Focus PT3 2020 - Sains (BM)

Focus PT3 - T123 Sains [FOR PRINTING w FOCUS].pdf 1 05/11/2019 11:25 AM








FOCUS CC037040







PT3 FOCUS PT3 PT3


SAINS Tingkatan



1•2•3

REVISI FOCUS PT3 KSSM Tingkatan 1 • 2 • 3 – siri teks
REVISI
rujukan yang lengkap dan padat dengan ciri-ciri KSSM
 Infografik  Info Sains istimewa untuk meningkatkan pembelajaran murid SAINS
 Koleksi Tip  Kesalahan Lazim secara menyeluruh. Siri ini merangkumi Kurikulum SAINS
 Peta Konsep  Glosari Standard Sekolah Menengah (KSSM) yang baharu
serta mengintegrasikan keperluan Pentaksiran
PENGUKUHAN &
PENGUKUHAN & Tingkatan 3 (PT3). Pastinya satu sumber yang hebat
PENTAKSIRAN bagi setiap murid!

 Praktis Formatif  Jawapan Lengkap REVISI
RESOS DIGITAL
PERCUMA
PERCUMA
 Praktis PT3 RESOS DIGITAL PENGUKUHAN
CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA PENTAKSIRAN
 Cabaran TIMSS  PAK-21 VIDEO EKSTRA
 Cabaran KBAT  Kod QR INFO TINGKATAN 1 • 2 • 3 KSSM
 Aplikasi Harian


JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
 Bahasa Melayu  Sains  Bahasa Cina  Mathematics
 English  Geografi  Pendidikan Islam  Science
 Matematik  Sejarah  Reka Bentuk dan Teknologi












W.M: RM31.95 / E.M: RM32.95
CC037040
ISBN: 978-967-2375-05-0


Maznah Omar (Penulis Buku Teks) • Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
PELANGI Badariah Hamzah (Penulis Buku Teks) • Chien Hui Siong • Tan Din Ding

KANDUNGAN








TINGKATAN 1
TEMA 3 Penerokaan Unsur Dalam Alam
TEMA 1 Kaedah Saintifik Bab

Bab Pengenalan kepada Penyiasatan 5 Jirim 85
1 Saintifik 1 5.1 Jirim dalam Alam 86
5.2 Tiga Keadaan Jirim 90
1.1 Sains adalah Sebahagian daripada Praktis PT3 5 99
Kehidupan Harian 2 Bab
1.2 Makmal Sains Anda 4 6
1.3 Kuantiti Fizik dan Unitnya 7 Jadual Berkala 100
1.4 Penggunaan Alat Pengukur, Kejituan, 6.1 Pengelasan Unsur 101
Kepersisan, Kepekaan dan Ralat 9 6.2 Campuran 109
1.5 Ketumpatan 18 6.3 Sebatian 115
1.6 Langkah-langkah dalam Penyiasatan Praktis PT3 6 120
Saintifik 22
1.7 Sikap Saintifik dan Nilai Murni dalam Bab
Menjalankan Penyiasatan Saintifik 25 7 Udara 121
Praktis PT3 1 27
7.1 Komposisi Udara 122
7.2 Pembakaran 126
Penyenggaraan kepada 7.3 Pencemaran Udara 130
TEMA 2 Penyiasatan Saintifik Praktis PT3 7 133

Bab Sel Sebagai Unit Asas
2 Hidupan 28 TEMA 4 Tenaga dan Kelestarian Hidup
Bab
2.1 Sel – Struktur, Fungsi dan Organisasi 29 8
2.2 Respirasi Sel dan Fotosintesis 38 Cahaya dan Optik 134
Praktis PT3 2 44 8.1 Penggunaan Cermin 135
8.2 Sifat Cahaya 141
Bab 8.3 Pantulan Cahaya 142
3 Koordinasi dan Gerak Balas 45 8.4 Pembiasan Cahaya 144
8.5 Penyebaran Cahaya 148
3.1 Homeotasis dalam Benda Hidup 46 8.6 Penyerakan Cahaya 151
Praktis PT3 3 54 8.7 Penambahan dan Penolakan Cahaya 153
Praktis PT3 8 160
Bab
4 Pembiakan 55 TEMA 5 Penerokaan Bumi dan Angkasa
Lepas

4.1 Pembiakan Seks dan Aseks 56 Bab
4.2 Sistem Pembiakan Manusia 61 9 Bumi 161
4.3 Kitar Haid 65
4.4 Persenyawaan dan Kehamilan 67 9.1 Sistem dan Struktur Bumi 162
4.5 Faktor yang Mempengaruhi 9.2 Bahan Bumi 166
Perkembangan Fetus dan Bayi 70 9.3 Proses Utama Bumi 168
4.6 Kemandulan dan Pencegahan 9.4 Fenomena Geobencana 170
Kehamilan 71 9.5 Usia Bumi 176
4.7 Pembiakan Tumbuhan 74 9.6 Sumber Bumi dan Geologi Gunaan 179
Praktis PT3 4 83 Praktis PT3 9 184


ii





0c Kandungan PT3 Sains Tg3.indd 2 09/10/2019 11:19 AM

TINGKATAN 2
TEMA 3 Tenaga dan Kelestarian Hidup

Penyenggaraan dan
TEMA 1 Kesinambungan Hidup Bab 7 Keelektrikan dan 274
Kemagnetan
Bab
1 Biodiversiti 185 7.1 Keelektrikan 275
7.2 Pengaliran Arus Elektrik dalam Litar
1.1 Kepelbagaian Organisma 186 Bersiri dan Litar Selari 284
1.2 Pengelasan Organisma 189 7.3 Kemagnetan 289
Praktis PT3 1 196 Praktis PT3 7 295
Bab
Bab 8 Daya dan Gerakan 297
2 Ekosistem 198
8.1 Daya 298
2.1 Aliran Tenaga dalam Ekosistem 199 8.2 Kesan Daya 301
2.2 Kitaran Nutrien dalam Ekosistem 201 Praktis PT3 8 312
2.3 Saling Bersandaran dan Interaksi antara
Organisma dan antara Organisma Bab 9
dengan Persekitaran 203 Haba 314
2.4 Peranan Manusia dalam Mengekalkan 9.1 Hubung Kait Suhu dengan Haba 315
Keseimbangan Alam 211 9.2 Pengaliran Haba dan Keseimbangan
Praktis PT3 2 212 Haba 317

Bab 9.3 Prinsip Pengembangan dan 323

Pengecutan Jirim
3 Nutrisi 214 9.4 Hubung Kait Jenis Permukaan Objek dengan
Penyerapan dan Pembebasan Haba 328
3.1 Kelas Makanan 215
3.2 Kepentingan Gizi Seimbang 220 Praktis PT3 9 332
3.3 Sistem Pencernaan Manusia 223 Bab
3.4 Proses Penyerapan dan Pengangkutan 10 Gelombang Bunyi 334
Hasil Pencernaan serta Penyahtinjaan 227
Praktis PT3 3 231 10.1 Ciri Gelombang Bunyi 335
10.2 Kenyaringan dan Kelangsingan Bunyi 339
Bab 10.3 Fenomena dan Aplikasi Pantulan
4 Kesihatan Manusia 232 Gelombang Bunyi 342
Praktis PT3 10 344
4.1 Penyakit Berjangkit dan Penyakit Tidak
Berjangkit 233 TEMA 4 Penerokaan Bumi dan Angkasa
4.2 Pertahanan Badan 236 Lepas
Praktis PT3 4 241
Bab Bintang dan Galaksi dalam
11 Alam Semesta 345
TEMA 2 Penerokaan Unsur dalam Alam
11.1 Bintang dan Galaksi dalam Alam
Bab Semesta 346
5 Air dan Larutan 243 Praktis PT3 11 352

5.1 Sifat Fizik Air 244 Bab 12
5.2 Larutan dan Kadar Keterlarutan 251 Sistem Suria 353
5.3 Pembersihan dan Pembekalan Air 256 12.1 Sistem Suria 354
Praktis PT3 5 260 Praktis PT3 12 363
Bab Bab
6 Asid dan Alkali 261 13
Meteoroid, Asteroid, Komet 364
6.1 Sifat Asid dan Alkali 262 13.1 Jasad Lain dalam Sistem Suria iaitu
6.2 Peneutralan 270 Meteoroid, Asteroid dan Komet 365
Praktis PT3 6 273 Praktis PT3 13 370

iii





0c Kandungan PT3 Sains Tg3.indd 3 09/10/2019 11:19 AM

TINGKATAN 3
TEMA 3 Tenaga dan Kelestarian Hidup
Penyenggaraan dan
TEMA 1 Kesinambungan Hidup Bab Elektrik dan Kemagnetan 458
6
Bab Rangsangan dan Gerak
1 Balas 371 6.1 Penjanaan Tenaga Elektrik 459
6.2 Transformer 464
1.1 Sistem Saraf Manusia 372 6.3 Penghantaran dan Pengagihan Tenaga
1.2 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Elektrik 468
Manusia 374 6.4 Pengiraan Kos Penggunaan Elektrik 476
1.3 Rangsangan dan Gerak Balas dalam Praktis PT3 6 481
Tumbuhan 384
1.4 Kepentingan Gerak Balas terhadap
Rangsangan dalam Haiwan Lain 389 Bab 7 Tenaga dan Kuasa 482
Praktis PT3 1 392

Bab 7.1 Kerja, Tenaga dan Kuasa 483
7.2 Tenaga Keupayaan dan Tenaga
2 Respirasi 394
Kinetik 486
2.1 Sistem Respirasi 395 7.3 Prinsip Keabadian Tenaga 490
2.2 Pergerakan dan Pertukaran Gas di Praktis PT3 7 492
dalam Badan Manusia 400
2.3 Kesihatan Sistem Respirasi Manusia 402 Bab
2.4 Adaptasi dalam Sistem Respirasi 405 8
2.5 Pertukaran Gas dalam Tumbuhan 408 Keradioaktifan 494
Praktis PT3 2 411 8.1 Sejarah Penemuan Keradioaktifan 495
8.2 Atom dan Nukleus 499
Bab 8.3 Sinaran Mengion dan Sinaran Tidak
3 Pengangkutan 413 Mengion 500

3.1 Sistem Pengangkutan dalam Organisma 414 8.4 Kegunaan Sinaran Radioaktif 506
3.2 Sistem Peredaran Darah 414 Praktis PT3 8 510
3.3 Darah Manusia 420
3.4 Pengangkutan dalam Tumbuhan 423 Penerokaan Bumi dan Angkasa
3.5 Sistem Peredaran Darah dalam Haiwan dan
Sistem Pengangkutan dalam Tumbuhan 431 TEMA 4 Lepas
Praktis PT3 3 432
Bab 9

TEMA 2 Penerokaan Unsur dalam Alam Cuaca Angkasa Lepas 511
9.1 Aktiviti Matahari yang Memberi Kesan
Bab kepada Bumi 512
4 Kereaktifan Logam 434 9.2 Cuaca Angkasa 517
Praktis PT3 9 520
4.1 Kepelbagaian Mineral 435
4.2 Siri Kereaktifan Logam 438
4.3 Pengekstrakan Logam daripada Bijihnya 442 Bab
Praktis PT3 4 447 10 Penerokaan Angkasa Lepas 521
Bab 10.1 Perkembangan dalam Astronomi 522
5 Termokimia 449 10.2 Perkembangan dan Teknologi
dalam Penerokaan Angkasa Lepas 523
5.1 Tindak Balas Endotermik dan Praktis PT3 10 530
Eksotermik 450
Praktis PT3 5 456 JAWAPAN 531




iv





0c Kandungan PT3 Sains Tg3.indd 4 09/10/2019 11:19 AM

BAB 1 Rangsangan dan Gerak Balas











Otot silia
Konjunktiva Sklera
Ligamen Kita mempunyai lima
penggantung Koroid
organ deria yang
Iris Retina
Kornea mengesan perubahan
Bintik kuning
Anak mata yang berlaku
(fovea)
Kanta mata di sekeliling kita.
Bintik buta
Gelemair Perubahan yang
Saraf optik berlaku disebut
Gelemaca
Otot mata sebagai rangsangan.
Deria penglihatan
Mata adalah organ deria bagi penglihatan. Kita melihat
objek kerana sinar cahaya memantulkan objek itu dan
memasuki mata kita. Fotoreseptor di dalam retina yang
berada di belakang mata menghantar maklumat ke otak,
yang akan mentafsirnya sebagai satu gambar atau imej.





Deria bau
Bau sebenarnya adalah
bahan kimia dalam
udara. Semasa kita
menarik nafas, bahan
kimia dalam udara Rongga
nasal
terlarut dalam mukus
yang melapisi rongga Aliran
udara
nasal dan dikesan oleh
reseptor bau yang
berada pada bahagian atas rongga nasal. Reseptor itu Deria rasa
menghantar impuls saraf ke otak, yang akan mentafsir Permukaan lidah diliputi
bahan itu sebagai bau. oleh tunas rasa yang
mempunyai reseptor.
Reseptor ini peka
Kedua-dua hidung dan lidah adalah terhadap bahan kimia
penting untuk merasa makanan. dalam makanan yang
Jika anda demam, anda kehilangan larut dalam air liur.
deria bau kerana mukus lebih banyak Reseptor menghantar
dalam hidung berbanding biasa. impuls saraf ke otak
Lidah anda masih boleh mengesan yang akan mentafsirnya
rasa, tetapi anda tidak berupaya sebagai rasa. Lidah boleh
untuk mengenal pasti rasa dengan mengesan lima rasa.
lebih tepat, maka makanan menjadi
tawar/kurang sedap.









0b infografik PT3 Sains Tg3.indd 12 02/10/2019 8:47 AM

Tingkatan 3


Gegendang telinga
Tingkap bujur
Salur
separuh bulat
Saraf
auditori
Koklea
Tiub
Eustachio
Osikel

Cuping Salur auditori
telinga
Deria pendengaran
Telinga adalah organ deria bagi pendengaran. Bunyi
memasuki telinga dan merangsang reseptor di dalam
koklea untuk menghantar impuls saraf ke otak. Otak
kemudiannya mentafsir impuls itu dan mengenal pasti
bunyi yang didengari.






Reseptor sentuh
Rambut
Epidermis
Reseptor
sakit Dermis

Reseptor
haba Lapisan lemak
Reseptor Salur darah
sejuk
Kelenjar peluh
Sel penyokong
Reseptor tekanan Kelenjar
Liang rasa sebum
Sel rasa Deria sentuh
Kulit mempunyai banyak reseptor di dalamnya. Setiap
jenis reseptor peka terhadap suatu rangsangan. Apabila
reseptor dirangsang, reseptor menghantar impuls saraf
Saraf Tunas rasa ke otak untuk ditafsirkan dan kita dapat merasa objek
yang kita sentuh.












0b infografik PT3 Sains Tg3.indd 13 02/10/2019 8:47 AM

BAB 5 Termokimia








Tingkatan 3
Tindak Balas Eksotermik




Haba dibebaskan
ke persekitaran Tindak balas kimia yang membebaskan haba ke
persekitaran disebut tindak balas eksotermik.






Haba Haba







Haba
Suhu persekitaran
meningkat Pembakaran






Tindak Balas Endotermik




Haba diserap
dari persekitaran Tindak balas kimia yang menyerap haba dari
persekitaran disebut tindak balas endotermik.







Haba Haba







Haba
Suhu persekitaran
menurun Pencairan ais










0b infografik PT3 Sains Tg3.indd 14 02/10/2019 8:47 AM

BAB 6 Elektrik

dan Kemagnetan





Tingkatan 3


Menggunakan
alat elektrik yang
menjimatkan tenaga






Kaedah
penjimatan

penggunaan Menggunakan
tenaga elektrik mengurangkan masa
periuk tekanan untuk

memasak










Menggunakan
pencahayaan semula jadi atau
teknologi solar di bangunan untuk
meminimumkan penggunaan
tenaga elektrik

















Berkongsi kereta atau menggunakan
pengangkutan awam seperti bas dan
Transit Aliran Ringan (LRT)












0b infografik PT3 Sains Tg3.indd 15 02/10/2019 8:47 AM

BAB 9 Cuaca Angkasa Lepas







Matahari ialah bintang kuning yang bersaiz sederhana di Tingkatan 3
tengah-tengah Sistem Suria kita. Matahari merupakan satu
bola gas panas menyala yang berputar di ruang angkasa.








Fenomena di permukaan
Matahari






Nyalaan suria










Semarak suria
Tompok matahari


















Struktur Matahari



Korona (2 000 000°C)
Teras (15 000 000°C)
Fotosfera (6 000°C)
Kromosfera (15 000°C)












0b infografik PT3 Sains Tg3.indd 16 02/10/2019 8:47 AM

Bab Tema 2: Penyenggaraan dan Kesinambungan Hidup
Tingkatan 1
2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan










Peta Konsep
Peta Konsep





Terdiri daripada banyak sel Organisma multisel Sistem



Organisma unisel Sel Tisu Organ
membentuk membentuk
ialah
Terdiri daripada sel tunggal
Unit asas kehidupan


persamaan
Sel haiwan Sel tumbuhan
Dinding sel,
ada kloroplas dan
vakuol yang
ada besar
Kloroplas
melakukan
Mitokondria
melakukan Nukleus, membran sel,
Respirasi sel Fotosintesis
sitoplasma dan mitokondria

Menghasilkan tenaga melalui Menghasilkan molekul makanan daripada karbon dioksida
pemecahan molekul makanan. dan air dengan kehadiran klorofil dan cahaya matahari.




























28





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 28 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan

2.1 Sel – Struktur, Fungsi dan 5. Akan tetapi, proses pembahagian sel
yang tidak terkawal dalam sel boleh
Organisasi T T
mengakibatkan kejadian tumor atau i
i
penyakit kanser. g g
n
n
Apakah Sel? k k
6. Sel kanser terbentuk apabila sel membahagi t
a
a
t
a
a
Sel ialah unit asas yang membina semua berulang kali tanpa kawalan. n n
benda hidup. 1
1. Sel sangat kecil, tidak dapat dilihat dengan
mata kasar dan hanya dapat dilihat Pembahagian sel
menerusi mikroskop. Sel Sel kanser
normal
Saiz sel dan skala
INFO


INFO
INFO SAINS
Pembahagian sel
normal berhenti.
Robert Hooke, iaitu seorang ahli sains Inggeris
merupakan orang pertama yang menemui
sel. Beliau telah memerhati sekeping gabus
menerusi mikroskop ringkas buatannya Pembahagian sel kanser secara
sendiri. Beliau mendapati bahawa gabus berterusan dan tidak terkawal.
tersebut terdiri daripada susunan unit-unit kecil Rajah 2.2 Proses pembahagian sel normal
yang dipisah oleh dinding. Beliau menamakan dan sel kanser
unit-unit kecil ini sebagai sel, yang bermaksud
bilik kecil dalam Bahasa Latin.
7. Sel kanser yang tidak dimusnahkan akan
membahagi secara tidak terkawal dan
membentuk tumor, iaitu sekelompok sel
2. Sel menjalankan semua fungsi hidup yang tidak normal.
seperti respirasi, pembiakan, pertumbuhan
dan perkumuhan.
Pembentukan tumor
3. Sel juga menjalani pembahagian, iaitu
proses di mana satu sel tunggal membahagi
menjadi dua sel anak.





Pembahagian Sel normal
sel kanser
Rajah 2.3 Pembentukan tumor
Rajah 2.1 Proses pembahagian sel
8. Tumor boleh memusnahkan sel-sel
4. Pembahagian sel adalah penting bagi bersebelahan.
benda hidup untuk proses pertumbuhan 9. Apabila tumor merebak ke bahagian badan
dan menghasilkan sel baharu bagi yang lain, individu berkenaan dikatakan
menggantikan sel yang telah rosak atau menghidap penyakit kanser.
mati.



29





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 29 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Struktur Sel Haiwan dan Sel Tumbuhan

1. Sel adalah sangat seni dan hanya boleh dilihat menerusi mikroskop.
T
T
i
i
2. Kita boleh memerhati dan mengkaji struktur sel haiwan dan sel tumbuhan menerusi mikroskop
n
n
g
g
cahaya melalui Aktiviti 2.1 dan 2.2.
k
k
a
a
Langkah
t
t
a
a
n
1 Kanta mata membolehkan kita melihat spesimen Letakkan mikroskop
n
dan membesarkan saiz imej spesimen sebanyak
10 kali ganda. 1 di atas meja yang
Tiub badan menjajarkan kedudukan kanta objek. berkeadaan terang.
Pelaras kasar digunakan bersama kanta kuasa
objek rendah bagi pemfokusan kasar. 2 Putarkan kanta objek
berkuasa rendah sehingga
mendengar bunyi ‘klik’
Pelaras halus digunakan bersama kanta
kuasa objek tinggi bagi pemfokusan tajam. dan pastikan kanta objek
berkuasa rendah berada
tepat di atas lubang
Kanta objek kuasa rendah pentas.
membesarkan spesimen
sebanyak 4 kali ganda.
3 Laraskan diafragma
Kanta objek kuasa dan cermin untuk
sederhana membesarkan mendapatkan cahaya
spesimen sebanyak 10 yang maksimum.
kali ganda.
4 Letakkan slaid yang
Kanta objek kuasa
tinggi membesarkan mengandungi spesimen
di atas pentas dan
spesimen sebanyak
40 kali ganda. kepitkan dengan
menggunakan klip
mikroskop.
Diafragma mengawal
jumlah cahaya yang
memasuki kondenser Putarkan pelaras
dan kondenser 5
menumpukan cahaya kasar supaya kanta
daripada cermin objek kuasa rendah
itu diturunkan secara
kepada spesimen.
perlahan-lahan sehingga
menghampiri slaid kaca.
Cermin
memantulkan
cahaya ke arah Lihat menerusi kanta
diafragma. 6 mata dan laraskan
pelaras kasar melawan
arah jam sehingga
Pentas objek dapat difokuskan.
meletakkan slaid.
Klip menetapkan kedudukan 7 Putarkan pelaras
slaid pada pentas. halus bagi
mendapatkan imej
yang lebih tajam.

Rajah 2.4 Struktur mikroskop dan cara yang betul untuk menggunakannya


30





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 30 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan

Aktiviti 2.1
Aktiviti 2.1
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
T
i
Tujuan: Mengkaji struktur sel haiwan dengan menggunakan sel pipi. i T
n
n
g
g
Bahan dan radas: Larutan metilena biru, air suling, pencungkil gigi, k k
a
a
kertas turas, slaid kaca, penutup kaca, mikroskop cahaya, penitis, jarum t n
t
a
a
tenggek dan forseps. 1
n
Prosedur:
1. Bahagian dalam pipi dikikis secara perlahan-lahan dengan
menggunakan sebatang pencungkil gigi yang tumpul.
Air
2. Kikisan sel pipi diletakkan ke dalam titisan air suling di atas suling
sekeping slaid kaca. Pencungkil gigi
Kikisan
3. Penutup kaca diturunkan secara perlahan-lahan ke atas slaid kaca pipi
dengan menggunakan jarum tenggek, supaya tiada gelembung
udara terperangkap di dalam slaid.
4. Setitik larutan metilena biru dititiskan pada satu hujung penutup
kaca dan sehelai kertas turas diletakkan pada hujung penutup kaca Jarum
yang bertentangan untuk menarik larutan metilena biru supaya Penutup tenggek
mewarnakan keseluruhan sel pipi. kaca
5. Larutan metilena biru dan air yang berlebihan diserap dengan
menggunakan kertas turas.
6. Slaid sel pipi kemudian diperiksa menerusi kuasa rendah mikroskop
cahaya dan diikuti dengan kuasa tinggi.
7. Struktur sel pipi dilukis dan dilabelkan.


Pemerhatian: Larutan
metilena
Kertas
biru
turas
Sitoplasma Rajah 2.5 Penyediaan slaid
sel pipi manusia
Membran sel
TIMSS 1
Nukleus
Mengapakah kita perlu titiskan
larutan metilena biru ke atas sel
pipi semasa menyediakan slaid
Rajah 2.6 Sel pipi manusia
sel pipi?
Perbincangan:
1. Larutan metilena biru digunakan untuk mewarnakan sel pipi
supaya struktur-struktur sel dapat dilihat dengan jelas. Kesalahan lazim
2. Sel pipi manusia tidak mempunyai bentuk yang tetap.
Semua benda hidup
3. Struktur sel pipi yang boleh dilihat menerusi mikroskop cahaya mengandungi sel.
ialah nukleus, membran sel dan sitoplasma. Semua benda hidup
terdiri daripada sel.
Kesimpulan:
Sel haiwan tidak mempunyai bentuk yang tetap dan mempunyai nukleus, membran sel dan sitoplasma.





31





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 31 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan

Aktiviti 2.2
Aktiviti 2.2
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
T
T
i
Tujuan: Mengkaji struktur sel tumbuhan dengan menggunakan sel
i
n
n
epidermis bawang. Sisik
g
g
k
k
bawang
a
a
t
t
Bahan dan radas: Bawang, larutan iodin, air suling, kertas turas, slaid
a
a
1 kaca, penutup kaca, mikroskop cahaya, penitis, jarum tenggek, skalpel Lapisan epidermis
n
n
dan forseps.
Prosedur:
1. Satu lapisan epidermis dalam dikeluarkan daripada sisik bawang
dengan menggunakan skalpel dan forseps.
2. Lapisan epidermis diletakkan ke dalam titisan air di atas sekeping
slaid kaca.
3. Penutup kaca diturunkan secara perlahan-lahan ke atas slaid kaca
dengan menggunakan jarum tenggek, supaya tiada gelembung udara Lapisan
terperangkap di dalam slaid. epidermis
4. Setitik larutan iodin dititiskan pada satu hujung penutup kaca
dan sehelai kertas turas diletakkan di hujung penutup kaca yang Jarum
bertentangan untuk menarik larutan iodin supaya mewarnakan tenggek
keseluruhan sel epidermis bawang.
Penutup kaca
5. Larutan iodin dan air yang berlebihan diserap dengan menggunakan
kertas turas.
6. Slaid sel bawang diperiksa menerusi kuasa rendah mikroskop cahaya
dan diikuti dengan kuasa tinggi.
7. Sel epidermis bawang dilukis dan dilabelkan.
Pemerhatian: Rajah 2.7 Penyediaan slaid
sel epidermis bawang
Membran sel
Dinding sel
Koleksi Tip
Nukleus
Sitoplasma Semasa melakukan
Vakuol penyiasatan sel, larutan
metilena sering digunakan
Rajah 2.8 Sel epidermis bawang untuk mewarnakan sel haiwan
manakala larutan iodin
Perbincangan: digunakan untuk mewarnakan
1. Larutan iodin mewarnakan nukleus sel bawang kepada warna sel tumbuhan.
merah keperangan supaya struktur sel bawang dapat dilihat dengan
jelas.
2. Sel bawang mempunyai bentuk yang tetap. TIMSS 2
3. Struktur sel bawang yang boleh dilihat menerusi mikroskop cahaya Namakan dua struktur sel yang
ialah dinding sel, membran sel, sitoplasma, nukleus dan vakuol. hanya dapat dijumpai di dalam sel
4. Sel bawang tiada kloroplas. Hanya sel tumbuhan yang menjalankan tumbuhan tetapi tiada di dalam
fotosintesis mempunyai kloroplas. sel haiwan.

Kesimpulan:
Sel tumbuhan mempunyai bentuk tetap, nukleus, membran sel, dinding sel, sitoplasma dan vakuol.




32





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 32 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Fungsi Struktur Sel Haiwan dan Sel Tumbuhan
Kesalahan lazim
1. Terdapat banyak persamaan dan perbezaan antara sel i T
T
i
haiwan dan sel tumbuhan. n n
Semua sel tumbuhan mempunyai g
g
kloroplas. k k
2. Kedua-dua jenis sel mempunyai nukleus, sitoplasma, Bukan semua sel tumbuhan t
a
a
t
membran sel dan mitokondria. mempunyai kloroplas. Contohnya, n
a
a
n
sel epidermis bawang yang tidak 1
3. Sel tumbuhan mempunyai struktur tambahan, iaitu menjalankan fotosintesis tidak
kloroplas, vakuol dan dinding sel. mempunyai kloroplas.
4. Setiap struktur sel mempunyai fungsi tertentu.
Membran sel
• Merupakan lapisan nipis yang menyelaputi keseluruhan kandungan sel.
• Mengawal pergerakan bahan ke dalam dan ke luar sel.
Nukleus
• Berbentuk bujur atau sfera.
• Mengawal segala aktiviti sel.
• Mengandungi kromosom yang terdiri daripada asid deoksiribonukleik
(DNA), iaitu bahan genetik yang menentukan ciri-ciri sesuatu organisma.


Sitoplasma
• Terdiri daripada bahan seperti jeli.
• Bertindak sebagai medium bagi tindak balas biokimia berlaku.


Mitokondria
• Berbentuk silinder atau sfera.
• Bertindak sebagai tapak penjanaan tenaga.














Perbezaan
antara sel Sel haiwan
haiwan dan sel Sel tumbuhan
VIDEO tumbuhan Kloroplas
• Mengandungi
Vakuol Dinding sel pigmen hijau,
• Merupakan ruangan berbentuk kantung • Lapisan luar sel yang
yang berisi cecair, iaitu sap sel. meliputi membran sel. iaitu klorofil
yang berfungsi
• Menyerap air dan menyebabkan sel • Memberi sokongan, menyerap cahaya
menjadi segah. Kesegahan sel ini perlindungan dan bentuk semasa proses
memberi sokongan kepada tumbuhan. yang tetap kepada sel. fotosintesis.


Rajah 2.9 Fungsi struktur sel haiwan dan sel tumbuhan



33





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 33 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan

Perbandingan antara Sel Haiwan dengan Sel Tumbuhan

T
T
Sel haiwan Sel tumbuhan
i
i
n
n
Persamaan
g
g
k
k
a
a
Mempunyai nukleus, membran sel, sitoplasma dan mitokondria.
t
t
a
a
n
n
1
Perbezaan
Tiada dinding sel. Dinding sel Ada dinding sel berselulosa.
Tiada kloroplas. Kloroplas Ada kloroplas yang mengandungi klorofil.
Tiada vakuol. Jika vakuol hadir, saiznya Biasanya mempunyai satu atau beberapa
adalah kecil dan berselerak di dalam sel. Vakuol vakuol yang besar.
Bentuk sel tidak tetap. Bentuk Bentuk sel tetap.
Rajah 2.10 Persamaan dan perbezaan antara sel haiwan dengan sel tumbuhan
Organisma Unisel dan Multisel
Organisma unisel Organisma multisel
Organisma unisel ialah organisma yang terdiri Organisma multisel ialah organisma yang terdiri
daripada satu sel sahaja. lebih daripada satu sel.
• Walaupun hanya terdiri daripada satu sel sahaja, • Manusia, haiwan dan tumbuhan adalah contoh
organisma unisel mampu menjalankan semua organisma multisel.
proses hidup iaitu bergerak, makan, membiak, • Organisma multisel terdiri daripada pelbagai jenis
membesar, bergerak terhadap rangsangan,
berkumuh dan berespirasi dalam sel tunggalnya. sel dan setiap jenis sel mempunyai struktur yang
• Organisma unisel juga dikenal sebagai berlainan dan menjalankan fungsi badan tertentu.
mikroorganisma kerana saiznya terlalu kecil dan • Sesetengah organisma multisel adalah
hanya dapat dilihat dengan bantuan mikroskop. mikroorganisma yang kecil dan sukar dilihat dengan
• Amoeba dan Paramecium adalah contoh mata kasar.
organisma unisel dalam alam haiwan manakala
Chlamydomonas adalah contoh organisma unisel
dalam alam tumbuhan.
• Euglena dikelaskan sebagai tumbuhan kerana
kebolehannya untuk membuat makanan sendiri
dengan kehadiran cahaya tetapi euglena juga
dianggap haiwan kerana euglena mempunyai rongga Hydra Spirogyra Mucor
untuk memasukkan makanan dan dapat bergerak
laju seperti haiwan dengan menggunakan flagela. Rajah 2.12 Organisma multisel yang bersaiz kecil

• Tetapi kebanyakan organisma multisel adalah lebih
besar, kompleks dan senang dilihat berbanding
dengan organisma unisel.
Paramecium Chlamydomonas
• Contoh organisma multisel haiwan ialah mamalia,
reptilia, amfibia, burung dan ikan.
• Contoh organisma multisel tumbuhan ialah alga,
paku-pakis dan kebanyakan tumbuhan berbunga.
Euglena Amoeba
Rajah 2.11 Organisma unisel



34





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 34 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Jenis dan Fungsi Sel Haiwan dan Sel Tumbuhan

1. Manusia, haiwan dan tumbuhan merupakan organisma INFO T T
INFO SAINS
multisel yang besar dan memerlukan pelbagai jenis sel yang i i
n
n
berlainan untuk menjalankan proses hidup. g g
Badan kita mempunyai a
k
k
2. Setiap jenis sel mempunyai saiz, bentuk dan struktur yang lebih daripada 50 trilion t
a
t
a
a
berbeza untuk menjalankan fungsi tertentu. Sel-sel ini dikenal (50 000 000 000 000) sel. n
n
sebagai sel khusus. 1
Sel khusus ialah sel yang telah membeza dan disesuaikan untuk melaksanakan fungsi khusus.
3. Rajah 2.13 dan 2.14 menunjukkan beberapa jenis sel manusia dan sel tumbuhan yang telah
disesuaikan strukturnya untuk menjalankan fungsi masing-masing.
Sel saraf Sel epitelium
• Juga dikenal sebagai neuron. • Sel epitelium Silia
• Mempunyai gentian yang yang melapisi
panjang dan halus yang permukaan trakea
berfungsi membawa maklumat (saluran yang
dalam bentuk impuls saraf ke membawa udara
seluruh badan. ke peparu) mempunyai sel
panjang bersilia.
• Melitupi seluruh badan dan
Sel darah merah melindungi organ badan.
• Berbentuk
cakera
dwicekung Sel darah putih
dan tidak • Berbentuk tidak tetap.
bernukleus. • Berfungsi
• Mengandungi hemoglobin mempertahankan badan
yang berfungsi untuk daripada serangan
mengangkut oksigen dari penyakit dengan
peparu ke seluruh badan. menghapuskan agen yang
• Mengangkut karbon menyebabkan penyakit, iaitu
bakteria dan virus dalam badan.
dioksida dari sel badan ke
peparu untuk disingkirkan
semasa penghembusan.
Sel pembiakan
Sel otot • Sperma, iaitu sel pembiakan
• Sel otot pada dinding lelaki mempunyai ekor yang
usus berbentuk panjang untuk berenang ke
gelendong manakala arah ovum, iaitu sel pembiakan
sel otot pada jantung perempuan.
bercabang-cabang. • Sperma berfungsi membawa
• Mengecut dan bahan genetik lelaki manakala
mengendur bagi ovum
menyebabkan berfungsi
pergerakan. membawa
bahan
genetik
perempuan. Sperma Ovum

Rajah 2.13 Pelbagai jenis sel khusus manusia dan fungsinya



35





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 35 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan


Sel epidermis Sel palisad
• Sel leper dan mempunyai Lapisan kutikel • Mempunyai banyak Dinding sel
T
T
i
i
vakuol yang besar. kloroplas yang Kloroplas
n
n
• Dilitupi oleh kutikel yang mengandungi klorofil.
g
g
k
k
kalis air. • Berfungsi untuk Vakuol
a
a
t
t
• Sel epidermis adalah lutsinar menyerap cahaya bagi Sitoplasma
a
a
1 dan membenarkan cahaya menjalankan fotosintesis. Nukleus
n
n
matahari menembusinya.
Sel tumbuhan
Sel rerambut akar Sel pengawal Sepasang sel pengawal
• Mempunyai akar rambut • Berbentuk ginjal dan Kloroplas
yang panjang bagi Akar rambut wujud secara berpasangan.
meningkatkan luas • Mengelilingi stoma. Stoma
permukaan supaya lebih • Mengawal pembukaan
banyak air dan nutrien dan penutupan stoma
dapat diserap dari tanah. semasa pertukaran gas.
Rajah 2.14 Pelbagai jenis sel khusus tumbuhan dan fungsinya
Pembentukan Suatu Organisma
1. Sel-sel di dalam badan organisma multisel 4. Beberapa organ yang berlainan bekerjasama
bekerja bersama-sama untuk membentuk untuk membentuk sistem yang bekerja
tisu, organ, sistem dan seterusnya satu secara bersepadu untuk melakukan sesuatu
organisma. fungsi khusus.
2. Sel-sel yang mempunyai struktur yang 5. Semua sistem bergabung untuk membentuk
sama dan menjalankan fungsi yang sama satu organisma multisel.
diorganisasi menjadi tisu.
3. Beberapa jenis tisu yang berbeza bergabung
membentuk organ yang menjalankan suatu
fungsi khusus.

Praktis Formatif 1 1

• Menilai
Darah kita merupakan sel atau tisu? Manusia
Mengapa?

Sistem pencernaan Organisma
multisel
Semua sistem
Perut Sistem bergabung untuk
Sekumpulan organ membentuk satu
Organ yang berlainan organisma multisel.
Tisu epitelium yang bekerjasama
Sekumpulan tisu
yang berlainan untuk menjalankan
Sel epitelium Tisu yang bekerjasama satu fungsi yang
Sekumpulan sel khusus.
untuk menjalankan
khusus yang sama
Sel satu fungsi yang
bekerjasama untuk khusus.
Unit asas Rajah 2.15 Organisasi sel dalam
kehidupan. menjalankan satu
fungsi yang khusus. organisma multisel


36





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 36 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Sistem dalam Badan Manusia

1. Terdapat pelbagai sistem yang menjalankan fungsi utama dalam badan kita. i T
T
i
2. Semua sistem ini mesti berkoordinasi supaya kita dapat hidup dengan sempurna. n n
g
g
k
k
a
a
t
t
a
a
Sistem peredaran Sistem respirasi Sistem pencernaan Sistem perkumuhan n
n
darah 1
Mulut
Hidung
Esofagus
Trakea Peparu
Hati
Peparu
Jantung Ginjal
Perut
Usus Ureter
Salur
darah
Pundi
kencing
Kulit
Mencernakan bahan
Mengangkut gas Membenarkan makanan yang kompleks Menyingkirkan hasil
respirasi, nutrien, pengambilan oksigen kepada bentuk yang perkumuhan seperti urea
hormon dan hasil dan penyingkiran karbon lebih ringkas supaya dan asid urik daripada
perkumuhan. dioksida. mudah diserap oleh badan.
badan.
Sistem integumen Sistem otot Sistem rangka Sistem limfa
Tengkorak
Kulit Otot Kelenjar timus
Limfa
Nodus limfa
Tulang
Salur limfa


Menutupi dan melindungi Membantu dalam Menyokong badan Mempertahankan badan
seluruh badan. pergerakan badan. dan melindungi organ daripada serangan
dalaman seperti hati. penyakit.


Sistem saraf Sistem endokrin Sistem pembiakan
Otak
Kelenjar pituitari
Kelenjar tiroid
Saraf tunjang Kelenjar adrenal
Pankreas
Saraf Ovari (perempuan)
Uterus Testis
Testis (lelaki) Faraj
Zakar
Ovari


Menghantar maklumat Merembeskan
dalam bentuk impuls hormon untuk Sistem pembiakan lelaki menghasilkan sperma dan
saraf, mengawal dan mengkoordinasikan hormon seks lelaki manakala sistem pembiakan
mengkoordinasikan aktiviti badan bersama- perempuan menghasilkan ovum dan hormon seks
aktiviti badan. sama sistem saraf. perempuan untuk pembentukan zuriat.


37





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 37 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Menghargai Kewujudan Pelbagai
Organisma 2.2 Respirasi Sel dan Fotosintesis
T
T
i
i
1. Bersyukurlah kita dikurniai Tuhan
n
n
g
g
kepelbagaian organisma di dunia ini. Respirasi Sel
k
k
1. Kita memerlukan tenaga untuk melakukan
a
a
t
t
2. Pelbagai organisma ini hidup bersama dan pelbagai aktiviti dan proses hidup.
a
a
n
n
1 saling bergantung antara satu sama lain 2. Tenaga yang diperlukan boleh diperoleh
untuk kemandirian.
daripada makanan yang kita makan.
3. Semua organisma berinteraksi antara 3. Sel-sel dalam badan kita berupaya untuk
satu sama lain dengan persekitaran menguraikan makanan dan membebaskan
untuk mewujudkan suatu ekosistem yang tenaga yang terperangkap dalam makanan.
seimbang.
4. Proses penguraian makanan untuk
membebaskan tenaga disebut respirasi.
Praktis Formatif 2.1
Respirasi ialah proses penghasilan tenaga
1. Susun langkah-langkah penyediaan slaid melalui pemecahan molekul makanan.
tumbuhan mengikut urutan yang betul.
( ) Perhatikan slaid tumbuhan di bawah 5. Respirasi boleh dibahagi kepada dua
mikroskop.
( ) Lapisan epidermis dikeluarkan daripada peringkat, iaitu:
bawang. (a) Respirasi luar atau pernafasan
( ) Spesimen ditutup dengan kaca penutup (b) Respirasi dalam atau respirasi sel
dengan bantuan jarum tenggek.
( ) Larutan iodin dititiskan ke slaid kaca Respirasi luar (pernafasan) ialah proses
untuk mewarnakan struktur-struktur sel. pertukaran gas antara organisma dengan
( ) Letakkan lapisan epidermis ke dalam persekitarannya.
titisan air suling di atas slaid kaca.
2. Padankan sel manusia dengan fungsinya.
Sel saraf ► ◄ Terlibat dalam pembiakan. Respirasi dalam (respirasi sel) ialah proses
pengoksidaan dan penguraian glukosa
Sel sperma ► ◄ Membolehkan pergerakan. yang berlaku di dalam sel hidup untuk
Sel otot ► ◄ Mengangkut oksigen. membebaskan tenaga.
Sel darah ► ◄ Menerima dan menghantar
merah impuls saraf. 6. Respirasi sel memerlukan oksigen dan
glukosa untuk menghasilkan tenaga.
3. Nyatakan tiga perbezaan antara sel haiwan dan
sel tumbuhan.
7. Karbon dioksida dan wap air kemudian
4. Apakah yang dimaksudkan dengan organisma dibebaskan sebagai hasil sampingan.
unisel dan organisma multisel?
8. Secara ringkasnya, proses respirasi sel
memerlukan oksigen dan glukosa untuk
menghasilkan tenaga, karbon dioksida dan
Praktis Formatif 1 2 air.
• Menilai
Ramalkan apa yang akan terjadi kepada C H O + 6O → 6CO + 6H O + 2898 kJ
6 12 6 2 2 2
bilangan sel darah putih yang dihasilkan Oksigen Karbon
apabila kita diserang selesema. Berikan Glukosa Air Tenaga
inferens terhadap ramalan anda. dioksida






38





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 38 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Fotosintesis

1. Tumbuhan hijau dapat mensintesis i Alkohol T
T
i
makanan sendiri melalui fotosintesis. Daun Air n n
g Air panas
mendidih k g
k
a
Fotosintesis ialah proses penghasilan Penunu a
t
t
a
a
makanan oleh tumbuhan hijau daripada Bunsen n
n
air dan karbon dioksida dengan kehadiran (ditutup) 1
cahaya dan klorofil. Daun direndamkan Daun dipindah
di dalam air didih ke dalam satu
2. Struktur sel yang terlibat dalam fotosintesis selama satu minit tabung didih yang
ialah kloroplas yang mengandungi untuk melembut mengandungi alkohol
klorofil yang berfungsi menyerap cahaya dan memecahkan dan tabung didih itu
dinding sel daun.
matahari. diletakkan di dalam
air panas selama
3. Semasa proses fotosintesis, karbon dioksida beberapa minit untuk
dan air diperlukan untuk membentuk menyahwarnakan
makanan dalam bentuk glukosa (gula) warna hijau daun.
dengan kehadiran cahaya dan klorofil pada
daun hijau. Oksigen dibebaskan sebagai
hasil sampingan.
Larutan
Air iodin
panas
Karbon dioksida
Jubin
diserap
Tenaga putih
cahaya
matahari Daun dikeluarkan Daun diletakkan
Klorofil daripada tabung di atas jubin putih
Glukosa didih dan dan beberapa
disintesis dimasukkan ke titik larutan iodin
dalam air panas dititiskan ke atas
Oksigen dibebaskan selama beberapa daun untuk menguji
saat untuk kehadiran kanji.
Air diserap melembutkan daun
oleh akar
dan menyingkirkan
alkohol daripadanya.
Rajah 2.16 Proses fotosintesis
Rajah 2.17 Langkah-langkah menjalankan ujian kanji
4. Proses fotosintesis dapat diwakili dengan
persamaan berikut: 7. Kehadiran kanji dalam daun boleh diuji
dengan menggunakan larutan iodin selepas
Cahaya klorofil dalam daun dinyahwarnakan oleh
6H O + 6CO + C H O + 6O alkohol.
2 2 Klorofil 6 12 6 2
Air Karbon Glukosa Oksigen
dioksida 8. Bahagian daun yang mengandungi kanji
akan menukarkan warna perang larutan
5. Glukosa berlebihan akan ditukar kepada iodin kepada warna biru tua apabila
kanji dan disimpan dalam daun, batang, larutan iodin dititiskan ke atasnya.
buah dan akar tumbuhan.
9. Eksperimen 2.1 – 2.4 dijalankan bagi
6. Oleh itu, kita dapat menguji sama ada mengkaji keperluan cahaya matahari,
fotosintesis telah berlaku dalam tumbuhan karbon dioksida, klorofil dan air untuk
atau tidak melalui ujian kanji. proses fotosintesis.



39





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 39 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan

Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
T
T
Pernyataan masalah: Adakah tenaga cahaya diperlukan dalam proses fotosintesis?
i
i
n
n
Hipotesis: Cahaya diperlukan untuk fotosintesis.
g
g
k
k
a
a
Tujuan: Mengkaji keperluan cahaya matahari untuk fotosintesis.
t
t
a
a
1 Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kehadiran cahaya matahari
n
n
Pemboleh ubah bergerak balas: Perubahan warna larutan iodin
Pemboleh ubah dimalarkan: Jenis tumbuhan
Bahan dan radas: Dua tumbuhan hijau berpasu yang sama jenis, tabung didih, Tumbuhan hijau K
jubin putih, alkohol, larutan iodin dan air panas.
(Keadaan gelap)
Prosedur:
1. Dua tumbuhan hijau berpasu yang sama jenis disediakan.
2. Tumbuhan hijau K diletakkan di bawah cahaya matahari manakala tumbuhan
hijau L disimpan di dalam bilik gelap.
3. Selepas seminggu, daun daripada kedua-dua pasu tersebut dipetik dan dijalankan
ujian kanji.
Tumbuhan hijau L
Rajah 2.18
Pemerhatian:
Kehadiran Pemerhatian
Daun Inferens
tenaga cahaya ujian kanji
Tumbuhan Ya Bertukar menjadi Fotosintesis berlaku dalam daun tumbuhan yang
hijau K biru tua. diletakkan di bawah cahaya matahari.
Tumbuhan Tidak Tiada perubahan. Fotosintesis tidak berlaku dalam daun tumbuhan
hijau L yang disimpan dalam bilik gelap.
Perbincangan:
1. Kanji hadir dalam daun tumbuhan hijau K yang terdedah kepada cahaya matahari tetapi tidak hadir
dalam daun tumbuhan hijau L yang tidak terdedah kepada cahaya matahari.
2. Daun tumbuhan hijau L tidak menerima cahaya matahari. Oleh itu, fotosintesis tidak berlaku.
Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Cahaya matahari diperlukan untuk fotosintesis.


Eksperimen 2.2
Eksperimen 2.2
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Pernyataan masalah: Adakah karbon dioksida diperlukan dalam proses fotosintesis?
Hipotesis: Karbon dioksida diperlukan untuk fotosintesis.
Tujuan: Mengkaji keperluan karbon dioksida untuk fotosintesis.
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kehadiran karbon dioksida
Pemboleh ubah bergerak balas: Perubahan warna larutan iodin
Pemboleh ubah dimalarkan: Jenis tumbuhan
Bahan dan radas: Dua tumbuhan hijau berpasu yang sama jenis, serkup kaca, plat kaca disapu vaselin, tabung
didih, jubin putih, alkohol, air panas, larutan iodin dan larutan kalium hidroksida.
Prosedur:
1. Dua tumbuhan hijau berpasu disimpan di dalam bilik gelap selama dua hari bagi menyahkanjikannya.
2. Susunan radas seperti Rajah 2.19 disediakan dan diletakkan di bawah cahaya matahari.


40





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 40 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan


Cahaya Cahaya
Cahaya
Cahaya
matahari
matahari
matahari matahari T
T
i
i
n
n
g
k
k
a
a
Udara tanpa Udara g
t
t
Serkup
a
a
karbon dioksida n n
kaca
1
Larutan kalium hidroksida
Plat kaca disalut vaselin
Tumbuhan hijau M Tumbuhan hijau N
Rajah 2.19 Susunan radas
3. Selepas beberapa hari, daun daripada kedua-dua tumbuhan dipetik dan dijalankan ujian kanji.
Pemerhatian:
Kehadiran Pemerhatian ujian
Daun Inferens
karbon dioksida kanji
Tumbuhan Tidak Tiada perubahan. Fotosintesis tidak berlaku dalam daun
hijau M tumbuhan hijau M.
Tumbuhan Ya Bertukar menjadi Fotosintesis berlaku dalam daun tumbuhan
hijau N biru tua. hijau N.
Perbincangan:
1. Kanji tidak hadir dalam daun tumbuhan hijau M yang terdedah kepada udara tanpa karbon dioksida.
2. Larutan kalium hidroksida berfungsi menyerap karbon dioksida.
Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Karbon dioksida diperlukan untuk fotosintesis.


Eksperimen 2.3
Eksperimen 2.3
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Pernyataan masalah: Adakah klorofil diperlukan dalam proses fotosintesis?
Hipotesis: Klorofil diperlukan untuk fotosintesis.
Tujuan: Mengkaji keperluan klorofil untuk fotosintesis.
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kehadiran klorofil
Pemboleh ubah bergerak balas: Perubahan warna larutan iodin
Pemboleh ubah dimalarkan: Jenis tumbuhan
Bahan dan radas: Daun bervariegasi, air panas, tabung didih, jubin putih,
alkohol, air panas dan larutan iodin.

Prosedur:
1. Sehelai daun bervariegasi yang telah terdedah kepada cahaya matahari
selama beberapa jam dipetik.
2. Gambar rajah yang menunjukkan taburan warna hijau pada daun
dilakarkan.
3. Ujian kanji dilakukan ke atas daun tersebut.
4. Daun itu dibanding dengan lakaran yang telah dibuat. Rajah 2.20 Daun bervariegasi




41





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 41 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Pemerhatian:

Biru tua
Kawasan
T
T
hijau (kehadiran kanji)
i
i
n
n
Kawasan
g
g
k
k
putih Perang
(tiada kanji)
a
a
t
t
a
a
Rajah 2.21 Lakaran keputusan ujian kanji ke atas daun bervariegasi
n
n
1 Perbincangan:
1. Daun bervariegasi ialah daun yang mempunyai perbezaan dalam pempigmenan yang disebabkan oleh
gangguan genetik atau virus terhadap berpigmenan yang biasa.
2. Kanji hanya hadir di kawasan hijau daun yang mengandungi klorofil.
3. Kanji tidak hadir di kawasan bukan hijau daun kerana tiada klorofil.
Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Klorofil diperlukan untuk fotosintesis.
Eksperimen 2.4
Eksperimen 2.4
Eksperimen 2.1
Eksperimen 2.1
Pernyataan masalah: Adakah air diperlukan dalam proses fotosintesis?
Hipotesis: Air diperlukan untuk fotosintesis.
Tujuan: Mengkaji keperluan air untuk fotosintesis.
Pemboleh ubah dimanipulasikan: Kehadiran air
Pemboleh ubah bergerak balas: Perubahan warna larutan iodin
Pemboleh ubah dimalarkan: Jenis tumbuhan
Tumbuhan hijau P Tumbuhan hijau Q
Bahan dan radas: Dua tumbuhan hijau berpasu yang sama jenis, air,
tabung didih, jubin putih, alkohol, larutan iodin dan air panas. Rajah 2.22 Susunan radas
Prosedur:
1. Dua tumbuhan hijau berpasu disediakan dan diletakkan di bawah cahaya matahari.
2. Tumbuhan hijau P disiram air setiap hari manakala tumbuhan hijau Q tidak disiram air.
3. Selepas seminggu, daun daripada kedua-dua tumbuhan dipetik dan dijalankan ujian kanji.
Pemerhatian:
Kehadiran Pemerhatian ujian
Daun Inferens
air kanji
Tumbuhan hijau Ya Bertukar menjadi Fotosintesis berlaku dalam daun tumbuhan
P biru tua. yang disiram air setiap hari.

Tumbuhan hijau Tidak Tiada perubahan. Fotosintesis tidak berlaku dalam daun
Q tumbuhan yang tidak disiram air.

Perbincangan:
Kanji hadir dalam daun tumbuhan hijau P yang disiram air setiap hari tetapi tidak hadir dalam daun tumbuhan
hijau Q yang tidak disiram air.

Kesimpulan:
Hipotesis diterima. Air diperlukan untuk fotosintesis.





42





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 42 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan
Perbezaan antara Proses Respirasi Sel dengan Fotosintesis

1. Proses respirasi sel dan proses i T
T
fotosintesis merupakan dua proses n n
i
yang bertentangan tetapi saling k k
g
g
melengkapi. t t
a
a
a
a
2. Proses fotosintesis menghasilkan n n
makanan (glukosa) untuk semua 1
organisma dan membebaskan Tenaga cahaya
oksigen yang menjadi keperluan diserap Fotosintesis berlaku
asas semua organisma ke atmosfera. dalam kloroplas sel
3. Oksigen yang dibebaskan tumbuhan.
oleh tumbuhan hijau semasa
fotosintesis akan diguna oleh
organisma lain untuk mendapatkan Glukosa Kloroplas Karbon dioksida
tenaga melalui proses respirasi sel. + +
4. Karbon dioksida yang dibebaskan Oksigen Air
oleh semua organisma semasa
respirasi sel pula akan diguna
semula oleh tumbuhan hijau
untuk melakukan fotosintesis.
5. Oleh itu, kedua-dua proses Mitokondria Respirasi sel berlaku dalam
ini adalah penting dan saling mitokondria sel hidup dalam
melengkapi untuk: Tenaga dibebaskan semua jenis organisma.
(a) menampung kehidupan ATP
organisma
(b) memelihara keseimbangan
kandungan karbon dioksida
dan oksigen dalam atmosfera. Rajah 2.23 Hubungan antara fotosintesis dan respirasi sel
Jadual 2.1 Perbezaan antara respirasi sel dan fotosintesis
Praktis Formatif 2.2
Respirasi sel Fotosintesis
1. Untuk menentukan sama ada
fotosintesis telah berlaku,
Berlaku dalam semua sel Berlaku dalam sel tumbuhan
hidup. yang berklorofil. mengapakah kita menguji
kehadiran kanji?
2. Jawab soalan berikut berdasarkan
Proses menguraikan Proses mensintesis rajah di bawah.
makanan (glukosa). makanan (glukosa).
(a) Apakah proses X dan Y?
(b) Apakah tujuan proses X dan Y?
Berlaku di dalam mitokondria. Berlaku di dalam kloroplas. (c) Proses yang manakah juga
berlaku dalam sel haiwan?
Karbon dioksida dan air Karbon dioksida dan air
dihasilkan. digunakan. Proses X
Karbon dioksida (siang)
Oksigen
Oksigen digunakan. Oksigen dibebaskan. Cahaya
Karbohidrat
Air
Berlaku sepanjang masa Berlaku dalam keadaan Tenaga
(siang dan malam). bercahaya.

Tenaga dibebaskan daripada Tenaga cahaya diserap Oksigen Proses Y
pemecahan molekul untuk mensintesis molekul Air Karbon dioksida (siang dan malam)
makanan. makanan.




43





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 43 09/10/2019 10:46 AM

Sains PT3 Bab 2 Sel Sebagai Unit Asas Hidupan

Praktis PT3 2

T
T
i
i
n
n
g
g
k
k
BAHAGIAN A
a
a
t
t
a
a
n
1 1. Pernyataan berikut menerangkan ciri-ciri sel P. A glukosa + oksigen → karbon diksida + air +
n
tenaga
• Tiada dinding sel B air + karbon dioksida → glukosa + oksigen +
• Tiada nukleus tenaga
C oksigen + air → karbon dioksida + glukosa +
Antara yang berikut, yang manakah merupakan
tenaga
sel P? D tenaga + oksigen → glukosa + karbon dioksida
A Sel saraf
B Sel palisad 3. Antara yang berikut, yang manakah merupakan
C Sel darah merah kepentingan proses fotosintesis dan respirasi sel?
D Sel epidermis bawang A Memelihara keseimbangan kandungan
oksigen dan karbon dioksida dalam atmosfera
2. Respirasi sel ialah proses penghasilan tenaga. B Memelihara keseimbangan nitrogen dalam
Antara yang berikut, yang manakah merupakan atmosfera
persamaan perkataan bagi proses respirasi sel C Mengekalkan kebersihan alam sekitar
yang betul?
D Mengelakkan peningkatan suhu global
BAHAGIAN B
1. (a) Rajah di bawah menunjukkan dua jenis sel. Namakan sel-sel tersebut.
(i) (ii)




[2 markah]
(b) Gariskan jawapan yang betul bagi pernyataan fotosintesis berikut.
(i) Karbon dioksida dan air (digunakan / dihasilkan) dalam proses fotosintesis.
(ii) Tenaga cahaya (diserap / dibebaskan) untuk mensintesis molekul makanan.
[2 markah]
BAHAGIAN C

1. Cikgu Ali telah menunjukkan satu video tentang proses fotosintesis dan kepentingannya kepada murid 1 Arif.
Pernyataan berikut merupakan salah satu petikan yang terdapat dalam video tersebut:

Fotosintesis adalah proses penghasilan makanan oleh tumbuhan hijau daripada air dan karbon dioksida
dengan kehadiran cahaya dan klorofil.

(a) Nyatakan persamaan perkataan bagi proses fotosintesis. [3 markah]
(b) Karbon dioksida merupakan bahan yang diperlukan dalam proses fotosintesis.
Dari manakah tumbuhan mendapatkan bekalan karbon dioksida ini? [1 markah]
(c) Nyatakan dua kepentingan proses fotosintesis. [2 markah]
(d) Nyatakan bagaimanakah aktiviti penebangan hutan mengganggu proses fotosintesis. [2 markah]


44





02 Focus PT3 Sains Tg1.indd 44 09/10/2019 10:46 AM

JAWAPAN





T
Tingkatan 1 Harian BAHAGIAN C i T
i
n
n
g
g
Bab Pengenalan kepada Penyaman udara sering dipasang di 1. (a) (i) Silinder penyukat a k
k
(ii) untuk menentukan isi padu

1 Penyiasatan Saintifik bahagian atas dinding kerana udara sejuk cecair t t
a
a
a
yang lebih tumpat daripada udara panas (iii) 22.0 cm 3 n n
Praktis Formatif 1.1 akan turun ke bahagian bawah bilik dan ini (iv) Buret, pipet 1
dapat menjadikan seluruh bilik berkeadaan
(v) Kaedah sesaran air
1. Fenomena semula jadi ialah kejadian sejuk. (b) (i) Ketumpatan = jisim
yang tidak dapat dicipta oleh manusia isi padu

dan berlaku secara semula jadi. (ii) Ketumpatan emas = 20
2. • Telefon membolehkan kita berhubung Praktis Formatif 1 1 1
dengan orang lain pada jarak yang = 20 gcm -3
jauh dalam masa yang singkat. Kita sudah ketahui bahawa ketumpatan untuk 2
3
• Internet membolehkan kita air tulen ialah 1 g/cm , maka jisim air dapat Ketumpatan gelas = 1
dihitung seperti berikut:
mendapatkan maklumat dari seluruh = 2 gcm -3
dunia dengan pantas. Jisim air = Ketumpatan air x Isi padu air (iii) Emas lebih tumpat daripada kaca
3. Doktor/ Ahli botani/ Jururawat/ Ahli = 1 x 73.6 (iv) Jisim emas lebih tinggi daripada
zoologi = 73.6 g kaca.
Jawapan lain yang munasabah Semasa air berubah menjadi ais, jisimnya
adalah tetap dan hanya isi padu sahaja akan Bab Sel Sebagai Unit Asas
Praktis Formatif 1.2 berubah, maka 2 Hidupan
Jisim air = Jisim ais = 73.6 g.
1. Bahan yang diisi dalam botol ialah TIMSS 1
bahan mudah terbakar. Oleh itu, isi padu ais dapat dihitung seperti
berikut:
2. Kebakaran mungkin berlaku. Jisim ais Untuk mewarnakan struktur sel pipi supaya
____________
3. Jauhkan diri dan rakan-rakan yang Isi padu ais = Ketumpatan ais strukturnya boleh dilihat dengan jelas.
berdekatan daripada tempat kejadian 73.6
dan melaporkan kepada guru dengan = ____
segera. 0.92 TIMSS 2
= 80 cm 3
Praktis Formatif 1.3 Kloroplas dan dinding sel.
Praktis Formatif 1.5
1. Kuantiti fizik Unit S.I. Simbol
1. Ketumpatan air Praktis Formatif 1 1
Jisim kilogram kg
1 000 g
1 000 kg
________ ____________
Masa saat s = × Darah kita merupakan tisu kerana darah terdiri
1 m 3 1 000 000 cm 3
Suhu Kelvin K = 1 g/cm 3 daripada beberapa jenis sel, iaitu sel darah
merah, sel darah putih dan platelet. Sel-sel ini
2. (a) 1 200 m Maka, 1 cm air berjisim 1 g. bekerja bersama-sama dan diorganisasikan
3
(b) 10.08 m 2. (a) Telur lebih tumpat daripada air. menjadi tisu darah.
(c) 0.57 m
(b) Telur akan terapung.
(c) Ais yang kurang tumpat akan
Praktis Formatif 1.4 Praktis Formatif 2.1
terapung di permukaan air kolam/
1. Pita pengukur. laut. 1. 5 → 1 → 3 → 4 → 2
2. Termometer klinik lebih jitu daripada 2. Sel saraf – Menerima dan menghantar
termometer makmal kerana kejituan Praktis Formatif 1.6 impuls saraf.
suhu yang dapat disukat oleh Sel sperma – Terlibat dalam pembiakan.
termometer klinik ialah 0.1˚C manakala Membuatkan hipotesis yang baharu dan Sel otot – Membolehkan pergerakan.
kejituan termometer makmal ialah 1 ˚C. menguji kebenarannya melalui kaedah Sel darah merah – Mengangkut
3. (a) Angkup vernier saintifik. oksigen.
(b) 2.53 cm 3. Perbezaan antara sel haiwan dan sel
(c) Untuk mendapat bacaan yang lebih Praktis Formatif 1.7 tumbuhan:
jitu, ralat sifar kena diambil kira.
(d) • Jika ralat sifar ialah positif, iaitu Tindakan Aishah tidak wajar. Dia perlu jujur Sel haiwan Sel tumbuhan
dalam merekod data.
tanda ‘0’ pada skala vernier
berada di sebelah kanan tanda Tiada dinding sel. Mempunyai dinding sel.
‘0’ pada skala utama, maka Praktis PT3 1
bacaan Tiada kloroplas. Mempunyai kloroplas.
sebenar = 2.53 – (+ 0.04) = 2.49 cm. BAHAGIAN A
• Jika ralat sifar ialah negatif, iaitu 1. B 2. A 3. C 4. C Tidak berbentuk Berbentuk tetap.
tanda ‘0’pada skala vernier berada tetap.
di sebelah kiri tanda ‘0’ pada skala BAHAGIAN B
utama, maka bacaan sebenar = 4. • Organisma unisel ialah organisma
2.53 – (– 0.04) = 2.57 cm. 1. (a) (i) Bikar yang terdiri daripada satu sel sahaja.
(ii) Corong turas
4. Menimbang jisim satu rim kertas • Organisma multisel ialah organisma
(b) (i) Mengukur masa
A4 (450 helai), kemudian jisim yang (ii) Mengukur panjang yang terdiri lebih daripada satu sel.
diperoleh dibahagikan dengan 450.
531
00 JAWAPAN .indd 531 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan
amfibia akan berubah mengikut suhu BAHAGIAN C
Praktis Formatif 1 2 persekitaran. Apabila suhu persekitaran
terlalu rendah, suhu badan mereka juga 1. (a) (i) Homeostasis
akan menurun. Ini akan menjejaskan fungsi (ii) Semasa berjoging, lebih
T
T
Bilangan sel darah putih akan bertambah banyak oksigen diperlukan
i
i
bagi melawan atau memusnahkan bakteria badan mereka dan boleh menyebabkan untuk respirasi sel. Oleh itu
n
n
kematian.
g
g
yang masuk ke dalam badan kita. jantung perlu mengepam lebih
k
k
Harian banyak darah ke sel-sel badan.
a
a
t
t
Praktis Formatif 2.2 Langkah segera yang perlu diambil terhadap Maka kadar degupan jantung
a
a
akan meningkat.
1 1. Jika proses fotosintesis berlaku, glukosa mangsa strok haba: (b) Punca: Tumbuhan kehilangan
n
n
• Menempatkan mangsa ke kawasan yang
akan terbentuk pada daun dan glukosa
banyak air.
berlebihan akan bertukar kepada teduh / berhawa dingin / di bawah kipas. Penyelesaian: Liang stoma pada
kanji. Maka, kehadiran kanji dapat • Sapukan air sejuk pada kulit mangsa. daun tertutup bertujuan untuk
menentukan sama ada fotosintesis • Berikan minuman sejuk atau isotonik mengurangkan kehilangan lebih
berlaku. kepada mangsa. banyak air daripada daun ke
2. (a) X: Fotosintesis • Longgarkan pakaian mangsa. persekitaran.
Y: Respirasi sel (c) (i) Ginjal
(b) X: Membuat makanan Cara mencegah strok haba: (ii) Kurang daripada 58 ml/j.
Y: Menghasilkan tenaga • Minum air yang banyak. Badan kehilangan lebih banyak
(c) Proses Y • Pakai topi dan pakaian longgar yang air melalui perpeluhan.
Praktis PT3 2 berwarna cerah apabila melakukan aktiviti Bab 4 Pembiakan
di bawah cahaya matahari.
BAHAGIAN A
1. C 2. A 3. A Praktis Formatif 3.1 Praktis Formatif 1 1
BAHAGIAN B
1. Kita kurang berpeluh pada hari hujan.
1. (a) (i) Sel tumbuhan Maka, air yang berlebihan dalam badan Harimau: Persenyawaan dalam
(ii) Sel haiwan akan dikeluarkan daripada badan Kodok: Persenyawaan luar
(b) (i) digunakan melalui air kencing. Persenyawaan luar adalah kurang cekap
(ii) diserap 2. Apabila suhu badan kita menurun, berbanding persenyawaan dalam kerana
BAHAGIAN C tindakan penghasilan haba badan • Banyak gamet perlu dihasilkan.
akan ditingkatkan manakala tindakan • Banyak gamet dibazirkan kerana
1. (a) Karbon dioksida + Air → Glukosa + kehilangan haba badan akan dihanyutkan oleh air.
Oksigen
dikurangkan melalui: • Zigot berkemungkinan besar dimakan
(b) Proses respirasi sel
(c) • Dapat mengekalkan • Pengecutan salur darah oleh haiwan lain.
• Kurang rembesan peluh oleh kelenjar
keseimbangan kandungan peluh Praktis Formatif 4.1
oksigen dalam atmosfera.
• Bagi menampung kehidupan • Bulu roma menegak 1. (a) Pembiakan seks adalah proses
organisma. • Otot rangka mengecut dan mengendur
(d) Proses fotosintesis tidak dapat • Perembesan hormon yang penghasilan individu baharu
meningkatkan metabolisme badan
melalui percantuman antara gamet
dijalankan tanpa tumbuhan. Jika jantan dengan gamet betina
tumbuhan berkurangan, proses 3. Anjing sering menjelirkan lidahnya pada manakala pembiakan aseks hanya
fotosintesis juga berkurangan, dan cuaca panas bagi menghilangkan lebih
banyak haba supaya suhu badannya melibatkan satu induk sahaja,
ini menyebabkan bekalan oksigen tanpa melibatkan sel gamet.
berkurangan. dapat dikekalkan pada suhu normal.
4. Transpirasi ialah proses kehilangan (b) Persenyawaan dalam berlaku di
Bab Koordinasi dan Gerak air daripada permukaan tumbuhan ke dalam induk betina apabila induk
3 Balas atmosfera secara penyejatan. Tranpirasi jantan memasukkan sperma ke
membantu tumbuhan menyerap dalam sistem pembiakan induk
betina manakala persenyawaan
dan mengangkut air dari tanah ke
Praktis Formatif 1 1 seluruh bahagiannya dan membantu luar berlaku di luar induk betina di
menyejukkan tumbuhan pada hari mana ovum dan sperma masing-
panas apabila air tersejat daripadanya. masing dilepaskan oleh induk
Kulit merupakan organ yang memainkan betina dan jantan pada masa yang
peranan penting dalam pengawalaturan sama ke dalam air.
suhu badan. Kecederaan kulit ini akan Praktis Formatif 1 3
menjejaskan tindakan kulit seperti 2. Amoeba / Paramecium / Bakteria.
perpeluhan apabila berada dalam 3. Memastikan spesies sesuatu organisma
Minum lebih banyak air supaya kandungan
persekitaran yang panas. Maka, badan Sally berkekalan dan tidak pupus.
tidak dapat mengawal atur suhu badannya air dalam badan kita akan meningkat. Maka,
pada persekitaran yang suhunya berubah- air kencing yang banyak dan cair dapat Praktis Formatif 4.2
dihasilkan.
ubah. Oleh itu, Sally hanya dapat berada
di dalam persekitaran yang suhunya dapat Praktis PT3 3 1. Duktus sperma – Mengangkut sperma
dikekalkan pada suhu yang tetap. dari testis ke uretra.
BAHAGIAN A Testis – Menghasilkan sperma dan
Praktis Formatif 1 2 1. A 2. C 3. D hormon seks lelaki.
Zakar – Menghantar sperma ke dalam
BAHAGIAN B faraj.
Suhu di sekitar Artik adalah terlalu sejuk 2. Ovari
untuk kehidupan atau kemandirian haiwan 1. (a) (i) Sel pengawal 3. Persamaan:
reptilia dan amfibia yang tidak dapat (ii) Stoma • Kedua-dua sel merupakan sel
mengekalkan suhu badannya pada suhu (b) (i) sel pengawal
(ii) meningkatkan pembiakan.
optimum badan. Suhu badan reptilia dan
532
00 JAWAPAN .indd 532 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan
• Kedua-duanya membawa maklumat 2. • Keguguran berkemungkinan berlaku. – Membantu pasangan
genetik dan pewarisan. • Kelahiran bayi pra-matang / kematian mengehadkan saiz keluarga
Perbezaan: bayi dalam kandungan / kelahiran bagi menjamin kestabilan T
• Sperma bersaiz sangat kecil bayi kurang berat badan dan ekonomi keluarga dan i
T
i
manakala ovum bersaiz lebih besar. kecacatan mental mungkin berlaku. meningkatkan kualiti hidup g
n
n
g
• Sperma merupakan gamet jantan keluarga. k k
manakala ovum merupakan gamet Praktis Formatif 4.6 – Memastikan kesihatan a
a
t
t
betina. ibu tidak terjejas akibat a
a
• Sperma dihasilkan oleh testis 1. Pengambilan pil hormon atau suntikan kekerapan kehamilan. n
n
manakala ovum dihasilkan oleh ovari. hormon untuk merangsang organ (c) Gizi seorang wanita hamil perlu 1
• Sperma boleh bergerak bebas pembiakan bagi menghasilkan sel kaya dengan
manakala ovum tidak boleh bergerak pembiakan yang sihat dan matang. • Karbohidrat yang mencukupi
sendiri. 2. Tidak. Kaedah ini melibatkan untuk membekalkan tenaga.
4. (a) • Zakar membesar. pembedahan dan akan menyebabkan • Protein untuk membina tisu
• Pertumbuhan bulu dada dan kemandulan selama-lamanya. baharu dan memperbaiki tisu
janggut. yang rosak.
• Suara kasar dan garau. Praktis Formatif 4.7 • Mineral kalsium dan fosforus
(b) • Payu dara dan pelvis membesar. untuk menguatkan tulang dan
• Pengumpulan lemak bawah kulit. 1. (a) P dan Q gigi
(c) • Sistem pembiakan menjadi (b) Q • Zat Besi untuk mengelakkan
matang. (c) Q akan berkembang menjadi penyakit anemia.
• Dapat menghasilkan sel biji benih manakala S akan • Vitamin untuk memelihara
pembiakan dan hormon seks. berkembang menjadi buah. kesihatan ibu.
2. Anak pokok yang terhasil mempunyai Bab
Praktis Formatif 1 2 ciri-ciri yang berbeza dan dapat 5 Jirim
menyesuaikan diri dengan persekitaran
baharu dengan lebih baik.
Uretra lelaki menyalurkan sperma dan air
kencing manakala uretra perempuan hanya 3. Kehadiran air, oksigen dan suhu yang Praktis Formatif 1 1
menyalurkan air kencing sahaja. sesuai.
-3
Praktis Formatif 4.3 Praktis PT3 4 Ketumpatan ais ialah 0.92 g cm . Oleh itu
ketulan ais akan timbul di atas air dan merkuri,
hb
1. (a) 24 April BAHAGIAN A tetapi tenggelam dalam turpentin.
hb
(b) 21 – 26 April
hb
1. B 2. C 3. C 4. B
(c) Ovum akan mati dan disingkirkan 5. A 6. D 7. A 8. A
daripada badan perempuan 9. C 10. C 11. A 12. B Harian
sebagai haid.
2. • Mandi sekurang-kurangnya sekali BAHAGIAN B Susu atau bahan yang mengandungi alkohol.
dalam sehari.
• Sentiasa mengganti dan menggunakan 1. (a) ii dan iii Praktis Formatif 5.1
pakaian dalam yang bersih. (b) (i) agen pendebungaan
• Menukarkan tuala wanita yang bersih (ii) kualiti 1. Jirim ialah bahan yang mempunyai jisim
2. (a) i dan ii
setiap 6 jam. dan memenuhi ruang.
(b) Bersaiz kecil
Mempunyai stil yang panjang
Praktis Formatif 4.4 2. Jirim Bukan jirim
BAHAGIAN C
1. Percantuman nukleus sperma dan • Garam • Pelangi
nukleus ovum untuk membentuk zigot 1. (a) (i) Kitar haid ialah kitar bulanan • Baju • Bayang-bayang
di dalam sistem pembiakan perempuan. haid dan pengovulan yang • Itik • Bunyi loceng
2. Fetus ialah embrio yang berkembang teratur. • Pokok kelapa • Cahaya
selepas dua bulan kehamilan. Fetus (ii) Fasa L. Satu ovum matang
kelihatan menyerupai bayi dan semua dibebaskan oleh ovari pada 3. Besi
organ dan bahagian badan telah fasa ini.
terbentuk. (b) (i) – Ali boleh memakai kondom
3. (a) Bahan perkumuhan seperti karbon sebelum melakukan Praktis Formatif 5.2
dioksida dan urea. persetubuhan bagi
(b) Nutrien, oksigen dan antibodi. menghalang sperma 1.
daripada memasuki faraj Pergerakan
Praktis Formatif 1 3 perempuan semasa Jirim Susunan zarah zarah
ejakulasi.
– Nora boleh mengambil Pepejal Zarah-zarah Bergetar pada
Persenyawaan berlaku dan menghasilkan tersusun rapat kedudukan
dua zigot yang berasingan. Kedua-dua zigot pil pencegah hamil bagi dan padat. yang tetap.
menghalang pengovulan.
akan berkembang membentuk dua anak Cecair Zarah-zarah Bergerak bebas
kembar yang tak seiras. – Nora boleh memakai alat
kontraseptif dalam uterus kurang rapat tetapi kekal
(IUCD) bagi menghalang dan tidak pada jarak yang
Praktis Formatif 4.5 penempelan embrio. tersusun sama.
(ii) Ya. dengan teratur.
1. Kalsium dan fosforus penting untuk – Membolehkan pasangan Gas Zarah-zarah Bergerak
pembentukan tulang, rawan dan yang berkahwin merancang terletak amat bebas secara
gigi yang kuat. Jika kekurangan, bilangan anak dan memilih jauh antara rawak.
pembentukan dan pemeliharaan tulang, masa yang sesuai untuk satu sama lain.
rawan dan gigi fetus dan ibu terencat. mempunyai anak.
533
00 JAWAPAN .indd 533 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

2. Zarah-zarah bau durian yang halus Kekonduksian (b)
sentiasa bergerak dalam zarah-zarah Baik Tidak
elektrik Campuran Sebatian
udara. Semasa resapan berlaku, zarah-
zarah bau ini bergerak secara rawak Tinggi Takat lebur dan Rendah Dapat diasingkan Hanya dapat
T
T
i
i
dalam pelbagai arah dan meresap takat didih dengan mudah diasingkan
n
n
dari kawasan berkepekatan tinggi ke Tinggi Ketumpatan Rendah melalui kaedah fizikal melalui kaedah
g
g
kawasan yang berkepekatan rendah. seperti penurasan, kimia seperti
k
k
Pepejal
a
a
Hal ini menyebabkan bau durian sahaja Keadaan jirim Pepejal, penyulingan, elektrolisis dan
t
t
tersebar. Maka, kita dapat menghidup kecuali pada suhu bilik cecair atau pemisahan penguraian
a
a
terma.
menggunakan
1 bau durian apabila berdekatan dengan merkuri gas magnet, pengenapan,
n
n
gerai durian.
3. Proses kondensasi. pengapungan dan
(b) kromatografi.
Praktis PT3 5 Unsur Perbezaan Sebatian
Praktis PT3 6
BAHAGIAN B Terdiri Terdiri BAHAGIAN A
1. B 2. B 3. A 4. D 5. C daripada daripada
sejenis Juzuk dua atau 1. A 2. D
BAHAGIAN B zarah lebih unsur BAHAGIAN B
sahaja. berlainan.
1. (a) (i) Kondensasi 1. (a) (i) Pengapungan
(ii) Peleburan Tidak boleh Kebolehan Boleh Penyulingan
(b) (i) dan (iv) dipecahkan untuk dipecahkan (b) (i) dan (iii)
lagi. dipecahkan kepada bahan BAHAGIAN C
BAHAGIAN C
kepada yang lebih 1. (a) Elektron
1. (a) Ketumpatan ialah jirim sesuatu bahan ringkas melalui
bahan dalam satu unit isi padu. yang lebih kaedah kimia. (b) 3
(b) (i) Udara di dalam pelampung ringkas (c) Atom bersifat neutral kerana
kurang tumpat daripada air. mempunyai bilangan proton dan
Oleh itu pelampung boleh bilangan elektron yang sama. Jika
terapung di atas air. TIMSS 2 bilangan elektron adalah 3, maka
(ii) Kayu balak kurang tumpat bilangan protonnya juga adalah 3.
(d) Proton dan neutron
daripada air. Oleh itu kayu D
balak boleh terapung di atas air (e) (i) Neutron
dan diangkut melalui sungai. (ii) Elektron
(c) • Garam terbentuk apabila air laut Praktis Formatif 1 1 Bab
menyejat ( Cecair → Gas). 7 Udara
• Air mendidih dan berubah menjadi Makanan X tidak selamat dipasarkan di
stim apabila dipanaskan (Cecair → pasaran kerana mengandungi pewarna Praktis Formatif 7.1
Gas). C yang berbahaya terhadap kesihatan
• Coklat melebur pada cuaca panas pengguna. 1. Gas nitrogen, oksigen, karbon
(Pepejal → Cecair). dioksida, gas nadir, wap air, habuk dan
Bab Praktis Formatif 6.2 mikroorganisma.
6 Jadual Berkala 1. Air batu campur / koktel / Sandwic 2. • Komponen-komponen di dalam
/ Udara / Darah / Tanah / Air laut / udara tidak berpadu secara kimia.
TIMSS 1 Petroleum / Susu / Jus oren / Gangsa. • Komponen-komponen di dalam
2. (a) Kaedah penyulingan. udara boleh diasingkan dengan
(b) Kaedah pengenapan. mudah melalui kaedah fizikal seperti
Unsur P dan unsur R.
(c) Kaedah pengapungan. penyulingan berperingkat.
• Ciri-ciri udara adalah sama dengan
Praktis Formatif 6.1 Praktis Formatif 6.3 ciri-ciri komponennya kerana tiada
bahan baharu yang dihasilkan.
1. Atom adalah neutral kerana mempunyai 1. Natrium dan klorin.
bilangan proton (bercas positif) dan 2. Pembakaran kertas merupakan satu • Setiap komponen dalam udara masih
bilangan elektron (bercas negatif) yang perubahan kimia dan bukannya mengekalkan ciri asalnya.
sama. perubahan fizik kerana 3. • Kitar oksigen ialah kitar yang
2. Jadual berkala ialah satu kaedah • Bahan baharu terbentuk. melibatkan penggunaan dan
pengelasan unsur berdasarkan tertib • Sifat bahan asal dan hasil berbeza. pembebasan oksigen di atmosfera
menaik nombor proton unsur. • Komposisi kimia bahan asal dan secara berterusan. Oksigen diperoleh
hasil adalah berbeza.
3. (a) daripada hasil fotosintesis.
• Melibatkan perubahan fizik dan kimia. • Kitar karbon ialah kitar yang
Logam Perbezaan Bukan logam • Perubahan tidak boleh berbalik.
melibatkan pengambilan,
Kekilauan 3. (a) penggunaan dan pembebasan
Berkilau Pudar
permukaan karbon dioksida di atmosfera secara
Ya Kemuluran Tidak Perubahan fizik Perubahan kimia berterusan terutamanya melalui
Ya Kebolehtempaan Tidak • Susunan atom • Susunan dan proses respirasi, pembakaran,
tidak berubah. gabungan atom pengaratan dan pereputan.
Kekuatan
Kuat Lemah • Jenis molekul berubah. 4. Pembakaran / Pengaratan / Pereputan/
regangan
tidak berubah • Jenis molekul Respirasi
Kekonduksian tetapi jarak antara berubah.
Baik Lemah
haba molekul berubah.
534
00 JAWAPAN .indd 534 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

oksida nitrogen dari kilang
Praktis Formatif 7.2 perindustrian meningkatkan Praktis Formatif 8.2
kepekatan bahan pencemar di
1. dalam atmosfera. 1. (a) cahaya i T
T
(b) lurus n n
i
– Gas-gas ini larut dalam air hujan g g
Oksigen Bahan api – Hujan asid menyebabkan 2. Apabila cahaya matahari yang k
dan membentuk hujan asid.
bergerak lurus dihalang oleh objek
k
a
a
air kolam dan tanah menjadi legap,ia tidak dapat menembusinya. t
t
a
a
berasid. Maka, bayang-bayang akan terbentuk n
Haba di belakang objek legap tersebut.
n
– Hal ini akan mengancam
2. Oksigen dan haba. kehidupan tumbuhan dan 1
3. Ketumpatan air lebih tinggi berbanding organisma akuatik.
dengan minyak. Maka, minyak akan (c) – Basikal tidak membebaskan TIMSS 2

terapung di atas air dan terdedah asap tetapi pembakaran bahan
kepada oksigen. Jadi, pembakaran tidak api fosil di dalam enjin kereta Cahaya bergerak lebih laju daripada bunyi.
dapat dipadamkan. mengeluarkan asap.
– Asap kereta mengandungi Maka, kita lihat kilat dahulu sebelum dengar
bunyi guruh.
Praktis Formatif 7.3 pelbagai bahan pencemar
seperti gas karbon monoksida,
karbon dioksida, sulfur dioksida
1. Pencemaran udara adalah kehadiran
dan oksida nitrogen. Praktis Formatif 1 1
bahan pencemar seperti gas, asap,
debu dan habuk dalam atmosfera (d) • Berkongsi kereta ke tempat
sehingga menjejaskan kesihatan kerja 7.45 am / 7.45 pm
dan kehidupan manusia, haiwan dan • Menggunakan pengangkutan
tumbuhan. awam
• Menggunakan sumber tenaga
2. Punca: boleh diperbaharui Praktis Formatif 8.3
Nitrogen oksida, sulfur dioksida, karbon
dioksida dan karbon monoksida yang • Mematikan suis alat elektrik 1. (a) 30º
apabila tidak digunakan
dibebaskan oleh kilang perindustrian (b) 30º
dan pembakaran bahan api fosil dalam Bab (c)
kenderaan bermotor. 8 Cahaya dan Optik Kotak sinar
Kesan:
• Hujan asid mengakis struktur konkrit
dan batu kapur dan mempercepatkan TIMSS 1
pengaratan. 30° 30°
• Menjadikan sumber air berasid Kedudukan Q.
dan tidak sesuai untuk kehidupan 60° 60°
tumbuhan dan haiwan akuatik. Praktis Formatif 8.1
• Tanah berasid dan tidak subur. Cermin satah
Langkah-langkah mengatasi: 1. Imej sahih ialah imej yang dapat 2. Apabila sinar cahaya lampu kenderaan
• Memperkenalkan Akta dan undang- terbentuk pada skrin manakala imej lain mengena jalur pantulan cahaya
undang awam kawalan pencemaran maya ialah imej yang tidak dapat pada jaket keselamatan pemandu
di Malaysia. terbentuk pada skrin. motosikal, cahaya akan dipantul balik
• Mengadakan kempen mencintai alam 2. Maya dan tegak. ke mata pemandu. Maka, kedudukan
sekitar. pemandu motosikal mudah dikesan
• Memasang penapis cerobong asap 3. (a) Cermin Objek dan dilihat oleh pemandu kenderaan


di kilang dan meninggikan cerobong satah di depan atau belakangnya. Hal ini
asap sehingga 30 m. dapat mengurangkan risiko pemandu
motosikal dilanggar oleh kenderaan lain
Praktis PT3 7 pada waktu malam yang gelap.
BAHAGIAN A
Praktis Formatif 8.4
1. D 2. D 3. B 4. A Cermin
satah
BAHAGIAN B 1. (a) mengubah arah
(b) lebih besar
1. (a) (i) Menutup permukaan bahan (b) Melihat objek di atas sesuatu (c) pembiasan cahaya
halangan.
bakar dengan selimut api: 2. Pembiasan cahaya.
Oksigen dihapuskan (c) Ubah suai periskop ringkas ini 3. Dua kali.
dengan menyusun semula cermin
(ii) Menyemburkan lapisan karbon
dioksida ke atas bahan bakar: satah di dalamnya seperti dalam
Haba dihapuskan rajah berikut.
(b) Cecair dan Gas Praktis Formatif 8.5
2. (a) X: Oksigen
Cermin Objek 1. (a) terbias
Y: Nitrogen
(b) Respirasi: Ya satah (b) prisma kaca, spektrum
Fotosintesis: Tidak 2. Merah, jingga, kuning, hijau, biru, indigo
dan ungu.
BAHAGIAN C 3. Penyebaran cahaya ialah proses
1. (a) Karbon monoksida, sulfur dioksida, penguraian cahaya putih kepada
oksida nitrogen Cermin komponen warnanya melalui pembiasan
(b) – Peningkatan pembebasan satah cahaya.
gas sulfur dioksida dan
535
00 JAWAPAN .indd 535 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

BAHAGIAN C manakala proses endogen merupakan
Praktis Formatif 1 2 proses yang berpunca dari bahagian
1. (a) (i) Rajah 1.1: Magenta dalam bumi.
Rajah 1.2: Sian
Cahaya putih akan diperhatikan di atas (ii) Kuning 2. Air hujan / Perubahan suhu / Tindakan
T
T
i
i
skrin kerana warna-warna dalam spektrum (b) (i) Rajah 1.3: Hijau fros / Pancaran cahaya matahari /
n
n
g
g
digabungkan oleh prisma kaca kedua untuk Rajah 1.4: Biru Mikroorganisma.
k
k
membentuk cahaya putih. (ii) Penapis warna primer hanya 3. Olakan mantel merupakan pergerakan
a
a
t
t
membenarkan warna cahaya perlahan bahan mantel akibat arus
a
a
perolakan yang membawa haba
yang sama warna dengannya
1 Praktis Formatif 1 3 melaluinya. Warna-warna daripada bahagian dalam bumi
n
n
Tidak, kerana larutan gula tidak mempunyai cahaya yang lain akan diserap ke permukaan. Arus ini berupaya
menggerakkan kerak bumi dan
atau ditolak.
sebarang zarah terampai di dalamnya. (iii) Kuning mengakibatkan fenomena seperti
(iv) Hijau gempa bumi dan gunung berapi.
Praktis Formatif 8.6 (v) Warna kuning ialah campuran
warna hijau dan merah. Praktis Formatif 9.4
1. Warna langit yang diperhatikan oleh Oleh itu, penapis kuning
pemerhati A ialah kebiruan manakala membenarkan cahaya kuning 1. Apabila seseorang terpijak pasir jerlus,
yang sama warna dengannya kakinya akan terbenam dan disedut
warna langit yang diperhatikan oleh
pemerhati B ialah kemerahan. dan cahay merah dan ke bawah sehingga seluruh badannya
2. • Warna langit yang diperhatikan oleh hijau yang membentuknya tenggelam ke dalam pasir jerlus dan
mereka adalah berbeza kerana melaluinya. Penapis hijau pula gagal menyelamatkan diri.
mereka memerhati langit pada masa hanya membenarkan cahaya 2. Kemajuan dalam sains dan teknologi
hijau melaluinya. Maka, warna
yang berbeza, iaitu pemerhati A membolehkan penciptaan alat
memerhati langit pada waktu tengah hijau terbentuk pada skrin putih. yang mampu memberikan amaran
hari dan pemerhati B memerhati awal berlakunya tsunami. Hal ini
langit pada waktu senja. Bab membolehkan kerajaan dan masyarakat
• Pada waktu tengah hari, lintasan 9 Bumi setempat membuat persediaan dan
cahaya matahari melalui lapisan mengurangkan kesan buruk yang akan
atmosfera adalah pendek. Cahaya Praktis Formatif 9.1 berlaku.
merah hingga hijau dapat melalui
atmosfera tanpa gangguan. Cahaya 1. Troposfera dipanaskan oleh haba yang Praktis Formatif 9.5
biru dengan jarak gelombang yang dibebaskan dari permukaan bumi.
pendek diserak paling banyak Semakin jauh daripada permukaan 1. Manusia wujud di Bumi pada era
kesemua arah oleh zarah-zarah bumi, semakin kurang haba diserap. Senozoik.
halus dalam atmosfera dan Maka, suhu berkurangan dengan 2. Usia Bumi dianggarkan sebagai 4.5
menyebabkan langit kelihatan biru. ketinggian (altitud) dalam troposfera. bilion tahun.
• Pada waktu senja, lintasan cahaya 2. Cahaya matahari tidak dapat 3. Sebagai penunjuk usia / Sebagai
matahari melalui lapisan atmosfera menembusi zon gelap laut. Maka, penunjuk paleoiklim / Sebagai rekod
adalah panjang. Cahaya merah kurang tumbuh dapat hidup di zon ini evolusi.
dan jingga paling kurang diserak di
kerana tumbuh-tumbuhan tidak dapat
sepanjang lintasan cahaya dan dapat menjalankan fotosintesis tanpa cahaya. Praktis Formatif 9.6
sampai ke Bumi tanpa gangguan. 3. Suhu teras dalam adalah lebih tinggi
Cahaya biru dan ungu yang paling daripada suhu teras luar. 1. Kejadian banjir boleh berlaku jika air
banyak diserak akan diserap dan permukaan berlebihan.
hilang daripada lintasan cahaya asal. Praktis Formatif 9.2 2. Mineral ekonomi merupakan unsur atau
Hal ini menyebabkan langit kelihatan bahan semula jadi yang boleh diekstrak
kemerahan. 1. Batuan igneus, batuan sedimen dan daripada bumi dan diproses semula
batuan metamorfik. untuk nilai ekonomi.
Praktis Formatif 8.7 2. • Batuan igneus tidak mengandungi 3. • Sisa hidupan laut yang mati tertanam
fosil manakala batuan sedimen dalam lumpur dan pasir di dasar laut
sering mengandungi fosil. berjuta-juta tahun dahulu.
1. Kuning
• Batuan igneus tidak berlapis-lapis • Selepas berjuta-juta tahun, sisa-sisa
2. Penambahan cahaya ialah proses itu tertanam semakin jauh ke dalam
menindihkan dua cahaya warna primer manakala batuan sedimen berlapis-
lapis. Bumi di bawah lapisan tebal batu
untuk menghasilkan warna sekunder dan lumpur.
manakala penolakan cahaya ialah • Batuan igneus terbentuk daripada
proses menyerap atau menolak cahaya proses penyejukan dan pembekuan • Melalui tindakan bakteria, pereputan
warna oleh penapis berwarna. magma manakala batuan sedimen separa berlaku dalam keadaan
terbentuk daripada mampatan dan kekurangan oksigen.
Praktis PT3 8 pemendapan hakisan, tumbuh- • Penguraian seterusnya oleh bakteria
tumbuhan dan haiwan yang mati di di bawah suhu dan tekanan yang
BAHAGIAN A bawah permukaan air. tinggi menghasilkan petroleum dan
gas asli.
1. A 2. B 3. D 4. A 3. Apabila batuan igneus atau batuan
sedimen mengalami penjelmaan akibat
BAHAGIAN B tekanan dan suhu yang sangat tinggi, Praktis PT3 9
1. (a) (i) Cermin cembung: Saiz imej batuan metamorfik terbentuk. BAHAGIAN A
adalah lebih kecil daripada saiz
objek Praktis Formatif 9.3 1. A 2. B
Cermin satah: Saiz imej adalah BAHAGIAN B
sama dengan saiz objek 1. Proses eksogen merupakan proses 1. (a) (i) Kerak
(b) (ii) dan (iii) yang berlaku di atas permukaan bumi (ii) Teras luar
536
00 JAWAPAN .indd 536 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

(b) (i) tetap (ii) wap air 3. Boleh, seperti tumbuhan gnetum, Praktis Formatif 2.1
konifer yang menghasilkan biji benih
BAHAGIAN C
tetapi tidak menghasilkan bunga.
1. (a) (i) Biosfera 1. Pengeluar merupakan organisma
(ii) Hidrosfera membekalkan air 4. Tumbuhan monokotiledon mempunyai yang menghasilkan makanan sendiri
kepada manusia. akar serabut, satu kotiledon dan urat manakala pengguna merupakan
(iii) Menghalang sinaran ultraungu daun selari. Manakala dikotiledon organisma yang memakan organisma
yang berbahaya daripada mempunyai akar tunjang, dua kotiledon lain.
sampai ke permukaan bumi. dan urat daun jejala. 2. (a) Burung pipit dan katak.
(iv) – Sinaran ultraungu yang (b) (i) Padi → Tikus → Helang
sampai ke bumi boleh TIMSS 2 (ii) Padi → Belalang → Katak →
menyebabkan penyakit Helang
kanser. (iii) Padi → Ulat → Burung pipit
– Sinaran ultraungu boleh D Kerang, ketam, lipas, labah-labah → Helang
merendahkan kadar (c) Populasi ulat beluncas bertambah
fotosintesis tumbuhan hijau.
(b) – Fosil badan ialah tinggalan Praktis PT3 1
badan haiwan, atau tumbuh- BAHAGIAN A
tumbuhan yang menjadi fosil. Praktis Formatif 1 2
– Fosil surih ialah tinggalan 1. D 2. B 3. D 4. A
aktiviti haiwan seperti tapak 5. A 6. C Bangkai-bangkai haiwan dan tumbuhan tidak
kaki, kulit telur dan sebagainya akan mereput.
yang dapat dilihat dalam fosil. BAHAGIAN B
(c) Rekod fosil memberi maklumat 1. (a) (i) Durian, lembu
tentang spesies yang telah hilang (ii) Rafflesia, burung kenyalang Praktis Formatif 2.2
daripada Bumi atau pupus.
(b) (i) Gajah 1. (a) (i) Karbon dioksida
(ii) Beruang kutub
Tingkatan 2 (ii) Oksigen
BAHAGIAN C (b) (i) Fotosintesis
(ii) Respirasi
Bab 1. (a) (i) Kepelbagaian organisma (c) Pereputan
1 Biodiversiti hidupan yang terdapat di Bumi 2. Tumbuhan akan membebaskan
merangkumi tumbuhan, haiwan semula air ke atmosfera melalui proses
Praktis Formatif 1.1 dan mikroorganisma. transpirasi.
(ii) Penguatkuasaan undang- i T
T
i
1. Habitat dan cuaca undang kerana pelaku akan n n
2. Haiwan – kambing, ayam dan lembu; berasa takut dengan undang- Harian k k
g
g
Tumbuhan – kangkung, sawi, buah undang yang berat seperti t pemangsa bagi a
a
mangga Itik, kerana itik merupakan t
penjara atau denda dengan siput gondang. a a
3. Perindustrian perabut, perindustrian jumlah yang besar.// Kempen n n
barangan getah
kesedaran supaya masyarakat 2
4. Kebaikan: Sumber ekonomi meningkat akan lebih sedar peranan Praktis Formatif 1 3
kerana hasil pertanian meningkat mereka dan perubahan sikap
Keburukan: Kemusnahan habitat asal
haiwan-haiwan di hutan. akan berkekalan. Ular boleh mendatangkan bahaya kepada
(iii) Membekalkan kayu balak manusia kerana ular merupakan haiwan
Praktis Formatif 1 1 Buat bangunan / perabot // berbisa.
Habitat bagi rotan
Populasi gajah diancam kepupusan kerana Buat perabot //
pemburu memburu gajah untuk mendapatkan Tumbuhan herba TIMSS 1
gading gajah yang bernilai ribuan ringgit. Membuat ubat-ubatan //
Makanan Populasi tikus semakin bertambah kerana
TIMSS 1 Sayur-sayuran / buah-buahan ketiadaan ular sebagai pemangsa. / Populasi
hutan tikus berkurang kerana populasi padi yang
berkurang menyebabkan bekalan makanan
B Kambing (b) – Larangan pembakaran // Boleh
menyebabkan kebakaran hutan terputus.
Praktis Formatif 1 2 /Memusnahkan habitat flora Praktis Formatif 2.3
dan fauna

Larangan membuang sampah
Kelawar adalah mamalia kerana kelawar // Merosakkan pemandangan / 1. Mutualisme, komensalisme dan
mempunyai ciri-ciri sepunya mamalia yang Mengurangkan tarikan kepada parasitisme
ketara iaitu melahirkan anak, menyusukan anak, pelancong Contoh mutualisme: bangau dan kerbau,
berdarah panas dan bernafas melalui peparu. komensalisme: ikan remora dan jerung
dan parasitisme: kutu dan kucing.
Praktis Formatif 1.2 Bab 2 Ekosistem 2. Ya, kerana pembiakan hanya berlaku
sesama spesies.
3. Tidak, kerana penggunaan racun
1. Membantu saintis untuk mengenal pasti
serangga yang berlebihan boleh
dengan jelas ciri-ciri sesuatu haiwan. Praktis Formatif 1 1 merosakkan tanah.
2. Vertebrata ialah haiwan yang 4. Populasi plankton mati. Plankton
mempunyai tulang belakang, contohnya
Hasil tuaian merosot kerana populasi tikus di memerlukan suhu yang sederhana
ialah lembu. Manakala invertebrata untuk meneruskan hidup.
ialah haiwan yang tidak mempunyai kebun jagung meningkat disebabkan ketiadaan
pemangsa iaitu ular untuk memakan tikus.
tulang belakang seperti semut.
537
00 JAWAPAN .indd 537 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

Praktis Formatif 2.4 2. Mengalami skurvi kerana kekurangan BAHAGIAN C
pengambilan vitamin C.
1. (a) – Pencernaan fizikal
1. Kesan baik: Ekonomi negara menghasilkan partikel
bertambah. makanan yang lebih kecil
Kesan buruk: Kemusnahan habitat dan Praktis Formatif 1 1 manakala pencernaan kimia
pencemaran alam. menghasilkan molekul ringkas.
2. Punca: Sistem perparitan yang tidak Nasi membekalkan tenaga. Sayur-sayuran – Pencernaan kimia melibatkan
diselenggara dengan baik seperti dan buah-buahan mengandungi vitamin enzim manakala pencernaaan
banyak sampah sarap. C bagi mengekalkan kesihatan dan serat fizikal tidak melibatkan enzim
Langkah: Menyelenggara sistem mengelakkan sembelit. Ayam dan ikan goreng (b) Hati. Merembes jus hempedu yang
perparitan sekurang-kurangnya sebulan membekalkan protein untuk membaiki tisu-tisu dapat mengemulsi lemak kepada
sekali. yang cedera. titisan halus dan memudahkan
3. – Menggunakan baja organik. pencernaan oleh lipase.
– Menggunakan kawalan biologi untuk Praktis Formatif 3.2 (c) (i) Pencernaan protein
menghapuskan haiwan perosak. (ii) Protein + Air Pepsin
Polipeptida
1. Mengandungi tujuh kelas makanan
Praktis PT3 2 dengan nisbah yang betul. (d) Dipenuhi unjuran halus yang
dikenal sebagai vilus untuk
2. Wanita hamil memerlukan jumlah menambah luas permukaan
BAHAGIAN A tenaga yang lebih banyak berbanding resapan.
wanita yang tidak hamil. Hal ini kerana
1. B 2. D 3. D 4. A 2. (a) Makanan yang mengandungi
5. B 6. C 7. B wanita hamil perlu menyalurkan nutrien semua kelas makanan yang
kepada anak yang dikandungnya. diperlukan oleh tubuh badan dalam
BAHAGIAN B 3. Amir, kerana dia memerlukan tenaga kuantiti yang betul bagi memenuhi
1. (a) (i) Mutualisme yang banyak untuk melakukan aktiviti keperluan badan.
(ii) Mangsa-pemangsa yang aktif. (b) Jantina / Iklim / Pekerjaan / Usia /
(b) (i) Batang menyimpan air // 4. Makan mengikut jumlah yang betul/ Keadaan kesihatan / Saiz badan
Daun berbentuk duri // Makan pada waktu yang tetap. (mana-mana dua)
Akar yang panjang mencari air (i) Obesiti
dalam tanah Praktis Formatif 3.3 (ii) Aras 4
(ii) Menumpang pada pokok tinggi Mengandungi lemak dan
untuk mendapatkan cahaya 1. (a) Perut minyak
T
T
i matahari (c) Kerap bersenam / tidak memakan
(b) Hati
i
n
(c) Usus besar makanan yang berkolesterol tinggi
n
BAHAGIAN C
g
g
2. (a) Protease – Karbohidrat – Nasi putih, roti
k
k
1. (a) a Mutualisme, Komensalisme, (b) Maltase – Protein tanpa lemak – Ikan,
a
t
t
a Parasitisme
3. (a) Untuk menentukan kehadiran kanji ayam bakar, daging kukus
a
n Mempunyai kuku dan taring yang
(b) (b) Untuk menentukan kehadiran – Serat – Ulaman-ulaman
n
2 (c) Bersaing untuk merebut pasangan glukosa – Air kosong
(Timun, tomato, salad)
tajam untuk menangkap mangsa
tidak berlaku pada spesies yang TIMSS 1
berbeza kerana proses mengawan Bab
hanya berlaku dalam organisma 4 Kesihatan Manusia
yang sama spesies. Tidak. Tiada proses pencernaan berlaku di
(d) (i) Cendawan – saprofitisme ileum. Proses yang berlaku di ileum ialah
Rafflesia – parasitisme proses penyerapan makanan tercerna. Praktis Formatif 4.1
(ii) - Cendawan tumbuh pada
pokok mati dan mereput Praktis Formatif 3.4 1. Penyakit berjangkit ialah penyakit yang
dan mendapatkan nutrien boleh berpindah daripada satu individu
daripadanya manakala 1. (a) Usus kecil kepada individu lain.
rafflesia tumbuh pada pokok (b) Usus besar 2. Patogen ialah organisma yang
yang hidup dan menyerap 2. (a) Vilus,fungsinya meningkat luas menyebabkan penyakit manakala vektor
nutrien daripadanya. permukaan usus kecil. adalah haiwan yang memindahkan
- Cendawan menumpang (b) (i) Kapilari darah patogen daripada individu ke individu
pada pokok yang telah mati (ii) mengangkut makanan tercerna lain. Contohnya virus denggue dibawa
manakala rafflesia boleh ke sel-sel badan oleh vektornya iaitu nyamuk Aedes
menyebabkan perumah 3. Membenarkan proses pencernaan aegypty.
yang ditumpanginya mati. berlaku secara maksimum 3. (a) bakteria vibro, lalat
Bab (b) Virus denggue, Nyamuk Aedes
3 Nutrisi Praktis PT3 3 aegpty
(c) Bakteria leptospira, tikus
(d) virus influenza H1N1, tiada vektor
BAHAGIAN A
Praktis Formatif 3.1 (c) Kulat dermatofit, tiada vektor
1. D 2. C 3. D 4. A 4. Udara, air dan sentuhan.
1. 5. B 6. A
(a) Protein Membina dan membaiki BAHAGIAN B
tisu Praktis Formatif 1 1
1. (a) (i) Selulosa
(b) Karbohidrat Membekalkan tenaga (ii) Glikogen
(b) (i) lebih banyak Anaknya tidak terlindung daripada penyakit
(c) Serat/ Mengelakkan sembelit (ii) kurang cegahan vaksin dan keberangkalian anaknya
Pelawas untuk dijangkiti penyakit tersebut sangat tinggi.
538
00 JAWAPAN .indd 538 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

(d) (i) Kurap 3. Guna semula dan kitar semula bahan
TIMSS 1 (ii) Ya, Kurap adalah penyakit buangan. Merawat sisa buangan
berjangkit yang disebabkan industri yang berbahaya.
Sofea mempunyai sistem imun yang baik/ oleh kulat dermatofit.
Sofea tidak bersentuhan atau bermain terlalu (iii) Penyakit ini dapat dihalang Praktis PT3 5
rapat dengan Ah Mei. daripada merebak dengan
BAHAGIAN A
cara pengasingan iaitu alat,
Praktis Formatif 4.2 barangan dan pakaian peribadi 1. A 2. D 3. B 4. A
pesakit diasingkan daripada 5. D
1. Menggunakan mekanisme pertahanan orang lain. BAHAGIAN B
badan
2. Bab Air dan Larutan 1. (a) (i) Satu campuran homogen yang
(a) 5 terdiri daripada dua atau lebih
bahan
(b) (ii) Bahan yang melarut dalam
Harian cecair
(c)
(b) (i) Alkohol
Untuk meningkatkan takat didih air supaya
(d) (ii) Turpentin
makanan boleh dimasak dengan lebih lama.
BAHAGIAN C
3. Keimunan semula jadi diperoleh apabila
antibodi dihasilkan oleh badan tanpa Praktis Formatif 1 1 1. (a) Keterlarutan adalah kuantiti
bantuan luar tetapi keimunan buatan maksimum zat terlarut yang dapat
diperoleh apabila antibodi dihasilkan Pengering rambut menghasil udara panas. larut dalam 100 ml pelarut pada
oleh badan dengan bantuan luar. Kehadiran haba dan angin akan meningkatkan suhu tertentu. Misalnya, hanya 12
4. Kanak-kanak lebih mudah dijangkiti kadar penyejatan air. Pakaian Suzi kering g kalium sulfat diperlukan untuk
penyakit kerana sistem imunnya lebih cepat. melarut dalam 100 ml air pada
masih lemah dan belum berkembang suhu bilik.
sepenuhnya. Oleh itu, imunisasi amat Praktis Formatif 5.1 (b) (i) Sebahagian besar kalium
penting kepada mereka. sulfat melarut dalam air tetapi
terdapat sedikit kalium sulfat
1. Peluh menyejat dengan lebih cepat
Praktis PT3 4 dalam keadaan yang berangin. yang tidak melarut. Hal ini
kerana keterlarutan kalium
BAHAGIAN A 2. Kesan daya tegangan permukaan sulfat adalah 12 g/100 ml air T
T
i
i
1. C 2. A 3. D 4. D menyebabkan titisan air/cecair akan pada suhu bilik. n n
berbentuk sfera apabila jatuh atas
5. D 6. B 7. B (ii) Larutan tepu k k
g
g
permukaan. (c) (i) Larutan P lebih pekat daripada a
BAHAGIAN B 3. (a) Daya lekitan larutan Q t t
a
(b) Daya lekatan (ii) P: Larutan pekat a a
1. (a) (i) Kumpulan 1: Kencing tikus, n n
Q: Larutan cair
H1N1 2
Kumpulan 2: Kanser, Kencing Praktis Formatif 5.2 (d) Tidak
manis
(b) (i) berjangkit 1. Zat terlarut – hablur iodin, pelarut – Bab
(ii) vektor alkohol; larutan – antiseptik. 6 Asid dan Alkali
2. (a) (i) Vektor 2. (a) P: Larutan ampaian; Q: Koloid;
(ii) Udara R: larutan
(b) (i) Imunisasi (b) P: Air susu, Q: Krim kek, R: Air gula Praktis Formatif 6.1
(ii) Antibodi (c) Campuran P 1. (i) Masam; (iii) Mengakis;
3. (a) Aseton
BAHAGIAN C (b) Larutan boraks (ii) . 7; (iv) biru ke merah
2. Asid dan alkali digunakan sebagai agen
1. (a) Tidak sama. Patogen adalah
pencuci kerana kedua-dua bahan ini
mikroorganisma yang Harian mempunyai sifat mengakis yang boleh
menyebabkan penyakit manakala menanggalkan kotoran.
vektor adalah haiwan yang Boleh menggunakan limau untuk 3. – Asid nitrik digunakan sebagai baja.
memindahkan patogen dari satu menanggalkan kesan karat pada baju. – Asid sitrik digunakan dalam jus buah-
oganisma ke organisma lain. buahan
(b) Apabila seseorang pesakit itu 4. Tidak, asid tidak akan menunjukkan
bersin atau batuk, percikan titisan TIMSS 1 sifatnya tanpa kehadiran air.
halus air yang mengandungi
patogen akan keluar daripada Tumpahan minyak boleh membunuh haiwan
dan mencemarkan sungai/lautan. Praktis Formatif 6.2
mulut dan hidung pesakit.
Titisan air ini dibawa oleh udara, 1. Asid hidroklorik + Ammonia → Ammonia
sesiapa yang menyedut udara Praktis Formatif 5.3 klorida + air
ini berkemungkinan besar akan
1. (a) Pengklorinan 2. Bau hanyir ikan adalah disebabkan
dijangkiti penyakit tersebut.
(b) Pendidihan oleh kehadiran sejenis alkali, iaitu
(c) – Memakai topeng udara bila amina. Basuh tangan dengan
(c) Penyulingan
berada bersama pesakit. menggunakan jus lemon yang bersifat
(d) Pendidihan
– Pesakit menutup mulut dan asid dapat meneutralkan amina dan
2. Osmosis songsang, dan rawatan sinar
hidung semasa batuk atau menghilangkan bau hanyir ikan.
ultraungu.
bersin.
539
00 JAWAPAN .indd 539 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

TIMSS 1 3. 40 cm = 2 Ω, 100 cm = x Ω BAHAGIAN B
2
40
100 = x 1. (a) (i) Tenaga yang dijanakan
Campuran asid hidroklorik dengan larutan x = 5 Ω daripada bahan buangan
natrium hidroksida menghasilkan larutan haiwan dan pereputan hidupan
garam iaitu natrium klorida yang bersifat V seperti tumbuhan dan haiwan.
4. R = (ii) Tenaga haba daripada kerak
neutral. Oleh sebab itu, campuran tersebut I
tidak menukarkan kedua-dua kertas litmus. 3 bumi kerana suhu pusat bumi
I = = 0.5 A yang sangat panas.
6
(b) (i) Tenaga keupayaan
Praktis PT3 6 Praktis Formatif 7.2 (ii) Tenaga kinetik
BAHAGIAN C
BAHAGIAN A 1. (a) Kecerahan mentol P dan Q adalah
1. D 2. C sama. 1. (a) (i)
(b) Mentol P tidak menyala kerana litar
BAHAGIAN B
tidak lengkap.
1. (a) (i) Ciri bahan berasid 1 1 1 1
(ii) Ciri bahan beralkali 2. (a) = + +
R 2 2 2 Q
(b) Asid + Alkali → Garam + Air N N
R = 0.67 Ω
V
BAHAGIAN C (b) I = R
1. (a) (i) Bersifat asid 3
(ii) Tidak sebab larutan Q bersifat I = 0.67 = 4.48 A Titik neutral adalah titik dimana
alkali dan S mungkin bersifat 4.48 A tiada garisan medan magnet.
asid apabila tiada perubahan (c) = 1.49 A (b) Semakin rapat garisan medan
3 magnet, semakin kuat medan
pada kertas litmus biru dan
merah. magnet.
(iii) Bahan berasid adalah bahan TIMSS 1 (c)
yang dapat menukarkan warna Utara
kertas litmus biru kepada merah.
(iv) Fungsi: Kertas litmus berfungsi Paku
sebagai penunjuk untuk U S U S
T menentukan sifat keasidan besi
T
dan kealkalian sesuatu bahan
i
i
n
n
g // Mana-mana jawapan yang
Praktis Formatif 1 2 Bateri
g
sesuai.
k
k
Bahan lain: Kertas pH //Larutan
t a
a
t
litmus//Larutan penunjuk Jumlah klip yang tertarik bertambah. Hal
a
a
semesta
n
n
2 (b) (i) Warna ungu sampel cecair ini kerana apabila diameter wayar semakin Dawai kuprum
besar, rintangan wayar semakin berkurang.
semakin berkurangan kerana Maka, arus yang mengalir semakin bertambah. tertebat
jus limau yang berasid Semakin bertambah arus, semakin bertambah
bertindak untuk melemah/ kekuatan elektromagnet.
meneutral sifat alkali sampel Suis
cecair Praktis Formatif 7.3
Bab Keelektrikan dan Selatan
7 Kemagnetan 1. Elektromagnet ialah bahan yang
mempunyai kesan magnet yang (d) Arus dan bilangan lilitan gegelung
sementara apabila arus mengalir
Praktis Formatif 1 1 melalui konduktor. (e) – Arus : Semakin bertambah
arus yang mengalir dalam
2. Jika arah arus disongsangkan, arah konduktor, semakin bertambah
Rambut murid perempuan itu dicaskan medan magnet akan berubah manakala kekuatan elektromagnet.
dengan cas yang sama iaitu cas positif. Cas corak medan magnet kekal sama. – Bilangan lilitan : Semakin
yang sama menolak antara satu sama lain 3. (i) Nilai arus yang mengalir melalui bertambah bilangan lilitan,
menyebabkan rambut berdiri tegak. semakin bertambah kekuatan
dawai
elektromagnet.
Harian (ii) Jumlah lilitan dawai (f) Loceng elektrik // gagang telefon //
4. Elektromagnet merupakan magnet
Apabila seseorang berjalan, elektron terhasil sementara. Elektromagnet boleh pemutus litar elektrik // suis geganti
// penghidup enjin kenderaan
akibat geseran antara permaidani dan kasut. dimagnetkan dan dinyahmagnetkan
Elektron akan tersebar ke seluruh permukaan dengan mudah. Maka, apabila arus
kulit. Seseorang akan terasa renjatan elektrik dialirkan, teras besi menjadi magnet Bab
apabila menyentuh tombol pintu/ logam kerana dan mengangkat besi buruk dan apabila 8 Daya dan Gerakan
elektron pada tangan tertarik kepada cas arus diputuskan besi buruk akan jatuh.
positif pada tombol pintu. 5. Ruang kosong menunjukkan tiada
Praktis Formatif 7.1 medan magnet dikawasan tersebut Praktis Formatif 1 1
yang dikenal sebagai titik neutral.
Tidak, kerana daya tarikan graviti di Bulan
1. Air dan Matahari.
Praktis PT3 7 lebih kecil daripada Bumi. Berat sesuatu objek
2. Rantai logam dipasang di belakang
lori minyak adalah untuk mengalirkan bergantung kepada tarikan graviti sesuatu
cas-cas elektron yang terhasil akibat BAHAGIAN A kawasan. Semakin kuat tarikan graviti,
geseran antara badan lori dengan udara 1. D 2. A 3. C 4. B semakin berat objek tersebut.
ke Bumi.
540
00 JAWAPAN .indd 540 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

Praktis Formatif 8.1 (d) (i) Tekanan = 1150 termometer kerana merkuri merupakan
cecair logam yang mengembang
0.4
1. (a) Daya graviti. = 2875 Nm -2 dan mengecut dengan cepat apabila
(b) Daya geseran. terdapat perubahan suhu.
2. Mengukurnya menggunakan neraca (ii) Tekanan = 1150 = 700 2. (a)
0.4
spring. Loyang
= 4625 Nm -2
3. Lebih daripada 2 N.
(iii) Topi keledar dengan penutup
4. 100 N muka Invar
TIMSS 1 Bab (b) (i) Seterika elektrik
9 Haba (ii) Penggera kebakaran
Dalam cecair Y, kerana objek lebih tumpat 3. Untuk membenarkan permukaan jalan
daripada cecair Y.
Praktis Formatif 9.1 mengembang pada hari panas bagi
menghalang keretakan.
Praktis Formatif 1 2 1. (a) Kuantiti haba yang diterima oleh air
adalah sama kerana jumlah kuasa TIMSS 1
yang dibekalkan kepada pemanas
Apabila air mengalir keluar daripada tangki, adalah sama. Pakaian cerah merupakan penyerap haba
terdapat ruang kosong pada tangki tersebut (b) Suhu air dalam bikar A lebih tinggi yang lemah, maka anda akan merasa
yang menjadi separa vakum dan bertekanan daripada suhu air dalam bikar B. kurang lebih sejuk pada cuaca panas.
rendah. Tekanan di luar yang lebih tinggi Hal ini kerana isi padu bikar A
akan menghalang air daripada mengalir lebih kecil. Oleh kerana jumlah Praktis Formatif 9.4
keluar. Membuka penutup membolehkan haba yang diserap adalah sama,
udara masuk ke dalam tangki dan menolak maka darjah kepanasan bikar A 1. (a)
air keluar. adalah lebih besar.
Jenis Penyerapan Pembebasan
permukaan haba haba
Harian
Praktis Formatif 1 3 Gelap Baik Baik
Arus perolakan digunakan untuk mengekalkan
suhu sejuk dalam bangunan. Udara panas Cerah Lemah Lemah
Bungkusan kerepek kentang akan
mengembung kerana tekanan di dalam pek akan naik ke atas dan keluar melalui lubang Kusam Baik T Baik T
angin dan ruang di bumbung. Udara sejuk pula i i
tersebut lebih tinggi berbanding tekanan di luar. n n
akan masuk melalui tingkap dan pintu. berkilat Lemah g Lemah g
Praktis Formatif 8.2 k k
Praktis Formatif 1 1 (b) Permukaan cerah dan berkilat kerana t
a
a
t
1. Air, telur mentah, air garam, telur permukaan ini lambat membebaskan n
a
a
masak. Sudu besi merupakan konduktor haba yang haba berbanding permukaan gelap dan
n
2. (a) Tuas kelas pertama baik. Sudu besi akan mengkondusikan haba kusam. 2
(b) Gunting, playar dengan lebih cepat ke persekitaran, maka air Praktis PT3 9
Jumlah daya akan menjadi cepat sejuk.
3. Tekanan =
Luas permukaan BAHAGIAN A
10 Praktis Formatif 9.2 1. C 2. A 3. B 4. A
=
0.5 × 10 –4 5. C 6. A 7. D
1. Udara sejuk akan mengalir ke ruang
5
= 5 × 10 N m –2
bawah peti sejuk kerana udara sejuk BAHAGIAN B
lebih tumpat manakala udara panas
Praktis PT3 8 yang kurang tumpat akan naik ke atas. 1. (a) (i) Konduktor haba
Dengan cara ini, penyejukan dalam (ii) Penebat haba
BAHAGIAN A dikitarkan dengan cekap. (b) (i) dan (ii)
1. B 2. B 3. D 4. D 2. Ruang antara Bumi dan Matahari BAHAGIAN C
5. A 6. C adalah dalam keadaan vakum. Di 1. (a) Konduksi
dalam vakum tiada zarah yang boleh
BAHAGIAN B (b) – Menggantikan bikar kaca
memindahkan haba melalui konduksi
1. (a) (i) Tarikan atau perolakan. dengan bekas logam, supaya
(ii) Tolakan haba lebih cepat dipindahkan
3. Logam merupakan konduktor haba – Menggunakan bikar kaca
(b) (i)
yang baik manakala sudu plastik adalah yang lebih lebar supaya luas
BAHAGIAN C penebat haba.
permukaan untuk pemindahan
1. (a) Sesuai, kerana mempunyai tayar haba lebih besar
yang lebar dan tidak mudah Praktis Formatif 1 2 (c) Tuala akan memerangkap udara.
terbenam ke dalam pasir pantai. Udara adalah penebat haba yang
(b) – Tayar yang lebih lebar dapat Setiap lapisan baju akan memerangkap melambatkan pemindahan haba ke
mengurangkan jumlah tekanan. lapisan udara di dalamnya yang boleh persekitaran.
– Penyerap hentakan yang menghalang haba daripada terbebas. Hal ini (d) Udara dalam bola pingpong
lebih kenyal dapat menyerap memberikan penebat yang berganda. menjadi panas melalui pemindahan
daya hentakan dengan lebih haba. Udara yang panas akan
berkesan dan lebih selesa mengembang.
dipandu. Praktis Formatif 9.3 (e) Menanggalkan penutup botol
(c) Menghasilkan cengkaman yang yang ketat dengan merendamkan
1. Merkuri digunakan sebagai cecair
lebih baik ke atas pantai. bahagian penutup ke dalam air
panas.
541
00 JAWAPAN .indd 541 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

Bab BAHAGIAN B Praktis PT3 11
10 Gelombang Bunyi
1. (a) (i) BAHAGIAN A
TIMSS 1 1. B 2. C 3. A 4. C
BAHAGIAN B
Faiq. Hal ini kerana tali Faiq tegang manakala 1. (a) (i) dan (iii)
tali Naqib kendur. Tali yang kendur tidak dapat (b) (i) Suatu kawasan yang
memindahkan gelombang bunyi. mempunyai daya tarikan graviti
yang sangat kuat sehingga
(ii) semua benda disedut masuk
Harian ke dalamnya termasuk cahaya.
(ii) Suatu awan besar yang tediri
Pantulan di dalam bilik tidur boleh dikurangkan daripada debu dan gas seperti
dengan memasang penyerap bunyi seperti, helium dan hidrogen.
meletakkan permaidani, menggantung langsir 2. (a) (i) Bintang super besar
dan meletakkan sofa yang lembut. (ii) Supernova
(b) (i) Palsu (ii) Benar
Praktis Formatif 10.1 BAHAGIAN C BAHAGIAN C
1. (a) – Gelombang dipancarkan oleh 1. (a) Bintang tersebut akan disedut
1. Bunyi dihasilkan daripada objek yang transduser yang digerakkan di masuk ke dalam lohong hitam
bergetar. atas abdomen ibu.
kerana lohong hitam mempunyai
2. Di angkasa lepas, tiada zarah iaitu – Pantulan berulang-ulang diterima graviti yang sangat kuat.
vakum, maka gelombang bunyi tidak semula oleh transduser. (b) Bagi galaksi berpilin, kajian
dapat dipindahkan. – Maklumat daripada pantulan menunjukkan bahawa bintang
akan dibentuk menjadi imej di
3. Bunyi kedengaran jelas melalui pepejal muda berada pada lengan atau
berbanding melalui udara. Hal ini atas skrin. cabang pada galaksi manakala
kerana susunan zarah dalam pepejal (b) – Tidak membahayakan bayi bintang tua pula berada pada
dalam kandungan.
lebih padat dan menyebabkan zarah pusat galaksi.
bersebelahan turut bergetar dengan – Boleh dilakukan lebih kerap (c) Gambar galaksi Bima sakti adalah
atau berulang-ulang
cepat. ilustrasi pakar astronomi kerana
– Tidak menyakitkan
untuk mengambil gambar suatu
T
T
i
i
(c) – Untuk menentukan kedalaman galaksi, teleskop perlu berada
Praktis Formatif 1 1 laut diluar galaksi. Perkara ini mustahil
n
n
g
g
– Untuk menentukan kedudukan kerana bumi kita terletak di dalam
k
k
kumpulan ikan oleh nelayan
a
a
Frekuensi gelombang yang dihasilkan oleh – Mengesan keretakan bahagian galaksi Bima Sakti. Saiz galaksi
t
t
pesawat supersonik adalah sangat tinggi yang dalam enjin Bima Sakti adalah sangat besar
a
a
n
n
2 mampu menggetarkan zarah-zarah cermin – Membersihkan barang perhiasan dan untuk menghantar teleskop
keluar daripada galaksi akan
sehingga pecah.
(d) 3.5 – 7 MHz. memakan masa berjuta tahun.
(e) Stetoskop dan megafon (d) Bintang berwarna biru adalah
Praktis Formatif 10.2 (f) Amplitud yang tinggi menyebabkan bintang yang paling panas suhunya
kerosakan pada gegendang dan lebih terang cahayanya.
telinga.
1. Kebanyakan bintang berwarna biru
√ adalah bintang tua yang bersaiz
Bab Bintang dan Galaksi lebih besar berbanding bintang
11 dalam Alam Semesta berwarna merah dan kuning.
(e) Pelajar boleh memuat turun
perisian skyview di telefon bimbit
Praktis Formatif 1 1 dan halakan telefon pada langit.
Skrin telefon akan memaparkan
kedudukan buruj dan planet pada
Tidak, Matahari merupakan bintang bersaiz
2. Apabila permerhati mendekati siren arah yang dihalakan.
kereta polis yang pegun, frekuensi sederhana. Pada akhir hayatnya, Matahari
akan menjadi kerdil putih.
gelombang semakin bertambah. Bab 12 Sistem Suria
Praktis Formatif 10.3 Praktis Formatif 11.1

1. Nebula ialah gumpalan awan besar
1. (a) 20 000 Praktis Formatif 1 1
(b) Pembesar suara megafon yang terdiri daripada debu dan gas-gas
(c) keras seperti hidrogen dan helium.
2. Kelawar dan ikan lumba-lumba 2. Galaksi boleh dikelaskan mengikut Unit kilometer tidak sesuai digunakan kerana
bentuk galaksi. nilainya akan menjadi terlalu besar dan sukar
dikendalikan.
3. Salmah boleh melihat bintang
Praktis PT3 10 menggunakan perisian seperti
Stellarium yang menunjukkan TIMSS 1
BAHAGIAN A
pemandangan langit yang realistik
1. B 2. B 3. A seperti melihatnya menggunakan mata Jarak Bulan dari Bumi lebih dekat berbanding
kasar, binokular atau teleskop. jarak Musytari dari Bumi, maka Bulan kelihatan
lebih besar.
542
00 JAWAPAN .indd 542 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan
• Pada bahagian gelap, suhu – Meteoroid pula merupakan
Praktis Formatif 1 2 permukaan sangat sejuk sehingga serpihan batu dan logam yang
o
mencecah -173 C kerana berasal daripada pecahan
Tidak, walaupun air ditemui di Marikh, tiada atmosfera yang boleh asteroid atau komet yang
beredar mengelilingi Matahari.
kandungan oksigen gas di Marikh sangat memerangkap haba. (b) – Mencari: Mencari asteroid yang
rendah dan hidupan sukar untuk hidup di • Planet yang mempunyai atmosfera: boleh mengancam keselamatan
sana. Zuhrah,Bumi dan Marikh
• Bumi dn Zuhrah mempunyai awan Bumi
Praktis Formatif 12.1 yang tebal yang memantulkan – Menjejak: Membuat banyak
pemerhatian dengan teleskop
semula sinaran Matahari tetapi
–5
1. 4.19 A.U, 6.61 × 10 ly atmosfera juga memerangkap haba bagi meramal pergerakan orbit
2. Tempoh masa putaran Bulan pada asteroid tersebut
menyebabkan kesan rumah hijau. – Mencirikan: Untuk memahami
paksinya sama dengan tempoh Bulan • Zuhrah mempunyai suhu yang ciri-ciri asteroid tersebut seperti
mengelilingi Bumi.
paling tinggi disebabkan oleh kadar putaran, komposisi dan
3. Kedudukan Bumi lebih hampir dengan lapisan atmosferanya yang sifat fizikalnya
Matahari berbanding Marikh. Maka,
mempunyai kandungan gas – Memesongkan: Terdapat
Bumi mendapat cahaya Matahari yang karbon dioksida yang terlalu tinggi beberapa teknik yang boleh
lebih banyak berbanding planet Marikh
sehingga menyebabkan kesan digunakan untuk memesongkan
dan meningkatkan suhu permukaan asteroid seperti pancaran laser,
Bumi. rumah hijau.
menghantar sebuah pesawat,
4. – Mengandungi oksigen dan karbon menghantar bom nuklear bagi
dioksida yang diperlukan dalam Bab 13 Meteoroid, Asteroid, memecahkannya kepada
respirasi dan fotosintesis. Komet bahagian kecil sebelum sampai
– Mengandungi jumlah air yang banyak ke Bumi.
untuk semua proses hidupan. – Bulan tidak mempunyai
Praktis Formatif 1 1 atmosfera untuk melindungi
Praktis PT3 12 Asteroid, kerana saiz asteroid lebih besar dirinya daripada impak objek-
berbanding meteoroid. Maka, impaknya lebih objek kecil. Hal ini kerana
BAHAGIAN A permukaan Bulan juga dipenuhi
besar.
1. D 2. A 3. B pasir dan batu-batuan.
BAHAGIAN B Praktis Formatif 1 2 Tingkatan 3

1. (a) (i) Bulan
(ii) Bumi Perlanggaran antara Bumi dan asteroid yang Bab Rangsangan dan Gerak
(b) (i) Marikh besar mampu mengganggu kelajuan putaran 1 Balas
(ii) Neptun Bumi di paksi. Apabila ini berlaku, tarikan
graviti daripada Matahari dan planet-planet
BAHAGIAN C
lain mempengaruhi Bumi dan menarik Bumi ke
1. (a) (i) – Matahari terbit di Timur dan arahnya. Hal ini menyebabkan Bumi tergelincir Praktis Formatif 1 1
terbenam di Barat daripada orbitnya.
– Kedudukan dan panjang Praktis Formatif 13.1 Batuk adalah tindakan terkawal dan luar kawal.
bayang-bayang berubah-
ubah sepanjang hari 1. – Asteroid lebih besar berbanding
– Terjadi kejadian siang dan meteoroid. Praktis Formatif 1.1
malam – Asteroid mempunyai orbit manakala
(ii) – Fenomena alam semulajadi meteoroid tidak mempunyai orbit. 1. (a) reseptor (d) otak
(b) impuls
(e) efektor
akan terganggu 2. Mateoroid bergerak bebas di angkasa (c) sel saraf
– Kejadian air pasang yang dipengaruhi oleh graviti Matahari
yang teruk di salah satu dan planet-planet sekitar. Praktis Formatif 1 2
bahagian Bumi yang boleh 3. Bulan mempunyai banyak kawah
menyebabkan tsunami. kerana tiada atmosfera yang boleh
– Kejadian siang dan malam membakar meteoroid tersebut. Bahagian hadapan mata adalah
yang lebih lama pada 4. Apollos dan Atens. melengkung, ia membengkokkan cahaya,
menghasilkan imej yang terbalik pada retina.
dua bahagian Bumi yang
berbeza. Praktis PT3 13 Praktis Formatif 1 2
2. • Mengunakan kenderaan awam
atau berkongsi kenderaan BAHAGIAN A
• Mengamalkan 5R iaitu 1. A 2. D 3. B Bahagian hadapan mata adalah
melengkung, ia membengkokkan cahaya,
mengelakkan daripada
BAHAGIAN B menghasilkan imej yang terbalik pada retina. T
menggunakan bahan yang tidak i i
T
1. (a) (i) Meteor n n
boleh dikitar semula g g
• Menggunakan peralatan yang (ii) Meteoroid Praktis Formatif 1.2 k k
(b) (ii) dan (iii) a a
menjimatkan tenaga t t
• Tadah air hujan untuk menyiram BAHAGIAN C 1. Organ deria Rangsangan a
a
tanaman dan membasuh kenderaan 1. (a) - Asteroid akan memberi kesan yang dikesan n
n
3. • Planet yang tidak mempunyai impak yang lebih besar. Mata Cahaya 3
atmosfera: Utarid
- Asteroid adalah objek batuan Telinga Bunyi
Sinaran Matahari terus sampai ke atau campuran batuan dan
permukaannya menyebabkan suhu logam yang besar dalam Hidung Bahan kimia
sangat tinggi iaitu 427 C. Sistem Suria. dalam udara
o
543
00 JAWAPAN .indd 543 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

(b) (i) Melihat objek seni contohnya
Lidah Bahan kimia
bakteria // Melihat objek jauh Praktis Formatif 1 1
dalam makanan
contohnya planet
Kulit Sentuhan, suhu, (ii) Menggunakan mikroskop
tekanan // Menggunakan teleskop Jerebu ialah pencemaran udara yang
(c) (i) Kornea mata tidak rata disebabkan oleh kewujudan banyak habuk
2. Sel rod dan sel kon Cahaya dari objek tidak dapat halus dan gas-gas berbahaya seperti karbon
3. Telinga luar, telinga tengah dan telinga ditumpukan ke satu titik di atas monoksida dan sulfur dioksida yang tidak
dalam boleh dilihat oleh mata kasar dan terampai
retina
4. Mengurangkan risiko luka/berdarah jika (ii) Boleh. Menggunakan cermin di udara. Habuk dan gas-gas berbahaya
terjatuh mata berkanta silinder. ini boleh masuk ke dalam peparu semasa
5. Masam, masin, manis, pahit dan umami (d) Menonton televisyen terlalu dekat tarikan nafas dan menjejaskan sistem
respirasi manusia. Maka, adalah wajar untuk
// Melihat skrin telefon pintar dalam Helmi menutup hidung dan juga mulutnya.
Praktis Formatif 1.3 keadaan gelap
2. (a) (i) Gerak balas tropisme berlaku
1. Seismonastik, fotonastik, termonastik secara sangat perlahan tetapi Praktis Formatif 2.3
2. (a) Akar gerak balas nasti berlaku lebih 1. Nikotina, sulfur dioksida dan karbon
(b) Akar pantas monoksida
(c) Pucuk/daun (ii) Fototropisme / Hidrotropisme /
(d) Akar Geotropisme / Tigmotropisme 2. Penyakit: Asma
3. Tropisme bergantung kepada arah Fotonastik / Termonastik / Punca: Asap rokok
arah rangsangan manakala gerakan Seiemonastik Gejala: Sukar bernafas dan sesak dada
nastik tidak bergantung kepada arah (b) Tidak (Terima jawapan lain yang sesuai)
rangsangan. Gerakan nastik berlaku Ia tidak bertumbuh ke arah 3. Perokok pasif ialah orang yang tidak
cahaya matahari / tingkap / pintu
lebih cepat berbanding tropisme. merokok tetapi terdedah kepada asap
kerana tidak cukup cahaya untuk rokok dari perokok yang berada di
menjalankan fotosintesis
Praktis Formatif 1.4 (c) (i) Menyerap kelembapan dalam sekelilingnya.
udara menjadikan persekitaran 4. Wanita itu adalah perokok pasif.
1. Penglihatan monokular dan di dalam bikar kontang / tanpa Perokok pasif juga menghadapi risiko
stereoskopik yang sama seperti perokok.
udara
2. Pernyataan Monokular Stereoskopik (ii) J – Akar bertumbuh ke atas
ke arah kelembapan yang
(a)  terdapat dalam udara di luar Praktis Formatif 1 2

(b)  bikar.
K – Akar bertumbuh ke bawah Darah yang mengandungi oksigen adalah
(c)   ke arah air berwarna merah terang. Ikan yang segar
(iii) Akar bertumbuh ke arah air masih mempunyai darah beroksigen pada
(d)  insangnya.
(e) 
Bab Praktis Formatif 2.4
3. Bergerak di dalam gelap. Mengesan 2 Respirasi
pantulan gelombang bunyi objek di
1. (a) Katak – Kulit lembap
persekitaran, membolehkan kelawar (b) Belalang – Trakea
terbang dalam gelap. Praktis Formatif 2.1 (c) Ikan – Insang
4. Menarik perhatian kumbang kabai 1. Tarikan nafas dan hembusan nafas 2. Permukaan insang berlapis-lapis dan
jantan.
2. Oksigen dan karbon dioksida diliputi oleh kapilari darah yang banyak.
3. (a) Alveolus 3. Spirakel – Bukaan yang membenarkan
Praktis PT3 1 (b) Trakea udara masuk ke dalam badan
(c) Diafragma
BAHAGIAN A 4. Untuk memperoleh lebih banyak
4. Udara sedutan adalah udara yang oksigen, yang akan digunakan untuk
1. D 2. C 3. D 4. A berada di sekeling kita, iaitu udara menghasilkan tenaga untuk pergerakan
BAHAGIAN B atmosfera. Udara ini mengandungi otot.
oksigen yang lebih tinggi berbanding 5. Sel darah seorang normal adalah
1. (a) P: Salur separuh bulat
Q: Koklea udara hembusan. berbentuk dwicekung, manakala sel
(b) P – Membantu mengimbangkan darah seorang penghidap sel sabit
badan anemia adalah berbentuk sabit. Sel
Q – Mengubah getaran bunyi Praktis Formatif 2.2 darah merah bentuk sabit mempunyai
kepada impuls saraf hemoglobin (protein pengangkut
1. Resapan oksigen) yang abnormal, maka
2. (a) (i) BENAR
2. Oksigen meresap masuk ke dalam mempengaruhi kadar pengangkutan
T (ii) PALSU darah di dalam alveolus dan bergabung pengangkutan oksigen dalam badan.
T
i
i
(b) n (i) rabun jauh
dengan hemoglobin untuk membentuk
n
g (ii) nipis
k oksihemoglobin. Apabila tiba di tisu
g
k
badan, oksihemoglobin membebaskan Praktis Formatif 2.5
BAHAGIAN C
a
a
oksigen. Oksigen kemudiannya
t
t
a
a
1. (a) n (i) Monokular meresap masuk ke dalam tisu badan. 1. oksigen, karbon dioksida, stoma,
n
resapan
3 (ii) Mempunyai medan penglihatan 3. Alveolus mempunyai luas permukaan 2.
yang luas. Haiwan ini dapat
yang besar, dinding yang sangat nipis,
mengesan pemangsa yang permukaan lembap dan diliputi oleh
ada di sekeliling dengan lebih kapilari darah yang banyak.
efektif.
544
00 JAWAPAN .indd 544 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

3. Stoma pada daun akan dilapisi oleh 2. Untuk membenarkan darah mengalir ke peparu dan kembali ke
zarah-zarah debu dan habuk. Maka, dalam satu arah sahaja jantung.
oksigen tidak boleh masuk dan karbon 3. Keadaan ini meningkatkan tekanan (iii) – Kandungan oksigen di
dioksida tidak boleh keluar daripada darah dan kadar aliran, dan dengan itu R adalah lebih tinggi
daun. Kadar respirasi dan fotosintesis mempercepat penghantaran nutrien dan bebanding di Q
tumbuhan akan terjejas. oksigen ke tisu badan. – Q membawa darah
beroksigen dari jantung ke
4. Arteri, vena dan kapilari
Praktis PT3 2 seluruh tubuh manakala
Praktis Formatif 3.3 R membawa darah
BAHAGIAN A terdeoksigen dari tisu badan
– Tekanan di R lebih tinggi
1. C 2. B 3. A 4. D 1. Sel darah merah, sel darah putih, daripada di Q
5. C 6. D platelet dan plasma
2. Kumpulan stoma A, B, AB dan O.
BAHAGIAN B 3. Kumpulan darah A dan O. Bab 4 Kereaktifan Logam
1. (a) B dan C 4. Pesakit dengan kumpulan darah AB
(b) (ii) dan (iii) boleh menerima darah dari semua
kumpulan darah. Praktis Formatif 4.1
BAHAGIAN C
1. Kerak bumi
1. (a) (i) X – Karbon monoksida Praktis Formatif 3.4 2. Mineral unsur semula jadi adalah unsur
Y – Sulfur dioksida yang kurang reaktif terhadap oksigen.
(ii) X – Bersaing dengan 1. Transpirasi ialah penyejatan air dari Unsur ini tidak bergabung dengan unsur
oksigen untuk terikat dengan bahagian stoma tumbuhan. lain secara semulajadi secara kimia.
hemoglobin Keamatan cahaya rendah: Stoma Mineral sebatian semula jadi terdiri
Y – Merengsa salur tertutup dalam keadaan yang gelap. Hal daripada unsur yang reaktif terhadap
pernafasan. ini mengurangkan kadar transpirasi. oksigen. Unsur ini cenderung bertindak
(iii) Memasang pengubah katalitik Udara tenang: Wap air cenderung balas dengan unsur lain seperti
// Menggunakan minyak tanpa terbentuk pada bahagian bawah daun oksigen, karbon dioksida dan sulfur
plumbum // Menggunakan dan di sekeliling stoma. Hal ini akan untuk membentuk sebatian.
tenaga boleh baharu // mengurangkan kadar transpirasi. 3. Mineral unsur semula jadi: emas, perak
Berkongsi kereta 3. Xilem – Mengangkut air dan garam (Argentum), merkuri
(b) Kandungan oksigen di kawasan mineral Mineral sebatian semulajadi: kalsium
tanah tinggi adalah sedikit. Floem – Mengangkut hasil fotosintesis karbonat, aluminium oksida (mana-
Manusia perlu bernafas dengan mana jawapan yang sesuai)
bantuan tangki oksigen. Praktis Formatif 3.5
(c) - Menguatkuasakan undang-
undang: Tindakan yang 1. Pernyataan Manusia Tumbuhan Praktis Formatif 4.2
tegas menyebabkan orang
ramai takut untuk melakukan (a)  1. Menentukan cara pengekstrakan logam
kesalahan (b)  dari bijih mineral.
- Kempen kesedaran: (c)  2. Zink, ferum, timah, plumbum dan
Meningkatkan rasa kuprum.
tanggungjawab dan kesedaran (d)  3. Logam aluminium terletak di atas
sivik untuk mematuhi undang- (e)  karbon dalam siri kereaktifan logam.
undang tanpa paksaan Karbon kurang reaktif daripada
(f)  
Bab aluminium maka karbon tidak dapat
3 Pengangkutan 2. Bahan-bahan yang diperlukan untuk menyesarkan aluminium daripada
kemandirian sel tidak dapat dihantar bauksit.
ke sel dan bahan kumuh tidak dapat
Praktis Formatif 3.1 disingkirkan keluar daripada badan. Praktis Formatif 4.3
1. Untuk mengangkut oksigen dan nutrient Praktis PT3 3
dari persekitaran ke semua sel-sel 1. • Elektrolisis leburan bijih galian
badan dan menyingkirkan semula BAHAGIAN A dengan menggunakan elektrod
bahan kumuh dari sel-sel badan ke 1. C 2. D 3. C 4. A karbon.
persekitaran. 5. B • Pemanasan oksida logam bersama
2. (a) ringkas (c) resapan BAHAGIAN B karbon dalam relau bagas.
(b) kecil/seni (d) Amoeba 2. (a) Karbon
1. (a) (i) Mamalia (b) Karbon dapat menyesarkan timah
(ii) Ikan daripada oksida timah, maka,
Praktis Formatif 1 1 (b) X: Sel darah merah logam timah tulen dapat diperolehi.
Y: Platlet (c) Kesan rumah hijau. Gas karbon
T
C BAHAGIAN C dioksida bersifat pemerangkap T
i
i
haba. Peningkatan peratusan gas n
n
1. (a) (i) Mempunyai satu ventrikel // karbon dioksida dalam atmosfera g
g
Praktis Formatif 1 2 Mempunyai 3 ruang jantung akan menyebabkan peningkatan k
k
a
a
(ii) Katak / Salamander / Neut suhu atmosfera. t t
(ii) 1. Darah beroksigen dan a a
Tepi leher 3. • Membangunkan bekas tapak n
terdeoksigen bercampur
n
perlombongan kepada tempat
Praktis Formatif 3.2 2. Darah yang dipam ke tisu • Kaedah fitoremediasi dalam 3
rekreasi.
badan kurang kandungan
1. Ventrikel kiri. Ventrikel ini mengepam oksigen pemulihan tanah yang tercemar oleh
darah beroksigen ke bahagian lain (b) (i) Sistem peredaran pulmonari logam berat.
(ii) Membawa darah dari jantung
tubuh (kecuali peparu).
545
00 JAWAPAN .indd 545 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

Praktis PT3 4 (c) (i) 60 V = 1
Buluh 240 V 4
BAHAGIAN A ∴ Nisbah lilitan = 4 : 1
1. B 2. D 3. A 4. D Beg plastik
BAHAGIAN B berzip Praktis Formatif 6.3
1. (a) (i) Aluminium Cuka
(ii) Besi 1. 240 V
(b) Unsur: Emas, Berlian Ketulan batu 2. (a) Wayar neutral
Sebatian: Magnetit, Marmar kapur (b) Wayar hidup
BAHAGIAN C (c) Wayar bumi
(ii) • Hancurkan batu kapur
1. (a) (i) Membekalkan oksigen kepada ketulan kecil dan 3. (a) 240 V (b) 415 V
(ii) Mengelakkan percampuran masukkan ke dalam beg 4. Fius, wayar bumi dan pemutus litar
serbuk kalium permanganat plastik berzip. 5. Palam 2-pin tidak mempunyai wayar
dengan serbuk logam yang • Campurkan cuka ke dalam bumi tetapi dalam wayar 3-pin
mungkin menyebabkan letupan beg plastik sehingga mempunyai wayar bumi.
separuh penuh.
(b) Magnesium
semakin reaktif
Zink • Letakkan sebatang buluh Praktis Formatif 6.4
Kuprum dan zipkan bag plastik.
Argentum • Tindak balas batu kapur 1. Kecekapan tenaga merujuk kepada
dengan cuka membebaskan
penggunaan tenaga yang sedikit untuk
(c) (i) Magnesium + Oksigen →
haba kerana tindak balas melakukan tugasan yang sama.
Magnesium oksida peneutralan asid dengan 2. Tidak sama. Kecekapan tenaga
(ii) Kuprum + Oksigen → bes merupakan tindak balas dicapai melalui aplikasi teknologi
Kuprum oksida eksotermik. yang cekap seperti motor, lampu dan
(d) (i) Karbon / arang kok lain-lain peralatan cekap tenaga yang
(ii) Menyesarkan ferum daripada Bab Elektrik dan Kemagnetan tinggi. Ia melibatkan kos pelaburan
ferum oksida 6 dan khidmat pakar untuk mengenal
(iii) Tidak. Hidrogen terletak di pasti teknologi yang betul. Manakala
bawah unsur ferum dalam siri Praktis Formatif 6.1 penjimatan tenaga dilakukan menerusi
kereaktifan logam. Hidrogen amalan penggunaan tenaga secara
kurang reaktif daripada ferum, 1. • Sumber tenaga boleh baharu boleh cekap seperti memadam lampu dan
maka hidrogen tidak dapat digunakan secara berterusan tetapi peralatan elektrik jika tidak digunakan,
menyesarkan ferum daripada sumber tenaga tidak boleh baharu menggunakan cahaya matahari dan
hematit. tidak boleh digunakan secara sebagainya. Ia tidak melibatkan kos dan
Bab berterusan. hanya memerlukan perubahan tingkah
5 Termokimia • Sumber tenaga boleh baharu tidak laku dan sikap pengguna tenaga.
mencemarkan alam sekitar tetapi 3. Dengan melihat bilangan bintang pada
sumber tenaga tidak boleh baharu label cekap tenaga peti sejuk itu. Satu
Praktis Formatif 5.1 mencemarkan alam sekitar. bintang merujuk kepada alat elektrik
2. Tenaga kimia → Tenaga haba →Tenaga yang kecekapan tenaganya rendah
1. Endotermik: Fotosintesis, goreng telur, keupayaan → Tenaga kinetik →Tenaga
penyejatan air peluh, peleburan ais elektrik manakala lima bintang merujuk alat
elektrik yang kecekapan tenaganya
Eksotermik: Respirasi, pembakaran
3. Penjana hidro – Air paling tinggi.
etanol, penguraian sisa oleh bakteria, Penjana terma – Stim 4. (a) Kadar voltan = 240 V
tindak balas termit
2. (a) Tindak balas eksotermik Penjana turbin gas – Gas panas Kadar kuasa = 1 500 W
(b) Tindak balas endotermik 4. (a) Arus ulang alik (b) I = P
(b) Arus terus V
1 500
Praktis PT3 5 (c) Arus terus, Arus ulang alik = 240
(d) Arus terus
BAHAGIAN A = 6.25 A
(e) Arus ulang alik, Arus terus
1. D 2. A 3. A 4. C (c) Kos = 1.5 kW × 2 j × RM0.20 per
BAHAGIAN B Praktis Formatif 6.2 unit
1. (a) (i) BENAR = RM0.60
(ii) PALSU 1. (a) ✓ (b) ✓ (c) ✗ Praktis PT3 6
(b) (i) dibebaskan (d) ✓ (e) ✓ (f) ✗
(ii) tenaga haba 2. Voltmeter S BAHAGIAN A
BAHAGIAN C V s N s
3. = 1. D 2. B 3. A 4. C
1. (a) (i) Tindak balas eksotermik, haba V p N p 5. B 6. C 7. A 8. D
50 × 50 9. A
T
i dibebaskan ke persekitaran
T
=
i
(ii) Tindak balas endotermik, haba 100 BAHAGIAN B
n
n
= 25 V
g
g
k diserap daripada persekitaran
k
(b) a (i) Radas X: Termometer 4. (a) 40 1. (a) (i) BENAR (ii) PALSU
a
t
Parameter: Suhu (b) 20 V (b) P: Penjana elektrik terma
t
a
a
n (ii) Kesilapan pelajar adalah (c) 120 V Q: Penjana elektrik turbin
n
3 menggunakan gelas kaca (d) 50 BAHAGIAN C
kerana kaca akan menyerap
haba yang dibebaskan semasa 5. (a) Transformer injak turun 1. (a) P: Transformer injak naik
(b) Transformer injak naik
tindak balas termokimia. Q: Transformer injak turun
Pelajar perlu menggantikan 6. N s = V s R: Transformer injak turun
gelas kaca dengan cawan N p V p (b) Persamaan: Kedua-dua transformer
polisterina. mempunyai dua gegelung.
546
00 JAWAPAN .indd 546 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

Perbezaan: Bilangan lilitan Praktis PT3 7 (b) Ya, kerana bilangan proton (3)
gegelung primer transformer P sama dengan bilangan elektron (3).
kurang daripada bilangan lilitan BAHAGIAN A (c) Atom menjadi ion bercas positif.
gegelung sekundernya manakala 1. C 2. A 3. B 4. D 2. Empat
bilangan lilitan gegelung primer 5. D 3. Ion positif terbentuk apabila atom
transformer Q lebih daripada kehilangan elektron, manakala
bilangan lilitan gegelung BAHAGIAN B ion negatif terbentuk apabila atom
sekundernya. 1. (a) (i) dan (iv)
menerima elektron.
(c) Voltan tenaga elektrik yang (b) (i) benar (ii) palsu 4. (a) ✓
dijanakan di stesen kuasa akan
ditinggikan sebelum melalui BAHAGIAN C (b) ✗
jaringan kabel untuk dhantar (c) ✗
kepada pengguna. 1. (a) (i) Tenaga keupayaan kenyal
= 1/2 Fx Praktis Formatif 8.3
Bab = 1/2 x 25 N x 0.5 m
7 Tenaga dan Kuasa = 6.25 Nm (6.25 J) 1. (a) Sinaran mengion adalah sinaran
(ii) Ya, kerja telah dilakukan. elektromagnet yang mempunyai
Praktis Formatif 7.1 Kuantiti kerja yang dilakukan tenaga yang mencukupi untuk
bersamaan dengan jumlah
melakukan proses pengionan atom
tenaga keupayaan kenyal yang atau molekul.
1. Kerja = Daya × Jarak tersimpan di dalam tali busur (b) Sinaran tidak mengion adalah
= 45 kg × 10 × 4.8 m
itu iaitu 6.25 J. sebarang sinaran elektromagnet
= 2 160 J (b) (i) Tenaga keupayaan maksimum: yang tidak mempunyai tenaga
2. Kerja = Daya × Jarak
J dan L yang mencukupi untuk mengion
= 540 kg × 10 × 1 000 m Tenaga kinetik maksimum: K atom atau molekul.
= 5 400 000 J (ii) Ya, kerana menurut Prinsip 2. (a) Sinaran tidak mengion
= 5 400 kJ
3. (a) 12 s Keabadian Tenaga, jumlah (b) Sinaran mengion
(c) Sinaran mengion
tenaga sebelum perubahan
(b) Kerja = Daya × Jarak
sama dengan jumlah tenaga (d) Sinaran tidak mengion
= 70 kg × 10 × 3 m selepas perubahan. (e) Sinaran mengion
= 2 100 J
Kerja Bab 3. Sinaran alfa, beta dan gama.
(c) Kuasa lelaki itu = Keradioaktifan
Masa 8 4. Sievert
2 100 J
= 5. Tanah, batu dan tumbuhan.
12 s
= 175 W Praktis Formatif 8.1
Praktis Formatif 8.4
4. Ya, sebab ia memerlukan lebih tenaga 1. (a) Antoine Henri Becquerel
bagi melakukan kerja untuk melawan (b) Wilhelm Rontgen 1. • Untuk mengawal populasi perosak
tarikan graviti semasa bergerak ke atas. (c) Marie Curie dengan cara menghalang pembiakan
(d) Pierre Curie
5. (a) Benar (b) Palsu perosak atau membunuhnya
(e) Marie Curie menggunakan sinaran gama.
Praktis Formatif 7.2 2. Becquerel (Bq) dan Curie (Ci) • Sinaran gama digunakan untuk
3. (a) Bahan radioaktif ialah unsur yang
1. (a) Tenaga keupayaan graviti mempunyai nukleus tidak stabil. memutasikan sel tumbuhan bagi
(b) Tenaga kinetik (b) Keradioaktifan adalah proses menghasilkan gen baru yang lebih
(c) Tenaga keupayaan graviti pemancaran sinar radioaktif secara berkualiti.
2. Pekerja yang mengendalikan bahan
2. Tenaga keupayaan graviti = mgh spontan dan rawak daripada bahan radioaktif perlu memakai lencana yang
= 5 kg × 10 × 1.2 m radioaktif yang tidak stabil untuk dipanggil dosimeter. Dosimeter digunakan
= 60 J menjadikannya unsur yang lebih untuk mengesan aras pendedahan
3. Tenaga keupayaan kenyal = 1 Fx stabil. pekerja kepada sinaran radioaktif. Filem
2 (c) Konsep separuh hayat pereputan
1 500 2 fotograf pada dosimeter akan berubah
= × kg × 10 × m suatu bahan radioaktif adalah
2 1 000 100 masa yang diambil oleh atom- warna apabila terdedah kepada sinaran
= 0.05 J atom radioaktif untuk mereput radioaktif. Warna kehitaman filem
menunjukkan aras pendedahan pekerja
kepada separuh daripada bilangan
Praktis Formatif 7.3 asalnya. terhadap sinaran itu.
3. Sisa radioaktif disimpan di dalam
4. Unsur yang tidak stabil boleh menjadi
1. Prinsip Keabadian Tenaga menyatakan unsur yang lebih stabil apabila bekas berdinding tebal yang diperbuat
bahawa tenaga tidak boleh dicipta mengalami pereputan radioaktif secara daripada plumbum atau konkrit. Bekas
atau dimusnahkan tetapi tenaga boleh spontan. itu ditanam di dalam tanah bekas
berubah dari satu bentuk ke bentuk lain. lombong atau kawasan yang tidak
2. (a) Tenaga kinetik diperoleh = Tenaga Praktis Formatif 8.2 didiami.
keupayaan graviti yang hilang 4. Kesan jangka pendek: rasa loya, T
T
1 muntah, letih. n n
i
i
mv = mgh 1. (a)
2
2 Kesan jangka panjang: berlaku mutasi g
g
1 × 0.12 × v = 0.12 × 10 × 1.8 m sel, pembentukan tumor, kemandulan. k
k
2
2 Neutron 5. Hal ini kerana sinar alfa tidak dapat t
a
a
t
2
v = 36 Nukleus menembusi kertas sebagaimana sinar a
a
v = 6 m s –1 n n
Elektron Proton beta dan sinar gama tidak dapat
(b) Tenaga kinetik bola dihalang oleh kertas. 3
1
= mv 2 6. • Mensterilkan makanan dan peralatan
2 pembedahan.
1
= × 0.12 × 36 • Membunuh sel kanser dan tumor.
2
= 2.16 J
547
00 JAWAPAN .indd 547 09/10/2019 11:49 AM

Sains PT3 Jawapan

Praktis PT3 8 4. Aurora terbentuk apabila sinaran kosmik tentang alam semesta dan objek-
menghentam atom dan molekul dalam objek yang ada di dalamnya dengan
BAHAGIAN A atmosfera Bumi. lebih terperinci. Sebagai contoh,
1. C 2. B 3. B 4. A penggunaan teleskop angkasa dan kuar
5. A Praktis PT3 9 angkasa membolehkan ahli astronomi
BAHAGIAN B BAHAGIAN A memperoleh maklumat secara langsung
tentang planet-planet di angkasa lepas.
1. (a) (i) Menemui radium dan polonium 1. B 2. B 3. D 4. A Selain itu, penciptaan roket dan kapal
(ii) Menemui fenomena 5. C 6. B 7. A 8. A angkasa ulang-alik membolehkan
keradioaktifan angkasawan dan peralatan dibawa
(b) Sinar-X, Sinar gama BAHAGIAN B ke angkasa lepas untuk menjalankan
BAHAGIAN C 1. (a) (i) dan (iii) kajian tentang angkasa lepas.
(b) (i) Magnetosfera
1. (a) Bahan P adalah bahan radioaktif (ii) Cuaca angkasa 2. Satelit dibahagikan kepada beberapa
iaitu unsur yang nukleusnya tidak 2. (a) (i) Zon perolakan jenis mengikut fungsi masing-masing:
stabil. • Satelit komunikasi: Digunakan
(ii) Korona
(b) Bahan P sedang mengalami (b) (i) jenis G untuk komunikasi radio dan siaran
pereputan radioaktif (proses X) (ii) lebih tumpat televisyen.
untuk berubah menjadi unsur yang • Satelit cuaca: Digunakan untuk
lebih stabil. BAHAGIAN C mengkaji cuaca Bumi.
(c) Sebelum proses X, nukleus bahan • Satelit navigasi: Digunakan oleh
1. (a) Matahari dikelaskan sebagai
P adalah tidak stabil tetapi selepas bintang kerana ia dapat menjana kapal terbang dan kapal laut untuk
proses X, nukleus bahan P menjadi tenaganya sendiri. menentukan kedudukan dengan
lebih stabil. (b) Lapisan S tepat.
(d) Karbon-14//Iodin-131//Kobalt-60 (c) Matahari menjana tenaga melalui 3. (i) Sebagai pusat penyelidikan dan
(e)
pelakuran nukleus yang berlaku pembangunan dalam bidang
di terasnya. Pelakuran nukleus teknologi penderiaan jauh dan
adalah proses tindak balas nukleus teknologi lain yang berkaitan
di mana empat atom hidrogen seperti GIS dan GPS.
bergabung membentuk satu atom (ii) Terlibat dalam pembekalan imej
helium. Semasa tindak balas ini, satelit penderiaan jauh kepada
tenaga dibebaskan dalam bentuk pengguna.
foton (zarah cahaya). 4. Projek penerokaan angkasa lepas wajar
(d) Kesan 1: Kesan ke atas teknologi diteruskan kerana menerusi penerokaan
dan peralatan di Bumi misalnya ini, kita dapat mencungkil rahsia Bumi,
zarah-zarah bertenaga tinggi planet dan objek-objek angkasa lepas /
Logo ini mesti dipamer pada dari Matahari melanggar satelit mencari sumber mineral yang baharu
bahagian luar bekas penyimpanan komunikasi, menyebabkan dari Bulan, planet-planet lain dan
bahan P untuk memberi amaran gangguan siaran televisyen dan asteroid.
kepada orang ramai supaya telefon. (Terima jawapan lain yang munasabah)
berhati-hati terhadap kemudaratan
Kesan 2: Kesan ke atas kesihatan
bahan tersebut. manusia. Radiasi yang dibebaskan
(f) Menunjukkan bahawa bahan di Matahari boleh menyebabkan Praktis PT3 10
dalamnya membebaskan sinaran berlakunya mutasi sel pada badan BAHAGIAN A
mengion yang merbahaya.
manusia.
1. B 2. B 3. D 4. C
5. A
Bab Bab Penerokaan Angkasa BAHAGIAN B
9 Cuaca Angkasa Lepas 10 Lepas
1. (a) (i) ✗
Praktis Formatif 9.1 Praktis Formatif 10.1 (ii) ✓
(b) (i) Kepler
(ii) Ptolemy
1. (a) ✓ (b) ✗ (c) ✓ (d) ✗ 1. Astronomi merupakan satu bidang sains
2. (a) Tompok matahari yang mengkaji tentang alam semesta BAHAGIAN C
(b) Nyalaan suria serta objek-objek di dalamnya. 1. (a) X: Satelit
(c) Semarak suria 2. Aristarchus, Johannes Kepler, Nicolaus Y: Kapal angkasa ulang alik
3. Permukaan Matahari, iaitu fotosfera Copernicus Z: Stesen angkasa
sentiasa kelihatan bergelora kerana 3. Teori Ptolemy menyatakan bahawa (b) Y boleh digunakan berulang kali. Y
gas dari zon perolakan terbebas di sini. Bumi adalah pusat alam semesta, boleh membawa angkasawan dari
Permukaan fotosfera kelihatan tidak manakala teori Copernicus menyatakan stesen angkasa ke Bumi semula.
rata kerana kehadiran granul. bahawa Matahari adalah pusat alam (c) (i) Tempat untuk angkasawan
semesta. menjalankan penyelidikan
Praktis Formatif 9.2 4. Teori heliosentrik adalah benar kerana semasa berada di angkasa
T
T
i
i
menurut teori ini, Matahari adalah pusat lepas.
n
n
1. Cuaca angkasa ialah perubahan sistem suria dan planet-planet beredar (ii) Stesen angkasa antarabangsa
g
g
k
k
keadaan persekitaran di ruang yang mengelilingi Matahari dalam orbit (ISS), Salyut 1, Skylab
bermula dari atmosfera Matahari hingga masing-masing. (d) Kita perlu meneruskan penerokaan
a
a
t
t
ke atmosfera Bumi. angkasa lepas kerana maklumat
a
a
yang diperoleh membolehkan kita
n
n
3 2. Aktiviti yang berlaku di permukaan Praktis Formatif 10.2 memahami evolusi Sistem Suria,
Matahari.
3. (a) Gangguan telekomunikasi 1. Teknologi yang digunakan dalam fenomena semula jadi dan daya-
(b) Aurora penerokaan angkasa lepas daya yang memberi kesan kepada
Bumi.
(c) Mutasi sel membolehkan manusia mengkaji
548
00 JAWAPAN .indd 548 09/10/2019 11:49 AM

Focus PT3 - T123 Sains [FOR PRINTING w FOCUS].pdf 1 05/11/2019 11:25 AM







FOCUS CC037040








PT3 FOCUS PT3 PT3


SAINS Tingkatan


1•2•3


REVISI FOCUS PT3 KSSM Tingkatan 1 • 2 • 3 – siri teks
REVISI
rujukan yang lengkap dan padat dengan ciri-ciri KSSM
 Infografik  Info Sains istimewa untuk meningkatkan pembelajaran murid SAINS
 Koleksi Tip  Kesalahan Lazim secara menyeluruh. Siri ini merangkumi Kurikulum SAINS
 Peta Konsep  Glosari Standard Sekolah Menengah (KSSM) yang baharu
serta mengintegrasikan keperluan Pentaksiran
PENGUKUHAN &
PENGUKUHAN & Tingkatan 3 (PT3). Pastinya satu sumber yang hebat
PENTAKSIRAN bagi setiap murid!
 Praktis Formatif  Jawapan Lengkap REVISI
RESOS DIGITAL
PERCUMA
PERCUMA
 Praktis PT3 RESOS DIGITAL PENGUKUHAN
CIRI-CIRI EKSTRA
CIRI-CIRI EKSTRA PENTAKSIRAN
 Cabaran TIMSS  PAK-21 EKSTRA
 Cabaran KBAT  Kod QR INFO VIDEO TINGKATAN 1 • 2 • 3 KSSM
 Aplikasi Harian

JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
JUDUL-JUDUL DALAM SIRI INI:
 Bahasa Melayu  Sains  Bahasa Cina  Mathematics
 English  Geografi  Pendidikan Islam  Science
 Matematik  Sejarah  Reka Bentuk dan Teknologi












W.M: RM31.95 / E.M: RM32.95
CC037040
ISBN: 978-967-2375-05-0

Maznah Omar (Penulis Buku Teks) • Jariah Khalib (Penulis Buku Teks)
PELANGI Badariah Hamzah (Penulis Buku Teks) • Chien Hui Siong • Tan Din Ding