam.
F3 Mengurangkan kos pengeluaran. (c) F1 Menarik kedatangan pelancong.
F4 Meningkatkan kualiti hasil pembuatan. F2 Meningkatkan ekonomi negara.
F5 Mengurangkan penggunaan tenaga buruh. F3 Memajukan sektor pelancongan negara.
F6 Membantu mencari pasaran. F4 Sumber rujukan para pengkaji.
F7 Pertambahan industri pembuatan. F5 Menjadi warisan generasi akan datang.
F8 Meningkatkan ekonomi negara. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
(Mana-mana jawapan yang munasabah) [Mak. 4m]

3. (a) F1 Golongan diraja.
KBAT F2 Terdiri daripada raja dan kerabat diraja.
(a) Kerajaan Majapahit F3 Golongan bangsawan.
(b) (i) Kreatif F4 Terdiri daripada pembesar, ilmuan, golongan
(ii) Inovatif agama, pujangga dan pendeta istana.
(iii) Kegigihan [Mak. 2m]
(iv) Kerajinan (b) F1 Mengukuhkan sistem beraja melalui konsep
(c) (i) Cuka kelapa taat setia.
(ii) Barang perhiasan emas F2 Menjana ekonomi kerajaan.
(iii) Tembikar F3 Berkhidmat dalam sektor sosioekonomi.
(iv) Mi daripada beras F4 Meningkatkan status pemiliknya.
(c) F1 Golongan pemerintah menjaga dan
melindungi rakyat.
Prakt is PT 3 Sosiobudaya Masyarakat Kerajaan F2 Golongan pemerintah menjaga kebajikan
3
rakyat.
Alam Melayu
F3 Golongan pemerintah bersikap adil terhadap
rakyat.
A F4 Golongan diperintah memberikan taat setia
kepada pemerintah.
1. D 2. C 3. A 4. B 5. C F5 Golongan diperintah menjaga keamanan
6. A 7. B 8. C 9. A 10. B negara.
F6 Golongan diperintah menyokong usaha
B pemerintah dalam usaha memajukan negara.
F7 Golongan diperintah memberikan kerjasama
1. (a) F1 Palava kepada pemerintahan dalam usaha
F2 Jawi memajukan negara.
F3 Khmer (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F4 Kawi [Mak. 4m]
F5 Pegon
F6 Champa Kuno
[Mak. 3m] C
(b) F1 Batu bersurat Kedukan Bukit
F2 Batu bersurat Kota Kapur 1. (a) F1 Masyarakat kerajaan Champa menuturkan
F3 Batu bersurat Telaga Batu bahasa Melayu Champa.
F4 Batu bersurat Talang Tuwo H1a Dan bahasa Sanskrit.
[Mak. 3m]

J5 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 5 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

H1b Dibuktikan dengan penemuan batu bersurat (b) F1 Sastera berbentuk Islam.
dalam kedua-dua bahasa. C1a Seperti syair, gurindam, cerita hikayat dan
F2 Masyarakat kerajaan Champa menggunakan nazam.
tulisan Palava. F2 Kisah kehidupan nabi-nabi.
H2a Dan tulisan Champa Kuno. H2a Seperti Nabi Sulaiman dan Nabi Muhammad
H2b Dibuktikan dengan penemuan inskripsi SAW.
bertarikh abad keenam yang ditulis oleh Raja H2b Ditulis ke dalam bahasa Melayu.
Sambhuvarman. C2a Karya kisah nabi yang terkenal ialah Hikayat
F3 Penyebaran agama Islam di Champa sejak Nabi Bercukur, Hikayat Nabi Wafat dan
abad kelapan menyebabkan bahasa Melayu Hikayat Bulan Berbelah.
Champa menjadi bahasa utama. F3 Karya epik pula banyak mengisahkan
H3a Seiring dengan perkembangan tulisan Jawi. perjuangan pahlawan Islam.
[Mak. 6m] H3a Diterjemahkan ke bahasa Melayu.
(b) F1 Pendidikan berlaku kepada semua golongan C3a Seperti Hikayat Amir Hamzah, Hikayat
masyarakat. Iskandar Zulkarnain dan Hikayat Muhammad
F2 Golongan pemerintah mendapat pendidikan Ali Hanafiah.
formal. F4 Tokoh Islam seperti nabi dan pahlawan
H2a Berlangsung di istana. menjadi elemen yang mempengaruhi
H2b Melahirkan golongan bijak pandai dan persuratan Melayu.
pujangga istana. [Mak. 8m]
H2c Boleh menghasilkan karya dalam bentuk (c) F1 Sikap malas membaca.
batu bersurat atau manuskrip. F2 Pengaruh media sosial.
F3 Golongan diperintah menerima pendidikan F3 Pengaruh budaya luar.
tidak formal. F4 Matlamat pendidikan berasaskan sains dan
H3a Lebih mengkhusus kepada kehidupan teknologi.
seharian. F5 Keciciran dalam pendidikan.
C3a Seperti ilmu ubat-ubatan, petua bercucuk F6 Kemiskinan.
tanam, ilmu pertukangan dan persenjataan F7 Kurang pendedahan/ Pendedahan tidak
serta adat resam. meluas.
[Mak. 6m] (Mana-mana jawapan yang munasabah)
(c) F1 Dapat bersaing dengan negara luar. [Mak. 6m]
F2 Mengukuhkan ilmu pengetahuan. 3. (a) F1 Candi
F3 Memudahkan urusan seharian. H1a Sebagai rumah ibadat, pusat pendidikan dan
F4 Mudah untuk mendapat pekerjaan. pusat pertemuan masyarakat.
F5 Meningkatkan produktiviti negara. F2 Kapal
F6 Menjadi rakyat yang serba boleh. H2a Untuk kegunaan perdagangan dan
F7 Meningkatkan keyakinan diri. peperangan.
F8 Meningkatkan imej negara. F3 Sistem pengairan
F9 Menguasai pelbagai ilmu dan kemahiran. H3a Untuk menyalurkan air ke sawah padi.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F4 Pintu gerbang
[Mak. 8m] H4a Laluan raja serta pintu masuk ke dalam
2. (a) (i) F1 Dibuktikan melalui penemuan batu bangunan suci.
bersurat Sdok Kok Thom. [Mak. 6m]
H1a Yang mengisahkan pemerintahan (b) F1 Seni bina baray.
Jayavarman II. H1a Berukuran 2 × 8 kilometer.
F2 Inskripsi yang terpahat pada dinding- H1b Dapat menampung 30 juta meter padu air.
dinding candi. H1c Untuk disalurkan ke sawah-sawah padi di
H2a Menggambarkan aspek keagamaan dan kawasan sekitarnya.
pemerintahan. F2 Seni bina Angkor Wat.
[Mak. 3m] H2a Angkor Wat dibina dengan keluasan 208
(ii) F1 Dibuktikan dengan penemuan batu hektar.
bersurat Trowulan bertarikh 1358. H2b Dibina oleh Raja Suryavarman II.
H1a Ditulis dalam bahasa Jawa Kuno H2c Menara utama di tengah-tengah candi ialah
bertulisan Kawi. setinggi 65 meter.
F2 Persuratan dalam bentuk manuskrip. F3 Seni bina Angkor Thom.
C2a Karya sejarah yang terkenal ialah H3a Dibina oleh Raja Jayavarman VII.
Nagarakertagama. H3b Merupakan ibu kota kerajaan Angkor.
C2b Karya lain ialah Pararaton dan Tantu F4 Pembinaan kapal.
Panggelaran. H4a Untuk kegunaan perdagangan dan
[Mak. 3m] peperangan.
[Mak. 6m]


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J6





00 Jawapan.indd 6 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(c) F1 Pemerintah yang berwibawa. H2b Setiap benda dan makhluk dianggap
H1a Mampu memajukan sesebuah negara. mempunyai mana yang boleh mempengaruhi
F2 Pemerintah yang berwawasan. kehidupan seseorang.
H2a Mempunyai matlamat untuk mencapai tahap C2a Contohnya, upacara pemujaan semangat
ketamadunan yang tinggi. tanaman dilakukan agar mendapat hasil
F3 Rakyat yang setia kepada pemerintah. yang subur dan banyak.
H3a Mereka sanggup berkorban demi negara. [Mak. 4m]
F4 Rakyat yang bersatu padu. (c) F1 Sebagai panduan hidup.
F5 Rakyat yang bekerjasama. F2 Dijadikan pegangan dalam melakukan
F6 Rakyat berkemahiran dalam seni bina. sesuatu.
F7 Rakyat yang berilmu. F3 Membentuk tingkah laku yang mulia.
F8 Kemahiran dalam ilmu matematik, sains, F4 Mewujudkan keamanan dan keharmonian
geometri dan kesenian. dalam kalangan masyarakat.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F5 Benteng daripada melakukan kejahatan.
[Mak. 8m] F6 Alat kawalan sosial.
(Mana-mana jawapan yang munasabah)
KBAT
[Mak. 4m]
(a) Candi Lembah Bujang 2. (a) F1 Pemerintah mengasimilasikan pengaruh
(b) (i) Kegigihan. agama dalam pentadbiran.
(ii) Ketaatan kepada pemerintah. F2 Raja menjadi tonggak utama kerajaan.
(iii) Kebijaksanaan pemerintah. F3 Kedudukan raja diperkukuh dengan sistem
(iv) Kerjasama antara pemerintah dengan golongan yang pemerintahan yang dibantu oleh para
diperintah. pembesar.
(c) (i) Menghargai khazanah sejarah tanah air. F4 Raja memperoleh ketaatan daripada
(ii) Memelihara dan memulihara warisan negara. rakyatnya.
(iiI) Membuat dokumentasi warisan negara.
[Mak. 2m]
(b) F1 Berasaskan keturunan.
F2 Pembesar mengesahkannya.
Prakt is PT 3 Agama, Kepercayaan dan Keunikan F3 Keturunan diraja dianggap suci dan
4
berdaulat.
Warisan Masyarakat Kerajaan Alam Melayu
F4 Dipilih daripada golongan tentera seperti
dalam kerajaan Funan dan Champa.
A F5 Wanita keturunan diraja boleh dilantik
sebagai pemerintah seperti dalam kerajaan
1. D 2. B 3. D 4. C 5. B Majapahit.
6. D 7. C 8. D 9. C 10. A [Mak. 4m]
(c) F1 Kurang ilmu pengetahuan.
B F2 Menganggap institusi beraja tidak penting.
1. (a) F1 Agama merupakan suatu sistem berkaitan F3 Pengaruh daripada luar.
anutan, keimanan dan penyembahan F4 Kurang kesedaran.
terhadap tuhan. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F2 Kepercayaan merupakan pegangan yang
diyakini dapat menjadi panduan dalam 3. (a) F1 Palava
kehidupan. F2 Kawi
[Mak. 2m] F3 Jawi
(b) F1 Mengamalkan animisme. [Mak. 2m]
H1a Percaya bahawa setiap makhluk, hidupan (b) F1 Memudahkan kehidupan.
dan tumbuhan mempunyai roh atau F2 Perkembangan kegiatan pertanian.
semangat. F3 Perkembangan kegiatan pelayaran.
H1b Berkait dengan kepercayaan terhadap F4 Perkembangan kegiatan perdagangan.
makhluk halus. F5 Perkembangan kegiatan keagamaan.
H1c Penyembahan nenek moyang yang telah [Mak. 4m]
meninggal dunia yang dipanggil hyang. (c) F1 Kreatif dan inovatif.
H1d Penyembahan nenek moyang penting untuk F2 Berilmu pengetahuan tinggi.
memastikan keluarga mendapat kebaikan F3 Kerjasama yang tinggi antara pemerintah
atau menghindar kesusahan di dunia. dengan rakyat.
F2 Mengamalkan dinamisme. F4 Kegigihan dan kerajinan.
H2a Berkait rapat dengan kepercayaan terhadap (Mana-mana jawapan yang munasabah)
kekuatan yang dikenali sebagai mana atau
semangat.

J7 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 7 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

2. (a) F1 Memperkembangkan kegiatan pertanian di
C
kawasan subur seperti lembah sungai.
1. (a) (i) Kerajaan Champa H1a Contohnya, di Angkor dan Majapahit.
F1 Penyebaran agama Hindu sejak abad H1b Sungai berfungsi sebagai laluan
keempat. pengangkutan utama.
H1a Ketika pemerintahan Bhadravarman. F2 Memilih tempat yang menjadi laluan
H1b Beliau mendirikan candi Hindu di antarabangsa, timur dan barat.
Lembah Mi Son yang dikenali sebagai H2a Seperti pelabuhan Oc Eo di Funan dan
Siva-Bhadresvara. Palembang di Srivijaya.
H1c Candi Hindu turut dibina di Po Nagar. F3 Mengambil kira petunjuk arah yang
F2 Candi Dong Duong membuktikan memudahkan pedagang singgah di
penyebaran agama Buddha. pelabuhan seperti bukit, gunung atau teluk.
F3 Penemuan batu bersurat bertarikh H3a Contohnya, Gunung Jerai yang menjadi
1035 dan batu nisan bertarikh 1039 di mercu tanda kejayaan Kedah.
Panduranga membuktikan penyebaran H3b Bukit dan teluk juga membantu dalam aspek
agama Islam. pertahanan.
F4 Agama Islam tersebar luas semasa [Mak. 6m]
pemerintahan Sultan Zainal Abidin pada (b) F1 Hubungan persahabatan
abad ke-14. C1a Kerajaan Srivijaya mengirimkan utusan
[Mak. 3m] persahabatan ke China pada abad ketujuh.
(ii) Kerajaan Srivijaya C1b Kerajaan Majapahit menjalinkan
F1 Merupakan pusat kegiatan agama persahabatan dengan China pada abad ke-14.
Buddha sejak abad ketujuh. F2 Bantuan ketenteraan atau senjata
F2 Pendeta Buddha bernama I-Tsing dari C2a Maharaja Chola dari India menghantar
China pernah datang ke Srivijaya untuk bantuan tentera ke Srivijaya untuk membantu
mempelajari bahasa Sanskrit. menyelesaikan pemberontakan pada abad
H2a Turut menterjemahkan kitab-kitab ke-11.
agama Buddha. F3 Perkahwinan
F3 Candi Buddha tinggalan kerajaan C3a Perkahwinan pemerintah Majapahit, Raden
Srivijaya yang masyhur termasuklah Wijaya dengan puteri kerajaan Singhasari
Candi Muara Jambi, Candi Bahal dan pada abad ke-13.
Candi Muara Takus. [Mak. 6m]
[Mak. 3m] (c) F1 Menjamin keselamatan negara.
(b) Kerajaan Majapahit F2 Menjalinkan hubungan baik dengan negara
F1 Hayam Wuruk luar.
H1a Menyatukan aliran agama Hindu dan Buddha F3 Mendapat pengiktirafan negara luar.
yang dipanggil Tripaksa pada abad ke-14. F4 Mempertahankan kedaulatan negara.
F2 Wu Ping F5 Memajukan ekonomi negara.
H2a Pegawai kerajaan Ming yang beragama Islam F6 Menjalinkan hubungan perdagangan dengan
dilantik sebagai wakil tetap di Majapahit. negara luar.
H2b Telah menyebarkan agama Islam kepada F7 Menggalakkan perkongsian teknologi.
masyarakat Majapahit. F8 Menjamin kestabilan politik negara.
F3 Gan Eng Chou F9 Meningkatkan taraf pendidikan.
H3a Pegawai yang beragama Islam pernah F10 Mudah mendapat bantuan.
dilantik sebagai ketua kaum Cina di Tuban. F11 Memajukan sektor pelancongan.
H3b Menyebarkan agama Islam kepada F12 Menarik pelabur asing.
masyarakat Majapahit. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
Kerajaan Kedah Tua [Mak. 8m]
F4 Maharaja Derbar Raja II 3. (a) F1 Memanfaatkan kesuburan tanah.
H4a Telah memeluk Islam pada tahun 1136. H1a Untuk menjalankan kegiatan pertanian.
H4b Agama Islam tersebar di kerajaan Kedah C1a Kawasan lembah Sungai Mekong, Sungai
Tua. Musi, Sungai Bengawan Solo dan Sungai
[Mak. 8m] Brantas menjadi tapak pertanian yang
(c) F1 Mewujudkan keamanan. penting.
F2 Mengelakkan pergaduhan. F2 Mencipta sistem pengairan.
F3 Menghindari sikap syak wasangka. H2a Memiliki kemahiran mencipta sistem
F4 Mewujudkan sikap saling menghormati. pengairan.
F5 Mewujudkan persefahaman. C2a Seperti baray dan sistem saliran.
F6 Meningkatkan kerjasama dalam kalangan H2b Untuk memastikan bekalan air mencukupi di
masyarakat. kawasan pertanian.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F3 Membina pelabuhan.


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J8





00 Jawapan.indd 8 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

H3a Mendirikan pelabuhan di lokasi yang B
strategik.
H3b Mudah dikunjungi oleh pedagang dari timur 1. (a) F1 Bentuk muka bumi yang berbukit bukau.
dan barat. F2 Pokok bakau.
[Mak. 6m] F3 Pokok api-api.
(b) F1 Pemerintah dan masyarakat kerajaan Alam [Mak. 2m]
Melayu telah mendirikan pelabuhan di lokasi (b) F1 Laluan perdagangan antara timur dengan
yang strategik. barat.
H1a Dan mudah dikunjungi oleh para pedagang F2 Bentuk muka bumi yang berbukit bukau
dari timur dan barat. sesuai dijadikan benteng pertahanan dan
H1b Pelabuhan berkembang dalam tiga bentuk. panduan kapal pedagang.
F2 Pelabuhan pembekal. F3 Pokok bakau dan api-api menjadi benteng
H2a Pelabuhan persinggahan untuk pertahanan dan pelindung semula jadi
membekalkan bahan dagangan dan bekalan daripada musuh.
makanan kepada pedagang. F4 Terlindung daripada tiupan angin monsun.
F3 Pelabuhan kerajaan. [Mak. 4m]
H3a Pelabuhan pembekal yang berkembang (c) F1 Kebijaksanaan seseorang pemimpin.
apabila wujudnya pusat pentadbiran atau F2 Menghargai alam sekitar.
kerajaan di pelabuhan tersebut. F3 Pemimpin yang berwibawa.
F4 Pelabuhan entrepot. F4 Kegigihan seseorang pemimpin.
H4a Pelabuhan ini menjadi tumpuan pedagang. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
H4b Berperanan sebagai pengumpul, pengendali 2. (a) F1 Cap mohor
dan pengedar barang dagangan daripada F2 Nobat
para pedagang serantau dan antarabangsa. F3 Keris
[Mak. 6m]
(c) F1 Menyediakan kemudahan infrastruktur yang F4 Lembing

F5 Mahkota
lengkap.
[Mak. 2m]
F2 Meningkatkan hasil pengeluaran. (b) F1 Menjadi simbol perpaduan dan kemakmuran.
F3 Meningkatkan produktiviti negara. F2 Merupakan ketua angkatan tentera.
F4 Menyediakan tenaga kerja yang mahir. F3 Mengetuai hubungan diplomatik.
F5 Menyediakan kursus kepada tenaga buruh. F4 Menyelaraskan kegiatan ekonomi.
F6 Meluaskan pasaran. F5 Menjadi ketua agama Islam.
F7 Memperkasakan bidang perindustrian F6 Menegakkan keadilan.
negara.
F8 Mengadakan promosi secara besar-besaran. (c) F1 Mengekalkan perpaduan. [Mak. 4m]
F9 Mencari pasaran baharu. F2 Mematuhi undang-undang negara.
F10 Menambahkan pusat pengajian tinggi yang F3 Mempertahankan kedaulatan negara.
berkaitan kemahiran.
F11 Pendidikan sepanjang hayat. F4 Sanggup berkorban untuk negara.
F5 Menghormati raja-raja.

(Mana-mana jawapan yang munasabah) F6 Tidak memburukkan/ menghina raja.
[Mak. 8m]
(Mana-mana jawapan yang munasabah)
[Mak. 4m]
KBAT
3. (a) F1 Kelemahan Sultan Mahmud Shah dan
(a) Agama Hindu pembesar dalam pemerintahan dan
(b) (i) Mendisiplinkan diri. pentadbiran.
(ii) Kehidupan yang lebih teratur. F2 Amalan pilih kasih, rasuah dan
(iii) Kehidupan yang lebih tenteram dan aman damai. penyelewengan dalam pentadbiran.
(c) (i) Tidak mengganggu upacara keagamaan kaum lain. F3 Perbalahan sesama sendiri dalam kalangan
(ii) Menghadiri rumah terbuka perayaan kaum lain. pembesar.
(iii) Bertoleransi dengan upacara keagamaan kaum [Mak. 3m]
lain. (b) F1 Mencapai matlamat kekayaan, keagamaan
dan kemasyhuran.
F2 Mengawal perdagangan rempah.
Prakt is PT 3 Kesultanan Melayu Melaka F3 Menyebarkan agama Kristian. pedagang
5
Menghapuskan
F4
penguasaan

Islam.
[Mak. 3m]
(c) F1 Kedaulatan negara terancam.
A
F2 Berlaku perpecahan dalam kalangan
1. B 2. C 3. D 4. B 5. C masyarakat.
6. A 7. A 8. A 9. A 10. B
J9 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.




00 Jawapan.indd 9 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F3 Berlaku peperangan/ pergaduhan. 2. (a) F1 Pengislaman pemerintah
F4 Keselamatan negara terjejas. H1a Pengislaman Sultan Iskandar Shah pada
F5 Berlaku ketidakstabilan politik. tahun 1414 diikuti oleh para pembesar dan
F6 Merencatkan pertumbuhan ekonomi. rakyat.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F2 Perkahwinan
[Mak. 4m] H2a Perkahwinan puteri Sultan Mansur Shah
dengan putera Raja Siak.
C F3 Peranan ulama dan mubaligh
1. (a) F1 Hukum Kanun Melaka H3a Pemerintah Melaka menghantar ulama dan
H1a Ditulis semasa pemerintahan Sultan Muzaffar mubaligh ke seluruh kawasan pengaruhnya.
Shah (1446-1456). H3b Ajaran tasawuf dan sufi dikembangkan
H1b Disusun semula secara teratur semasa melalui ulama dari Timur Tengah dan India.
pemerintahan Sultan Mahmud Shah (1489- H3c Antaranya, Maulana Abu Bakar dan Maulana
1511). Yusuf.
H1c Mengandungi 44 fasal yang berkaitan H3d Sultan Alauddin Riayat Syah menghantar
dengan hak keistimewaan, tanggungjawab ulama untuk mengajar Raja Pahang, Kampar
raja dan pembesar. dan Inderagiri tentang hal ehwal agama.
H1d Terdapat hukum Islam yang berkaitan dengan F4 Perdagangan
jenayah, urusan jual beli dan kekeluargaan. H4a Islam tersebar melalui pedagang Arab, India
H1e Jenayah di dalam negeri Melaka dapat dan China.
diatasi dengan baik dan terurus. H4b Mereka mempunyai sifat mubaligh yang
F2 Undang-Undang Laut Melaka mendorong penyebaran Islam.
H2a Ditulis semasa pemerintahan Sultan Mahmud F5 Perluasan kuasa
Shah. H5a Negeri naungan dan jajahan memeluk Islam
H2b Bertujuan menentukan peraturan pelayaran sebagai tanda taat setia kepada pemerintah
dan perdagangan. Melaka.
H2c Mengandungi 25 fasal yang menerangkan [Mak. 6m]
peraturan di laut, tertib berniaga dan tatacara (b) F1 Melaka menjadi tumpuan ulama dan
berjual beli. pendakwah.
H2d Kandungan juga berkaitan tanggungjawab H1a Sultan Melaka menjadi penaung kepada
nakhoda, anak kapal, kiwi dan syahbandar. aktiviti dakwah dan perbincangan kitab
H2e Undang-undang ini menyebabkan aktiviti agama seperti Darul Manzum.
perdagangan berjalan dengan lancar. F2 Menjadi tempat pembelajaran.
[Mak. 6m] H2a Semasa pemerintahan Sultan Muzaffar
(b) F1 Dikenali sebagai Adat Temenggung. Shah, madrasah, masjid dan surau menjadi
F2 Berkaitan dengan sistem pemerintahan, tempat mempelajari al-Quran dan ilmu
perwarisan takhta, perkahwinan, perwarisan tasawuf.
harta dan perundangan. F3 Pengaruh Islam terdapat dalam saduran
F3 Berkaitan dengan sistem penggantian sultan, karya sastera dari Arab dan Parsi.
iaitu takhta kerajaan diwarisi oleh anak lelaki H3a Seperti Hikayat Ali Hanafiah dan Hikayat
yang sulung. Amir Hamzah.
F4 Mengamalkan sistem pemerintahan beraja. H3b Berlaku perkembangan dalam tulisan Jawi
F5 Kuasa tertinggi terletak di tangan sultan atau dan bahasa Melayu.
raja. H3c Bahasa Melayu menjadi bahasa persuratan
F6 Membolehkan sistem perwarisan takhta dan bahasa penulisan.
berlaku secara teratur. F4 Pemerintahan dan pentadbiran.
[Mak. 6m] H4a Undang-undang Islam terkandung dalam
(c) F1 Mewujudkan perpaduan. Hukum Kanun Melaka dan Undang-Undang
F2 Menjaga keamanan. Laut Melaka.
F3 Mewujudkan kestabilan politik. H4b Ulama memainkan peranan penting dalam
F4 Menjamin kemakmuran negara. hal pentadbiran.
F5 Menjamin kesejahteraan hidup rakyat. H4c Jawatan mufti dan kadi diwujudkan untuk
F6 Menjadi panduan kepada pemerintah. melicinkan pengurusan agama Islam.
F7 Mengelakkan berlakunya jenayah. [Mak. 6m]
F8 Mengawal tingkah laku masyarakat. (c) F1 Menunjukkan teladan yang baik.
F9 Menegakkan keadilan. F2 Jujur dalam aktiviti perdagangan.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F3 Mengamalkan sikap saling menghormati.
[Mak. 8m] F4 Berhikmah/ berdiplomasi dalam
menyampaikan ajaran Islam.


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J10





00 Jawapan.indd 10 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F5 Berakhlak mulia.
F6 Sabar dalam menyebarkan Islam. Prakt is PT 3
F7 Berilmu pengetahuan yang tinggi. 6 Kesultanan Johor Riau
F8 Berhemah tinggi.
F9 Tidak menggunakan paksaan.
F10 Bersikap terbuka. A
F11 Sanggup berkorban.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) 1. C 2. A 3. D 4. A 5. B
[Mak. 8m] 6. B 7. D 8. B 9. A 10. B
3. (a) F1 Mengendalikan urusan perdagangan.
F2 Mengurus pasar dan gudang. B
F3 Menjaga kebajikan dan keselamatan 1. (a) F1 Kota Kara, Pekan Tua
pedagang.
F4 Bertanggungjawab memeriksa alat timbang, F2 Kota Sayong, Sayong Pinang
sukat dan mata wang. F3 Kota Batu, Johor Lama
F5 Menjadi hakim di pelabuhan. (b) F1 Kedudukan berhampiran sungai yang lebar.
F6 Mengurus cukai. F2 Sungai yang dalam memudahkan kapal
F7 Menguatkuasakan peraturan keluar masuk keluar masuk.
kapal. F3 Kawasan berbukit bukau menjadi benteng
[Mak. 6m] pertahanan daripada ancaman luar.
(b) F1 Pengurusan cukai pelabuhan yang rendah (c) F1 Dapat mengelakkan serangan musuh.
menarik minat pedagang ke Melaka. F2 Mewujudkan keamanan.
F2 Terdapat dua jenis cukai yang dikenakan, F3 Keselamatan terjamin.
iaitu cukai rasmi dan cukai tidak rasmi. F4 Mencari kawasan yang strategik.
F3 Cukai rasmi, iaitu cukai import dikenali F5 Kemakmuran ekonomi.
sebagai panduan. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
H3a Kadarnya berbeza-beza mengikut tempat [Mak. 4m]
asal pedagang. 2. (a) F1 Kedudukan pelabuhan yang strategik.
H3b Pedagang dari Arab, India, Ceylon, Siam dan F2 Menjadi tumpuan para pedagang.
Pegu dikenakan cukai sebanyak 6 peratus. F3 Pusat pengumpulan dan pengedaran
H3c Pedagang dari Alam Melayu dikenakan cukai pelbagai barang dagangan.
sebanyak 3 peratus. F4 Kesibukan pelabuhan Johor Riau.
F4 Cukai tidak rasmi, iaitu dalam bentuk hadiah. [Mak. 3m]
H4a Pedagang dari China dan Jepun hanya (b) F1 Menjadi pusat pertukaran barangan keluaran
dikehendaki memberikan hadiah yang Alam Melayu dengan barangan dari China,
nilainya sama dengan cukai lima peratus. India dan Arab.
F5 Bahan makanan seperti beras tidak F2 Menjadi pusat perdagangan untuk barangan
dikenakan cukai. yang dibawa dari China.
[Mak. 6m] F3 Pedagang Jawa menjadikan Johor sebagai
(c) F1 Memajukan ekonomi. pelabuhan pilihan kerana tidak berminat
F2 Menarik pedagang asing. berdagang dengan Portugis di Melaka.
F3 Memakmurkan Melaka. F4 Kecekapan mengendalikan barang
F4 Menjamin kesejahteraan rakyat. dagangan.
F5 Kebajikan rakyat terjamin. F5 Kemampuan membekalkan semula kapal
F6 Menjamin keharmonian rakyat. dengan cepat dan murah.
F7 Menyediakan kemudahan prasarana. F6 Menyediakan kemudahan menyimpan
F8 Sumber pendapatan Melaka. barangan.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) [Mak. 3m]
(c) F1 Meningkatkan hasil pengeluaran negara.
KBAT F2 Menyediakan pelbagai kemudahan di
(a) (i) Masalah kepimpinan. pelabuhan.
(ii) Masalah perpaduan. F3 Memajukan bidang maritim negara.
(b) (i) Membakar bendera. F4 Mengenakan kadar cukai yang rendah
(ii) Menukar lirik lagu kebangsaan. kepada para pedagang.
(iii) Sifat perkauman. F5 Mempelbagaikan produk/ barang dagangan.
(c) (i) Cinta akan negara. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
(ii) Bertanggungjawab mempertahankan negara. [Mak. 4m]
(iii) Berkorban mempertahankan bangsa dan negara. 3. (a) F1 Sulalatus Salatin
(iv) Setia kepada negara. F2 Hikayat Hang Tuah


J11 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 11 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F3 Tajul Salatin (c) F1 Menyebabkan kematian.
F4 Tuhfat al-Nafis F2 Menyebabkan kecederaan/ kecacatan.
F5 Salasilah Melayu dan Bugis F3 Ketidakstabilan politik.
F6 Hikayat Anak Panah Sedasa F4 Kegiatan harian terjejas.
F7 Gurindam Dua Belas F5 Kehilangan harta benda.
F8 Syair Ungku Puteri F6 Ekonomi negara terjejas.
[Mak. 3m] F7 Pembangunan negara terjejas.
(b) F1 Penghasilan karya agung. F8 Kemusnahan infrustruktur/ kemudahan
F2 Contohnya, Sulalatus Salatin dan Hikayat awam.
Hang Tuah. F9 Keharmonian dan keamanan tergugat.
F3 Tokoh persuratan yang berkaliber. F10 Rakyat hidup sengsara.
F4 Tun Seri Lanang telah menyusun dan (Mana-mana jawapan yang munasabah)
menulis semula Sulalatus Salatin atas titah [Mak. 8m]
Raja Abdullah. 2. (a) F1 Tanah jajahan dan naungan Johor
F5 Penghasilan pelbagai karya. membekalkan lada hitam, bijih timah dan
H6 Contohnya, Tajul Salatin, Tuhfat al-Nafis dan emas.
Salasilah Melayu dan Bugis. H1a Bijih timah dibawa masuk dari Klang, Sungai
[Mak. 3m] Ujong dan Bernam serta Pulau Bangka,
(c) F1 Melengkapkan diri dengan ilmu pengetahuan. Sumatera.
F2 Mengikuti kursus dalam penulisan kreatif. H1b Lada Hitam dibawa dari Jambi dan Emas
F3 Menyertai bengkel penulisan. dibawa dari Inderagiri.
F4 Memperbanyak amalan membaca. F2 Barangan tempatan lain ialah kelapa kering,
(Mana-mana jawapan yang munasabah) kayu gaharu, damar, kelembak, sagu,
pinang, ikan masin, periuk belanga dan
garam.
C H2a Dibawa dari Pahang, timur Sumatera,
Kepulauan Riau, Sungai Ujong, Klang,
1. (a) F1 Pemindahan pusat pemerintahan. Baning dan Rembau.
H1a Sebahagian besar pusat pemerintahan F3 Pelabuhan Batu Sawar menjadi pusat
terletak di sepanjang pesisir Sungai Johor. perdagangan untuk barangan yang dibawa
H1b Semasa pemerintahan Sultan Ibrahim, dari China.
kegemilangan Kesultanan Johor Riau C1a Contohnya, benang emas, kain sutera putih,
diteruskan di Kepulauan Riau Lingga. barang tembikar, seramik, kuali besi, teh dan
H1c Pusat pemerintahan sering berpindah tembaga.
disebabkan keperluan strategi ketenteraan F4 Pedagang Jawa membawa beras.
dan pertahanan. F5 Pedagang Gujerat membawa kain, wangian
H1d Serta muslihat mempertahankan diri dan manik.
daripada ancaman Portugis dan Acheh. F6 Pedagang Siam memperdagangkan beras
F2 Membina kota pertahanan. untuk Johor.
H2a Kota pertahanan yang dibina sering berubah [Mak. 6m]
mengikut lokasi pusat pemerintahan. (b) F1 Perdagangan dijalankan secara tukar
H2b Mempunyai bentuk serta ciri yang tersendiri. barang.
F3 Menjalinkan hubungan dengan Belanda. F2 Dan menggunakan mata wang.
H3a Mengadakan perjanjian persahabatan F3 Sultan Alauddin Riayat Shah I
dengan pihak Belanda. memperkenalkan mata wang.
H3b Dasar berbaik-baik dengan Belanda H3a Mata Wang emas dikenali sebagai mas,
dilakukan sebagai strategi untuk menghadapi wang perak sebagai kupang dan wang timah
ancaman daripada Portugis di Melaka dan sebagai katun.
Acheh. F4 Pada akhir abad ke-18, mata wang asing
[Mak. 6m] seperti Dolar Sepanyol, Dolar Mexico dan
(b) F1 Johor mengambil bahagian dalam perang duit Belanda turut digunakan.
Belanda-Portugis dengan memberikan F5 Syahbandar bertanggungjawab mengurus
bantuan kepada Belanda. sistem jual beli dan kutipan cukai.
F2 Membantu mengangkut peralatan perang. F6 Cukai pelabuhan yang dikenakan adalah
F3 Membuat tapak meriam. berpatutan.
F4 Menggali parit kubu. F7 Syahbandar menetapkan ukuran dan berat
F5 Menyekat musuh lari ke dalam hutan. timbangan barangan.
F6 Menaikkan semangat tentera Belanda.
F7 Membantu mengepung dan menyerang (c) F1 Memudahkan urusan jual beli.
Portugis. F2 Alat pertukaran dalam perdagangan.
[Mak. 6m] F3 Melancarkan urusan perdagangan.



© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J12





00 Jawapan.indd 12 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F4 Membayar gaji. F3 Bertanggungjawab
F5 Menentukan nilai barang. F4 Setia kepada negara
F6 Meningkatkan ekonomi negara. F5 Sanggup berkorban
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F6 Jujur
F7 Kerajinan
3. (a) F1 Kemudahan pelabuhan. F8 Ketaatan
H1a Menyediakan gudang bawah tanah untuk F9 Kreatif
menyimpan barangan bagi mengelakkan (Mana-mana jawapan yang munasabah)
daripada kebakaran. [Mak. 8m]
H1b Menyediakan pegawai terlatih untuk
mengendalikan urusan perdagangan.
H1c Membekalkan barang yang diperlukan oleh KBAT
pedagang seperti lada hitam dan rempah-
ratus. (a) (i) Sulalatus Salatin
F2 Urusan jual beli. (ii) Hikayat Hang Tuah
H2a Perdagangan dijalankan secara tukar barang (b) (i) Memperkaya bidang ilmu.
dan menggunakan mata wang. (ii) Meningkatkan imej negara.
H2b Sultan Alauddin Riayat Shah I (iii) Menjadi pusat perkembangan bidang persuratan
memperkenalkan mata wang. dunia.
H2c Mata Wang emas dikenali sebagai mas, (iv) Menjadi sumber rujukan negara luar.
wang perak sebagai kupang dan wang timah (c) (i) Menyertai pertandingan mencipta karya pada
sebagai katun. peringkat antarabangsa.
H2d Mata wang asing seperti Dolar Sepanyol, (ii) Menyertai bengkel penulisan.
Dolar Mexico dan duit Belanda turut (iii) Menghadiri seminar karya persuratan peringkat
digunakan pada akhir abad ke-18. antarabangsa.
H2e Syahbandar bertanggungjawab mengurus (iv) Menyertai persatuan persuratan di sekolah.
sistem jual beli dan kutipan cukai pelabuhan.
H2f Syahbandar juga menetapkan ukuran dan
berat timbangan barangan. Prakt is PT 3
F3 Sistem naungan. 7 Kesultanan Melayu Pahang, Perak,
Terengganu dan Selangor
H3a Pedagang luar dan pedagang tempatan
mendapat naungan daripada Bendahara,
Temenggung, Laksamana dan Raja Indera A
Bongsu.
H3b Pedagang mudah mendapat surat kebenaran 1. D 2. A 3. D 4. C 5. D
daripada Belanda dan dapat belayar tanpa 6. A 7. C 8. D 9. C 10. B
gangguan di Selat Melaka.
F4 Peranan Orang Laut. B
H4a Ditugaskan sebagai pengawal pelabuhan,
penunda kapal dagang dan petunjuk arah 1. (a) F1 Pada abad ke-18, masyarakat Bugis semakin
kepada para pedagang. ramai menetap di Selangor.
H4b Mengawal perairan Johor dan Selat Melaka. F2 Daeng Chelak yang berketurunan Bugis
F5 Kemudahan membaiki dan membina kapal. menjadi Yang Dipertuan Muda Kesultanan
H5a Membaiki dan membina kapal bersaiz kecil. Johor Riau.
H5b Membuat kapal pesisir pantai seperti kolek, F3 Putera Daeng Chelak, iaitu Raja Lumu
banteng, penjajap dan balok. menghadap Sultan Perak, iaitu Sultan
[Mak. 6m] Mahmud Shah untuk mendapatkan
(b) F1 Ditugaskan sebagai pengawal pelabuhan. pengiktirafan.
F2 Penunda kapal dagang. F4 Sultan Mahmud Shah menabalkan Raja
F3 Penunjuk arah kepada pedagang. Lumu sebagai Sultan Selangor.
F4 Pengawal di perairan Johor dan Selat F5 Baginda dianugerahkan nobat dan cap
Melaka.
F5 Terlibat dalam mengawal keselamatan mohor.
Kesultanan Johor Riau. F6 Raja Lumu mengasaskan Kesultanan
H5a Dengan menjadi tentera angkatan laut. Selangor pada tahun 1766 dengan gelaran
F6 Mahir dalam pembinaan kapal. Sultan Salehuddin Shah.
H6a Mereka membuat kapal pesisir pantai. [Mak. 3m]
C6a Seperti kolek, banteng, penjajap, balok dan (b) F1 Membina jalan raya.
pencalang. F2 Membina landasan kereta api.
[Mak. 6m] F3 Mempertingkat pembinaan rumah.
(c) F1 Amanah F4 Pembinaan kedai semakin meningkat.
F2 Berani [Mak. 3m]


J13 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 13 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(c) F1 Mempelbagaikan peluang ekonomi. C
F2 Menarik pelabur asing.
F3 Memajukan bidang sains dan teknologi. 1. (a) F1 Diasaskan oleh susur galur Bendahara Johor
F4 Memajukan bidang pendidikan negara. Riau pada abad ke-18.
F5 Memajukan sektor perindustrian. F2 Sultan Abdul Jalil menganugerahkan
F6 Melakukan penyelidikan dan pembangunan Terengganu kepada Tun Zainal Abidin,
(R& D) putera Tun Habib Abdul Majid, Bendahara
F7 Mempelbagaikan hasil keluaran. Johor Riau yang ke-11 serta putera angkat
F8 Menarik kedatangan pelancong. Raja Patani, Nang Chayam.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F3 Tun Zainal Abidin berangkat ke Terengganu
[Mak. 4m] diiringi oleh 80 orang keluarga Patani
2. (a) F1 Karya sejarah termasuk beberapa orang tokoh agama.
F2 Karya perubatan F4 Membawa alat kebesaran, iaitu keris diraja,
F3 Sastera rakyat keris panjang Nang Chayam.
[Mak. 2m] F5 Tun Zainal Abidin mengasaskan Kesultanan
(b) F1 Hikayat Pahang dikarang oleh Haji Terengganu pada tahun 1708 dengan
Muhammad Nor mengisahkan sejarah gelaran Sultan Zainal Abidin I.
Kesultanan Pahang abad ke-19. F6 Sultan Zainal Abidin I mendirikan pusat
F2 Misa Melayu dikarang oleh Raja Chulan pemerintahan yang pertama di Tanjung Baru,
mengisahkan Kesultanan Perak abad ke- Kuala Berang.
18. F7 Keturunan Sultan Zainal Abidin I mewarisi
F3 Syair Tawarikh Zainal Abidin tahkta Terengganu hingga hari ini.
Ketiga karangan Tengku Dalam [Mak. 6m]
Kalthum mengisahkan Kesultanan (b) F1 Membawa pemodenan kepada Terengganu.
Terengganu abad ke-19 dan ke-20. F2 Menggubal Undang-undang tubuh.
F4 Kenang-kenangan Selangor dikarang H2a Undang-Undang Bagi Diri Kerajaan
oleh Wan Muhammad Amin mengisahkan Terengganu.
Kesultanan Selangor abad ke-19 dan ke-20. F3 Memperkemas sistem sukat dan timbang.
(c) F1 Sebagai alat pendidikan. F4 Menubuhkan mahkamah syariah.
F2 Menyelitkan unsur-unsur pengajaran. F5 Menubuhkan pasukan polis.
F3 Menjadi teladan dan iktibar. F6 Membina Istana Maziah.
F4 Sebagai alat hiburan. H2a Istana Kesultanan Terengganu hingga hari
(Mana-mana jawapan yang munasabah) ini.
[Mak. 6m]
3. (a) F1 Negeri Perak terkenal dengan mata wang (c) F1 Mempertahankan kedaulatan Terengganu.
bongkah timah yang dinamakan bidor sejak F2 Memakmurkan ekonomi kerajaan.
abad ke-17. F3 Mengelakkan campur tangan kuasa asing.
F2 Mata wang pitis daripada timah digunakan F4 Mewujudkan keamanan negeri.
di Pahang mulai pemerintahan Sultan F5 Mewujudkan pentadbiran yang sistematik.
Muhammad Shah. F6 Mengekalkan kestabilan politik di
F3 Mata Wang tampang digunakan di Pahang Terengganu.
pada abad ke-19. F7 Mengukuhkan sistem pentadbiran.
F4 Di Terengganu, Sultan Zainal Abidin I F8 Melicinkan urusan negara.
memperkenalkan kupang emas. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F5 Terdapat juga penggunaan mata wang pitis
di Terengganu. 2. (a) F1 Mengamalkan sistem perwarisan takhta.
F6 Di Selangor, ditemukan mata wang syiling F2 Waris ganti digelar Tengku Mahkota.
yang digunakan semasa pemerintahan F3 Sultan dilantik atas persetujuan Jumaah
Sultan Ibrahim Shah. Pangkuan Diraja Negeri.
[Mak. 3m] F4 Sistem pentadbiran masih berasaskan
(b) F1 Dijalankan dalam kegiatan pertanian, pembesar empat, lapan dan enam belas.
penternakan, perlombongan, mengutip hasil F5 Empat pembesar utama Pahang ialah Orang
hutan dan perikanan. Kaya Indera Shahbandar, Orang Kaya
F2 Dijalankan bagi menampung keperluan Indera Segara, Orang Kaya Pahlawan dan
harian. Orang Kaya Indera Perba Jelai.
F3 Lebihannya untuk dijual. F6 Pemerintahan kerajaan negeri dijalankan
(c) F1 Lebihan pengeluaran. bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.
F2 Kecanggihan teknologi. (b) F1 Sultan merupakan ketua agama bagi setiap
F3 Pasaran yang luas. negerinya.
F4 Permintaan yang tinggi.
(Mana-mana jawapan yang munasabah)


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J14





00 Jawapan.indd 14 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F2 Kedudukan ini diperihalkan dengan jelas (c) F1 Imej sesebuah masyarakat.
dalam perlembagaan Persekutuan dan F2 Menjadi alat kawalan sosial.
Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri. F3 Menjadi tarikan pelancong.
F3 Institusi Kesultanan mempunyai ikatan yang F4 Memajukan negara.
rapat dengan institusi agama. F5 Memupuk nilai-nilai murni dalam kalangan
F4 Tokoh-tokoh agama berperanan dalam masyarakat.
pentadbiran istana dan negeri. F6 Memupuk disiplin diri.
F5 Sultan juga bertanggungjawab dalam (Mana-mana jawapan yang munasabah)
mendaulatkan syiar Islam.
F6 Tauliah penceramah agama dikeluarkan oleh
pejabat istana setelah ditandatangani oleh KBAT
sultan.
(c) F1 Pemerintahan yang sistematik. (a) Hikayat Pahang
(b) (i) Memperkukuh bahasa Melayu.
F2 Melicinkan urusan negara. (ii) Memperkukuh penggunaan tulisan Jawi.
F3 Mewujudkan keamanan. (c) (i) Identiti negara.
F4 Mewujudkan perpaduan. (ii) Mewujudkan keamanan negara.
F5 Menarik pelabur asing. (iii) Meningkatkan ekonomi negara.
F6 Mewujudkan kestabilan politik. (iv) Menaikkan imej negara.
F7 Merancang masa depan negara.
F8 Asas pembentukan negara.
(Mana-mana jawapan yang munasabah)
8
3. (a) F1 Melenggang perut Prakt is PT 3 Pengasasan Kerajaan Kedah, Kelantan,
H1a Dilakukan ketika kandungan berusia tujuh Negeri Sembilan dan Perlis
bulan.
H1b Untuk membetulkan kedudukan bayi di
dalam perut ibu bagi memudahkan proses A
kelahiran.
F2 Bayi diperdengarkan azan sebaik-baik 1. B 2. A 3. D 4. D 5. A
sahaja dilahirkan. 6. B 7. C 8. D 9. B 10. A
F3 Bercukur apabila putera atau puteri berusia
tujuh hari. B
F4 Berendoi, iaitu meletakkan bayi di dalam 1. (a) F1 Kemangkatan pemerintah terakhir Negara
buaian dan diperdengarkan alunan Patani Besar, iaitu Raja Bahar menyebabkan
marhaban.
Kelantan berpecah kepada dua wilayah
(b) Adat perkahwinan pemerintahan.
F1 Majlis perkahwinan diraja melalui proses F2 Kelantan Barat berpusat di Kota Kubang
adat istiadat yang tersusun. Labu, manakala Kelantan Timur berpusat di
F2 Meliputi proses merisik, meminang, Kota Pangkalan Datu.
bertunang dan berinai besar. F3 Long Yunus, putera pemerintah di Kota
F3 Terdapat juga khatam al-Quran dan Kubang Labu telah berjaya menyatukan
pernikahan. kedua-dua wilayah ini dan mengasaskan
F4 Istiadat persandingan dilakukan di atas kerajaan Kelantan pada tahun 1762.
pelamin. F4 Baginda menaiki takhta dengan gelaran
F5 Semasa persandingan, diadakan istiadat Yang di-Pertuan Kelantan dan mendapat
bertepung tawar. pengiktirafan daripada Sultan Terengganu.
F6 Pasangan pengantin turut melakukan santap [Mak. 3m]
beradap. (b) F1 Mengasaskan Kota Bharu sebagai pusat
F7 Pasangan pengantin juga bersiram di atas pemerintahan pada tahun 1844.
pasca persada. F2 Membina Istana Balai Besar sebagai tempat
Istiadat pemakaman bersemayam dan pentadbiran kerajaan.
F8 Tempoh berkabung bergantung pada pihak F3 Menguatkuasakan undang-undang syarak.
istana. (c) F1 Bersatu padu membawa keamanan.
F9 Pihak istana memberikan sedekah kepada F2 Kemakmuran ekonomi.
rakyat dalam tempoh berkabung. F3 Kewibawaan pemimpin.
F10 Usungan disediakan untuk mengangkat F4 Kebijaksanaan pemimpin.
jenazah ke tempat pemakaman/ perkaman. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F11 Setelah jenazah dimakamkan, nobat tidak 2. (a) F1 Keserumpunan
akan dimainkan dalam tempoh tertentu. F2 Geografi
[Mak. 8m] F3 Agama




J15 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 15 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(b) F1 Penerimaan Islam oleh pemerintah. F3 Kota Siputih telah dibuka oleh Tunku
F2 Peranan ulama. Ahmad pada tahun 1282 bertujuan untuk
F3 Berkongsi institusi pendidikan agama menghadapi ancaman daripada Siam dan
menerusi kehadiran penuntut. Acheh di utara.
F4 Kegiatan perdagangan. F4 Sultan Muhammad Jiwa telah mengasaskan
(c) F1 Memperkukuh kedaulatan. Kota Setar yang kemudiannya diisytiharkan
F2 Mendapatkan pengiktirafan. sebagai ibu negeri Kedah.
F3 Menjamin kestabilan. F5 Kedudukan Kedah yang strategik menjadikan
F4 Kemakmuran negeri. Kedah masyhur.
F5 Memastikan keselamatan dan kelangsungan. F6 Kuala Sungai Merbok yang menghala
F6 Perkembangan kerajaan. ke Selat Melaka dan Gunung Jerai telah
(Mana-mana jawapan yang munasabah) menarik kehadiran pedagang.
[Mak. 4m] F7 Kawasan tumpuan ini membolehkan Kedah
3. (a) F1 Pangkalan Lembah Bujang, kerajaan Kedah menjadi pusat perdagangan.
F2 Pangkalan Galoh, kerajaan Kelantan F8 Muncul sebagai sebuah negeri yang makmur.
F3 Pelabuhan Kuala Perlis, kerajaan Perlis [Mak. 6m]
F4 Pangkalan di Sungai Linggi, kerajaan Negeri (c) F1 Memajukan sektor ekonomi negara.
Sembilan F2 Mempelbagaikan hasil keluaran negara.
[Mak. 3m] F3 Mempelbagaikan ekonomi negara.
(b) F1 Kedah memperdagangkan beras, garam, F4 Mengutamakan sains dan teknologi.
damar, kapur barus dan emas urai. F5 Mewujudkan sistem pendidikan bertaraf
F2 Pedagang dari Perak dan Melaka membawa dunia.
arang kayu, papan dan ikan kering. F6 Menyediakan kemudahan dan prasarana
F3 Kedah menjadi pembekal gading gajah dan yang lengkap dalam pelbagai bidang.
gajah bagi perdagangan entrepotnya. F7 Menarik kedatangan pelancong.
(c) F1 Pelabuhan yang maju. F8 Menguasai ICT.
F2 Banyak pelabur asing. F9 Menjamin kestabilan politik negara.
F3 Peningkatan ekonomi dalam bidang F10 Menjalinkan hubungan diplomatik dengan
perdagangan. negara luar.
F4 Peningkatan hasil pengeluaran negara. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F5 Pasaran yang luas. [Mak. 8m]
(Mana-mana jawapan yang munasabah) 2. (a) F1 Pengiktirafan bertujuan mengabsahkan
[Mak. 4m] sultan sebagai pemerintah.
H1a Hal ini mewujudkan hubungan antara
C kerajaan berdaulat yang mempunyai taraf
yang sama.
1. (a) F1 Diasaskan oleh keturunan raja yang datang H1b Pada abad ke-15, Sultan Mahmud shah,
dari Parsi. pemerintah Kesultanan Melayu Melaka telah
F2 Maharaja Derbar Raja dari Parsi datang ke mengiktiraf kerajaan Kedah sebagai kerajaan
Kuala Sungai Merbok pada sekitar tahun yang berdaulat.
630M.. H1c Pada tahun 1775, Sultan Terengganu telah
F3 Tan Dermadewa dan Tun Perkasa, iaitu ketua mengiktiraf kerajaan Kelantan yang telah
orang Melayu di Kedah telah menghadap disatukan di bawah pemerintahan Long
Maharaja Derbar Raja. Yunus.
F4 Mereka melantik Maharaja Derbar Raja F2 Pertahanan merupakan aspek penting
menjadi Raja Kedah. dalam memastikan kelangsungan sesebuah
F5 Pemasyhuran Maharaja Derbar Raja kerajaan.
sebagai Raja Kedah telah disusuli dengan H2a Hubungan pertahanan yang diwujudkan
pengiktirafan alat kebesaran yang dibawa dapat mengekalkan kedaulatan kerajaan
dari Parsi, iaitu nobat.
F6 Nobat menjadi alat kebesaran kerajaan daripada campur tangan kuasa lain.
Kedah. H2b Long Yunus mendapat bantuan ketenteraan
F7 Baginda telah membina pusat kerajaan di daripada kerajaan Terengganu dan kerajaan
Sungai Mas. Reman di Hulu Perak dalam usaha
[Mak. 6m] menyatukan Kelantan.
(b) F1 Kawasan pemerintahaan kerajaan Kedah H2c Pelantikan Long Gaffar dari kerajaan
berkembang menerusi pembukaan kota atau Reman sebagai Perdana Menteri Kelantan
pusat pentadbiran baharu setelah seseorang merangkap Panglima Perang telah
pemerintah menaiki takhta. membantu mengekalkan keamanan di
F2 Tindakan ini merupakan strategi dalam Kelantan.
menghadapi ancaman dari dalam dan luar. [Mak. 6m]


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J16





00 Jawapan.indd 16 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(b) F1 Perkahwinan diraja antara sesebuah F2 Kedah memperdagangkan beras, garam,
kerajaan merupakan amalan tradisi kerajaan damar, kapur barus dan emas urai.
negeri-negeri Melayu. H2a Kedah juga merupakan pembekal gading
F2 Perkahwinan diraja akan mengukuhkan gajah dan gajah bagi perdagangan
hubungan antara kerajaan. entrepotnya.
F3 Perkahwinan diraja juga menjamin F3 Kelantan memperdagangkan emas.
kedaulatan sesebuah kerajaan. H3a Dikunjungi oleh pdagang dari dalam dan luar
F4 Orang Kening, iaitu puteri Kelantan Kepulauan Melayu.
dikahwinkan dengan Sultan Mahmud Shah F4 Perlis memperdagangkan beras dan bijih
dari Melaka. timah dengan negeri jiran dan Siam.
F5 Hasil perkahwinan ini melahirkan Raja F5 Negeri Sembilan memperdagangkan bijih
Muzaffar yang kemudiannya menjadi sultan timah, sirih, kayu gaharu dan kapur barus
Perak yang pertama. dengan Johor dan Melaka.
F6 Che Ku Wan, iaitu puteri Long Yunus [Mak. 6m]
dikahwinkan dengan Tengku Muhammad, (c) F1 Masalah sosial dalam kalangan remaja.
iaitu putera Terengganu. F2 Masalah pengangguran
F7 Raja Perlis, iaitu Raja Syed Hussin F3 Masalah pendatang tanpa izin.
berkahwin dengan Tengku Nor Asiah, iaitu F4 Penyalahgunaan dadah dalam kalangan
cucunda kepada Sultan Abdullah Mukarram masyarakat.
Shah, iaitu Sultan Kedah ke-20. F5 Amalan rasuah.
[Mak. 6m] F6 Ketidakstabilan politik.
(c) F1 Mengeratkan persahabatan. F7 Keciciran dalam pendidikan.
F2 Mengukuhkan ekonomi. F8 Pengetahuan ICT yang rendah.
F3 Menggalakkan kerjasama dalam R&D. F9 Kerapuhan perpaduan dalam kalangan
F4 Pertukaran teknologi dan kepakaran. rakyat.
F5 Menjamin kesejahteraan masyarakat. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F6 Saling membantu apabila ditimpa bencana. [Mak. 8m]
F7 Memupuk kerjasama ekonomi.
F8 Memajukan pelbagai sektor.
F9 Menjamin keamanan sejagat. KBAT
(Mana-mana jawapan yang munasabah) (a) (i) Dapat bekerjasama dengan negara luar.
[Mak. 8m] (ii) Hubungan baik dengan negara luar.
3. (a) F1 Hubungan antara kerajaan berlaku melalui (iii) Keselamatan negara terjamin.
aktiviti perdagangan di pelabuhan. (iv) Pertukaran teknologi.
H1a Pelabuhan-pelabuhan ini menjadi asas (b) (i) Berfikiran terbuka.
kepada pembentukan hubungan dengan (ii) Bertoleransi.
pedagang tempatan dan pedagang luar. (iii) Berilmu pengetahuan.
C1a Contohnya Melaka, Perak dan Johor serta (c) Menghantar bunga emas.
Siam, China, Arab dan Kemboja.
F2 Menggunakan mata wang dalam urusan
perdagangan di pelabuhan.
9
H2a Sultan Muhammad Jiwa telah memperkemas Prakt is PT 3 Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan,
penggunaan mata wang Kedah di pelabuhan. Negeri Sembilan dan Perlis
H2b Urusan perdagangan di Pangkalan Galoh di
Sungai Kelantan menggunakan mata wang
logam dinar. A
F3 Pelabuhan menjadi tempat pertemuan
pedagang. 1. C 2. A 3. B 4. D 5. C
C3a Contohnya, Pekan Kangar yang terletak di 6. D 7. B 8. B 9. C 10. C
pertemuan cabang anak sungai Perlis telah B
menjadi tempat pertemuan pedagang.
F4 Pangkalan di Sungai Linggi, Negeri Sembilan 1. (a) F1 Pengiktirafan kepada Sultan atau Raja.
membolehkan pedagang menguasai aktiviti F2 Pengiktirafan kepada kerabat diraja.
perdagangan dengan pedagang luar. F3 Pengiktirafan kepada rakyat yang berjasa.
[Mak. 6m] F4 Lambang hubungan antara pemerintah
(b) F1 Kekayaan hasil bumi dan kepelbagaian jenis dengan rakyat.
barang dagangan menjadi tarikan pedagang [Mak. 3m]
tempatan dan dari luar Alam Melayu. (b) F1 Dimulakan dengan mempersembahkan
H1a Keperluan terhadap barang dagangan naskhah al-Quran dan alat kebesaran diraja.
ini mendorong berlakunya hubungan F2 Sultan atau Raja yang dimasyhurkan
perdagangan antara kerajaan. membaca watikah pertabalan.



J17 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 17 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F3 Sultan atau Raja yang dimasyhurkan H1c Lambang perpaduan rakyat.
mengucup keris kuasa. F2 Pembesar dilantik sebagai wakil pentadbir
F4 Menteri Besar mengetuai seruan “Daulat bagi pihak kerajaan.
Tuanku”. H2a Bertanggungjawab terhadap jajahan atau
[Mak. 3m] daerah.
(c) F1 Membentuk kestabilan politik. F3 Penghulu merupakan penguasa pada
F2 Mengekalkan kedaulatan negara. peringkat mukim.
F3 Memberikan keyakinan kepada pelabur H3a Berperanan sebagai orang perantaraan
asing. antara rakyat dengan pemerintah.
F4 Melahirkan pentadbiran yang sistematik. [Mak. 6m]
F5 Menjamin keamanan dan keharmonian (c) F1 Memupuk perasaan patriotisme dalam diri
negara. anak-anak sejak kecil.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F2 Menghayati prinsip Rukun Negara.
[Mak. 4m] F3 Bersama-sama meraikan Hari Keputeraan
2. (a) F1 Penggantian pemerintah. Sultan.
F2 Tanggungjawab Sultan atau Raja. F4 Menghormati Raja Berpelembagaan.
F3 Hak rakyat dalam pentadbiran. F5 Membawa anak-anak melawati istana-istana
F4 Badan penasihat Sultan atau Raja. negara.
F5 Peranan Sultan atau Raja. F6 Memupuk disiplin dalam kalangan anak-
[Mak. 3m] anak.
(b) F1 Menjamin keadilan rakyat. F7 Tidak mempertikaikan insitusi beraja.
F2 Melancarkan pentadbiran kerajaan. F8 Berusaha mempertahankan institusi beraja.
F3 Memakmurkan negeri. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
(c) F1 Tidak melakukan jenayah. 2. (a) (i) Warisan seni ukir
F2 Setia kepada raja dan negara. F1 Banyak diwarisi di Kelantan dan Kedah.
F3 Bersikap patriotisme. F2 Motif haiwan dalam karya telah
F4 Menyokong dasar-dasar kerajaan. digantikan dengan motif alam yang
(Mana-mana jawapan yang munasabah) bersesuaian dengan amalan Islam.
F3 Kekal sebagai hiasan pada istana,
3. (a) F1 Al-Tarikh Salasilah Negeri Kedah rumah dan bangunan seperti masjid.
F2 Hikayat Merong Mahawangsa (ii) Warisan seni bina
F3 Hikayat Seri Kelantan F1 Berupa binaan istana serta hiasan
F4 Detik2 Sejarah Kelantan ukiran daripada kayu berkualiti.
F5 Salasilah Atau Tarikh Kerajaan Kedah F2 Keunikan binaan rumah tradisional
F6 Syair Sultan Maulana Melayu ialah tebar kayu berbentuk “V”
[Mak. 3m] terbalik.
(b) F1 Mengisahkan pengasasan Kerajaan Kedah. F3 Dihiasi ukiran bermotif alam.
F2 Pembukaan kota pentadbiran. F4 Banyak tiang yang menggunakan hasil
F3 Pengislaman pemerintah. hutan tempatan.
(c) F1 Memelihara karya persuratan. F5 Berdaya tahan dengan perubahan
F2 Melakukan kajian dan penyelidikan. cuaca.
F3 Mewartakan sebagai warisan negara. [Mak. 3m]
F4 Memberikan pendedahan kepada generasi (b) F1 Seni kraf tangan berkaitan dengan kesenian
muda. hasil kraf tangan masyarakat.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) H1a Seperti anyaman tikar dan bakul rotan.
H1b Kelantan terkenal dengan warisan
C pembuatan wau dan batik.
1. (a) F1 Penggunaan gelaran pemerintah. F2 Seni persembahan merupakan keunikan
H1a Kerajaan Kedah dan Kelantan menggunakan pada setiap kerajaan.
gelaran Sultan. H2a Awang Batil merupakan penglipurlara di
H1b Kerajaan Perlis menggunakan gelaran Raja. Perlis.
F2 Cara Pelantikan pengganti pemerintah. H2b Wayang Kulit telah diangkat sebagai warisan
H2a Pelantikan putera Sultan atau Raja sebagai kebangsaan di bawah kategori warisan tidak
pengganti. ketara.
H2b Daripada jurai keturunan pemerintah H2c Mek Mulung merupakan teater tradisional
pengasas. negeri Kedah yang kekal hingga kini.
(b) F1 Sultan atau raja merupakan hierarki tertinggi [Mak. 6m]
dalam pemerintahan beraja. (c) F1 Membuka peluang pekerjaan.
H1a Sebagai ketua bagi negeri. F2 Meningkatkan taraf hidup rakyat.
H1b Bertanggungjawab sebagai ketua agama F3 Menjana pendapatan rakyat.
Islam. F4 Menarik kedatangan pelancong.


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J18





00 Jawapan.indd 18 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

F5 Pengaliran mata wang asing. H5a Unit kedua dalam sosiopolitik Adat Perpatih.
F6 Membuka pasaran baharu. H5b Dibentuk oleh beberapa Perut yang menjadikan
F7 Meningkatkan ekonomi negara. keluarga berkenaan semakin besar.
F8 Meningkatkan imej negara. F6 Perut
(Mana-mana jawapan yang munasabah) H6 Unit terkecil yang ahlinya daripada keturunan
sebelah ibu.
3. (a) F1 Jurai keturunan sebelah ibu. [Mak. 6m]
H1a Kaum perempuan dianggap Ibu Soko, iaitu (c) F1 Semangat bekerjasama
ibu yang melahirkan anggota masyarakat. F2 Bermuafakat
H1b Setiap anak merupakan anggota suku F3 Pemimpin yang berwibawa
ibunya. F4 Mematuhi adat
H1c Anggota suku dianggap sedarah kerana F5 Menghormati pemimpin
berasal daripada moyang perempuan yang F6 Keamanan
sama sebelah ibu. F7 Saling bermaafan
F2 Pelaksanaan hukuman. F8 Ketaatan
H2a Bersifat pemulihan dengan memberikan (Mana-mana jawapan yang munasabah)
pertimbangan terhadap pesalah ke arah
kebaikan.
H2b Mengutamakan perasaan dan kepentingan KBAT
pesalah. (a) (i) Raja ketua negara.
H2c Kesalahan kecil boleh diselesaikan dengan (ii) Raja lambang perpaduan negara.
saling bermaafan atau denda yang ringan. (iii) Raja lambang keamanan negara.
F3 Perkahwinan. (b) (i) Taat kepada undang-undang negara.
H3a Perkahwinan sesama suku tidak digalakkan (ii) Menghormati institusi beraja negara.
kerana dianggap sebagai sebuah keluarga (iii) Menjaga keamanan negara.
besar dan bersaudara. (c) (i) Kurang ilmu pengetahuan.
H3b Menggalakkan perkahwinan di luar suku bagi (ii) Terpengaruh oleh anasir luar.
mewujudkan hubungan persaudaraan antara (iii) Kurangnya perasaan patriotisme.
suku.
H3c Seseorang lelaki yang berkahwin akan
menjadi anggota keluarga suku isterinya dan
digelar orang semenda. Prakt is PT 3
H3d Wanita yang berkahwin sesama suku akan 10 Sarawak dan Sabah
hilang hak mewarisi pusaka.
F4 Upacara Kedim.
H4a Menerima orang dari suku lain atau orang A
luar menjadi ahli suku.
H4b Seseorang itu akan bersumpah taat setia 1. C 2. B 3. D 4. B 5. D
dan bersaudara dengan ahli suku yang 6. A 7. A 8. C 9. D 10. A
disertai serta dibuat penghebahan.
F5 Wanita mewarisi harta pusaka. B
H5a Termasuklah tanah dan rumah bertujuan 1. (a) F1 Kepimpinan kesukuan
supaya wanita tidak terabai. F2 Kepimpinan lembah sungai
H5b Diwarisi secara turun-temurun daripada ibu F3 Kerajaan
kepada anak perempuan. F4 Wakil raja
[Mak. 6m] [Mak. 3m]
(b) F1 Terdapat tiga kumpulan utama dalam (b) F1 Mentadbir wilayah di muara sungai.
masyarakat di negeri Sembilan, iaitu Perut, F2 Menegakkan kekuasaan.
Suku dan Luak. F3 Menjalankan undang-undang sendiri.
H1a Berkuasa melantik penyandang pesaka adat (c) F1 Adil
atau pemimpin. F2 Tegas
F2 Pelantikan pemimpin. F3 Amanah
H2a Pemimpin dalam Adat Perpatih ialah ketua adat. F4 Bertanggungjawab
C2a Seperti Ibu Soko, Buapak, Lembaga, Undang F5 Berani
dan Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar. F6 Bijak
F3 Penyandang pesaka adat pada semua (Mana-mana jawapan yang munasabah)
peringkat dipilih hasil permuafakatan. [Mak. 4m]
F4 Luak 2. (a) F1 Perdagangan
H4a Daerah atau jajahan merupakan kumpulan F2 Menangkap ikan
ketiga dan terbesar dalam susunan F3 Membuat perahu
masyarakat Minangkabau. F4 Perusahaan sagu
F5 Suku [Mak. 3m]


J19 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 19 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

(b) F1 Mengutip hasil hutan H4a Terdapat penemuan barangan tembikar
F2 Mengutip sarang burung zaman Dinasti T’ang dan Sung di Santubung.
F3 Menanam padi H4b Membekalkan kapur barus, kayu laka, lilin
(c) F1 Bijak memanfaatkan sumber alam sekitar. lebah dan kulit penyu.
F2 Bagi mengembangkan kegiatan ekonomi. H4c Muncul industri peleburan bijih besi di
F3 Mempelbagaikan sumber keluaran harian. Santubong.
F4 Mempelbagaikan sumber ekonomi. F5 Kemunculan pusat perdagangan di Sarawak.
F5 Demi kelangsungan hidup. H5a Di Gedong, Bukit Sandong dan Kalka.
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F6 Kerajaan Sabah mengadakan hubungan
[Mak. 4m] perdagangan dengan Sabah.
3. (a) F1 Inavol H6a, Buktinya, jumpaan gendang gangsa jenis
F2 Dastar Moko di Pulau Banggi, Sabah.
F3 Tayen [Mak. 6m]
F4 Wakid (b) F1 Kemajuan bidang perdagangan.
F5 Buan F2 Menjadi tarikan kepada kerajaan di Alam
F6 Duang Melayu untuk meluaskan pengaruhnya.
F7 Guuk H2a Menyebabkan beberapa kawasan di pesisir
F8 Badi’ pantai barat laut yang merupakan zon
F9 Pida’ tamadun Melayu menerima pengaruh
[Mak. 3m] kerajaan di Alam Melayu.
(b) F1 Digunakan dalam pelbagai majlis seperti C2a Kerajaan Srivijaya pernah meluaskan
kelahiran, perkahwinan dan kematian. pengaruhnya di Selatan Sarawak bagi
F2 Untuk membawa hasil padi dan benih padi. mengawal perdagangan di Laut China
F3 Digunakan untuk kerja-kerja harian dan adat Selatan.
tertentu. C2b Kerajaan Majapahit turut mempunyai
F4 Digunakan untuk memburu. pengaruh di Sarawak dan utara Sabah.
F5 Melambangkan status masyarakat. F3 Berlaku penyebaran kuasa oleh Kesultanan
F6 Sebagai pemberi semangat kepada Melayu Brunei.
pahlawan Iban. H3a Kerajaan Sambas telah menyerahkan
F7 Sebagai penjaga rumah panjang daripada wilayahnya di Sarawak kepada kerajaan
semangat jahat dan penyakit. Melayu Brunei atas dasar persahabatan.
[Mak. 3m] F4 Kemunculan Kesultanan Sulu di utara Borneo
(c) F1 Memberikan bantuan modal. membawa kepada tersebarnya pengaruh
F2 Menyediakan khidmat nasihat. mereka di pantai timur laut Borneo.
F3 Menggalakkan penggunaan teknologi F5 Sarawak dan Sabah dipengaruhi oleh
moden. kedatangan agama Hindu, Buddha dan
F4 Membantu memasarkan barangan keluaran Islam.
penduduk. H5a Pengaruh agama ini dibawa secara tidak
F5 Menaik taraf kemudahan pengangkutan dan langsung oleh kerajaan di Alam Melayu.
perhubungan. C5a Terdapat tinggalan objek-objek agama
(Mana-mana jawapan yang munasabah) Buddha di santubong.
[Mak. 4m] C5b Terdapat penemuan Patung Ganesha di
Limbang.
C5c Penerimaan agama Islam oleh kebanyakan
C penduduk kaum Melayu dan Melanau di
1. (a) F1 Kemunculan pusat pembuatan tembikar. pesisir pantai Sarawak dan Sabah.
H1a Di Gua Niah, Sarawak dan Bukit Tengkorak, [Mak. 8m]
Semporna, Sabah. (c) F1 Sifat keterbukaan.
F2 Masyarakat menjalankan kegiatan F2 Menerima pengaruh dari luar.
perdagangan dengan kawasan luar. F3 Sikap toleransi.
H2a Penduduk di Bukit Tengkorak telah F4 Menerima pengaruh agama luar.
menjalankan kegiatan perdagangan dengan F5 Semangat ingin memajukan kerajaan.
kawasan luar Sabah. F6 Berusaha memajukan perdagangan.
F3 Kemunculan Chu-Po, iaitu pelabuhan di F7 Meningkatkan pendapatan dan ekonomi.
utara Sabah. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
H3a Menjadi tempat mengeksport besi ke Funan [Mak. 6m]
dan Champa. 2. (a) Sarawak
F4 Kemunculan kerajaan awal, iaitu Santubung F1 Di pesisir pantai, kegiatan ekonomi
mempunyai pelabuhan di lembah sungai dijalankan oleh kaum Melayu, Kedayan dan
Sarawak. Melanau.



© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J20





00 Jawapan.indd 20 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

H1a Menjalankan kegiatan perdagangan. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
H1b Menangkap ikan. [Mak. 8m]
H1c Membuat perahu. 3. (a) F1 Kaum Iban, Bidayuh dan Orang Ulu
H1d Menjalankan perusahaan sagu. merayakan Pesta Menuai atau Gawai Dayak.
F2 Di lembah sungai, kegiatan ekonomi F2 Bagi masyarakat Iban pula upacara Miring
dijalankan oleh kaum Melayu, Iban, Bisaya, diadakan semasa Gawai Dayak.
Melanau dan Bidayuh. H2a Upacara ini dilakukan untuk menyatakan
H2a Menanam padi. rasa terima kasih kepada petara atau tuhan.
H2b Menanam sayur-sayuran. F3 Salah satu keunikan Gawai Dayak ialah
Sabah pemilihan ratu cantik dan jejaka tampan.
F3 Di pesisir pantai, kegiatan ekonomi F4 Kaum Bisaya dan Kadayan pula mengadakan
dijalankan oleh kaum Berunai, Bajau/ Sama, Pesta Babalung dan Makan Tahun.
Iranun dan Suluk. H4a Pesta Babalung merupakan pesta menuai.
H3a Menangkap ikan. H4b Makan Tahun diadakan sebagai tanda
H3b Membuat perahu. kesyukuran atas hasil yang diperoleh oleh
H3c Mengutip hasil laut. petani.
H3d Menjalankan kegiatan perdagangan. F5 Kaum Melanau mengadakan Pesta Kaul.
F4 Di pesisir pantai, kegiatan ekonomi dijalankan H5a Bertujuan untuk mengelakkan malapetaka
oleh kaum Kadazandusun, Rungus dan buruk oleh roh jahat yang dipanggil sebagai
Orang Sungai. Ipok.
H4a Menanam padi. [Mak. 6m]
H4b Menanam sayur-sayuran. (b) F1 Perayaan ini diraikan oleh penduduk
[Mak. 6m] Kadazandusun dan Murut.
(b) F1 Kegunaan harian F2 Merupakan simbol kesyukuran untuk
H1a Sungai menjadi sumber bekalan air untuk meraikan semangat padi atau Bambaazon
minum, mandi dan membasuh pakaian serta atau Bambarayon.
pinggan mangkuk. F3 Upacara kesyukuran kepada semangat padi
F2 Pengangkutan dijalankan oleh Bobohizan atau Bobolian.
H2a Sampan dan bot menjadi pengangkutan F4 Penduduk berharap agar tahun hadapan
utama. mereka akan mendapat lebih banyak hasil
H2b Untuk membawa penumpang dan barang tuaian padi.
melalui sungai. F5 Antara acara yang dijalankan ialah
F3 Petempatan pertandingan ratu cantik atau Unduk Ngadau.
H3a Sungai menjadi kawasan petempatan yang F6 Acara ini berkaitan dengan asal usul
dikenali sebagai kampung air. pengorbanan Huminodun.
F4 Perdagangan (c) F1 Menarik kedatangan pelancong asing.
H4a Masyarakat menjalankan kegiatan F2 Identiti budaya negara kita.
perdagangan dan jual beli di sungai sejak F3 Pengekalan budaya tempatan.
zaman-berzaman. F4 Menjadi kebanggaan masyarakat.
F5 Kegiatan rekreasi F5 Sumber ekonomi masyarakat.
H5a Sungai menjadi tempat kegiatan rekreasi F6 Mempertahankan warisan bangsa.
seperti pesta regata dan acara perahu F7 Meningkatkan pendapatan negara.
berhias. F8 Mengeratkan hubungan antara anggota
[Mak. 6m] masyarakat.
(c) F1 Mengadakan gotong-royong membersihkan F9 Memupuk semangat kerjasama.
sungai. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F2 Tidak membuang sampah ke dalam sungai. [Mak. 8m]
F3 Memupuk budaya cinta akan sungai.
F4 Melaporkan kes pencemaran sungai kepada
pihak berkuasa. KBAT
F5 Menjayakan kempen alam sekitar yang (a) (i) Kegiatan ekonomi di tepi sungai.
dilaksanakan oleh kerajaan. (ii) Memungut hasil hutan.
F6 Mendidik anak-anak menjaga kebersihan (iii) Menggunakan sumber alam sebagai tempat tinggal.
sungai.
F7 Menguatkuasakan undang-undang. (b) (i) Menjaga kebersihan alam sekitar.
(ii) Mengamalkan kitar semula.

F8 Mengenakan hukuman yang tegas dan
berat kepada mereka yang melakukan (iii) Mengelakkan pembakaran secara terbuka.
pencemaran. (c) (i) Alam sekitar mengalami kemusnahan.
F9 Memberikan kesedaran tentang kepentingan (ii) Spesies terancam.
sungai melalui media cetak, media sosial (iii) Menyebabkan wabak/ penyakit berbahaya.
dan media elektronik.


J21 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 21 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

MARKAH (b) F1 Mengukuhkan sistem beraja.

Pentaksiran Akhir Tahun F2 Taat setia kepada pemerintah.
Pentaksiran Akhir Tahun
Pentaksiran Akhir Tahun
F3 Menjana ekonomi kerajaan.
F4 Berkhidmat dalam sektor sosioekonomi.
Bahagian A F5 Meningkatkan status pemiliknya.
1. A 2. A 3. B 4. A 5. B [Mak. 4m]
6. D 7. A 8. A 9. A 10. C (c) F1 Kesetiaan kepada pemerintah.
11. D 12. D 13. D 14. C 15. C F2 Pemimpin yang berwibawa.
16. D 17. B 18. B 19. B 20. C F3 Saling bertanggungjawab.
F4 Saling menghormati.
Bahagian B F5 Mengamalkan semangat kerjasama/
1. (a) F1 Hubungan perdagangan permuafakatan.
F2 Hubungan keagamaan F6 Bersikap adil.
F3 Hubungan diplomatik F7 Kestabilan politik.
(b) F1 Meningkatkan ekonomi kerajaan Alam (Mana-mana jawapan yang munasabah)
Melayu. [Mak. 4m]
F2 Mengukuhkan kedudukan kerajaan Alam 4. (a) F1 Pembesar berempat
Melayu. F2 Pembesar berlapan
F3 Meningkatkan imej kerajaan Alam Melayu. F3 Pembesar enam belas
F4 Menarik kedatangan pedagang luar ke Alam F4 Pembesar tiga puluh dua
Melayu. [Mak. 3m]
F5 Memajukan kerajaan Alam Melayu. (b) F1 Menjaga keamanan kawasan.
[Mak. 3m] F2 Mengutip cukai dan hasil lain melalui sistem
(c) F1 Kebijaksanaan pemerintah. serah.
F2 Sifat keterbukaan pemerintah. F3 Membekalkan tenaga tentera ketika perang.
F3 Dasar sesebuah negara. F4 Menyediakan tenaga buruh melalui sistem
F4 Menjaga keamanan negara. serah.
F5 Meningkatkan kemajuan negara. [Mak. 3m]
(Mana-mana jawapan yang munasabah) (c) F1 Mewujudkan pentadbiran yang mantap.
[Mak. 4m] F2 Memacu pertumbuhan ekonomi negara.
2. (a) F1 Perdagangan F3 Menjamin keselamatan rakyat.
F2 Mengutip hasil hutan dan laut F4 Mempertahankan kedaulatan negara.
F3 Perlombongan F5 Mewujudkan kestabilan politik.
F4 Pembuatan F6 Menjamin kesejahteraan rakyat.
[Mak. 2m] F7 Meningkatkan imej negara.
(b) F1 Kesuburan tanah. F8 Menjamin keamanan dan kemakmuran
F2 Bekalan air dari tasik seperti Tasik Tonle Sap. negara.
F3 Pembinaan baray untuk menyimpan air oleh (Mana-mana jawapan yang munasabah)
pemerintah Angkor. [Mak. 4m]
F4 Peranan Ketua Air menyelenggarakan
terusan dan daik. Bahagian C
F5 Bekalan air dari sungai seperti Sungai 5. (a) F1 Hukum Kanun Melaka
Bengawan Solo dan Sungai Brantas. H1a Mengandungi 44 fasal yang berkaitan hak
F6 Pembinaan sistem pengairan oleh keistimewaan, tanggungjawab raja dengan
pemerintah Majapahit. pembesar.
[Mak. 4m] H1b Terdapat hukum Islam berkaitan dengan
(c) F1 Meningkatkan ekonomi negara. jenayah, urusan jual beli dan kekeluargaan.
F2 Memenuhi keperluan masyarakat. F2 Undang-Undang Laut Melaka
F3 Menambahkan hasil keluaran negara. H2a Bertujuan menentukan peraturan pelayaran
F4 Memanfaatkan sumber alam. dan perdagangan.
F5 Faktor persekitaran. H2b Mengandungi 25 fasal yang menerangkan
F6 Mewujudkan kepelbagaian kemahiran. peraturan di laut, tertib berniaga dan tatacara
F7 Mempelbagaikan hasil ekonomi. jual beli.
F8 Mengembangkan kegiatan ekonomi. H2c Kandungannya juga berkaitan dengan
(Mana-mana jawapan yang munasabah) tanggungjawab nakhoda, anak kapal, kiwi
[Mak. 4m] dan syahbandar.
3. (a) F1 Golongan pemerintah yang terdiri daripada F3 Adat Temenggung
golongan diraja dan bangsawan. H3a Berkaitan dengan pemerintahan, perwarisan
F2 Golongan diperintah yang terdiri daripada takhta, perkahwinan, perwarisan harta dan
rakyat merdeka dan hamba. perundangan.
[Mak. 2m]


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J22





00 Jawapan.indd 22 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

H3b Berkaitan dengan sistem penggantian sultan, F2 Membina kota pertahanan.
iaitu takhta kerajaan diwarisi oleh anak lelaki H2a Kota pertahanan yang dibina sering berubah
yang sulung. mengikut lokasi pusat pemerintahan.
[Mak. 6m] H2b Mempunyai bentuk serta ciri yang tersendiri.
(b) F1 Mewujudkan keamanan. F3 Menjalinkan hubungan dengan Belanda.
F2 Menjamin keselamatan masyarakat. H3a Mengadakan perjanjian persahabatan
F3 Mengurangkan kadar jenayah. dengan pihak Belanda.
F4 Melancarkan urusan perdagangan. H3b Dasar berbaik-baik dilakukan sebagai
F5 Aktiviti perdagangan berjalan dengan adil. strategi menghadapi ancaman Portugis dan
F6 Memberikan keyakinan kepada para Acheh.
pedagang. [Mak. 6m]
F7 Mewujudkan kestabilan politik. (c) F1 Pemimpin yang bijaksana.
F8 Memakmurkan ekonomi. F2 Berfikiran terbuka.
F9 Rakyat hidup sejahtera. F3 Berani mengambil risiko.
[Mak. 6m] F4 Bertanggungjawab mentadbir negara.
(c) F1 Memerintah secara adil. F5 Menjaga keamanan rakyat.
F2 Bijaksana. F6 Mempertahankan kedaulatan negara.
F3 Penguatkuasaan undang-undang yang F7 Bijak mengatur strategi.
tegas. F8 Cekal menghadapi cabaran.
F4 Berilmu pengetahuan. F9 Semangat juang yang tinggi.
F5 Menunjukkan teladan yang baik. F10 Gigih berusaha menghadapi cabaran.
F6 Bertanggungjawab terhadap tugas. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F7 Mendidik masyarakat untuk menghormati [Mak. 8m]
undang-undang. 7. (a) F1 Merisik
F8 Melahirkan masyarakat yang berdisiplin. F2 Meminang
(Mana-mana jawapan yang munasabah) F3 Bertunang
F4 Berinai besar pada malam sebelum majlis
6. (a) F1 Persaingan Johor-Acheh-Portugis. kahwin
H1a Johor menyerang Portugis di Melaka kerana F5 Khatam al-Quran
hendak merampas semula Melaka daripada F6 Pernikahan
Portugis. F7 Persandingan
H1b Acheh menyerang Portugis di Melaka kerana F8 Santap beradab
Portugis hendak menguasai perdagangan F9 Bersiram di atas panca persada
Acheh. [Mak. 6m]
H1c Acheh menyerang Johor kerana (b) F1 Melenggang perut ketika kandungan berusia
perdagangan Acheh tergugat. tujuh bulan.
H1d Portugis menyerang Johor kerana adanya H1a Untuk membetulkan kedudukan bayi di
pakatan Johor dan Acheh. dalam perut ibu.
F2 Perang Johor Jambi. H1b Bagi memudahkan proses kelahiran bayi.
H2a Johor menuntut wilayah Tungkal daripada F2 Bayi diperdengarkan azan sebaik-baik
kerajaan Jambi. Krisis dan peperangan sahaja dilahirkan.
berlaku dari tahun 1659 hingga 1679. F3 Bercukur apabila putera atau puteri berusia
H2b Johor menyerang Jambi pada bulan Jun tujuh hari.
1679. F4 Berendoi, iaitu meletakkan bayi di dalam
F3 Konflik pembesar. buaian dan diperdengarkan alunan
H3a Berlaku antara Bendahara Tun Habib Abdul marhaban.
Majid dengan Laksamana Tun Abdul Jamil (c) F1 Menyemai jati diri dalam diri generasi muda.
untuk menguasai pemerintahan kerajaan F2 Ibu bapa memupuk minat anak-anak
Johor Riau. terhadap adat istiadat.
F4 Ancaman Raja Kechil. F3 Ibu bapa dan masyarakat menjadi suri
H4a Raja Kechil menyerang Johor pada tahun teladan.
1718 kerana menuntut takhta kerajaan F4 Mendedahkan adat istiadat kepada generasi
Johor. muda.
H4b Raja Sulaiman meminta bantuan Opu Bugis F5 Mengekang budaya luar kepada generasi
Lima Bersaudara bagi mengusir Raja Kechil. muda.
[Mak. 6m] F6 Membantu anak-anak menerima adat istiadat
(b) F1 Pemindahan pusat pemerintahan. keluarga.
H1a Pusat pemerintahan sentiasa berpindah F7 Memaparkan adat istiadat melalui media
disebabkan keperluan strategi ketenteraan massa.
dan pertahanan. F8 Memupuk sikap cinta akan warisan bangsa.
H1b Muslihat mempertahankan diri daripada (Mana-mana jawapan yang munasabah)
Portugis dan Acheh.


J23 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.





00 Jawapan.indd 23 20/04/2020 8:19 AM

Sejarah Ting. 2 Jawapan

8. (a) F1 Tenunan kain F4 Lambang kepahlawanan.
H1a Kaum Iban menenun kain pua kumbu. C4a Patung Burung Kenyalang merupakan
H1b Kaum Melayu menghasilkan keringkam yang lambang kepahlawanan kaum Iban.
dibuat daripada pelbagai jenis kain. F5 Melambangkan status masyarakat.
F2 Kraf tangan C5a Tiang Totem yang dihasilkan oleh Orang Ulu.
H2a Kaum Melanau menghasilkan penutup F6 Sumber pendapatan masyarakat.
kepala, iaitu terendak. H6a Dijual dan didagangkan apabila terdapat
H2b Kaum Iban menghasilkan Sintung Duduk, lebihan dan permintaan.
lanji dan basong. [Mak. 6m]
H2c Orang Ulu menghiasi bakul mereka dengan (c) F1 Memberikan bantuan modal.
manik. F2 Menyediakan pusat latihan dan kemahiran.
F3 Pertukangan F3 Memasarkan hasil kesenian ke seluruh
H3a Kaum Iban menghasilkan Patung Burung negara dan luar negeri.
Kenyalang. F4 Mempromosikan hasil kesenian melalui
H3b Orang Ulu menghasilkan Tiang Totem. media massa.
[Mak. 6m] F5 Melakukan penyelidikan.
(b) F1 Kegunaan harian seperti membawa hasil F6 Pertukaran budaya dengan negara luar.
padi dan benih padi serta memburu. F7 Memperkenalkan hasil kesenian kepada
C1a Contohnya, Sintung Duduk, lanji, dan pelancong asing/ masyarakat luar negara.
basong. F8 Mengadakan pameran di persada dunia.
F2 Digunakan dalam pelbagai majlis. F9 Menggalakan rakyat menggunakan hasil
C2a Contohnya, pua kumbu digunakan dalam kesenian.
majlis kelahiran, perkahwinan dan kematian. (Mana-mana jawapan yang munasabah)
F3 Digunakan dalam adat tertentu. [Mak. 8m]
C3a Terendak digunakan dalam Pesta Kaul.















































© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J24





00 Jawapan.indd 24 20/04/2020 8:19 AM