Focus SPM KSSM F4 2020 - Kimia

Focus Ting 4 - Kimia [blue FOCUS].pdf 1 30/01/2020 9:51 AM







FOCUS Tingkatan CC034340

4





SPM KSSM FOCUS SPM SPM
2020
2020
KIMIA Tingkatan



REVISI FOCUS SPM KSSM Tingkatan 4 – siri teks rujukan yang
REVISI
lengkap dan padat dengan ciri-ciri istimewa untuk
 Infografik  Nota Komprehensif meningkatkan pembelajaran murid secara menyeluruh. KIMIA 4
 Peta Konsep  Aktiviti & Eksperimen Siri ini merangkumi Kurikulum Standard Sekolah
 Tip SPM
Menengah (KSSM) yang baharu serta mengintegrasikan
keperluan Sijil Pelajaran Malaysia (SPM). Pastinya satu KSSM
sumber yang hebat bagi setiap murid!
PENGUKUHAN & 2020
2020
PENGUKUHAN &
PENTAKSIRAN REVISI KIMIA
 Cuba Ini!  Kertas Model Pra-SPM RESOS DIGITAL PENGUKUHAN
RESOS DIGITAL
PERCUMA
 Praktis SPM  Jawapan Lengkap PERCUMA
PENTAKSIRAN
CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA EKSTRA
 Contoh  Mentor SPM INFO VIDEO
 Kod QR

JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
 Bahasa Melayu  Fizik  Mathematics TINGKATAN 4 KSSM
 English  Kimia  Additional Mathematics
 Bahasa Cina  Biologi  Science
 Matematik  Sejarah  Physics
 Matematik Tambahan  Pendidikan Islam  Chemistry
 Sains  Pendidikan Seni Visual  Biology











W.M: RM18.95 / E.M: RM19.95
CC034340
ISBN: 978-967-2375-54-8

Chien Hui Siong • Low Swee Neo • Lim Eng Wah
PELANGI

KANDUNGAN









Bab 4.2 Susunan Unsur dalam Jadual Berkala 63
Unsur Moden
1 Pengenalan kepada Kimia 1 4.3 Unsur dalam Kumpulan 18 67

4.4 Unsur dalam Kumpulan 1 69
1.1 Perkembangan Bidang Kimia dan
Kepentingan dalam Kehidupan 2 4.5 Unsur dalam Kumpulan 17 76
1.2 Penyiasatan Saintifik dalam Kimia 4 4.6 Unsur dalam Kala 3 84
1.3 Penggunaan, Pengurusan dan Pengendalian 4.7 Unsur Peralihan 90
Radas serta Bahan Kimia 5 Praktis SPM 4 92
Praktis SPM 1 8

Bab
Bab 5 Ikatan Kimia 94
2 Jirim dan Struktur Atom 11
5.1 Asas Pembentukan Sebatian 95

2.1 Konsep Asas Jirim 12 5.2 Ikatan Ion 98
2.2 Perkembangan Model Atom 18 5.3 Ikatan Kovalen 103
2.3 Struktur Atom 20 5.4 Ikatan Hidrogen 107
2.4 Isotop dan Penggunaannya 26 5.5 Ikatan Datif 111
Praktis SPM 2 30 5.6 Ikatan Logam 113
5.7 Sebatian Ion dan Sebatian Kovalen 114
Praktis SPM 5 120
Bab Konsep Mol, Formula dan
3 Persamaan Kimia 33

Bab
3.1 Jisim Atom Relatif dan Jisim Molekul 6 Asid, Bes dan Garam 123
Relatif 34
3.2 Konsep Mol 36 6.1 Peranan Air dalam Menunjukkan
3.3 Formula Kimia 42 Keasidan dan Kealkalian 124
3.4 Persamaan Kimia 52 6.2 Nilai pH 130
Praktis SPM 3 57 6.3 Kekuatan Asid dan Alkali 133
6.4 Sifat Kimia Asid dan Alkali 135
6.5 Kepekatan Larutan Akueus 142
Bab 6.6 Larutan Piawai 145
4 Jadual Berkala Unsur 60 6.7 Peneutralan 147


4.1 Perkembangan Jadual Berkala Unsur 61 6.8 Garam, Hablur dan Kegunaan dalam 154
Kehidupan Harian


iv iv





00 Kandungan kimia.indd 4 06/02/2020 4:29 PM

6.9 Penyediaan Garam 156 Bab
6.10 Tindakan Haba ke atas Garam 170 8 Bahan Buatan dalam Industri 223
6.11 Analisis Kualitatif 178
Praktis SPM 6 189 8.1 Aloi dan Kepentingannya 224

8.2 Komposisi Kaca dan Kegunaannya 229
Bab 8.3 Komposisi Seramik dan Kegunaannya 232
7 Kadar Tindak Balas 193 8.4 Bahan Komposit dan Kepentingannya 235
Praktis SPM 8 239

7.1 Penentuan Kadar Tindak Balas 194
7.2 Faktor yang Mempengaruhi Kadar
Tindak Balas 201
7.3 Aplikasi Faktor yang Mempengaruhi KERTAS MODEL PRA-SPM 242
Kadar Tindak Balas dalam
Kehidupan 212
7.4 Teori Perlanggaran 213
Praktis SPM 7 220 JAWAPAN 258

















































v





00 Kandungan kimia.indd 5 06/02/2020 4:29 PM

00 Kandungan kimia.indd 6 06/02/2020 4:29 PM

Bab


2 Jirim dan Struktur Atom










FOKUS BAB



• Konsep Asas Jirim
• Perkembangan Model Atom
• Struktur Atom
• Isotop dan Penggunaannya















































Jirim terdiri daripada zarah-zarah yang seni dan sangat kecil sehingga hanya dapat
dilihat melalui mikroskop elektron. Sejenis zarah itu ialah atom. Ahli sains telah menemui
bahawa atom mempunyai struktur dalaman. Setiap atom terbina daripada zarah-zarah
yang lebih kecil. Apakah zarah-zarah ini?



11





02 SPM KIMIA F4.indd 11 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

2.1 Konsep Asas Jirim


1. Jirim ialah sebarang bahan yang mempunyai jisim dan memenuhi ruang.
2. Jirim dapat dikelaskan kepada unsur dan sebatian.
3. Unsur ialah bahan yang terdiri daripada satu jenis atom sahaja.
4. Sebatian ialah bahan yang mengandungi dua atau lebih unsur yang terikat bersama secara kimia.
5. Mengikut Teori Zarah Jirim, jirim terbina daripada zarah-zarah yang seni dan diskrit.
6. Zarah-zarah terdiri daripada atom, molekul atau ion. Bab Bab

Bab
Bab
2 ZARAH 2
Atom
Ion Molekul
Zarah paling kecil dalam
sesuatu unsur

Zarah bercas Satu kumpulan atom yang terikat
- bercas positif atau bercas negatif bersama secara kimia

Rajah 2.1 Pengelasan zarah

7. Jirim boleh dibahagikan kepada dua kumpulan, iaitu unsur dan sebatian.


Unsur JIRIM Sebatian




Atom Molekul Molekul Ion











Aurum, Au Gas oksigen, O 2 Air, H 2 O


Natrium klorida,
NaCl






Gas argon, Ar Sulfur, S 8 Gas karbon dioksida, CO 2

Rajah 2.2 Pengelasan jirim




12





02 SPM KIMIA F4.indd 12 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom



• Molekul yang mengandungi sejenis atom sahaja ialah molekul unsur.
• Molekul yang mengandungi dua atau lebih jenis atom berlainan ialah molekul sebatian.
• Sebatian yang terbentuk daripada atom-atom bukan logam kebiasaannya terdiri daripada zarah molekul.
• Sebatian yang terbentuk daripada gabungan atom logam dan atom bukan logam kebiasaannya terdiri
daripada zarah ion.


Keadaan Jirim
1. Jirim wujud dalam tiga keadaan, iaitu pepejal, cecair dan gas.
2. Teori Kinetik Jirim digunakan untuk menghuraikan tiga keadaan jirim. Bab Bab
Bab
Bab
2 2
Keadaan jirim Pepejal Cecair Gas
Susunan
zarah-zarah





Pergerakan Zarah-zarah hanya dapat Zarah-zarah dapat bergetar, Zarah-zarah dapat bergetar,
zarah-zarah bergetar dan berputar pada berputar dan bergerak ke berputar dan bergerak bebas.
kedudukan yang tetap. seluruh cecair. Zarah-zarah Kadar perlanggaran adalah
berlanggar antara satu sama lebih tinggi daripada kadar
lain. perlanggaran dalam cecair.
Daya tarikan Terdapat daya tarikan di antara Zarah-zarah diikat oleh daya Terdapat daya tarikan di antara
di antara zarah-zarah yang sangat kuat. tarikan yang kuat tetapi lebih zarah-zarah yang sangat
zarah-zarah lemah daripada daya tarikan lemah.
dalam suatu pepejal.
Kandungan Kandungan tenaga yang Kandungan tenaga yang lebih Kandungan tenaga yang
tenaga zarah- rendah oleh kerana pergerakan tinggi oleh kerana zarah-zarah tertinggi oleh kerana
zarah yang terbatas. dapat bergerak dengan senang. pergerakan adalah rawak.

Bentuk dan • Pepejal mempunyai isi padu • Cecair mempunyai isi padu • Gas tidak mempunyai bentuk
isi padu dan bentuk yang tetap. yang tetap. Cecair tidak dan isi padu yang tetap.
• Pepejal tidak dapat mempunyai bentuk yang • Gas dapat dimampatkan
dimampatkan. tetap tetapi mengambil dengan senang.
bentuk bekas.
• Cecair tidak dapat
dimampatkan dengan
senang.

Rajah 2.3 Susunan dan pergerakan zarah-zarah dalam ketiga-tiga keadaan jirim

Perubahan Keadaan Jirim
1. Perubahan keadaan jirim disebabkan oleh pemanasan atau penyejukan.

Penyejatan
• Apabila cecair dipanaskan, zarah memperoleh tenaga dan bergerak semakin cepat.
• Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi
daya tarikan antara zarah dan terlepas dari permukaan cecair.
• Pada ketika ini, cecair mula menjadi gas.
• Penyejatan berlaku pada semua suhu antara takat lebur dan takat didih.





13





02 SPM KIMIA F4.indd 13 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Peleburan Pendidihan
• Apabila pepejal dipanaskan, zarah memperoleh tenaga • Apabila cecair dipanaskan, zarah memperoleh tenaga
kinetik dan bergetar semakin cepat. kinetik dan bergerak semakin cepat.
• Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak • Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak
tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi
daya tarikan antara zarah dan terpisah daripada satu daya tarikan antara zarah dan terlepas.
sama lain. • Pada ketika ini, cecair mula menjadi gas.
• Zarah bergerak dari kedudukan tetapnya. • Suhu di mana cecair bertukar kepada gas dipanggil
• Pada ketika ini, pepejal mula bertukar kepada cecair. takat didih.
• Suhu di mana pepejal bertukar kepada cecair dipanggil
takat lebur. Bab Bab
Bab
Bab
2 Pemejalwapan Pendidihan / 2
Peleburan Penyejatan
Pepejal Cecair Gas
Pembekuan Kondensasi

Pemejalwapan
Pembekuan Kondensasi
• Apabila cecair disejukkan, zarah kehilangan tenaga • Apabila gas disejukkan, zarah kehilangan tenaga kinetik
kinetik dan bergerak semakin perlahan. dan bergerak semakin perlahan.
• Penyejukan selanjutnya akan menyebabkan zarah • Penyejukan selanjutnya akan menyebabkan zarah
kehilangan lebih banyak tenaga dan membolehkan kehilangan lebih banyak tenaga dan membolehkan
pembentukan daya tarikan antara zarah untuk mengikat pembentukan daya tarikan antara zarah untuk mengikat
zarah pada kedudukan tetap. zarah bersama dan lebih rapat.
• Pada ketika ini, cecair mula menjadi pepejal. • Pada ketika ini, gas mula menjadi cecair.
• Suhu di mana cecair bertukar kepada pepejal dipanggil • Suhu di mana gas bertukar kepada cecair dipanggil
takat beku. takat kondensasi.
• Takat kondensasi adalah sama dengan takat didih cecair itu.
Pemejalwapan
• Apabila pepejal dipanaskan, zarah memperoleh tenaga dan bergetar semakin cepat.
• Pemanasan selanjutnya akan memberikan lebih banyak tenaga kepada zarah sehingga zarah dapat mengatasi
daya tarikan antara zarah dan terpisah daripada satu sama lain.
• Zarah di permukaan pepejal terlepas dari kedudukan tetapnya.
• Pada ketika ini, pepejal mula bertukar kepada gas.
• Suhu di mana pepejal bertukar terus kepada gas dipanggil takat pemejalwapan.
Rajah 2.4 Perubahan keadaan jirim
AKTIVITI 2.1

Tujuan: Untuk menentukan takat lebur dan takat beku naftalena.
Bahan: Naftalena, air paip.

Radas: Tabung didih, bikar 250 cm , termometer, tungku kaki tiga, kaki retort dengan pemegang retort,
3
penunu Bunsen, jam randik, kelalang kon, kasa dawai.
Prosedur:
A Pemanasan naftalena
1. Sebuah tabung didih diisikan dengan naftalena sehingga 3 cm dan sebatang termometer diletakkan
ke dalamnya.
2. Tabung didih itu digantung di dalam sebuah bikar yang separuh diisi air dengan menggunakan
kaki retort dan pemegang retort seperti ditunjukkan dalam Rajah 2.5. Paras naftalena di dalam
tabung didih itu dipastikan di bawah paras air di dalam bikar.
14





02 SPM KIMIA F4.indd 14 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom


Termometer

Tabung didih
Air
Naftalena






Rajah 2.5 Pemanasan naftalena Bab Bab
Bab
Bab
2 3. Air dipanaskan dan naftalena dikacau secara perlahan-lahan dengan termometer. 2
Langkah Keselamatan
Naftalena sangat mudah terbakar.

4. Apabila suhu naftalena mencapai 60 C, jam randik dimulakan. Suhu dan keadaan naftalena
o
o
direkodkan pada sela masa setengah minit sehingga suhu naftalena mencapai 90 C.

Termometer


Tabung didih

Naftalena

Kelalang kon

Rajah 2.6 Penyejukan naftalena

B Penyejukan naftalena
1. Tabung didih di bahagian A dikeluarkan daripada kukus air. Permukaan luar tabung didih itu
dikeringkan dan dengan serta merta tabung didih itu diletakkan ke dalam sebuah kelalang kon,
seperti ditunjukkan dalam Rajah 2.6. Naftalena dikacau dengan berterusan.
2. Suhu dan keadaan naftalena direkodkan pada sela masa setengah minit sehingga suhu naftalena
turun kepada kira-kira 60 C.
o
Keputusan:
Jadual 2.1
Pemanasan naftalena Penyejukan naftalena
Masa (min) Suhu (°C) Keadaan Masa (min) Suhu (°C) Keadaan
0.0 61.0 Pepejal 0.0 87.0 Cecair
0.5 65.0 Pepejal 0.5 84.0 Cecair
1.0 67.0 Pepejal 1.0 83.0 Cecair
1.5 71.0 Pepejal 1.5 81.0 Cecair
2.0 74.0 Pepejal 2.0 80.0 Cecair dan pepejal
2.5 76.0 Pepejal 2.5 80.0 Cecair dan pepejal



15





02 SPM KIMIA F4.indd 15 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

3.0 79.0 Pepejal 3.0 80.0 Cecair dan pepejal
3.5 80.0 Pepejal dan cecair 3.5 80.0 Cecair dan pepejal
4.0 80.0 Pepejal dan cecair 4.0 80.0 Cecair dan pepejal
4.5 80.0 Pepejal dan cecair 4.5 80.0 Cecair dan pepejal
5.0 80.0 Pepejal dan cecair 5.0 80.0 Cecair dan pepejal
5.5 80.0 Pepejal dan cecair 5.5 76.0 Pepejal
6.0 80.0 Pepejal dan cecair 6.0 73.0 Pepejal
Bab 6.5
83.0 Cecair 6.5 69.0 Pepejal Bab Bab
Bab
2 7.0 86.0 Cecair 7.0 66.0 Pepejal 2
7.5 89.0 Cecair 7.5 64.0 Pepejal

Perbincangan:
1. Graf suhu melawan masa diplotkan bagi pemanasan naftalena, seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 2.7.

Suhu (°C)

90 D
x
x
x
80 x x x x x x
x B C
x
x
70 x
x
x
60 x A



50 Masa (min)
0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0
Rajah 2.7 Lengkung pemanasan naftalena
2. Perhatikan bahawa terdapat bahagian tertentu lengkung itu di mana tiada perubahan suhu dengan
masa semasa pemanasan. Pada suhu ini, kedua-dua pepejal dan cecair wujud. Suhu ini ialah
takat lebur naftalena. Maka, takat lebur naftalena ialah 80.0°C.
(a) Di titik A, naftalena wujud sebagai pepejal.
(b) Apabila pepejal itu dipanaskan, tenaga haba diserap. Hal ini menyebabkan zarah-zarah itu
memperoleh tenaga kinetik dan bergetar dengan lebih cepat. Suhu itu meningkat dari titik A
ke titik B.
(c) Di titik B, pepejal naftalena mula melebur. Semasa proses peleburan, suhu naftalena tidak
meningkat walaupun pemanasan diteruskan. Suhu itu kekal malar kerana tenaga haba yang
diserap oleh zarah-zarah digunakan untuk mengatasi daya tarikan di antara zarah-zarah agar
pepejal itu dapat bertukar menjadi cecair. Pada suhu ini, kedua-dua pepejal dan cecair hadir.
(d) Di titik C, semua pepejal naftalena telah melebur.
(e) Dari titik C ke titik D, zarah-zarah dalam cecair naftalena menyerap tenaga haba dan bergerak
dengan lebih cepat. Suhu itu meningkat dari titik C ke titik D.



16





02 SPM KIMIA F4.indd 16 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

3. Graf suhu melawan masa diplotkan bagi penyejukan naftalena, seperti yang ditunjukkan dalam
Rajah 2.8.
Suhu (°C)

90
xE
x
x F G
80 x x x x x x x x
x
x Bab Bab
Bab
Bab
2 70 x 2
x
x
H
60

50 Masa (min)
0 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0
Rajah 2.8 Lengkung penyejukan naftalena
4. Perhatikan bahawa terdapat bahagian tertentu lengkung itu di mana suhu adalah malar dengan
masa semasa penyejukan. Pada suhu ini, kedua-dua pepejal dan cecair wujud. Suhu ini ialah
takat beku naftalena. Maka, takat beku naftalena ialah 80.0°C.
(a) Di titik E, naftalena wujud sebagai cecair.
(b) Apabila cecair itu disejukkan, zarah-zarah dalam cecair naftalena kehilangan tenaga kinetik.
Zarah-zarah itu bergerak dengan lebih perlahan apabila suhu menurun dari titik E ke titik F.
(c) Di titik F, cecair naftalena mula membeku. Semasa proses pembekuan, suhu naftalena kekal
malar kerana haba yang dihilangkan ke sekitar mengimbangi tenaga haba yang terbebas
apabila zarah-zarah itu menarik satu sama lain untuk membentuk pepejal. Pada suhu ini,
kedua-dua pepejal dan cecair hadir.
(d) Di titik G, semua cecair naftalena telah membeku.
(e) Dari titik G ke titik H, zarah-zarah dalam pepejal naftalena membebaskan tenaga haba dan
bergetar dengan lebih perlahan. Suhu itu menurun dari titik G ke titik H.
5. Semasa pemanasan naftalena,
(a) kukus air digunakan sebagai ganti kepada pemanasan secara terus dengan penunu Bunsen.
Hal ini ialah untuk memastikan naftalena dipanaskan secara sekata. Tambahan pula, naftalena
mudah terbakar.
(b) naftalena dikacau dengan berterusan untuk memastikan pemanasan yang sekata.
6. Semasa penyejukan naftalena,
(a) tabung didih yang mengandungi cecair naftalena diletakkan Suhu (°C)
di dalam sebuah kelalang kon. Hal ini ialah untuk memastikan
proses penyejukan yang sekata dan untuk meminimumkan Takat
kehilangan tenaga haba ke sekeliling. lebur
(b) naftalena dikacau dengan berterusan untuk mengelakkan
penyejukan lampau. Penyejukan lampau ialah suatu keadaan Masa (min)
di mana suhu sesuatu cecair yang sedang menyejuk menurun Rajah 2.9 Penyejukan lampau
ke bawah takat beku normal tanpa kemunculan pepejal.
7. Kukus air digunakan dalam eksperimen ini kerana takat lebur naftalena adalah lebih rendah daripada
100°C, suhu maksimum yang dapat dicapai oleh kukus air. Bagi pepejal yang takat leburnya lebih
100°C, cecair yang takat didihnya lebih tinggi daripada air seperti minyak harus digunakan.

Kesimpulan:
Takat lebur naftalena sama dengan takat beku naftalena, iaitu 80.0°C.


17





02 SPM KIMIA F4.indd 17 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

SPM
Mentor SPM Cuba Ini! 2.1
S1 Terangkan perubahan dari segi tenaga,
Rajah yang berikut menunjukkan lengkung penyejukan pergerakan dan susunan zarah-zarah apabila
bahan X. sesuatu gas mengkondensasi menjadi cecair.
Suhu (°C)
S2 Rajah 2.11 menunjukkan lengkung pemanasan
ais.
Suhu T Suhu (°C)
bilik

15 S
t t Masa (min)
1 2 Bab Bab
Rajah 2.10
Bab
Bab
2 Pernyataan manakah yang betul mengenai bahan X? –3 0 Q R 2
A X adalah gas pada suhu bilik P
B Mengalami perubahan fizikal pada T°C
C Dari t ke t , X menyerap tenaga haba Masa (min)
2
1
D Dari t ke t , berada dalam keadaan cecair sahaja Rajah 2.11
1 2
Tip Pemeriksa (a) Nyatakan takat lebur ais.
Bahan X ialah pepejal/cecair ketika di suhu bilik. (b) Mengapakah suhu kekal malar di antara Q
Ketika sela waktu di t dan t , X mengeluarkan haba dan R walaupun pemanasan diteruskan?
2
1
ke sekeliling. Kedua-dua cecair dan pepejal / gas dan (c) Lengkapkan lengkung dalam Rajah 2.11
cecair wujud ketika sela waktu t dan t . untuk menunjukkan keputusan yang anda
1 2
Jawapan: B jangkakan jika pemanasan itu diteruskan
sehingga stim terhasil pada 120°C.
2.2 Perkembangan Model Atom

1. Sejarah tentang atom bermula pada 450SM oleh ahli falsafah Yunani bernama Democritus.
2. Beliau yang memperkenalkan idea atom daripada perkataan Yunani ‘atomos’.
3. Jadual 2.2 menunjukkan sejarah perkembangan model atom.

Jadual 2.2 Sejarah perkembangan model atom
Model atom John Dalton • Atom ialah zarah terkecil di dalam sesuatu unsur.
(dicadangkan oleh John Dalton pada 1805) • Semua atom sesuatu unsur adalah sama.
• Unsur berlainan mempunyai atom berlainan.
• Atom ialah jasad berbentuk sfera.
• Atom tidak boleh dibahagikan, dicipta atau dimusnahkan.







Model atom Thomson • Beliau menemui elektron dalam sinar katod.
(dicadangkan oleh J.J. Thomson pada 1897) • Beliau mencadangkan model plum pudding
• Atom merupakan sebuah sfera yang bercas positif dengan taburan
elektron di dalamnya.
Elektron
bercas negatif
Sfera bercas
positif





18





02 SPM KIMIA F4.indd 18 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Model atom Ernest Rutherford • Beliau menemui proton (zarah positif) dalam atom.
(dicadangkan oleh Ernest Rutherford pada • Beliau mencadangkan model atom nuklear.
1911)
• Pusat atom mengandungi cas positif tertumpu dalam satu kawasan
yang sangat kecil (dipanggil nukleus).
Nukleus yang • Hampir semua jisim atom tertumpu di nukleus.
mengandungi
proton • Kawasan di luar nukleus adalah ruang kosong.
Elektron yang • Elektron bergerak secara rawak mengelilingi nukleus.
bergerak di
luar nukleus

Model atom Neils Bohr • Beliau memperkenalkan konsep petala kepada model atom Bab
Bab
Bab
Bab
2 (dicadangkan oleh Neils Bohr pada 1913) • Elektron bergerak mengelilingi nukleus dalm petala-petala tertentu. 2
Rutherford.
Elektron
Nukleus yang
mengandungi
proton
Petala
Model atom James Chadwick • Beliau menemui neutron (zarah neutral).
(dicadangkan oleh James Chadwick pada 1932) • Nukleus terdiri daripada proton dan neutron.
• Neutron menyumbangkan hampir separuh daripada jisim suatu
Elektron atom.
Nukleus yang • Elektron mengelilingi nukleus dalam petala tertentu.
mengandungi
proton
Petala



Zarah Subatom
1. Atom terbina daripada zarah yang lebih kecil iaitu zarah subatom.
2. Tiga jenis zarah subatom - proton, neutron dan elektron.
3. Rajah 2.12 menunjukkan kedudukan zarah subatom dalam suatu atom.
Zarah Subatom



Proton Neutron Elektron
cas relatif: +1 cas relatif: 0 cas relatif: -1
jisim relatif: 1 jisim relatif: 1 jisim relatif: 1/1840


Nukleus atom: Elektron:
• Mengandungi proton dan neutron • Bergerak di ruang kosong di luar nukleus
• Bercas positif • Bergerak dalam petala tertentu
• Hampir semua jisim atom tertumpu di sini • Bercas negatif
• Jisim sangat kecil
• Bilangan elektron sama dengan bilangan
proton
Ingat cas bagi setiap zarah subatom:
Proton adalah positif.
Neutron adalah neutral. Petala:
Jadi, elektron mesti negatif. • Lintasan elektron

Rajah 2.12 Kedudukan zarah subatom dalam suatu atom

19





02 SPM KIMIA F4.indd 19 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Cuba Ini! 2.2
S1 (a) Atom hidrogen dikatakan sebagai atom neutral. Jelaskan pernyataan ini.
(b) Jisim sesuatu atom adalah tertumpu di nukleusnya. Jelaskan.
S2 John Dalton ialah saintis pertama yang mencadangkan model atom pada 1805.
Nyatakan ciri-ciri atom yang diperkenalkan oleh John Dalton.
S3 (a) Apakah zarah yang ditemui oleh J.J. Thomson?
(b) Bagaimanakah model atom yang dicadangkan oleh Thomson berbeza dengan model Dalton?
S4 Apakah zarah yang ditemui oleh Ernest Rutherford dan bagaimanakah penemuan zarah ini dapat memperbaiki
model atom Thomson?
S5 Apakah idea yang dikemukakan oleh ahli sains Neils Bohr kepada model atom pada 1913? Bab Bab
Bab
Bab
2 S6 (a) Apakah zarah yang ditemui oleh James Chadwick? 2
(b) Apakah sumbangan zarah itu kepada model atom?

2.3 Struktur Atom Moden Struktur Atom


Nombor Proton dan Nombor Nukleon INFO
1. Atom-atom unsur berlainan mempunyai bilangan zarah subatom yang berbeza.
2. Nombor proton dan nombor nukleon digunakan untuk menentukan bilangan zarah subatom dalam
suatu atom.
neutron
mengandungi dipanggil jumlah zarah Nombor nukleon
+ Nukleon = jumlah proton + neutron
Nukleus proton
atom
Nombor proton
= bilangan proton
Rajah 2.13 Nombor proton dan nombor nukleon
3. Nombor proton boleh digunakan untuk 6. Oleh kerana atom adalah neutral, nombor
mengenal suatu unsur. proton juga ialah bilangan elektron di dalam
4. Nombor proton suatu unsur ialah bilangan suatu atom.
proton di dalam atomnya. 7. Nombor nukleon suatu unsur ialah jumlah
5. Setiap unsur mempunyai nombor protonnya bilangan proton dan bilangan neutron di
yang tersendiri. dalam atom unsur.
Contoh 1: Atom oksigen mempunyai nombor 8. Bilangan neutron dapat ditentukan seperti
proton 8: berikut.
Maka, Daripada takrif:
(i) semua atom oksigen mempunyai 8 proton
(ii) atom yang mempunyai 8 proton ialah nombor = bilangan + bilangan
atom oksigen nukleon proton neutron
Contoh 2: Atom natrium mempunyai Tetapi, bilangan proton = nombor proton
nombor proton 11: Jadi,
Maka,
(i) semua atom natrium mempunyai 11 bilangan = nombor – nombor
proton
nukleon
neutron
proton
(ii) atom yang mempunyai 11 proton ialah 9. Nombor nukleon juga dikenal sebagai nombor
atom natrium
jisim.

20





02 SPM KIMIA F4.indd 20 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom
10. Jisim atom relatif suatu atom hampir sama
dengan nombor nukleonnya. Nombor nukleon CONTOH 2.2
kadang-kadang digunakan sebagai anggaran Litium mempunyai nombor proton 3 dan
jisim atom relatif dalam pengiraan. nombor nukleon 7. Berapakah bilangan proton,
elektron dan neutron yang hadir di dalam satu
CONTOH 2.1 atom litium?
Satu atom klorin mempunyai 17 proton dan 18 Penyelesaian
neutron. Apakah nombor proton dan nombor Bilangan proton = nombor proton = 3
nukleon bagi atom klorin? Atom adalah neutral. Jadi, bilangan elektron = Bab
Penyelesaian bilangan proton = 3.
Bab
Bab
Bab
2 Nombor proton = bilangan proton = 17. 2
Nombor nukleon = bilangan proton + bilangan Bilangan neutron = nombor nukleon – nombor
neutron = 17 + 18 = 35. proton = 7 – 3 = 4.

Bilangan Zarah Subatom dalam Ion
1. Ion dibentuk daripada atom melalui penerimaan elektron atau kehilangan elektron.
Ion positif bebas terima Ion negatif
(kation) elektron ATOM elektron (anion)
2. Atom logam membebaskan elektron untuk membentuk ion positif.
Contoh: Atom litium (nombor proton, 3; nombor nukleon, 7)

bebas 1
elektron

Atom litium: Ion litium:
*proton = 3 *proton = 3
*neutron = 7 - 3 *neutron = 7 - 3
= 4 = 4
*elektron = 3 *elektron = 3 - 1
= 2
Rajah 2.14 Atom litium membebaskan satu elektron untuk membentuk ion litium
3. Atom bukan logam menerima elektron untuk membentuk ion negatif.
Contoh: Atom fluorin (nombor proton, 9; nombor nukleon, 19)

terima 1
elektron

Atom fluorin: Ion fluorida:
*proton = 9 *proton = 9
*neutron = 19 - 9 *neutron = 19 - 9
= 10 = 10
*elektron = 9 *elektron = 9 + 1
= 10
Rajah 2.15 Atom fluorin menerima 1 elektron untuk menbentuk ion fluorida
4. Semasa pembentukan ion,
• bilangan proton dan bilangan neutron adalah sama.
• pembentukan ion positif menyebabkan bilangan elektron berkurang.
• pembentukan ion negatif menyebabkan bilangan elektron bertambah.




21





02 SPM KIMIA F4.indd 21 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom
Jadual 2.3 Unsur dan simbolnya
CONTOH 2.3
Unsur Simbol Unsur Simbol
Atom besi mempunyai nombor proton, 26 Hidrogen H Natrium Na
dan nombor nukleon, 56. Atom besi boleh
membebaskan 3 elektron untuk membentuk Helium He Magnesium Mg
ion. Apakah bilangan setiap zarah subatom Litium Li Aluminium Al
dalam ion besi?
Berilium Be Silikon Si
Penyelesaian
Bilangan proton = 26 Boron B Fosforus P
Bilangan neutron = 56 – 26 = 30 Karbon C Sulfur S Bab Bab
Bab
Bab
2 Bilangan elektron = 26 – 3 = 23 Nitrogen N Klorin Cl 2
Oksigen O Argon Ar
Fluorin F Kalium K
CONTOH 2.4
Neon Ne Kalsium Ca
Atom X mempunyai nombor proton, 8 dan
nombor nukleon, 18. 3. Perhatikan bahawa:
Rajah di bawah menunjukkan ion terbentuk (a) setiap simbol terdiri daripada satu atau
daripada atom X. dua huruf.
(b) unsur dengan simbol dua huruf, huruf
yang pertama adalah sentiasa huruf
besar manakala huruf yang kedua adalah
sentiasa huruf kecil.
Rajah 2.16 (c) sesetengah unsur mempunyai simbol yang
(a) Bagi ion yang terbentuk, tentukan berasal daripada nama Latin.
(i) bilangan proton dan neutron Contoh:
(ii) bilangan elektron Nama unsur: Natrium
(b) Adakah ion terbentuk bercas positif atau Simbol unsur: Na
negatif? Nama unsur: Kalium
Jelaskan jawapan anda. Simbol unsur: K

Penyelesaian 4. Perwakilan piawai atom bagi sebarang unsur
(a) (i) Bilangan proton = 8 menunjukkan nombor proton dan nombor
Bilangan neutron = 18 – 8 = 10 nukleon bagi unsur tersebut.
(ii) 10 Nombor nukleon A
(b) Ion bercas negatif kerana jumlah elektron Nombor proton Z Simbol unsur
bertambah daripada 8 kepada 10. Contoh: Perwakilan piawai atom bromin ialah
81
35 Br.
Hal ini bermakna atom bromin mempunyai
Perwakilan Piawai bagi Unsur
1. Setiap unsur diberi satu nama dan satu simbol. nombor proton 35 dan nombor nukleon 81.
2. Jadual 2.3 menunjukkan nama dan simbol 5. Unsur juga boleh diwakili dengan hanya
menggunakan nombor nukleon. Sebagai
beberapa unsur. 23
contoh, Na diwakili oleh natrium-23.
11







22





02 SPM KIMIA F4.indd 22 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Cara menulis susunan elektron bagi suatu
CONTOH 2.5
atom
Satu atom karbon mempunyai 6 proton dan 7 Langkah-langkah berikut boleh diikuti untuk
neutron. menulis susunan elektron bagi suatu atom:
Tulis perwakilan piawai atom karbon. Langkah 1 Dapatkan nombor proton bagi atom itu.
Langkah 2 Dapatkan bilangan elektron bagi
Penyelesaian atom itu. Bagi atom neutral, bilangan
Simbol atom karbon = C elektron sama dengan bilangan proton
Nombor proton, Z = 6 Bilangan elektron = bilangan proton
Nombor nukleon, A = 6 + 7 = 13 (nombor proton)
13
Perwakilan piawai atom karbon = C Langkah 3 Susun elektron dalam petala, bermula Bab
6
Bab
Bab
Bab
2 dengan petala n = 1. 2
Elektron hanya dapat diisi dalam petala
CONTOH 2.6
baharu apabila petala sebelumnya telah
Satu atom magnesium mempunyai 12 elektron mencapai had maksimum.
dan 12 neutron.
Tulis perwakilan piawai atom magnesium. CONTOH 2.7
Penyelesaian Apakah susunan elektron bagi atom sulfur?
Simbol atom magnesium = Mg
Nombor proton, Z = bilangan elektron = 12
Nombor nukleon, A = 12 + 12 = 24
24
Perwakilan piawai atom karbon = Mg
12
Rajah 2.18 Susunan elektron bagi atom sulfur
Struktur Atom dan Susunan Elektron Penyelesaian
1. Struktur atom ialah kedudukan, jenis dan Langkah 1: Nombor proton = 16
bilangan zarah subatom dalam suatu atom. Langkah 2: Bilangan elektron = 16
Contoh: Struktur atom karbon Langkah 3: Petala pertama (n = 1) = 2
Petala kedua (n = 2) = 8
Petala Petala ketiga (n = 3) = 6
6 proton
Nukleus
7 neutron Susunan elektron bagi atom S
= 2.8.6
Elektron
Rajah 2.12 Struktur atom karbon
2. Elektron disusun dalam petala, bermula CONTOH 2.8
daripada petala terdekat dengan nukleus. Apakah susunan elektron bagi atom kalsium?
3. Setiap petala boleh diisi dengan bilangan
elektron yang tertentu.
4. Bagi atom-atom dengan nombor proton 1
hingga 20, bilangan maksimum elektron yang
dapat dimasukkan ke dalam petala ialah
* 2 elektron bagi petala pertama (n = 1) Rajah 2.19 Susunan elektron bagi atom kalsium
* 8 elektron bagi petala kedua (n = 2) Penyelesaian
* 8 elektron bagi petala ketiga (n = 3) Langkah 1: Nombor proton = 20
Langkah 2: Bilangan elektron = 20
Petala pertama (n = 1): 2 elektron Langkah 3: Petala pertama (n = 1) = 2
Petala kedua (n = 2): 8 elektron Petala kedua (n = 2) = 8
Petala ketiga (n = 3): 8 elektron Petala ketiga (n = 3) = 8
Nukleus Petala keempat (n = 4) = 2
Susunan elektron bagi atom Ca
Rajah 2.17 Bilangan maksimum elektron yang dapat diisi
di setiap petala bagi unsur-unsur dengan = 2.8.8.2
nombor proton 1 hingga 20
23





02 SPM KIMIA F4.indd 23 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Elektron Valens
1. Elektron valens ialah elektron yang berada pada petala paling luar suatu atom.


Elektron Elektron valens
valens
Petala berisi elektron
paling luar
(petala valens)
Rajah 2.20 Elektron valens ditentukan daripada susunan elektron bagi suatu unsur
2. Bilangan elektron valens di dalam suatu atom dapat ditentukan daripada susunan elektronnya.
Contoh: Atom argon (nombor proton: 18) Bab Bab
Bab
Bab
2 Susunan elektron: 2.8.8 2

Bilangan elektron valens = 8
Jadual 2.4 Susunan elektron bagi unsur-unsur dengan nombor proton 1 hingga 20 dan bilangan elektron valensnya yang
sepadan
Bilangan Bilangan elektron
Unsur Simbol Nombor proton Susunan elektron
elektron valens
Hidrogen 1 H 1 1 1 1
1
Helium 4 He 2 2 2 2
2
Litium 7 Li 3 3 2.1 1
3
Berilium 9 Be 4 4 2.2 2
4
Boron 11 B 5 5 2.3 3
5
Karbon 12 C 6 6 2.4 4
6
Nitrogen 14 N 7 7 2.5 5
7
Oksigen 16 O 8 8 2.6 6
8
Fluorin 19 F 9 9 2.7 7
9
Neon 20 Ne 10 10 2.8 8
10
Natrium 23 Na 11 11 2.8.1 1
11
Magnesium 24 Mg 12 12 2.8.2 2
12
Aluminium 27 Al 13 13 2.8.3 3
13
Silikon 28 Si 14 14 2.8.4 4
14
Fosforus 31 P 15 15 2.8.5 5
15
Sulfur 32 S 16 16 2.8.6 6
16
Klorin 35 Cl 17 17 2.8.7 7
17
Argon 40 Ar 18 18 2.8.8 8
18
Kalium 39 K 19 19 2.8.8.1 1
19
Kalsium 40 Ca 20 20 2.8.8.2 2
20


24





02 SPM KIMIA F4.indd 24 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

CONTOH 2.9
Tentukan bilangan elektron valens bagi atom-atom berikut.






P Q R S
Rajah 2.21
Penyelesaian Bab Bab
Bab
Bab
2 Elektron valens adalah elektron yang terletak pada petala terluar atom. 2
Atom P: 5; atom Q: 6; atom R: 2; atom S: 8

Cuba Ini! 2.3
S1 Atom fluorin-19 mempunyai 10 neutron.
(a) Apakah nombor proton dan nombor nukleon atom ini?
A
(b) Wakilkan atom ini dalam bentuk X.
Z
S2 Atom X mempunyai susunan elektron seperti yang ditunjukkan di bawah.
29








Rajah 2.22
(a) Tulis susunan elektron bagi atom X.
(b) (i) Apakah nombor proton atom X?
(ii) Kenal pasti atom X.
(c) Apakah jisim atom relatif atom X?
S3 Maklumat tentang lima zarah A, B, C, D dan E diberikan di bawah.
Zarah Nombor Nombor Susunan
Proton nukleon elektron
A 3 7 2
B 17 37 2.8.8
C 12 24 2.8
D 8 16 2.8
E 18 40 2.8.8
(a) Zarah yang manakah mempunyai bilangan proton yang sama dengan bilangan neutron?
(b) Zarah yang manakah merupakan ion positif?
(c) Zarah yang manakah merupakan ion negatif?
(d) Zarah yang manakah mempunyai lapan elektron valens?














25





02 SPM KIMIA F4.indd 25 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

2.4 Isotop dan Penggunaannya


Apakah isotop?
1. Struktur atom dan perwakilan piawai bagi tiga atom hidrogen (nombor proton 1) ditunjukkan di
bawah.

1 H
1

Persamaan: Perbezaan: Persamaan: 2 H Perbezaan: Bab Bab
Bab
Bab
2 bilangan proton bilangan neutron nombor proton 1 nombor neutron 2
berbeza
sama
sama
berbeza
3
proton H
neutron 1
elektron
2. Takrif isotop:
Isotop adalah atom-atom bagi unsur yang sama yang mempunyai bilangan proton yang sama tetapi
bilangan neutron yang berbeza.

atau

Isotop adalah atom-atom bagi unsur yang sama yang mempunyai nombor proton yang sama tetapi
nombor nukleon yang berbeza.


3. Jadual 2.5 menunjukkan contoh-contoh isotop bagi beberapa unsur.

Jadual 2.5 Contoh-contoh isotop bagi beberapa unsur
Nombor Nombor Bilangan Bilangan Bilangan
Unsur Isotop
proton nukleon proton elektron neutron
Hidrogen Hidrogen-1 ( H) 1 1 1 1 0
1
1
Hidrogen-2 ( H) 1 2 1 1 1
2
1
Hidrogen-3 ( H) 1 3 1 1 2
3
1
Oksigen Oksigen-16 ( O) 8 16 8 8 8
16
8
Oksigen-17 ( O) 8 17 8 8 9
17
8
Oksigen-18 ( O) 8 18 8 8 10
18
8
12
Karbon Karbon-12 ( C) 6 12 6 6 6
6
Karbon-13 ( C) 6 13 6 6 7
13
6
Karbon-14 ( C) 6 14 6 6 8
14
6
Klorin Klorin-35 ( Cl) 17 35 17 17 18
35
17
Klorin-37 ( Cl) 17 37 17 17 20
37
17
79
Bromin Bromin-79 ( Br) 35 79 35 35 44
35
Bromin-81 ( Br) 35 81 35 35 46
81
37
26
02 SPM KIMIA F4.indd 26 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom
4. Perwakilan isotop boleh ditulis dalam beberapa bentuk.
Contoh: Unsur uranium, U mempunyai dua jenis isotop.
Isotop pertama: uranium-235 atau U-235 atau 235 U
92
Isotop kedua: uranium-238 atau U-238 atau 238 U
92
5. Isotop-isotop adalah atom-atom unsur yang sama. Maka, isotop-isotop mempunyai sifat kimia yang
sama.
Sifat fizik isotop seperti ketumpatan, takat lebur dan takat didih adalah berbeza kerana bilangan neutron
tidak sama.
Perbezaan Persamaan Bab Bab
Bab
Bab
2 • Nombor nukleon yang berbeza • Nombor proton yang sama 2
• Bilangan neutron yang berbeza Isotop-isotop • Bilangan proton yang sama
• Sifat fizik yang berbeza sesuatu • Bilangan elektron yang sama
kerana bilangan neutron tidak unsur • Susunan elektron yang sama
sama • Bilangan elektron valens yang sama
• Sifat kimia yang sama kerana mempunyai
bilangan elektron yang sama


Menghitung Jisim Atom Relatif bagi Unsur yang Mengandungi Isotop
1. Bagi unsur yang mengandungi isotop, jisim atom relatif unsur itu ialah jisim purata semua isotopnya.
2. Ikuti langkah-langkah berikut untuk menghitung jisim atom relatif suatu unsur itu.
Langkah 1 Kenal pasti semua isotop yang wujud.
Langkah 2 Kenal pasti kelimpahan setiap isotop.
Langkah 3 Hitung jisim atom relatif dengan menggunakan formula:

(% isotop 1 × jisim relatif isotop 1) + (% isotop 2 × jisim relatif
isotop 2) + (% isotop 3 × jisim relatif isotop 3) + ...
Jisim atau relatif =
100
Nota: Kelimpahan semula jadi ialah peratusan isotop yang wujud dalam suatu sampel semula jadi unsur.


CONTOH 2.10 CONTOH 2.11
Klorin mengandungi dua isotop dengan Bromin mengandungi dua isotop dengan
kelimpahan berikut. kelimpahan berikut.
Klorin-35, 75% dan klorin-37, 25% Bromin-79, 50% dan bromi -81, 50%
Hitung jisim atom relatif klorin. Hitung jisim atom relatif bromin.

Penyelesaian Penyelesaian
Langkah 1 Isotop klorin: Cl-35 dan Cl-37 Langkah 1 Isotop bromin: Br-79 dan Br-81
Langkah 2 Kelimpahan : 75% Cl-35 dan 25% Langkah 2 Kelimpahan : 50% Br-79 dan 50%
Cl-37 Br-81
Langkah 3 Jisim atau relatif klorin Langkah 3 Jisim atau relatif bromin
(% isotop Cl-35 × jisim isotop relatif Cl-35) + (% isotop Br-79 × jisim isotop relatif Br-79) +
(% isotop Cl-37 × jisim isotop relatif Cl-37) = (% isotop Br-81 × jisim isotop relatif Br-81)
=
100 100
(75 × 35) + (25 × 37) (50 × 79) + (50 × 81)
= = 100
100
= 35.5 = 80

27





02 SPM KIMIA F4.indd 27 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Penggunaan Isotop dalam Kehidupan Harian
1. Terdapat dua jenis isotop, iaitu isotop radioaktif dan isotop tak radioaktif.
2. Isotop radioaktif atau radioisotop terurai dan menghasilkan sinaran yang berbahaya.
3. Walaupun demikian, radioisotop mempunyai kegunaan yang penting jika dikendalikan dengan betul.
Radioisotop digunakan dalam perubatan, perindustrian, pertanian dan penyelidikan.


Pertanian
• Pengambilan fosfat dan metabolisme fosforus oleh tumbuh-tumbuhan boleh
dikaji dengan menggunakan baja fosfat yang mengandungi fosforus-32. Bab Bab

Bab
Bab
2 Larutan yang mengandungi Satu pengesan digunakan 2
fosforus-32 disuntik
untuk mengesan
ke dalam sistem akar pergerakan fosforus-32
tumbuhan. dalam seluruh tumbuhan.

• Penyelidikan penyurih radioaktif menggunakan karbon-14 membantu dalam
memahami fotosintesis dan sintesis protein.



Sumber kuasa
Perubatan Uranium-235 adalah bahan
• Kobalt-60 yang memancarkan sinar api yang biasa digunakan
gama digunakan dalam kimoterapi dalam stesen jana kuasa
untuk rawatan kanser. nuklear.
• Kanser superfisial seperti kanser kulit
boleh dirawat dengan sinaran yang KEGUNAAN
lemah daripada fosforus-32 atau ISOTOP
strontium-90.
• Perentak jantung yang mengandungi Arkeologi
plutonium-238 digunakan untuk Karbon-14 boleh digunakan
mengawal denyutan jantung pesakit untuk menganggar usia
yang mengalami masalah jantung. tulang, kayu atau fosil dengan
• Iodin-131 digunakan dalam rawatan mengukur pecahan karbon-14
penyakit tiroid. yang terkandung di dalamnya.







Perindustrian
• Natrium-24 boleh digunakan untuk mengesan kebocoran paip gas atau minyak
dan sistem ventilasi.
• Sinar gama bagi kobalt-60 dialirkan pada makanan untuk menghapuskan bakteria
yang menyebabkan makanan menjadi rosak tanpa mengubah kualiti, rasa dan
tekstur makanan.
• Sinaran daripada kripton-85 boleh digunakan untuk mengawal ketebalan
kepingan plastik dalam perindustrian.


Rajah 2.23 Kegunaan radioisotop







28





02 SPM KIMIA F4.indd 28 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Cuba Ini! 2.4
S1 Plumbum-206 dan plumbum-208 adalah dua isotop bagi unsur plumbum. Bilangan zarah subatom bagi
plumbum-206 adalah seperti berikut.
Zarah Bilangan
Elektron 82
Neutron 124
Proton 82
(a) Terangkan istilah isotop.
(b) Dalam jadual di bawah, berikan bilangan zarah subatom bagi uranium-208. Bab Bab
Zarah
Bab
Bab
2 Elektron Bilangan 2
Neutron
Proton

S2 Kelimpahan tiga isotop besi: Fe-54, 5.85% Fe-56, 91.75% Fe-57, 2.40%
Hitung jisim atom relatif unsur besi.
S3 Sulfur mempunyai dua isotop utama: sulfur-32 dan sulfur-34.
Data daripada eksperimen menunjukkan jisim atom relatif sulfur ialah 32.1.
Apakah kelimpahan kedua-dua isotop sulfur?
S4 Nyatakah satu kegunaan radioisotop berikut.
(a) Fosforus-32
(b) Iodin-131
(c) Kobalt-60
(d) Natrium-24







Peta Konsep
Peta Konsep



ATOM



Struktur atom Isotop Struktur elektron Susunan atom



Proton Elektron Kelimpahan Contoh: Pepejal Gas
Karbon-14
Neutron Cecair
Petala pertama: 2 elektron

Petala kedua: 8 elektron
Petala ketiga: 8 elektron
Nukleus




29





02 SPM KIMIA F4.indd 29 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom

Praktis SPM 2



Soalan Objektif 5. Suatu cecair dipanaskan Sejarah perkembangan
sehingga menjadi gas. Gas 2.2 Model Atom
Pilih jawapan yang betul. itu kemudian disejukkan
sehingga menjadi pepejal. 7. Ahli sains manakah yang
2.1 Konsep Asas Jirim Rajah 2.25 menunjukkan graf menemui elektron?
suhu melawan masa bagi A J. J. Thomson
1. Bahan manakah yang terdiri perubahan yang berlaku. B Ernest Rutherford Bab Bab
daripada atom? C Niels Bohr
Bab
Bab
2 A Besi Suhu (°C) D James Chadwick 2
B Nitrogen
C Air B 8. Rajah 2.27 menunjukkan satu
D Natrium klorida A C model atom.
D
2. Sebuah balang gas berisi Petala
udara diletakkan di atas Elektron
balang berisi bromin. Masa (min) Nukleus yang
Selepas beberapa minit, Rajah 2.25 mengandungi
suatu warna sekata dilihat proton
dalam kedua-dua balang. Pada bahagian manakah
Apakah proses yang telah pembekuan berlaku? Rajah 2.27
berlaku? Pernyataan manakah yang
A Pemejalwapan 6. Rajah 2.26 menunjukkan graf betul tentang model atom itu?
B Peresapan penyejukan bagi satu sampel A Dibina berasaskan pada
C Penyejatan wap tulen. kewujudan neutron.
D Kondensasi B Dicadangkan oleh James
Chadwick.
3. Pernyataan manakah yang Suhu (°C) C Menunjukkan bahawa
betul tentang teori kinetik nukleus adalah neutral.
jirim? D Menunjukkan bahawa
A Zarah-zarah dalam cecair elektron bergerak dalam
disusun dengan padat petala di sekeliling
dan teratur. Masa (min) nukleus.
B Zarah-zarah dalam t
pepejal bergerak rawak. Rajah 2.26 9. Antara yang berikut, yang
C Daya antara zarah-zarah manakah betul tentang cas
gas lebih kuat daripada Pernyataan manakah yang pada elektron, neutron dan
yang terdapat dalam betul tentang susunan zarah proton?
cecair. Elektron Neutron Proton
D Kandungan tenaga gas pada masa t? KBAT
lebih tinggi daripada A Semua molekul bergerak A Negatif Positif Neutral
pepejal. bebas.
B Semua molekul bergetar B Negatif Neutral Positif
4. Rajah 2.24 menunjukkan dan berputar pada
perubahan jirim. kedudukan tetap. C Positif Neutral Negatif
C Sesetengah molekul D Positif Negatif Neutral
Proses X bergetar dan berputar
Ais Air pada kedudukan tetap 10. Siapakah ahli sains yang
Rajah 2.24 dan yang lain bergerak menyatakan atom merupakan
bebas. sebiji sfera yang tidak boleh
Proses manakah ialah proses dibahagikan?
X? D Sesetengah molekul A Bohr
A Peleburan bergerak secara teratur B Chadwick
B Pembekuan dan yang lain bergerak C Dalton
secara rawak.
C Pendidihan D Rutherford
D Kondensasi

30





02 SPM KIMIA F4.indd 30 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom
11. Antara yang berikut, yang A 12 Ne C 40 Ca Pasangan zarah manakah
10
20
manakah betul tentang model B 23 Na D 32 S yang merupakan isotop bagi
atom cadangan ahli sains 11 16 unsur yang sama?
Rutherford? 17. Antara yang berikut, yang A G dan L C L dan M
A Atom bercas positif. manakah yang menunjukkan B J dan L D J dan M
B Atom sangat kecil. susunan elektron bagi atom
C Proton ditemui di nukleus 15 7 N? 22. Helium mempunyai dua isotop,
3
4
atom. A 2.5 C 2.8.5 2 He dan He. Pernyataan-
2
D Hampir semua jisim atom B 2.6 D 2.8.6 pernyataan manakah yang
tertumpu di nukleus atom. 18. Atom unsur Y mempunyai betul?
3
12. Dalam model atom Chadwick, 18 proton dan 22 neutron di I 2 4 He mempunyai dua proton.
II
He mempunyai empat
beliau menyatakan dalam nukleusnya. Apakah 2 elektron. Bab Bab
Bab
Bab
2 A elektron bergerak dalam bilangan elektron valens III He mempunyai satu 2
3
petala.
2
dalam atom Y?
neutron.
B proton dan neutron. A 2 C 5 IV He mempunyai nombor
4
tertumpu di pusat atom B 4 D 8 2 nukleon 2.
C nukleus atom bercas
positif. 19. Atom unsur X mempunyai A I dan II C II dan III
B I dan III
D III dan IV
D neutron dan proton nombor nukleon 14 dan
adalah sama saiz. susunan elektron 2.4. 23. Uranium mempunyai
Pernyataan manakah yang dua isotop 235 U dan 238 U.
betul tentang atom unsur X 92 92
2.3 Struktur Atom yang mempunyai nombor Atom isotop yang ringan
nukleon 13? mengandungi
A 146 neutron.
A Atom itu mempunyai 7
13. Atom X mempunyai nombor B 235 elektron.
proton 5 dan nombor nukleon proton. C sejumlah 238 proton dan
11. Berapakah bilangan B Susunan elektronnya neutron.
proton, elektron dan neutron ialah 2.4 D kurang tiga neutron
yang terdapat dalam atom X? C Atom itu mempunyai 8 daripada isotop berat.
neutron.
Proton Elektron Neutron D Atom itu mempunyai 3 24. Isotop yang manakah
A 5 5 11 elektron valens. digunakan oleh doktor untuk
mengesan dan merawat
20. Atom X dan atom Y
31
14
B 5 5 6 mempunyai sama bilangan penyakit tiroid?
7
15
C 5 6 6 A proton A C-14 C I-131
D U-238
B Co-60
D 6 6 5 B neutron
C elektron 25. Pasangan isotop dengan
14. Nukleus atom mengandungi D elektron valens kegunaan spesifik yang
A elektron sahaja. manakah betul?
B neutron sahaja. Isotop dan Penggunaannya A Iodin-131; membuat
C kedua-dua proton dan 2.4 bateri atomik
neutron. B Karbon-14; mengukur
D kedua-dua proton dan 21. Jadual 2.6 menunjukkan ketumpatan konkrit
elektron. nombor proton, nombor C Kobalt-60; rawatan
nukleon dan bilangan kanser
15. Satu atom klorin-37 elektron bagi empat zarah. D Uranium-238; pentarikhan
mempunyai 17 elektron. artifak organik
Berapakah bilangan neutron Zarah Nombor Nombor Bilangan
yang terdapat dalam satu proton nukleon elektron 26. Isotop kobalt-60 dan
atom klorin-37? G 15 31 15 iodin-131 digunakan dalam
A 17 C 37 A pentarikhan formasi
B 20 D 54 J 16 32 18 geologi.
L 15 32 15 B pengukuran dan
19
16. Satu atom F mempunyai pengesanan dalam industri.
9
bilangan neutron sama M 18 40 18 C prosedur perubatan.
dengan satu atom Jadual 2.6 D menjana tenaga nuklear.
31

02 SPM KIMIA F4.indd 31 06/02/2020 10:15 AM

Kimia Tingkatan 4 Bab 2 Jirim dan Struktur Atom
Soalan Subjektif

Bahagian A
1. Suhu (°C) Rajah 2.28 menunjukkan graf suhu melawan masa bagi wap X
yang disejukkan sehingga menjadi pepejal.
T P (a) Namakan proses perubahan keadaan jirim yang berlaku
1
T Q R apabila wap X disejukkan. [1 markah]
2
(b) Pada suhu apakah wap X mula berubah menjadi pepejal?
T [1 markah]
3
S
(c) Lukis susunan zarah X pada Bab Bab
(i) suhu T KBAT
1
Bab
Bab
Bab
Bab
2 2 0 Masa (min) (ii) suhu T [2 markah] 2
3
Rajah 2.28 (d) Terangkan mengapa suhu kekal tetap pada T ?
2
[2 markah]
(e) (i) Nyatakan bagaimana zarah X bergerak di antara R dan
S.
(ii) Terangkan jawapan anda di (e)(i). [2 markah]
(f) Lukis graf suhu melawan masa yang anda akan peroleh jika
anda memanaskan X dari T ke T . [2 markah]
3 1
Bahagian B
2. Rajah 2.29 menunjukkan susunan zarah bahan J pada dua
suhu berlainan. KBAT
(a) Banding dan bezakan kedua-dua susunan dari aspek
berikut:
• Susunan zarah
• Gerakan zarah
• Daya tarikan antara zarah
Pada suhu T 1 Pada suhu T 2 • Kandungan tenaga zarah
Rajah 2.29
[8 markah]
(b) Pepejal G mempunyai takat lebur 120°C. Huraikan satu eksperimen makmal untuk menentukan takat
lebur G. Jawapan anda perlu menunjukkan bagaimana takat lebur ditentukan. [12 markah]

3. (a) (i) Namakan satu unsur yang mempunyai lebih daripada satu isotop.
(ii) Berdasarkan jawapan anda di (a)(i), banding dan bezakan isotop-isotop itu. [12 markah]

(b) Jirim terdiri daripada zarah yang seni dan diskrit.
Rancang satu ekperimen makmal untuk membuktikan pernyataan di atas.
Jawapan anda perlu mengandungi perkara-perkara berikut:
• Bahan kimia diperlukan
• Prosedur eksperimen
• Pemerhatian
• Kesimpulan
[8 markah]













32





02 SPM KIMIA F4.indd 32 06/02/2020 10:15 AM

JAWAPAN




Bab menggunakan tangannya untuk daripada kebuk wasap dengan
cepat dan tidak mencemarkan
mengibas bau bahan kimia ke
1 Pengenalan kepada Kimia arah hidung. udara di bilik makmal. [3]
B – Larutan/ cecair bahan kimia Bahagian B
tidak boleh disedut dengan
Cuba Ini! 1.1 mulut. Alat penyedut/ 2. (a) • Hipotesis ialah penyataan
pengepam harus digunakan yang menghubungkan
S1 Kimia ialah cabang sains yang pemboleh ubah yang
mengkaji komposisi, struktur, sifat untuk menarik larutan/ cecair dimanipulasikan dengan
dan interaksi antara jirim. bahan kimia memasuki alat pemboleh ubah yang
radas itu.
S2 Besi: membuat paku, skru dan nat; S3 Dia harus menanggalkan baju bergerak balas. [1]
Klorin: merawat bekalan air paip; makmalnya dengan serta-merta. • Pemboleh ubah yang
Kalsium karbonat: bahan binaan/ Jika asid itu juga membasahi dimanipulasikan ialah faktor
untuk membuat simen pakaiannya, dia harus membilas yang sengaja diubah-ubah
S3 Menjalankan penyelidikan dan seluruh badannya di bawah dalam sesuatu eksperimen.
pembangunan produk makanan pancuran air. Pada masa yang [1]
/ Menjalankan analisis untuk sama, dia harus meminta rakannya • Pemboleh ubah yang
penyemakan kualiti produk/ melaporkan kejadian itu kepada bergerak balas ialah faktor
Membuat formulasi pembuatan guru. yang berubah dengan
makanan/ Memberikan sokongan pemboleh ubah yang
teknikal kepada bahagian Praktis SPM 1 dimanipulasikan. [1]
pemasaran produk Soalan Objektif • Pemboleh ubah yang
dimalarkan ialah faktor
Cuba Ini! 1.2 1. D 2. B 3. C 4. B 5. A yang dikekalkan sepanjang
6. D 7. C 8. C eksperimen. [1]
S1 Membuat pemerhatian, membuat 4
inferens, mengenal pasti masalah, Soalan Subjektif (b) • Menyenaraikan semua
membuat hipotesis, mengenal bahan dan alat radas yang
pasti pemboleh ubah, mengawal Bahagian A perlu digunakan. [1]
pemboleh ubah, merancang 1. (a) (i) Rambut panjang yang tidak • Menentukan cara
dan menjalankan eksperimen, diikat mudah disambar api. [1] bagaimana mengawal
mengumpul data, mentafsir data, (ii) Kasut yang bertutup pemboleh ubah yang
membuat kesimpulan, membuat melindungi kaki daripada dimanipulasikan dan
pemboleh ubah yang
laporan terkena tumpahan bahan dimalarkan. [1]
S2 (a) Semakin banyak air ditambah kimia atau kecederaan • Menentukan cara mengukur
akibat alat radas kaca yang
kepada asid, semakin tinggi nilai jatuh ke atas kaki atau pemboleh ubah yang
pH asid itu. lantai. [1] bergerak balas. [1]
(b) Pemboleh ubah dimanipulasi: (iii) Jika larutan berlebihan itu • Menentukan cara untuk
Isi padu air yang ditambah tercemar, tindakan menuang mengumpul, menganalisis
kepada asid kembali larutan itu ke dan mentafsir data. [1]
Pemboleh ubah bergerak balas: dalam botol reagen akan 4
Nilai pH asid mencemarkan semua larutan (c) (i) Pemboleh ubah
Pemboleh ubah dimalarkan: di dalam botol. [1] dimanipulasikan – Jisim
Jenis dan isi padu asid yang 3 garam yang ditambahkan
digunakan, kertas pH yang (b) Saya akan melaporkan kejadian kepada air tulen [1]
digunakan itu kepada guru dengan serta Pemboleh ubah bergerak
merta. Kemudian, dengan balas – Masa diambil untuk
Cuba Ini! 1.3 menggunakan sarung tangan, air membeku [1]
saya akan membuang tabung 2
S1 Kaca mata keselamatan – uji yang pecah ke dalam tong (ii) Semakin besar jisim garam yang
melindungi mata daripada terkena khas yang disediakan dan ditambahkan kepada air tulen,
bahan kimia membersihkan tumpahan yang semakin panjang masa yang
Pancuran air – menyingkirkan bahan berlaku mengikut arahan guru. diambil untuk air membeku. [1]
kimia yang terkena pada badan [3]
dengan pancutan air ke seluruh (c) Kebuk wasap ialah kebuk yang (iii) Isi padu air tulen yang
badan mana udara di dalam kebuk digunakan [1]
Selimut kebakaran – memadamkan itu sentiasa disedut keluar. Jenis bekas yang digunakan [1]
api kebakaran pada badan mangsa Kebuk wasap digunakan untuk Peti sejuk yang digunakan [1]
kebakaran menjalankan aktiviti yang (mana-mana dua) 2
S2 A – Bahan kimia tidak boleh dihidu melibatkan bahan kimia yang (d) (i) Semakin besar jisim garam
yang ditambahkan kepada
secara terus. Sebaliknya, mudah meruap, mudah terbakar air tulen, semakin tinggi
individu itu sepatutnya atau beracun supaya wap dari ketumpatan air. [1]
bahan kimia dapat disingkirkan

258





10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 258 06/02/2020 10:22 AM

Kimia Tingkatan 4 Jawapan
(ii) • Pemboleh ubah yang • Kita juga menggunakan
dimanipulasikan ialah jisim pelbagai produk petrokimia Bab
garam yang ditambahkan seperti plastik, detergen, 2 Jirim dan Struktur Atom
kepada air tulen. [1] gentian sintetik dan getah
• Jadi, jisim berlainan sintetik. [1]
garam ditambahkan • Logam seperti kuprum, Cuba Ini! 2.1
kepada air tulen, misalnya zink, aluminium dan besi S1 • Zarah-zarah gas terletak sangat
1 g, 2 g, 3 g, 4 g dan 5 g. digunakan untuk membuat
[1] pelbagai mesin dan alat jauh di antara satu sama lain dan
• Pemboleh ubah yang logam yang penting dalam bergerak secara rawak. Zarah-
bergerak balas ialah industri. [1] zarah itu boleh bergetar, berputar
ketumpatan air. [1] dan bergerak secara bebas. Zarah-
• Jadi, dia bolah menyukat • Pelbagai garam digunakan zarah itu mempunyai kandungan
jisim awal dan jisim akhir untuk merawat penyakit tenaga yang tinggi.
setiap campuran air kekurangan nutrien, • Apabila gas itu disejukkan,
dan garam. Ketumpatan misalnya, ferum(II) sulfat zarah-zarah gas itu kehilangan
garam dihitungkan digunakan untuk merawat tenaga dan bergerak dengan lebih
dengan formula berikut: kekurangan besi dalam perlahan.
Ketumpatan = pesakit anemia. [1] • Akhirnya, gas itu bertukar menjadi
jisim campuran (g) • Garam barium sulfat
isi padu campuran (cm ) digunakan dalam proses cecair. Zarah-zarah cecair itu
3
[1] pemeriksaan sistem tersusun dengan padat tetapi
• Pemboleh ubah pencernaan dengan tidak teratur. Zarah-zarah itu boleh
dimalarkan ialah air tulen menggunakan sinar-X. bergetar, berputar dan bergerak.
dan jenis garam yang Pesakit akan minum Zarah-zarah itu mempunyai
digunakan. [1] bancuhan garam tersebut kandungan tenaga yang rendah.
• Jadi, air tulen digunakan sebelum foto sinar-X S2 (a) 0°C
setiap kali. Hanya satu diambil. [1] (b) Hal ini adalah kerana tenaga
jenis garam digunakan di (mana-mana contoh 10 haba yang diserap oleh molekul-
sepanjang eksperimen, bahan kimia lain yang molekul ais digunakan untuk
misalnya natrium klorida. sesuai juga diterima) mengatasi daya tarikan antara
[1] 10 molekul-molekul agar ais bertukar
6 (b) Hipotesis: Mengecat menjadi air.
menghalang pengaratan besi [1]
Bahagian C Pemboleh ubah: (c)
3. (a) • Kita menggunakan pelbagai Dimanipulasikan: Kehadiran Suhu (°C)
bahan kimia dalam pelbagai lapisan cat pada besi [1]
aspek kehidupan harian Bergerak balas : Pengaratan 120
seperti dalam makanan, besi [1] 100
pertanian, industri dan Dimalarkan: Kehadiran air [1]
perubatan. Prosedur:
• Misalnya, kita menggunakan
natrium klorida dan 15 S
mononatrium glutamat Q
(MSG) sebagai perisa Air paip –3 0 P R
dalam lauk pauk. [1] Paku besi Masa (min)
• Sukrosa atau gula pasir yang dicat
digunakan dalam pelbagai
jenis makanan seperti [1] Cuba Ini! 2.2
manisan, kek dan kuih- 1) Dua batang paku besi S1 (a) Atom hidrogen mengandungi 1
muih. [1] dibersihkan dengan kertas proton bercas relatif +1 dan 1
• Asid asetik(asid etanoik) pasir. [1] elektron bercas relatif -1.
digunakan sebagai cuka 2) Satu batang paku besi Jadi cas bersih atom H ialah
untuk menjeruk makanan.[1] disapu dengan satu lapisan (+1) – (-1) = 0
• Dalam bidang pertanian, cat dan dibiarkan kering. [1]
ammonia digunakan untuk 3) Kedua-dua batang paku (b) Semua proton dan neutron
membuat pelbagai baja itu dimasukkan ke dalam suatu atom terletak di nukleus.
tanaman. [1] tabung uji berasingan yang Sebiji proton atau neutron
• Kapur mati(kalsium mengandungi air paip dan adalah lebih kurang 2000 kali
hidroksida) digunakan untuk dibiarkan selama tiga hari. [1] lebih berat daripada 1 elektron.
merawat tanah berasid. [1] Pemerhatian: S2 Atom ialah zarah diskrit, sangat kecil
• Hidrokarbon dalam Paku besi yang dicat tidak dan tidak boleh dibahagikan.
petroleum yang diasingkan berkarat manakala paku besi S3 (a) Elektron
secara penyulingan yang tidak dicat berkarat. [1] (b) Atom Thomson berbentuk sebiji
berperingkat merupakan Kesimpulan: sfera yang bercas positif dan
bahan api penting. Misalnya Mengecat menghalang taburan elektron di dalamnya.
petrol dan diesel untuk pengaratan besi. [1] S4 • Rutherford menemui zarah
menggerakkan kenderaan. 10 proton yang bercas positif.
[1]

259





10 JAW FOK KIMIA F4 SPM.indd 259 06/02/2020 10:22 AM

Focus Ting 4 - Kimia [blue FOCUS].pdf 1 30/01/2020 9:51 AM







FOCUS Tingkatan CC034340

4





SPM KSSM FOCUS SPM SPM
2020
2020
KIMIA Tingkatan



REVISI FOCUS SPM KSSM Tingkatan 4 – siri teks rujukan yang
REVISI
lengkap dan padat dengan ciri-ciri istimewa untuk
 Infografik  Nota Komprehensif meningkatkan pembelajaran murid secara menyeluruh. KIMIA 4
 Peta Konsep  Aktiviti & Eksperimen Siri ini merangkumi Kurikulum Standard Sekolah
 Tip SPM
Menengah (KSSM) yang baharu serta mengintegrasikan
keperluan Sijil Pelajaran Malaysia (SPM). Pastinya satu KSSM
sumber yang hebat bagi setiap murid!
PENGUKUHAN & 2020
2020
PENGUKUHAN &
PENTAKSIRAN REVISI KIMIA
 Cuba Ini!  Kertas Model Pra-SPM RESOS DIGITAL PENGUKUHAN
RESOS DIGITAL
PERCUMA
 Praktis SPM  Jawapan Lengkap PERCUMA
PENTAKSIRAN
CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA EKSTRA
 Contoh  Mentor SPM INFO VIDEO
 Kod QR

JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
 Bahasa Melayu  Fizik  Mathematics TINGKATAN 4 KSSM
 English  Kimia  Additional Mathematics
 Bahasa Cina  Biologi  Science
 Matematik  Sejarah  Physics
 Matematik Tambahan  Pendidikan Islam  Chemistry
 Sains  Pendidikan Seni Visual  Biology











W.M: RM18.95 / E.M: RM19.95
CC034340
ISBN: 978-967-2375-54-8

Chien Hui Siong • Low Swee Neo • Lim Eng Wah
PELANGI