Pentaksiran Sumatif (2023) Sejarah Tg3

Format: 190mm X 260mm Spine: Sadle Stiching Satus: Tingkatan 3_CRC Date: 16/8








PBD
PB D QC173063
D
PBD
PB

Sejarah TINGKATAN
D
PB
D
PB
KSSM PBD
Judul-judul dalam siri ini: Pentaksiran Sumatif PBD PBD

Pentaksiran Sumatif PBD
Pentaksiran Sumatif PBD merupakan
model pentaksiran sumatif yang disediakan Subjek / Tingkatan 1 2 3
khas untuk membantu murid Tingkatan 1, 2 & 3 Sejarah
melatih diri bagi menghadapi Ujian Akhir Bahasa Melayu
Sesi Akademik.
Bahasa Inggeris
Mulai sesi akademik 2022/2023, penilaian
pencapaian murid dalam Ujian Akhir Sesi Sains
Akademik akan dilaporkan mengikut Set Ujian Akhir
Pemerkasaan Pentaksiran Berasaskan Matematik 5
Sekolah (PBS). Dapatkan buku ini sekarang Sesi Akademik
untuk menempa kecemerlangan dalam Ujian Sejarah
Akhir Sesi Akademik! Set Dapat Dileraikan
Geografi Sejarah
Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 2023 Jawapan Lengkap
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh Reka Bentuk
diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran, atau ditukarkan dalam dan Teknologi
apa-apa bentuk atau dengan alat apa jua pun, sama ada dengan cara
elektronik, sawat, gambar, rakaman atau sebagainya, tanpa kebenaran Pendidikan
daripada Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. terlebih dahulu. Islam
TINGKATAN
Cetakan Pertama 2023





KSSM


TINGKATAN 3
Berdasarkan
Penambahbaikan PBD
Pentaksiran Sumatif dalam


W.M: RM7.35 / E.M: RM7.65
QC173063 Pemerkasaan PBS mulai
PELANGI ISBN: 978-967-0066-84-4 sesi akademik
Dicetak di Malaysia oleh Herald Printers Sdn. Bhd.
Lot 508, Jalan Perusahaan 3, Bandar Baru Sungai Buloh, 47000 Selangor Darul Ehsan. 2022/2023
Sila layari https://plus.pelangibooks.com/errata/ untuk mendapatkan pengemaskinian bagi buku ini (sekiranya ada).

Nama: _______________________________________

Pentaksiran SEJARAH
Sumatif
1 TINGKATAN 3


Ujian Akhir Sesi Akademik


Ujian Bertulis: 2 Jam

BAHAGIAN A

Jawab semua soalan.


1. Pembesar manakah menjalankan tugas 4. Peta berikut menunjukkan kedudukan Seberang
berikut? s Perai.

• Membantu mengekalkan U
kedaulatan negeri.
• Menjaga keamanan dan
kemakmuran negeri.
Pulau Seberang Kedah
Pinang Perai
A Buapak
B Penghulu
C Penggawa
D Pembesar daerah Selat Melaka

2. Mengapakah permintaan terhadap bijih timah Perak
dari negeri-negeri Melayu meningkat secara Mengapakah British berminat untuk
mendadak selepas tahun 1840? mendapatkan kawasan tersebut?
A Ciptaan telegraf I Mengawal kuasa sultan
B Ciptaan kapal wap II Menjadi benteng pertahanan
C Industri mengetin makanan III Memerlukan tanah pertanian
D Perusahaan membuat motokar IV Menyebarkan agama Kristian
A I dan II
3. Maklumat berikut berkaitan latar belakang B I dan IV
Singapura. C II dan III
D III dan IV
• Ditadbir oleh Temenggung Abdul
Rahman. 5. Apakah persamaan yang terdapat pada kawasan
• Merupakan wilayah Kesultanan berikut?
Johor Riau.
• Lembah Kinta
Apakah kegiatan ekonomi yang diusahakan di • Kuala Sungai Selangor
Singapura semasa pentadbiran tokoh tersebut?
A Perindustrian A Perlombongan emas
B Perusahaan getah B Kekayaan bijih timah
C Penanaman gambir C Pelabuhan persinggahan
D Perlombongan bijih timah D Pusat pentadbiran British





S1–1 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 1 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
6. Mengapakah Sungai Linggi menjadi rebutan A Menyelesaikan masalah di Sarawak
pembesar Melayu? B Menamatkan kebangkitan penduduk
A Kaya dengan bijih timah C Menguruskan hasil kekayaan Sarawak
B Menjadi kubu pertahanan D Mengadakan perjanjian damai dengan James
Brooke
C Mengawal pungutan cukai
D Pusat perdagangan utama 10. Apakah asas penting dalam pentadbiran sistem
kesukuan di Sarawak dan Sabah?
7. Maklumat berikut berkaitan latar belakang A Pegangan adat
kerajaan Perlis. B Pengaruh asing
C Sokongan penduduk
• Wilayah yang terpisah dengan Kedah D Kebijaksanaan pembesar
pada tahun 1842.
• Syed Hussin Jamalullail dilantik sebagai 11. Rajah berikut menunjukkan cara kemasukan
Raja Perlis yang pertama pada tahun 1843. buruh dari China ke Tanah Melayu.

Bagaimanakah kerajaan Perlis menjamin Buruh dibawa masuk ke Tanah
kedaulatan negeri agar tidak diganggu gugat Melayu oleh majikan.
dengan kuasa lain?
A Menutup sempadan negeri
B Membentuk pasukan tentera Kemasukan buruh dari
C Meminta bantuan kuasa Barat China
D Menjalin hubungan dengan Siam

8. Apakah faktor peluasan kuasa British di negeri-
negeri Melayu berikut? Tambang perjalanan, makanan,
pakaian dan tempat tinggal disediakan
• Perlis oleh majikan.
• Kedah
• Kelantan Apakah sistem kemasukan buruh tersebut?
• Terengganu A Sistem kontrak
B Sistem kangani
I Membina pangkalan tentera C Sistem kongsi gelap
II Menjadikan pelabuhan antarabangsa D Sistem buruh bebas
III Menghalang kemaraan kuasa Barat lain
IV Menguasai kekayaan sumber hasil negeri 12. Gambar berikut menunjukkan Kolej Melayu
A I dan II Kuala Kangsar.
B I dan IV
C II dan III
D III dan IV

9. Mengapakah Sultan Brunei menghantar
pembesar berikut ke Sarawak?




Apakah ciri-ciri kolej tersebut?
I Melahirkan pentadbir Melayu
II Kandungan kurikulum dari Barat
III Melatih bakal guru sekolah Melayu
IV Terbuka kepada anak raja dan bangsawan
A I dan II C II dan III
Pengiran Raja Muda Hashim B I dan IV D III dan IV

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. S1–2






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 2 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
13. Apakah faktor kejayaan Yamtuan Antah 17. Gambar berikut menunjukkan Sultan
mematahkan serangan British pada peringkat Muhammad IV.
awal penentangan?
A Kekuatan kubu
B Kelemahan tentera British
C Mendapat kerjasama pembesar lain
D Menggunakan teknologi persenjataan
moden

14. Apakah tindakan British untuk mendapatkan
sokongan Raja-raja Melayu?
A Memperkenalkan Durbar
B Memberi elaun dan pampasan Apakah reaksi baginda terhadap Perjanjian
C Melantik sebagai penasihat Residen Bangkok 1909?
D Mengiktiraf sebagai ketua pentadbir negeri A Menolak perjanjian tersebut

15. Maklumat berikut berkaitan dengan sebab B Meletakkan takhta dan jawatan
penentangan terhadap kuasa Barat. C Menerima perjanjian dengan syarat
D Memperkenalkan undang-undang bertulis
• Dianggap lanun
• Pergerakan diawasi 18. Apakah negeri Melayu terakhir yang menerima
• Petempatan dihapuskan Penasihat British?
A Perak
Siapakah tokoh yang memimpin penentangan B Pahang
tersebut? C Kelantan
A Rentap D Terengganu
B Mat Salleh
C Sharif Masahor 19. Apakah matlamat penubuhan Perkhidmatan
D Dato’ Bahaman Tadbir Melayu (PTM)?
A Memelihara kedaulatan negara
16. Apakah kesan perjanjian berikut terhadap negeri B Mengurus hal ehwal umat Islam
Perlis? C Asas penubuhan pasukan tentera
D Melatih orang Melayu menceburkan diri
Protokol Sempadan Perjanjian dalam pentadbiran negeri
Bangkok 1909
20. Apakah bukti institusi raja dipertahankan?
A Kedudukan raja Melayu dihapuskan
A Menjadi wilayah Kedah B Jabatan bercorak Barat dilaksanakan
B Menyatukan masyarakat C Pegawai British menguasai pentadbiran
C Mengukuhkan kedaulatan D Cap mohor sultan sebagai pengesahan
D Kehilangan wilayah Pujoh
undang-undang yang dilaksanakan oleh
British


















S1–3 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 3 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
BORANG JAWAPAN UNTUK BAHAGIAN A




MARKAH

NAMA :

KELAS :




Arahan: Hitamkan jawapan yang betul bagi setiap soalan




1. A B C D 11. A B C D



2. A B C D 12. A B C D



3. A B C D 13. A B C D



4. A B C D 14. A B C D



5. A B C D 15. A B C D



6. A B C D 16. A B C D



7. A B C D 17. A B C D



8. A B C D 18. A B C D



9. A B C D 19. A B C D




10. A B C D 20. A B C D








© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. S1–4






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 4 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
BAHAGIAN B

Jawab semua soalan.



1. Gambar berikut menunjukkan perkembangan industri di Britain.




















(a) Nyatakan tiga kesan selepas berlakunya Revolusi Perindustrian.

(i)



(ii)



(iii)


[3 markah]

(b) Senaraikan tiga faktor kedatangan kuasa Barat pada abad ke-19 dan ke-20.
(i)

(ii)

(iii)
[3 markah]

(c) Jelaskan cara untuk memajukan sektor perindustrian negara.









[4 markah]



S1–5 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 5 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
2. Gambar berikut menunjukkan kedudukan dan bendera Negeri-negeri Selat.



Perlis U

Kedah

Pulau
Pinang
Perak Kelantan
Terengganu


Negeri-negeri Selat
Pahang
Selangor
Negeri Sembilan
Melaka
Johor


Singapura


(a) Namakan tiga negeri yang disatukan menjadi Negeri-negeri Selat.

(i)

(ii)
(iii)
[3 markah]
(b) Senaraikan empat kepentingan pembentukan Negeri-negeri Selat kepada British.

(i)
(ii)

(iii)

(iv)
[4 markah]

(c) Berikan cadangan anda untuk mengukuhkan hubungan baik dengan negara lain.











[3 markah]



© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. S1–6






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 6 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
3. Maklumat berikut berkaitan dengan peluasan kuasa British di negara kita.


Campur tangan British dalam hal ehwal negeri-negeri Melayu telah membawa kepada pemindahan
kuasa pentadbiran daripada Raja-raja Melayu kepada pegawai-pegawai yang dilantik oleh kerajaan
British untuk mentadbir dan menguruskan semua aspek pentadbiran negeri-negeri Melayu kecuali
pengurusan agama Islam dan adat resam orang Melayu.
Sumber: https://ms.wikipedia.org/wiki/Campur_tangan_British_di_Tanah_Melayu
(a) Nyatakan tiga strategi British untuk meluaskan kuasa di negeri-negeri Melayu.

(i)



(ii)




(iii)


[3 markah]
(b) Jelaskan tentang Perang Larut yang berlaku di Perak.














[3 markah]
(c) Berikan cadangan anda untuk mengekalkan keamanan negeri.



















[4 markah]






S1–7 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 7 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
4. Gambar berikut menunjukkan Perjanjian Bangkok 1909.
























(a) Lengkapkan jadual berikut yang menunjukkan pemerintah yang membantah perjanjian tersebut.
Pemerintah Negeri

Raja Syed Alwi Jamalullail

Sultan Abdul Hamid Halim Shah
Sultan Zainal Abidin III

Sultan Muhammad IV

[4 markah]
(b) Senaraikan tiga wilayah Kedah yang terpaksa diserahkan kepada Siam berdasarkan perjanjian tersebut.

(i)
(ii)

(iii)
[3 markah]
(c) Pada pendapat anda, adakah wajar pemerintah Negeri-negeri Melayu Utara menolak perjanjian tersebut?
Berikan hujah anda.














[3 markah]



© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. S1–8






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 8 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
BAHAGIAN C

Jawab mana-mana dua soalan.


5. (a) Jelaskan tentang sistem ekonomi masyarakat Melayu tradisional berikut:
(i) Mata wang








[3 markah]
(ii) Sistem percukaian









[3 markah]
(b) Berdasarkan gambar berikut, bandingkan sistem pendidikan masyarakat Melayu tradisional dengan
masyarakat hari ini.


















Pendidikan formal masyarakat Melayu Pendidikan formal masyarakat
tradisional hari ini



















[8 markah]

S1–9 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 9 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
(c) Jelaskan kepentingan pendidikan dalam kehidupan manusia.












[6 markah]

6. (a) Jelaskan perkembangan perlombongan bijih timah pada abad ke-19 di kawasan berikut:
(i) Larut





[3 markah]
(ii) Lukut




[3 markah]

(b) Terangkan lokasi dan perkembangan perlombongan emas di Pahang pada abad ke-16 hingga abad
ke-19.


















[8 markah]
(c) Cadangkan cara untuk mengelakkan hasil galian negara kita daripada dikuasai oleh kuasa asing.













[6 markah]



© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. S1–10






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 10 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
7. (a) Jelaskan tindakan Dinasti Brooke untuk memantapkan pentadbiran di Sarawak dari aspek berikut:

(i) Perundangan





[3 markah]
(ii) Pentadbiran berhierarki





[3 markah]
(b) Berdasarkan peta berikut, terangkan pembahagian wilayah di Sarawak dan Sabah.

Brunei U
Brunei
Darussalam
Darussalam
Bahagian Laut China Residensi
Bahagian
Kelima
Kelima Kudat
Selatan
Bahagian
Laut China Selatan Bahagian Residensi Laut Sulu
Keempat
Keempat
Pantai Barat
Residensi
Pantai Timur
Residensi
Bahagian Pedalaman
Bahagian
Ketiga Residensi
Ketiga
Kuching
Kuching Tawau
Bahagian
Bahagian Bahagian
Bahagian
Kalimantan (Indonesia)
Pertama
Pertama Kedua Kalimantan (Indonesia)
Kedua
Bahagian di Sarawak Residensi di Sabah

[8 markah]
(c) Pada pendapat anda, mengapakah kuasa Barat di Sarawak dan Sabah menyerapkan pembesar tempatan
dalam sistem pentadbiran negeri?















[6 markah]

S1–11 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 11 11/08/2022 8:32 AM

Sejarah Tingkatan 3 Pentaksiran Sumatif 1
8. (a) Jelaskan penentangan Sharif Masahor di Sarawak dari aspek berikut:

(i) Sebab penentangan





[3 markah]
(ii) Peristiwa penentangan




[3 markah]

(b) Terangkan peristiwa penentangan Haji Abdul Rahman Limbong di Terengganu.





















[8 markah]
(c) Pada pendapat anda, apakah kesan jika rakyat Malaysia tidak memiliki semangat nasionalisme yang
mendalam?















[6 markah]













© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. S1–12






01 PEN SUM PBD SEJ TG 3.indd 12 11/08/2022 8:32 AM

JAWAPAN




• Pelabur Eropah dan pedagang Negeri-negeri Selat
PENTAKSIRAN SUMATIF 1 meminta British campur tangan demi melindungi
pelaburan mereka dalam perlombongan bijih timah.
(c) • Mengukuhkan perpaduan.
Bahagian A • Mengelakkan pertikaian dan salah faham.
1. D 2. C 3. C 4. C 5. B • Saling menghormati dan bertolak ansur.
6. C 7. D 8. D 9. A 10. A • Mengadakan rundingan untuk menyelesaikan
11. A 12. B 13. A 14. A 15. A masalah.
16. D 17. A 18. D 19. D 20. D 4. (a) • Perlis
• Kedah
Bahagian B • Terengganu
1. (a) • Pengeluaran barangan secara besar-besaran. • Kelantan
• Kawasan pasaran yang luas perlu dicari. (b) • Sadao
• Bertujuan memasarkan barangan supaya mendapat • Setul
keuntungan maksimum. • Pulau Terutau
(b) • Perkembangan industri kereta. • Butang dan pulau-pulau sekitarnya
• Kesuburan tanah dan kekayaan hasil bumi. (Pilih mana-mana tiga)
• Kemunculan industri mengetin yang meningkatkan (c) Wajar
permintaan bijih timah. • Pemerintah Negeri-negeri Melayu Utara tidak dibawa
• Pembukaan Terusan Suez. berunding.
• Penciptaan kapal wap. • British tidak mengambil kira soal kebudayaan,
• Persaingan kuasa-kuasa Barat. geografi, etnik dan agama penduduk tempatan
• Penciptaan telegraf. semasa membuat perubahan sempadan.
• Slogan “Beban Orang Putih”. • British dan Siam hanya mementingkan kedudukan
(Pilih mana-mana tiga) pengaruh masing-masing tanpa mengambil kira
(c) • Menarik kedatangan para pelabur. kuasa pemerintah tempatan.
• Menyediakan pelbagai kemudahan.
• Memberi bantuan kewangan, pasaran dan teknikal. Bahagian C
• Membekalkan tenaga buruh mahir dan profesional. 5. (a) (i) • Pada awalnya, pedagang menggunakan
2. (a) • Melaka sistem barter (tukar barang) dalam urusan
• Pulau Pinang perdagangan.
• Singapura • Kemudian, mata wang logam daripada timah dan
(b) • British dapat menjimatkan kos pentadbiran. emas digunakan dalam urusan perdagangan.
• Pentadbiran negeri Pulau Pinang, Singapura, dan Negeri-negeri Melayu mengeluarkan mata wang
Melaka dapat diseragamkan. logam masing-masing.
• British dapat menguasai keseluruhan Selat Melaka. • Contohnya, Kedah mengeluarkan mata wang
• Taraf pelabuhan bebas Negeri-negeri Selat berjaya emas. Wang emas Kelantan dipanggil duit
menarik kedatangan pedagang tempatan dan kijang. Mata Terenganu dipanggil duit pitih
pedagang asing. Terengganu.
• Negeri-negeri Selat dijadikan pusat pengumpulan (ii) • Aktiviti perdagangan yang pesat
hasil bumi Alam Melayu. memperkembangkan bidang percukaian.
• Negeri-negeri Selat menjadi pintu masuk bagi buruh • Cukai ialah bayaran yang dikenakan ke atas
luar untuk pembangunan ekonomi British di negeri- hasil perlombongan, pertanian, hasil hutan dan
negeri Melayu. perdagangan.
(Pilih mana-mana empat) • Cukai menjadi sumber pendapatan pemerintah
(c) • Tidak campur tangan dalam urusan negara lain. dan akan disalurkan untuk memakmurkan
• Mengadakan pertukaran teknologi. negeri.
• Menawarkan bantuan jika negara lain ditimpa (b) Pendidikan formal masyarakat Melayu tradisional
musibah. • Bercorak Islam dan menekankan ilmu keagamaan.
• Menjalinkan hubungan perdagangan antarabangsa. • Diadakan di istana, masjid, surau, sekolah pondok
(Pilih mana-mana tiga) dan madrasah.
3. (a) • Strategi manipulasi. • Pendidikan formal di istana ialah mempelajari hal
• Desakan dan paksaan. pentadbiran negara dan sistem politik.
• Mengadakan perjanjian. • Pendidikan formal di masjid dan surau mengajar
(b) • Pemerintah Larut, iaitu Tengku Menteri Ngah Ibrahim cara bacaan dalam solat, tajwid, hadis, fekah dan
telah membawa masuk ramai pelombong Cina bagi usuluddin.
memajukan perlombongan bijih timah di Larut. • Pendidikan pondok mengajar al-Quran, ilmu hadis
• Berlaku pergaduhan antara kumpulan Ghee Hin dan bahasa Arab.
dengan Hai San untuk mempertahankan kepentingan • Pendidikan madrasah mempunyai sukatan pelajaran,
masing-masing sehingga mencetuskan Perang Larut dilaksanakan secara kelas, mempunyai tahap
yang menjejaskan perdagangan bijih timah di Negeri- permulaan, pertengahan dan pengkhususan, diawasi
negeri Selat. oleh mudir (guru besar) dan diselia oleh jawatankuasa
kewangan.

J – 1 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






JAW PEN SUM PBD SEJ TG3.indd 1 11/08/2022 8:26 AM

Sejarah Tingkatan 3 Jawapan

Pendidikan formal masyarakat hari ini • Melatih lebih ramai buruh tempatan yang pakar dan
• Proses pengajaran-pembelajaran yang dilaksanakan profesional dalam industri perlombongan.
secara rasmi mengikut sistem yang ditetapkan oleh 7. (a) (i) • Pada bulan Januari 1842, Undang-undang
kerajaan. Lapan Perkara diperkenalkan.
• Proses ini bermula dari sekolah rendah hingga ke • Mahkamah diwujudkan dengan diadili oleh Raja
peringkat universiti dan mempunyai kurikulum yang dan dibantu oleh Ketua Majistret.
disahkan oleh pihak berkuasa. • Mahkamah Residen diwujudkan di setiap
• Termasuk kursus-kursus pra-perkhidmatan di dalam Bahagian. Residen bertindak sebagai Majistret.
bidang profesional dan teknikal seperti latihan • Mahkamah Adat diwujudkan bagi mengadili
perguruan, perhotelan dan kejururawatan. kesalahan yang dilakukan oleh masyarakat
• Proses pendidikan formal pada masa kini berakhir tempatan.
dengan penganugerahan sijil, diploma dan ijazah. • Pada tahun 1911, Mahkamah Cina diwujudkan
(c) • Membasmi buta huruf. di Kuching bagi menangani hal ehwal dan kes-
• Mendapat ilmu pengetahuan. kes yang melibatkan orang Cina.
• Mendapat pekerjaan yang baik. (ii) • Raja Brooke mengetuai pentadbiran yang
• Meningkatkan taraf hidup. dibantu oleh Majlis Tertinggi dan Majlis Negeri.
• Memupuk keyakinan diri. • Residen mengetuai pentadbiran peringkat
• Menjadi insan mulia dan berguna. Bahagian yang terdiri daripada Kuching,
6. (a) (i) • Perlombongan bijih timah di Perak mencapai Simanggang, Sibu, Marudi dan Lawas.
kemajuan pada tahun 1840-an kesan penemuan • Setiap Bahagian dibahagikan kepada beberapa
bijih timah di Larut. Daerah yang diketuai Pegawai Daerah.
• Long Jaafar dan anaknya Ngah Ibrahim • Pentadbiran pada peringkat Kampung diketuai
memajukan perlombongan bijih timah di Klian oleh Penghulu yang menjadi ketua bagi satu
Pauh dan Klian Baru dengan membawa masuk atau beberapa buah kampung.
pelombong Cina. (b) Pembahagian wilayah di Sarawak
• Ngah Ibrahim menjadikan Kuala Sepetang • Pada tahap awal, Raja Brooke membahagikan
sebagai pelabuhan untuk mengangkut bijih Sarawak kepada tiga bahagian.
timah dari Perak ke Pulau Pinang. • Pada tahun 1885 dan 1890, Charles Brooke
(ii) • Lukut merupakan wilayah Kesultanan Selangor. menambahkan dua bahagian menjadi lima bahagian.
Perlombongan bijih timah di Lukut mula • Setiap bahagian dipecahkan kepada daerah dan
diusahakan oleh Raja Busu dengan membawa kampung. Sempadan kawasan menjadi asas
masuk pelombong Cina. pemilikan dan kekuasaan Dinasti Brooke.
• Pada tahun 1830-an selepas kemangkatan Raja • Bahagian pertama ialah Sungai Sarawak dan
Busu, Raja Jumaat menjadikan Lukut sebagai Sadong.
pusat perdagangan bijih timah yang terkenal. • Bahagian kedua ialah Sungai Batang Lupar, Saribas,
• Pada tahun 1880, melalui rundingan antara Kalaka dan Simanggang.
Sultan Selangor dengan pemerintah Sungai • Bahagian ketiga ialah Sungai Rajang, Oya, Mukah,
Ujong, Lukut diserahkan kepada daerah Sungai Bintulu dan Matu.
Ujong, Negeri Sembilan. Kajang, Semenyih, dan • Bahagian keempat ialah Sungai Baram.
Beranang yang sebelumnya di dalam kawasan • Bahagian kelima ialah Limbang, Trusan dan Lawas.
Sungai Ujong menjadi sebahagian daripada Pembahagian wilayah di Sabah
wilayah Kesultanan Selangor. • SBUB melaksanakan pembahagian Residensi di
(b) • Perlombongan emas di negeri-negeri Melayu Sabah.
tertumpu di kawasan jalur emas, iaitu Pahang. • Pada tahap awal terdapat dua Residensi, iaitu
• Jalur emas Pahang meliputi kawasan perlombongan Residensi Pantai Timur berpusat di Sandakan dan
yang terdapat di Raub dengan keluasan 14,000 batu Residensi Pantai Barat yang berpusat di Jesselton.
persegi. • Pada tahun 1922, wujud lima Residensi, iaitu Pantai
• Hulu Pahang – Sekitar Sungai Tembeling, Sungai Barat, Kudat, Tawau, Pedalaman dan Pantai Timur
Jelai, dan Sungai Semantan. yang kesemuanya berjumlah 17 daerah.
• Raub, Tui, Tersang, Selinsing, Penjom, Kechau, Hulu • Setiap Residensi diketuai oleh Residen.
Dong. • Daerah diketuai oleh Pegawai Daerah.
• Kegiatan melombong dijalankan oleh orang Melayu, • Pegawai Daerah dibantu oleh Penolong Pegawai
orang Asli dan orang Minangkabau menggunakan Daerah.
kaedah mendulang dan melampan. • Residen, Pegawai Daerah dan Penolong Pegawai
• Kekayaan emas menarik kehadiran orang Cina Daerah biasanya berbangsa Inggeris atau Eropah.
dari Kelantan, Perak dan Negeri Sembilan dan (c) • Mengurangkan kos pentadbiran.
menggunakan kaedah melampan. • Mengisi kekurangan pegawai Eropah yang jumlahnya
• Sultan Ahmad memberi konsesi kepada orang Eropah kecil.
untuk memajukan perlombongan di Pahang. • Mendapatkan sokongan pembesar dan penduduk
• Pelombong Eropah menggunakan kaedah lombong tempatan.
dedah dan lombong bawah tanah atau lombong shaf. • Pembesar tempatan lebih mahir dalam undang-
(c) • Menguasai teknologi perlombongan terkini. undang tempatan.
• Meningkatkan ilmu dan kemahiran baharu. • Pembesar tempatan dapat membantu pegawai
• Menjalin kerjasama dengan syarikat asing. Eropah yang melibatkan adat resam tempatan.
• Berhati-hati dengan muslihat kuasa asing. • Mengelakkan tidak puas hati penduduk tempatan.
• Menggubal dasar ekonomi jangka panjang yang 8. (a) (i) • Kewibawaan Sharif Masahor tergugat.
efisien. • Apabila Sarikei diletakkan di bawah pentadbiran
Brooke.


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J–2






JAW PEN SUM PBD SEJ TG3.indd 2 11/08/2022 8:26 AM

Sejarah Tingkatan 3 Jawapan

• Beliau mahu mengusir James Brooke dan Bahagian B
mengembalikan semula kuasa pembesar 1. (a) • Pahang
tempatan yang terjejas. • Johor
(ii) • Pada tahun 1860, Sharif Masahor mengadakan • Kepulauan Riau Lingga
pakatan sulit dengan Dato’ Patinggi Abdul (b) • Pelabuhan British, iaitu Pulau Pinang dan Bangkahulu
Ghapur dan Pengiran Temenggung Hashim Jalil tidak mampu menyaingi pelabuhan-pelabuhan Belanda
dari Sadong untuk menyerang James Brooke di di Alam Melayu.
Kuching. • Pulau Pinang terletak di utara Selat Melaka dan
• Sharif Masahor mengajak orang Melayu dan Bangkahulu berada di luar laluan utama perdagangan
Dayak menyertai pakatan tersebut. Alam Melayu.
• Sharif Masahor menggunakan jalan laut • British memerlukan pelabuhan yang lebih strategik
untuk menyerang Kuching dari arah barat. untuk bersaing dengan Belanda di Alam Melayu.
Dato’ Patinggi Abdul Gapur pula melancarkan • Singapura yang terletak di bahagian selatan
serangan dari timur. Semenanjung Tanah Melayu dapat mengawal
• James Brooke berjaya mengalahkan serangan kegiatan perdagangan di Selat Melaka dan Selat
tersebut menggunakan kapal perang dan Sunda.
senjata moden. Sharif Masahor dan Dato’ • Singapura boleh menjadi pusat pengumpulan hasil
Patinggi Abdul Gapur dibuang negeri oleh ekonomi dari Alam Melayu.
James Brooke. (Pilih mana-mana tiga)
(b) • Peristiwa penentangan Haji Abdul Rahman Limbong (c) • Menyediakan pelbagai kemudahan di pelabuhan.
dikaitkan dengan gerakan menentang British di • Memastikan keselamatan di pelabuhan terjamin.
Terengganu yang berlaku pada tahun 1922, 1925 dan • Menetapkan kadar cukai yang berpatutan.
1928. • Mengadakan promosi pelabuhan di peringkat
• Kebangkitan Tani di Terengganu dianggap menarik antarabangsa.
kerana kebijaksanaan Haji Abdul Rahman Limbong • Menggalakkan syarikat pelabuhan terkemuka dunia
menggunakan sistem perundangan dan agama untuk berlabuh.
menentang peraturan baharu yang diperkenalkan (Pilih mana-mana empat)
British. 2. (a) • Kuala Kangsar
• Haji Abdul Rahman bin Abdul Hamid bin Haji Abdul • Larut
Qadir atau dikenali sebagai Haji Abdul Rahman • Lembah Kinta
Limbong menentang pengenalan pentadbiran Barat (b) • Mendapat permintaan tinggi disebabkan menjadi
di Terengganu. barang dagangan utama di negeri-negeri Melayu.
• Beliau menolak undang-undang tanah yang • Diuruskan dengan baik oleh pembesar Melayu seperti
bertentangan dengan hukum syarak. Long Jaafar dan Ngah Ibrahim.
• Haji Abdul Rahman Limbong memohon Lesen Wakil • Kemasukan pelombong Cina yang bekerja sebagai
(pleader) untuk menjadi wakil kepada tertuduh. buruh di lombong bijih timah.
• Beliau bertindak sebagai peguam mewakili penduduk (c) • Menguasai pelbagai kemahiran.
Ulu Telemong menentang pihak kerajaan yang • Bersikap kreatif dan inovatif.
diwakili oleh renjer hutan. • Mempelbagaikan sektor ekonomi.
• Peguam cara (pendakwa) dan hakim gagal • Menggunakan teknologi moden dan terkini.
menjelaskan pertanyaan Haji Abdul Rahman 3. (a) • Memungut cukai.
Limbong. • Membekalkan tenaga tentera.
• Perbicaraan ditangguhkan dan berakhir tanpa • Mengekalkan taat setia rakyat.
keputusan. Akhirnya, perbicaraan ditamatkan dengan • Menjadi perantara antara pembesar dengan rakyat.
keputusan berpihak kepada Haji Abdul Rahman (Pilih mana-mana tiga)
Limbong. (b) • Hubungan diplomatik
• Apabila Kebangkitan Tani berlaku pada tahun 1928, • Pentadbiran
British menangkap Haji Abdul Rahman Limbong atas • Kewangan
tuduhan menghasut. (c) • Saling berprasangka buruk.
• Haji Abdul Rahman Limbong dibicarakan dan dibuang • Menjejaskan hubungan perdagangan antarabangsa.
negeri ke Makkah. • Tidak mendapat bantuan jika ditimpa musibah.
(c) • Negara mundur dan miskin. • Kemungkinan berlaku peperangan dengan negara
• Menjejaskan perpaduan kaum. jiran.
• Menimbulkan pertelingkahan kaum. 4. (a) • Kenyah
• Pertahanan negara menjadi lemah. • Bidayuh
• Negara mudah dijajah oleh kuasa asing. • Iban
• Kestabilan politik, ekonomi dan sosial terjejas. • Kayan
(b) • Penekanan terhadap kepatuhan kepada adat.
PENTAKSIRAN SUMATIF 2 • Pemilihan pemimpin bukan sekadar berdasarkan
faktor keturunan namun lebih kepada kebolehan
peribadi.
Bahagian A • Pemimpin menjadi orang tengah menyelesaikan
pertelingkahan dalam kalangan penduduk dan
1. D 2. A 3. C 4. A 5. C memastikan keharmonian berkekalan.
6. C 7. D 8. A 9. D 10. B (c) • Amanah
11. B 12. B 13. B 14. C 15. D • Tegas
16. A 17. D 18. A 19. C 20. A • Bijaksana



J – 3 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






JAW PEN SUM PBD SEJ TG3.indd 3 11/08/2022 8:26 AM

Sejarah Tingkatan 3 Jawapan

Bahagian C ketenteraan dan melindungi Kedah daripada
5. (a) (i) • Kuasa Barat memerlukan pelabuhan yang ancaman Siam.
sesuai sebagai tempat berlindung sementara • Baginda meminta seorang pedagang
menunggu peralihan angin monsun. persendirian, iaitu Francis Light untuk
• Mereka memerlukan pelabuhan sebagai menyampaikan syarat-syarat tersebut kepada
persinggahan kapal di Alam Melayu. Gabenor Jeneral Bitish di India.
• Memudahkan kapal berlabuh, mengisi bekalan (b) Cara Francis Light mendapatkan Pulau Pinang
air, makanan dan kemudahan membaiki kapal • Menyedari kepentingan kedudukan Pulau Pinang
sebelum belayar ke Canton. yang strategik, Francis Light telah berjanji bahawa
(ii) • Sebagai tukaran, China mahukan emas, perak, SHTI akan memenuhi syarat yang dipohon oleh
bijih timah dan rempah-ratus yang boleh didapati Sultan Kedah.
di Kepulauan Melayu. • Berpegang kepada janji tersebut, Sultan Abdullah
• Syarikat perdagangan Barat memerlukan pusat membenarkan Francis Light membuka petempatan di
pengumpulan bahan mentah tempatan. Pulau Pinang pada tahun 1786.
• Di tengah-tengah laluan perdagangan antara • Francis Light menamakan Pulau Pinang sebagai
India dengan China. Prince of Wales Island dan petempatan mereka
(b) Faktor kedatangan kuasa Barat pada abad ke-16 dinamakan Georgetown sempena nama Raja
• Kuasa Barat berminat mendapatkan bahan seperti England.
rempah-ratus, minyak wangi, emas, perak, batu • Pada tahun 1786 Siam mengancam Kedah dan
permata, gading dan hasil hutan. Sultan Abdullah menuntut bantuan ketenteraan
• Perdagangan rempah seperti lada hitam, kayu manis, daripada Francis Light.
bunga cengkih dan buah pala boleh didapati di • Setelah menyedari tertipu dengan muslihat Francis
pelabuhan kerajaan Melayu. Light, Sultan Abdullah menghimpunkan angkatan
• Rempah-ratus mendapat permintaan tinggi di Eropah perang di Seberang Perai untuk mendapatkan
sebagai bahan pengawet, menyedapkan makanan semula Pulau Pinang.
dan memanaskan badan. • Angkatan tentera Kedah berjaya dikalahkan oleh
• Orang Eropah juga ingin mendapatkan barangan Francis Light dengan bantuan tentera SHTI.
mewah dari China seperti kain dan tembikar. • Akhirnya Sultan Abdullah dipaksa menandatangani
Faktor kedatangan kuasa Barat pada abad ke-19 perjanjian dengan British pada tahun 1791 yang
• Perkembangan industri kereta di Eropah. mengiktiraf pendudukan British secara rasmi di Pulau
• Penciptaan tayar meningkatkan permintaan terhadap Pinang.
getah asli. Cara Stamford Raffles mendapatkan Singapura
• Getah asli juga diperlukan dalam perusahaan penebat • Stamford Raffles dan William Farquhar yang
barangan elektrik. ditugaskan mencari pelabuhan baharu dan tiba di
• Negara kita membekalkan getah sebagai bahan Singapura pada Januari 1819.
mentah untuk membuat kasut dan peralatan • British mengadakan perjanjian awal dengan pentadbir
perubatan dalam sektor perindustrian di Eropah. Singapura, iaitu Temenggung Abdul Rahman untuk
(c) • Berhati-hati dengan anasir luar. membenarkan British mendirikan petempatan di
• Berusaha memajukan diri, bangsa dan negara. Singapura.
• Mengukuhkan perpaduan kaum dan mengekalkan • Temenggung Abdul Rahman menegaskan perjanjian
keamanan. tersebut perlu mendapat pengesahan pemerintah
• Memperkuatkan angkatan tentera dan pertahanan Kesultanan Johor Riau, iaitu Sultan Abdul Rahman
negara. yang bersemayam di Lingga.
• Menjalinkan hubungan baik dengan semua negara. • Menyedari Sultan Abdul Rahman mempunyai
• Memiliki dasar pentadbiran negara yang kukuh dan hubungan baik dengan Belanda, Stamford Raffles
mantap. telah memanipulasi isu pewarisan takhta Kesultanan
6. (a) (i) • Perebutan takhta berlaku apabila Sultan Johor Riau bagi mendapatkan pengesahan sultan.
Muhammad Jiwa melantik Tunku Abdullah • Stamford Raffles mengambil peluang memujuk
sebagai Raja Muda Kedah. Kerabat Diraja Temenggung Abdul Rahman menjemput Tengku
Kedah yang tidak bersetuju dengan pelantikan Hussain ke Singapura dan kemudian diisytiharkan
tersebut telah berpakat dengan Bugis di sebagai Sultan Johor Riau dengan gelaran Sultan
Selangor untuk menentang Sultan Muhammad Hussein Muhammad Shah. Sultan Hussein
Jiwa. bersemayam di Singapura.
• Sultan Muhammad Jiwa memohon • Stamford Raffles menandatangani perjanjian dengan
bantuan ketenteraan daripada SHTI untuk Sultan Hussein dan Temenggung Abdul Rahman
mempertahankan kedaulatan negeri daripada pada tahun 1819 yang mengiktiraf petempatan British
serangan Bugis. di Singapura.
• SHTI menghantar Edward Monckton berunding (c) • Memajukan negara dari aspek pentadbiran, ekonomi
dengan Sultan Muhammad Jiwa, namun gagal dan sosial.
kerana SHTI tidak memberi jaminan akan • Memastikan perpaduan rakyat dan keamanan dalam
melindungi Kedah daripada ancaman musuh. negeri.
(ii) • Semasa pemerintahan Sultan Abdullah, Siam • Berhati-hati dengan muslihat dan tawaran kuasa
menuntut kembali penghantaran bunga emas asing.
daripada Kedah yang terhenti semasa Perang • Mengelakkan campur tangan luar dalam urusan
Siam-Burma. pentadbiran.
• Sultan Kedah berasa tergugat lalu menawarkan • Memastikan kuasa luar tidak mempunyai alasan
Pulau Pinang sebagai pangkalan kepada SHTI munasabah untuk mencampuri urusan dalam negeri.
dengan syarat SHTI memberikan bantuan


© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J–4






JAW PEN SUM PBD SEJ TG3.indd 4 11/08/2022 8:26 AM

Sejarah Tingkatan 3 Jawapan

• Mengukuhkan pertahanan untuk menangkis serangan • Rentap dilahirkan pada tahun 1800 dan digelar Raja
kuasa luar. Ulu dan Raja darat.
• Memupuk semangat cinta akan negara terhadap • Beliau merupakan pemimpin orang Iban di Sungai
rakyat. Skrang dan Sungai Saribas.
• Mendapatkan sokongan rakyat demi menjamin • Sebab penentangan Rentap ialah apabila James
kedaulatan negeri. Brooke menuduh beliau sebagai lanun dan bertindak
7. (a) (i) • Perlis, Kedah, Kelantan dan Terengganu menghapuskan petempatan orang Iban di Sungai
menjadi penampan untuk menghalang campur Skrang.
tangan kuasa-kuasa Barat lain. • Pada tahun 1853, Rentap menyerang kubu Brooke
• British perlu menguasai negeri tersebut untuk di Nanga Skrang menyebabkan pegawai James
menghalang kemaraan kuasa Barat lain. Brooke, Alan Lee terbunuh.
• Seperti Perancis, Jerman, Amerika Syarikat, • Pada tahun 1854, James Brooke menyerang kubu
dan Rusia. Rentap di Sungai Lang dan Rentap mengundurkan
(ii) • Kedah dan Perlis membekalkan sumber diri ke Bukit Sadok.
bekalan makanan seperti hasil pertanian dan • Pada tahun 1857, Charles Brooke menyerang Rentap
penternakan kepada penduduk Pulau Pinang. di Bukit Sadok tetapi Rentap berjaya mengalahkan
• Kelantan dan Terengganu membekalkan pasukan Charles Brooke.
pelbagai barang dagangan kepada pedagang • Pada tahun 1858, kubu Rentap di Bukit Sadok
Singapura. diserang buat kali kedua dan pada tahun 1861,
• Negeri-negeri tersebut juga menjalankan aktiviti diserang kali ketiga.
pembuatan seperti pertukangan dan pembinaan • Akhirnya, Rentap berundur ke Entabai dan beberapa
kapal. tahun kemudian beliau meninggal dunia.
(b) April 1907 (c) • Menyertai sambutan hari kemerdekaan.
• Rundingan antara British dengan Siam bermula • Melawat ke tempat-tempat bersejarah.
selepas Perjanjian Perancis-Siam. • Mengetahui perjuangan tokoh-tokoh sejarah negara.
• Perjanjian dijalankan oleh Penasihat Am bagi • Menghafal lagu-lagu patriotik.
kerajaan Siam, iaitu E.H. Strobel dengan Ralph • Menyokong pasukan sukan negara.
Paget, iaitu wakil British di Bangkok. • Menghormati lambang negara seperti bendera dan
Jun 1907 jata.
• Pejabat Tanah Jajahan membenarkan usaha
perundingan dijalankan.
13 September – November 1907 PENTAKSIRAN SUMATIF 3
• Strobel menyampaikan hasrat British kepada Putera
Damrong, Menteri Dalam Negeri kerajaan Siam. Bahagian A
• Hal tersebut kemudiannya disampaikan kepada Raja 1. B 2. C 3. B 4. C 5. B
Siam.
Januari 1908 – Januari 1909 6. D 7. A 8. A 9. B 10. B
• Draf perjanjian dirangka pada bulan Januari 1908 dan 11. C 12. D 13. B 14. D 15. B
dipersetujui pada bulan Januari 1909. 16. B 17. D 18. B 19. B 20. D
10 Mac 1909
• Perjanjian ditandatangani antara wakil British, Ralph Bahagian B
Paget dengan wakil Siam, iaitu Putera Devawongse 1. (a) • Menjadi lambang kedaulatan negeri.
Varaprakar yang merupakan Menteri Hal Ehwal Luar • Mengetuai pentadbiran pada peringkat negeri.
kerajaan Siam. • Melantik pembesar untuk membantu pentadbiran dan
(c) • Menjaga hubungan baik dengan Siam. melaksanakan perintah baginda.
• Menyedari tindakan agresif boleh menimbulkan (b) • Mentadbir jajahan atau daerah.
masalah. • Menjaga keamanan dan kemakmuran.
• Mengelakkan berlakunya peperangan yang • Membantu mengekalkan kedaulatan negeri.
merugikan British. (c) • Mengukuhkan sistem demokrasi.
• Memastikan tidak ada kuasa lain meluaskan • Menghapuskan amalan rasuah.
pengaruh ke atas Negeri-negeri Melayu Utara. • Memilih pemimpin yang berwibawa.
• Mengelakkan Siam mendapatkan bantuan daripada • Mengamalkan dasar pentadbiran yang progresif dan
kuasa Barat yang lain. efisien.
• Membuka laluan kepada British untuk menguasai 2. (a) • Pahang
Negeri-negeri Melayu Utara tanpa gangguan daripada • Perak
kuasa luar yang lain. • Selangor
8. (a) (i) • Mempertahankan hak dan kedudukan • Negeri Sembilan
pemerintah tempatan. (b) • Menasihati Raja-raja Melayu dalam semua hal ehwal
• Mengembalikan sistem pentadbiran tradisional pentadbiran.
seperti yang sedia ada. • Kecuali berkaitan agama Islam dan adat Melayu.
• Menentang pentadbiran dan peraturan baru • Semua nasihat Residen hendaklah dipatuhi dan
yang menyulitkan hidup rakyat tempatan. diikuti.
(ii) • Penentangan bersenjata. (c) • Nasihat pegawai British mesti diterima dan sultan
• Mencabar perjanjian. tidak boleh membuat undang-undang seperti
• Melalui sistem perundangan. sebelumnya.
(b) • Nama sebenar Rentap ialah Libau yang bermaksud • Sultan dan pembesar kehilangan kuasa dalam
penggoncang dunia. pentadbiran dan kehilangan hak pungutan cukai.



J – 5 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.






JAW PEN SUM PBD SEJ TG3.indd 5 11/08/2022 8:26 AM

Format: 190mm X 260mm Spine: Sadle Stiching Satus: Tingkatan 3_CRC Date: 16/8








PBD
PB D QC173063
D
PBD
PB

Sejarah TINGKATAN
D
PB
D
PB
KSSM PBD
Judul-judul dalam siri ini: Pentaksiran Sumatif PBD PBD

Pentaksiran Sumatif PBD
Pentaksiran Sumatif PBD merupakan
model pentaksiran sumatif yang disediakan Subjek / Tingkatan 1 2 3
khas untuk membantu murid Tingkatan 1, 2 & 3 Sejarah
melatih diri bagi menghadapi Ujian Akhir Bahasa Melayu
Sesi Akademik.
Bahasa Inggeris
Mulai sesi akademik 2022/2023, penilaian
pencapaian murid dalam Ujian Akhir Sesi Sains
Akademik akan dilaporkan mengikut Set Ujian Akhir
Pemerkasaan Pentaksiran Berasaskan Matematik 5
Sekolah (PBS). Dapatkan buku ini sekarang Sesi Akademik
untuk menempa kecemerlangan dalam Ujian Sejarah
Akhir Sesi Akademik! Set Dapat Dileraikan
Geografi Sejarah
Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 2023 Jawapan Lengkap
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh Reka Bentuk
diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran, atau ditukarkan dalam dan Teknologi
apa-apa bentuk atau dengan alat apa jua pun, sama ada dengan cara
elektronik, sawat, gambar, rakaman atau sebagainya, tanpa kebenaran Pendidikan
daripada Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. terlebih dahulu. Islam
TINGKATAN
Cetakan Pertama 2023





KSSM


TINGKATAN 3
Berdasarkan
Penambahbaikan PBD
Pentaksiran Sumatif dalam


W.M: RM7.35 / E.M: RM7.65
QC173063 Pemerkasaan PBS mulai
PELANGI ISBN: 978-967-0066-84-4 sesi akademik
Dicetak di Malaysia oleh Herald Printers Sdn. Bhd.
Lot 508, Jalan Perusahaan 3, Bandar Baru Sungai Buloh, 47000 Selangor Darul Ehsan. 2022/2023
Sila layari https://plus.pelangibooks.com/errata/ untuk mendapatkan pengemaskinian bagi buku ini (sekiranya ada).