Focus PT3 2020 Sejarah

PT3

SEJARAH Tingkatan
1•2•3
KSSM

Akashah Ismail • Abdul Hakim Samuri • Norsaliza Mohd Zain
Rama Chendra Govindasamy • Lee Sin Lian • Zaleha Sulaiman • Nazril Aiman

Tingkatan 1 Bab5 Tamadun Awal Dunia

Bab1 Mengenali Sejarah 48

1 5.1 Empat Lokasi Tamadun Awal Dunia 49
5.2 Perbandingan Sumbangan Tamadun
1.1 Pengertian Sejarah 2 Awal 54

1.2 Pengertian Sejarah Mengikut Praktis PT3 5 59

Pandangan Sejarawan 2 Bab6

1.3 Masa Silam dan Ruang Peningkatan Tamadun Yunani 61
dan Rom
dalam Sejarah 3

1.4 Sumber Sejarah 4 6.1 Tamadun Yunani 62

1.5 Penyelidikan dalam Sejarah 5 6.2 Peningkatan Pemerintahan

1.6 Tafsiran dalam Sejarah 7 dan Pentadbiran Tamadun Yunani 63

1.7 Kepentingan Mempelajari Sejarah 7 6.3 Tamadun Rom 65

Praktis PT3 1 10 6.4 Peningkatan Seni Bina dalam Tamadun

Bab2 Zaman Air Batu Rom 66
Praktis PT3 6 70
12

2.1 Dunia Kita 13 Bab7 Peningkatan Tamadun India 72
dan China
2.2 Zaman Air Batu 15

2.3 Garis Masa Zaman Air Batu 16 7.1 Tamadun India 73
7.2 Tamadun China 75
2.4 Ciri-ciri Zaman Air Batu Akhir 17 Praktis PT3 7 80

2.5 Perubahan Zaman Air Batu

Akhir 17

2.6 Kesan Perubahan Zaman Air Batu di Bab8 Tamadun Islam dan
Sumbangannya
Asia Tenggara 18 82

Praktis PT3 2 21

Bab3 Zaman Prasejarah 8.1 Latar Belakang Masyarakat
Arab Sebelum Kedatangan Islam 83
23 8.2 Kemunculan dan Perkembangan

3.1 Maksud Zaman Prasejarah 24 Tamadun Islam 85
8.3 Ketokohan Nabi Muhammad SAW
3.2 Lokasi Zaman Prasejarah di Dunia 25 sebagai Pemimpin 89

3.3 Ciri-ciri Kehidupan Manusia Zaman 8.4 Sumbangan Tamadun Islam kepada

Prasejarah 27 Dunia 91

3.4 Kesinambungan Sumbangan 8.5 Sumbangan Tamadun Islam dalam

Zaman Prasejarah kepada Kemajuan Bidang Seni Bina 96

Kehidupan Manusia 31 Praktis PT3 8 100

3.5 Zaman Prasejarah di Malaysia 33

Praktis PT3 3 37

Bab4 Mengenali Tamadun 39 Tingkatan 2

4.1 Maksud Tamadun 40 Bab1 Kerajaan Alam Melayu 102
4.2 Konsep Tamadun 40 103
4.3 Ciri-ciri Tamadun Awal Dunia 41 1.1 Konsep Alam Melayu 105
Praktis PT3 4 46 1.2 Kewujudan Kerajaan di Alam
Melayu

ii

1.3 Kerajaan di Alam Melayu yang 7.2 Warisan Kesultanan Melayu Melaka

Masyhur 106 di Pahang, Perak, Terengganu dan

1.4 Kerajaan di Alam Melayu dan Kerajaan Selangor 171

Luar yang Sezaman 108 Praktis PT3 7 176

Praktis PT3 1 113 Bab8

Bab2 Sistem Pemerintahan dan Kerajaan Kedah, Kelantan, 178
Kegiatan Ekonomi Masyarakat 115 Negeri Sembilan dan Perlis
Kerajaan Alam Melayu
8.1 Pengasasan Kerajaan Kedah, Kelantan,

2.1 Sistem Pemerintahan 116 Negeri Sembilan dan

2.2 Kegiatan Ekonomi 117 Perlis 179
Praktis PT3 2 123
8.2 Hubungan Kerajaan Kedah, Kelantan,

Negeri Sembilan dan Perlis dengan

Bab3 Sosiobudaya Masyarakat Negeri-negeri Melayu yang Lain 182
Alam Melayu
125 Praktis PT3 8 185

3.1 Bahasa dan Tulisan 126 Bab9 Warisan Kerajaan Kedah,
3.2 Persuratan 127
3.3 Seni Bina 129 Kelantan, Negeri Sembilan 187
3.4 Struktur Sosial 130 dan Perlis
Praktis PT3 3 132
9.1 Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan dan

Perlis 188

Agama, Kepercayaan dan 9.2 Keunikan Adat dan Pemerintahan

Bab4 Keunikan Warisan Masyarakat 134 Negeri Sembilan 192
Kerajaan Alam Melayu
Praktis PT3 9 195

4.1 Agama dan Kepercayaan 135 Ba1b0 Sarawak dan Sabah 197

4.2 Keunikan Warisan Masyarakat Kerajaan

Alam Melayu 137
Praktis PT3 4 142 10.1 Sarawak dan Sabah dalam Alam

Melayu 198
Bab5 Kesultanan Melayu Melaka 144
10.2 Kemunculan Pemerintahan 199
Tempatan

5.1 Pengasasan Kesultanan Melayu 10.3 Kegiatan Ekonomi Masyarakat

Melaka 145 Sarawak dan Sabah 200

5.2 Kegemilangan Kesultanan Melayu 10.4 Keunikan Masyarakat Bumiputera

Melaka 145 Sarawak dan Sabah 201

5.3 Pengakhiran Kesultanan Melayu Praktis PT3 10 207

Melaka yang Berpusat di Melaka 154

Praktis PT3 5 156 Tingkatan 3

Bab6 Kesultanan Johor Riau 158 Bab1 Kedatangan Kuasa Barat 209

6.1 Pengasasan Kesultanan Johor Riau 159 1.1 Kestabilan dan Kemakmuran Negara

6.2 Kegemilangan Kesultanan Johor Kita 210

Riau 162 1.2 Faktor Kedatangan Kuasa Barat ke

Praktis PT3 6 166 Negara Kita 215

Bab7 Kesultanan Melayu Pahang, 168 1.3 Persaingan Kuasa Barat untuk
Perak, Terengganu dan
Selangor Mendapatkan Tanah Jajahan 218

1.4 Perbezaan Strategi Kuasa Barat untuk

7.1 Pengasasan Kerajaan Pahang, Perak, Menguasai Negara Kita 220
Praktis PT3 1 224
Terengganu dan Selangor 169

iii

Bab2 Pentadbiran Negeri-negeri 226 Bab6 Kesan Pentadbiran Barat 293
Selat terhadap Ekonomi dan Sosial

2.1 Peluasan Kuasa British di Pulau Pinang, 6.1 Pengenalan Ekonomi Moden oleh

Singapura dan Melaka 227 kuasa Barat di Negara Kita 294

2.2 Perjanjian London 1824 dan Kesannya 6.2 Pentadbiran Barat berkaitan dengan

terhadap Alam Melayu 235 Ekonomi 300

2.3 Pembentukan Negeri-negeri 6.3 Kesan Ekonomi akibat Pentadbiran

Selat 237 Barat di Negara Kita 303

2.4 Pentadbiran Negeri-negeri Selat 239 6.4 Kesan Sosial akibat Perkembangan

Praktis PT3 2 241 Ekonomi di Negara Kita 306

Praktis PT3 6 312

Bab3 Pentadbiran Negeri-negeri 243 Bab7 Penentangan Masyarakat 314
Melayu Bersekutu Tempatan

3.1 Kekayaan Hasil Bumi di Perak, 7.1 Matlamat dan Bentuk Penentangan

Selangor, Negeri Sembilan dan Masyarakat Tempatan 315

Pahang 244 7.2 Sistem Pentadbiran Barat Memberikan

3.2 Peluasan Kuasa British di Perak, Kesan terhadap Kuasa Pemerintahan

Selangor, Negeri Sembilan dan dan Kehidupan Masyarakat Tempatan

Pahang 247 321

3.3 Pembentukan Negeri-negeri Melayu 7.3 Penentangan Masyarakat Tempatan

Bersekutu 255 terhadap Kuasa Barat 324

3.4 Pentadbiran Negeri-negeri Melayu 7.4 Kesan Penentangan Masyarakat

Bersekutu 257 Tempatan 327

Praktis PT3 3 259 Praktis PT3 7 329

Bab4 Pentadbiran Negeri-negeri 261 Bab8 Kebijaksanaan Raja dan
Melayu Tidak Bersekutu Pembesar Melayu Menangani 331
Cabaran Barat
4.1 Pemerintahan Kesultanan Melayu di

Perlis, Kedah, Kelantan, Terengganu 8.1 Reaksi Pemerintah Negeri-negeri

dan Johor 262 Melayu Menangani Cabaran

4.2 Peluasan Kuasa British di Perlis, Kedah, Barat 332

Kelantan dan Terengganu 266 8.2 Tindakan Raja Melayu Menangani

4.3 Peluasan Kuasa British di Johor 269 Cabaran Barat 335

4.4 Sistem Pentadbiran Negeri-negeri 8.3 Usaha Pembesar Melayu dalam

Melayu Tidak Bersekutu 270 Pemodenan Negeri 340

Praktis PT3 4 275 8.4 Keberkesanan Peranan Pemerintah

Bab5 Pentadbiran Barat di Sarawak Tempatan dalam Menangani Cabaran
dan Sabah
277 Barat 342

Praktis PT3 8 343

5.1 Latar belakang Pemerintahan Panduan Kajian Kes 345
Kertas Model PT3 351
Tempatan di Sarawak dan Sabah 278 Jawapan 358
Glosari 388
5.2 Peluasan Kuasa Dinasti Brooke di

Sarawak 280

5.3 Peluasan Kuasa Syarikat Borneo Utara

British di Sabah 285

5.4 Bentuk Pentadbiran Barat di Sarawak

dan Sabah 287

Praktis PT3 5 291

iv

BAB 1 Mengenali Sejarah
Tingkatan 1

Sumber primer
• Bersifat asli, belum

diolah, atau dicetak.

Sumber sekunder
• Telah diolah, dicetak,

dan disebar kepada
umum.

Kaedah arkeo

logi

Kepentingan dah lisan
mempelajari sejarah

• Menjadi iktibar
• Memupuk patriotisme
• Mengenal asal usul
• Mengukuhkan

perpaduan
• Membangunkan

negara dan bangsa

Kae

Tafsiran dalam sejarah Kaedah bertulis
• Tujuan penulisan
• Perbezaan ideologi
• Perbezaan pandangan
• Pemilihan sumber

pelbagai

BAB 2 Zaman Air Batu

Tingkatan 1

Suhu dunia terlalu sejuk
terutama di kutub dan
benua Eropah.

Sebahagian besar bumi Permukaan air laut membeku
dilitupi salji. dan paras air laut rendah.

Rumput dan tumbuhan
renek yang menjalar.

Binatang seperti mamot berbulu, Terdapat manusia yang tinggal di
badak, kuda, dan singa. kawasan tanah pamah yang sejuk.

4BAB Ciri-ciri Tamadun
Awal Dunia
1
Tingkatan 1
Pertanian dan
perdagangan 6

2 Organisasi
sosial
Sistem
pemerintahan 7

3 Agama dan
kepercayaan
Pembentukan
bandar 8

4 Tulisan dan
penyimpanan
Pengkhususan
pekerjaan rekod

5 9

Teknologi Kesenian dan
kesusasteraan

BAB 5 Tamadun Mesir Purba
Tingkatan 1

Lokasi
Tamadun Mesir Purba terletak di lembah Sungai Nil. Mesir
dianggap sebagai Hadiah Sungai Nil disebabkan:
• Sungai Nil membanjiri kawasan sekitarnya setiap tahun

dengan membawa lumpur hitam yang subur untuk
pertanian.
• Kawasan lembah terbesar di dunia ini menjadi kawasan
subur dan berkembang menjadi negara-kota.
• Sungai Nil menjadi sumber perhubungan dan alat
pengangkutan.
• Sungai Nil membekalkan sumber makanan seperti ikan.

Pemerintahan dan pentadbiran Sumbangan
• Firaun berkuasa mutlak. • Pembinaan piramid, terusan,
• Memerintah negara seperti kuasa
sfinks, dan sistem pengairan.
tuhan. • Pengenalan sistem kalendar
• Firaun berperanan menjaga
365 hari.
keamanan dan kemakmuran • Perkembangan pesat dalam
ekonomi.
bidang perubatan.
• Kemajuan matematik,

geografi, dan astronomi.
• Penghasilan kertas yang

dipanggil papirus dan
penciptaan dakwat hitam.
• Pengenalan tulisan hieroglif
untuk menulis teks agama,
peristiwa, dan dokumen
penting.

BAB 6 Seni Bina
Tamadun Islam

Tingkatan 1

Akueduk
• Berfungsi membekalkan air ke tempat mandi awam,
rumah kediaman di sekitar bandar dalam empayar
Rom, dan binaan utama seperti Colosseum.
• Akueduk dibina berdasarkan kajian mendalam
terhadap mutu sumber air yang ada, aliran air, dan
lokasi.
• Akueduk pertama dibina pada tahun 312 SM di
Aqua Appia sepanjang 16 kilometer.
• Marcus Visanius Agrippa merupakan jurutera yang
bertanggungjawab membina Aqua Virgo yang
dibina pada tahun 19 SM.
• Akueduk terkenal ialah Pont du Gard di Perancis
yang mempunyai tiga tingkat.

• Binaan kubah terbesar di dunia berfungsi sebagai tempat Pantheon
penyembahan dewa dewi masyarakat Rom.

• Dibina pada tahun 27 SM oleh Marcus Visanius Agrippa
namun musnah terbakar pada tahun 80 Masihi. Maharaja
Hadrian membina semula pada tahun 125 Masihi.

• Dipengaruhi seni bina Yunani, iaitu di bahagian hadapan
mempunyai tiang yang kukuh.

• Dinding dibina daripada batu-bata yang dilepa dengan
simen daripada campuran air, kapur, dan abu gunung
berapi yang dikenali sebagai Pozzolana.

• Puncaknya mempunyai ruang terbuka yang dikenali
sebagai Oculus berukuran 13 meter lebar bagi
membolehkan cahaya masuk menyinari ruang dalam
Pantheon.
Colosseum

• Berfungsi sebagai tempat mengadakan persembahan
dan pertandingan bersaiz besar seperti acara
gladiator.

• Binaan ini dimulakan oleh Raja Vespian pada tahun
72 Masihi dan siap pada tahun 80 Masihi semasa
pemerintahan anaknya, Titus.

• Tinggi mencapai 50 meter panjang, lebar 156 meter,
dan luas keseluruhan bangunan 2.5 hektar.

• Luas kawasan arena ialah 85 meter x 54 meter yang
mampu memuatkan kira-kira 50 000 orang.

• Terdapat 80 pintu masuk dan tempat duduk penonton
dibina bertingkat-tingkat.

BAB 8 Seni Bina
Tamadun Islam
Tingkatan 1

Menara Ciri-ciri seni bina Islam
Tempat muazzin melaungkan azan dan dibina • Binaan kukuh, selamat, dan tahan lama.
tinggi bertujuan untuk memanggil orang ramai • Berunsur luahan perasaan, aman, dan
melakukan sembahyang berjemaah di masjid atau
suara muazzin itu kedengaran sampai ke tempat damai.
yang jauh. • Mempunyai ruang cahaya untuk

Mimbar keselesaan beribadat.
Tempat di dalam masjid di mana imam berdiri • Terdapat ruangan yang memisahkan
untuk membaca khutbah. Mimbar yang tinggi
membolehkan imam melihat jemaah yang ramai. lelaki dan wanita.
Mimbar selalunya berbentuk seperti menara dan di • Reka bentuk ruang yang dibina
atasnya berkubah.
disesuaikan dengan iklim setempat.
Mihrab
Sebuah ceruk di dinding masjid yang menunjukkan
kiblat, iaitu arah Kaabah di mana orang Islam harus
menghadapnya sewaktu bersolat. Berfungsi sebagai
penanda arah kiblat.

•• • SudSpeNnMapebnemtnaneuieambiemkbsrrebifbnjiuimbnkMdiyinnniaaaenaugatmnealmahseIdarnipsatetnilasumararMekiuaimmkkm.bjaaauiaansnabnksgjidiejbdkmsaidreeaSimQegnpAtpenugauaWamjlldubaada.dnaapadma’iabemnmptain,dakbaogrdlaseeudaanarkmenigabkzlaiaasnbtmde.ie.naanMitntudakas,jnid

Bab2 Zaman Air Batu Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu Tingkatan 1

TEMA : SEJARAH KITA DAN DUNIA
Tajuk 2 : Zaman Air Batu

Tingkatan

1

KATA KUNCI

Glasier
Miosen
Pliosen
Pleistosen
Holosen
Benua
Lautan
Pentas Sunda

Zaman Air Batu merupakan zaman di mana permukaan bumi dilitupi salji. Cuba anda bayangkan
kehidupan pada zaman tersebut.
Bagaimanakah manusia dan haiwan mencari makanan? Bagaimanakah manusia bergerak dari
satu tempat ke tempat lain? Apakah masalah yang mungkin dihadapi oleh manusia pada zaman
tersebut?

12

Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu 

2.1 Dunia Kita INFO SEJARAH Tingkatan

1. Dunia merupakan tempat tinggal manusia • Geologi ialah bidang ilmu yang mengkaji 1
dan menjadi habitat kepada berjuta-juta pembentukan bumi.
hidupan yang lain.
• Paleontologi ialah bidang ilmu yang mengkaji
2. Bumi telah melalui pelbagai perubahan organisma yang hidup di bumi, sisa atau
yang memberi kesan terhadap: fosil yang terawet dalam sedimen binatang,
(a) Rupa bentuk fizikal tumbuhan, dan bentuk hidupan masa lampau.
(b) Iklim
(c) Cuaca Praktis Formatif 2.1
(d) Hidupan yang ada
(e) Kedalaman lautan 1. Apakah maksud dunia?
2. Berapakah usia bumi?
3. Kemajuan sains dan teknologi membantu
manusia mengetahui sejarah yang berlaku
kepada bumi sejak jutaan tahun dahulu.

4. Pengetahuan dalam bidang kimia, arkeologi, geologi, fizik, dan paleontologi membantu manusia
membuat penyelidikan tentang perubahan yang berlaku kepada bumi.

5. Usia bumi dianggarkan oleh ahli sains melebihi 4.6 bilion tahun dan telah mengalami perubahan
dari segi fizikal dan iklim semenjak bumi mula terbentuk.

6. Pembentukan fizikal bumi:

7. Iklim telah mempengaruhi perubahan bentuk fizikal bumi menjadi:

Daratan • Terdiri daripada gunung, banjaran, bukit, tanah pamah, lembah,
dan sungai.

• Terdapat tujuh buah benua di dunia.

Lautan • Merupakan kawasan air masin yang meliputi 71% bentuk muka
bumi.

• Terdapat lima lautan di dunia.

13

 Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu

Tingkatan Amerika Lautan
Utara Pasifik

Antartika Amerika Lautan
Selatan
1
Lautan
Lautan Artik Selatan

Benua

Oceania Eropah

Asia Afrika Lautan Lautan
Hindi Atlantik

Lautan Artik

Amerika Eropah Asia
Utara Afrika

Lautan Atlantik

Lautan Pasifik Amerika Lautan Hindi Lautan Pasifik
Selatan Selatan Utara

Lautan Selatan Oceania

Antartika

EksApketriivmitei n12.1 PAK-21

Tugasan: Lukis benua dan lautan di dunia pada manila kad. Warnakannya dengan menarik. Tandakan
kedudukan Malaysia. Jelaskan keistimewaan kedudukan Malaysia.

Objektif: •  Mengetahui benua dan lautan di dunia.
•  Menjelaskan kedudukan benua dan lautan di dunia.
•  Mensyukuri tinggal di negara yang aman dan makmur.

14

Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu 

2.2 Zaman Air Batu Tingkatan

1. Zaman Air Batu merupakan garis masa 1
geologi yang menunjukkan suhu bumi
menurun pada tahap membeku dalam Zaman Air Batu merupakan zaman ketika
jangka masa yang lama. air batu menutupi permukaan bumi.

2. Air batu tebal yang dikenali sebagai lapisan
ais menutupi Kutub Utara dan Kutub
Selatan. Lapisan ais ini menyebabkan
kawasan air batu menjadi luas di kawasan
kutub dan pergunungan.

3. Pada akhir Zaman Air Batu, bumi mengalami
proses pengglasieran (kecairan air batu).
Terdapat tiga tahap berlakunya glasier:

Tahap Pertama 900 – 600 juta tahun Praktis Formatif 2.2
Tahap Kedua 250 – 80 000 juta tahun
Tahap Ketiga 1. Apakah maksud Zaman Air Batu?
10 000 juta tahun 2. Bilakah berakhirnya Zaman Air Batu?

4. Zaman Air Batu berakhir apabila iklim dunia berubah kepada suhu panas.

Tahap Zaman Air Batu
1. Zaman Air Batu terbahagi kepada empat tahap utama.

Tahap / Tempoh Huraian
Zaman Miosen
23 juta – 5 juta tahun • Gunung-ganang yang wujud pada hari ini terbentuk secara fizikal.
Zaman Pliosen • Wujud mamalia, hidupan di laut, dan di air.
5.3 juta – 2.6 juta tahun • Suhu dunia panas dan kering.

Zaman Pleistosen • Berlaku penyejukan global Zaman Miosen yang lebih panas.
2.5 juta – 10 000 tahun • Penyejukan dan pengeringan alam sekitar global pada masa itu

Zaman Holosen menyumbang kepada penyebaran padang rumput dan savana.
10 000 tahun kini • Terbentuk jambatan darat Panama antara Amerika Utara dan

Amerika Selatan yang menggalakkan penghijrahan tumbuhan dan
haiwan ke habitat baharu.
• Terbentuk dataran tinggi seperti di Colorado, Amerika Syarikat
yang dikenali sebagai Grand Canyon.

• Berlaku glasier utama sebanyak 11 kali.
• Manusia mengetahui cara membuat api.
• Kebanyakan binatang yang ada ketika itu masih kekal hingga kini.
• Manusia telah sampai ke Australia melalui jalan darat dari Asia

Tenggara (Pentas Sunda) sekitar 50 000 tahun dahulu.

• Berlaku kemajuan dalam kehidupan manusia.
• Manusia mengetahui cara mendapatkan makanan melalui kegiatan

pertanian.
• Roda dan tulisan kunieform dicipta kira-kira 5 500 tahun dahulu.
• Tamadun manusia terus berkembang dalam pelbagai bidang

seperti pendidikan, pentadbiran, keagamaan, dan undang-undang.

15

 Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu

Tingkatan EksApketriivmitei n22.1 PAK-21 INFO SEJARAH

Tugasan: Cari video tentang Zaman Air Batu dari Teori Milankovitch menyatakan bahawa
laman sesawang. Bentuk satu kumpulan pusingan bumi mengelilingi matahari telah
menyebabkan berlaku pelbagai perkembangan
1 (4–5 orang) dan hasilkan lakonan yang pada Zaman Air Batu. Setiap kitaran bumi
menunjukkan kehidupan pada Zaman menghampiri matahari akan menyebabkan
Air Batu. Persembahkan di hadapan kelas. suhu bumi menjadi panas dan berlaku kecairan
air batu.
Objektif: • Mengetahui tentang Zaman Air Batu.
• Memahami ciri-ciri Zaman Air Batu. Praktis Formatif 2.3
• Mensyukuri kesenangan yang
dinikmati dalam kehidupan pada 1. Bilakah bermulanya hidupan di bumi?
masa kini. 2. Namakan hidupan yang hidup pada 500 juta

tahun dahulu.

2.3 Garis Masa Zaman Air Batu 2. Kepelbagaian spesies binatang berkait rapat
dengan perubahan iklim dan peringkat
1. Menurut ahli paleontologi, hidupan di bumi zaman yang dilaluinya.
bermula semenjak 545 juta tahun dahulu.
3. Kewujudan hidupan mengikut garisan
masa:

INFO SEJARAH Spesies Dinosaur

16

2.4 Ciri-ciri Zaman Air Batu Akhir Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu  Tingkatan

1. Bumi mengalami cuaca panas sejak 8 500 (f) Kehidupan manusia 1
tahun dahulu. • Terdapat manusia yang tinggal di
kawasan tanah pamah yang sejuk.
2. Kecairan air batu berlaku apabila suhu • Mereka memburu binatang dan
dunia meningkat. hidup secara nomad.

3. Kecairan air batu menyebabkan: 5. Suhu di benua utara dan selatan masih
(a) Paras air laut dunia meningkat. sejuk, namun Benua Asia mulai panas.
(b) Terbentuk tasik dan pulau. Keadaan tersebut menyebabkan manusia
(c) Memisahkan haiwan dan tumbuhan di berhijrah ke Benua Asia.
kawasan yang berbeza.
(d) Berakhirnya Zaman Air Batu Akhir. Praktis Formatif 2.4

4. Ciri-ciri Zaman Air Batu Akhir: 1. Bagaimanakah suhu pada Zaman Air Batu
(a) Aras laut Akhir?
• Permukaan air laut membeku.
• Paras air laut rendah. 2. Apakah jenis tumbuhan yang wujud pada
• Pulau-pulau bersambung dengan Zaman Air Batu Akhir?
tanah besar.
• Memudahkan manusia dan binatang Praktis Formatif 11 • Mencipta
bermigrasi.
(b) Ciri fizikal bumi Andaikan anda dipilih menyertai ekspedisi ke
• Permukaan air laut membeku. Benua Antartika. Apakah persediaan yang anda
• Menyebabkan sebahagian besar lakukan?
bumi dilitupi salji.
(c) Binatang 2.5 Perubahan Zaman Air Batu Akhir
• Binatang seperti mamot berbulu,
badak, kuda, dan singa tinggal di 1. Glasier telah mengubah bentuk fizikal bumi.
kawasan tanah pamah yang sejuk. Air batu yang cair dari tanah tinggi dan
gunung akan membawa batu dan tanah
(d) Tumbuhan semasa menuruni tanah tinggi. Lebihan air
• Tumbuhan utama ialah rumput dan yang dibawa akan melimpahi ke kawasan
tumbuhan renek yang menjalar. laut. Kesannya berlaku perubahan paras
air laut dengan kedalaman 100 meter.
(e) Suhu
• Suhu dunia terlalu sejuk. 2. Kecairan air batu membentuk tasik air
• Dunia dilitupi salji terutama di tawar seperti Tasik Dayang Bunting di
kawasan kutub dan benua Eropah. Malaysia dan Great Lakes di Kanada. Bentuk
saliran sungai turut berubah kepada bentuk
yang wujud pada hari ini.

3. Kepupusan binatang yang hidup pada
Zaman Pleistosen seperti

mamot, sloth, dan harimau
bertaring.

17

Tingkatan  Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu (c) Manusia di Asia Tenggara mempunyai
persamaan dari segi kepercayaan, asal
4. Manusia perlu menyesuaikan aktiviti harian usul keturunan, bahasa, dan budaya.
dengan perubahan iklim. Mereka berhijrah Contoh, bahasa Melayu digunakan
dari Benua Afrika ke Benua Asia dan Benua oleh penduduk di Malaysia, Indonesia,
Eropah. Penghijrahan ini disebabkan suhu selatan Thailand, dan selatan Filipina.
di Benua Asia dan Benua Eropah tidak lagi
6. Kecairan air batu pada akhir Zaman Holosen
1 terlalu sejuk. menyebabkan terbentuknya sungai dan
5. Iklim bumi berubah daripada terlalu tasik di Asia Tenggara.
sejuk kepada sederhana sejuk. Kegiatan (a) Sungai mengalirkan air ke dalam tasik
radiasi bumi yang berlaku daripada dan laut.
sinaran matahari menjadi penyebab utama (b) Contoh sungai terbesar ialah Sungai
peningkatan suhu bumi. Sunda Utara.
(c) Aliran sungai yang mengalir telah
Praktis Formatif 2.5 menenggelamkan kawasan tanah
rendah di sepanjang tepi pantai.
1. Namakan dua tasik air tawar yang terdapat di (d) Perkembangan ini telah membentuk
Malaysia. Selat Melaka, Teluk Siam, dan Laut
Jawa.
2. Apakah kesan radiasi bumi?
7. Perubahan pada akhir Zaman Holosen di
2.6 Kesan Perubahan Zaman Air Asia Tenggara telah memberi kesan kepada:
Batu di Asia Tenggara (a) Bentuk fizikal dan hidupan di Asia
Tenggara.
1. Kesan perkembangan Zaman Air Batu Akhir: (b) 13% mamalia dunia bersaiz besar dan
(a) Kenaikan paras air laut di Pentas Sunda. sederhana mendiami kawasan Asia
(b) Pergerakan manusia di sekitarnya. Tenggara.
(c) Kepupusan binatang bersaiz besar
2. Sejak 17 000 – 20 000 tahun dahulu, paras seperti pachycrocuta dan stegodon.
air laut naik antara 100 hingga 120 meter.

3. Ketika itu, Pentas Sunda merupakan daratan
yang mempunyai kawasan tanah rendah di
antara pulau-pulau yang wujud pada hari
ini.

4. Kepulauan Sumatera, Jawa, dan Borneo
terletak di atas Pentas Sunda. Kawasan yang
dihubungkan melalui daratan seluas 3.2
juta kilometer persegi menyatukan Burma
(Myanmar), Thailand, Laos, Kemboja,
Vietnam, Semananjung Tanah Melayu,
Borneo, dan Singapura.

5. Pada 10 000 tahun dahulu, Asia Tenggara
merupakan kawasan tanah luas terbentang
yang menghubungkan daratan dengan
kepulauan dikenali sebagai Pentas Sunda.
(a) Pentas Sunda menjadi tunjang
kebenuaan di Asia Tenggara.
(b) Negara-negara di Asia Tenggara
memiliki ciri-ciri fizikal dan hidupan
yang hampir sama.

18

8. Alam sekitar ialah alam di sekeliling kita Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu  Tingkatan
seperti:
9. Perkara yang akan berlaku sekiranya kita
tidak menjaga alam sekitar: 1
(a) Berlaku pencemaran sungai, laut, dan
udara.
(b) Ancaman kepupusan terhadap flora
dan fauna.

10. Cara menjaga alam sekitar:

Sungai Hutan Menanam
pokok

Mengurangkan Mengitar
penggunaan semula
barang
elektrik

Tumbuh-tumbuhan Cara menjaga
alam sekitar

Praktis Formatif 2.6 Mengadakan Mengurangkan
kempen penggunaan
1. Mengapakah berlaku pencairan air batu? beg plastik
2. Apakah kesan kepada Pentas Sunda selepas kesedaran

pencairan air batu? Mengetatkan
undang-undang

Praktis Formatif 21 • Mencipta

Mengapakah kita harus bersyukur dengan alam Isu-isu alam
ciptaan Tuhan? sekitar di
Malaysia

INFO

EksApketriivmitei n32.1 PAK-21

Baca petikan akhbar di bawah.

Sumber: Berita Harian (18 Dis. 2015) Sumber: Sinar Harian (7 Okt. 2010)

Tugasan: Berdasarkan petikan akhbar tersebut, hasilkan sebuah poster bertemakan “Cintai Alam Sekitar”.

Objektif: •  Mengetahui kepentingan alam sekitar kepada manusia.
•  Menjelaskan kepentingan memelihara dan memulihara alam sekitar.
•  Memupuk semangat menghargai dan mencintai alam sekitar.

19

Tingkatan  Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu

Peta Konsep

Zaman Air Batu

1

Dunia kita

Tahap Zaman Air Batu Ciri-ciri Zaman Air Kesan perubahan
Batu Akhir Zaman Air Batu Akhir

20

Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu  Tingkatan

2

BAHAGIAN A 1

Arahan: Pilih jawapan yang paling tepat. 5. Bilakah bermulanya perkembangan tamadun
manusia dalam bidang pendidikan dan
1. Maklumat berikut berkaitan dengan Zaman Air pentadbiran?
Batu.
A Zaman Pliosen C Zaman Holosen
Berjuta-juta tahun dahulu, bumi telah
mengalami beberapa perubahan. B Zaman Miosen D Zaman Pleistosen


Apakah kesan yang wujud daripada perubahan 6. Apakah tumbuhan utama pada Zaman Air Batu
tersebut? Akhir?

I Pemerintah A Kaktus C Paku pakis

II Perbandaran B Rumput D Pokok pain

III Hidupan yang ada 7. Antara berikut, yang manakah kesan perubahan
iklim kepada kehidupan manusia?
IV Rupa bentuk fizikal

A I dan II C II dan III I Terus menetap di kawasan Kutub

B I dan IV D III dan IV II Berpindah ke benua Afrika yang lebih panas

2. Gambar berikut menunjukkan binatang yang III Menyesuaikan aktiviti harian dengan
hidup pada Zaman Air Batu. perubahan iklim

IV Berhijrah dari benua Afrika ke benua Asia

dan benua Eropah

A I dan II C II dan III

B I dan IV D III dan IV

8. Antara berikut, yang manakah terletak di atas
Pentas Sunda?

I Laos III Arab Saudi
Apakah binatang tersebut?
II Singapura IV Amerika Syarikat
A Sloth
B Dipterus A I dan II C II dan III
C Stegosaurus
D Wolly mammoth B I dan IV D III dan IV

3. Antara berikut, yang manakah merupakan 9. Kecairan air batu pada akhir Zaman Holosen
benua? menyebabkan terbentuknya tasik air tawar
seperti
I Artik III Amerika Utara
A Tasik Kenyir
II Eropah IV Atlantik Selatan B Tasik Perdana
C Tasik Putrajaya
D Tasik Dayang Bunting

A I dan II C II dan III

B I dan IV D III dan IV 10. Apakah iktibar daripada perkembangan Zaman

Air Batu? Menilai

4. Apakah yang berlaku pada Zaman Pliosen? A Berbangga dengan sumber alam
A Pembentukan Grand Canyon
B Pengenalan cara membuat api B Bekerjasama memajukan ekonomi
C Penciptaan roda dan sistem tulisan
D Penghijrahan manusia ke benua Asia C Bersyukur dengan kemakmuran

D Berusaha mengekalkan kelestarian alam
sekitar

21

Tingkatan  Sejarah PT3 Bab 2 Zaman Air Batu

BAHAGIAN B

1. Gambar berikut menunjukkan Zaman Air Batu.

1

(a) Nyatakan empat tahap Zaman Air Batu. [4 markah]
(b) Senaraikan tiga ciri-ciri Zaman Air Batu [3 markah]
(c) Berikan cadangan anda untuk mengekalkan kelestarian alam sekitar? Menganalisis [3 markah]

BAHAGIAN C [3 markah]
[3 markah]
1. (a) Jelaskan ciri-ciri Zaman Air Batu:
(i) Zaman Miosen
(ii) Zaman Pliosen

(b) Berdasarkan gambar berikut, terangkan tentang perubahan Zaman Air Batu Akhir terhadap bentuk fizikal
bumi.

Glasier Tasik

[6 markah]

(c) Jelaskan kegiatan manusia yang boleh menyebabkan berlakunya peningkatan suhu bumi dan cadangkan

langkah untuk mengatasi masalah tersebut. Menganalisis [8 markah]

22

JAWAPAN

Tingkatan 1 sejarah yang berbeza juga boleh menimbulkan tafsiran yang
berbeza. Sejarawan Barat juga sering menggunakan propaganda
BAB dan menonjolkan kelebihan mereka sebagai kuasa besar yang
maju. Terdapat juga unsur bias dan berat sebelah dalam tafsiran
1 Mengenali Ilmu Sejarah sejarah untuk menjaga kepentingan bangsa masing-masing.
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)

Praktis Formatif 1.1 Praktis Formatif 1.6

1. Maksud Sejarah menurut Kamus Dewan ialah asal usul, 1. (i) Masyarakat akan mendapat fakta sejarah yang palsu.
keturunan, salasilah, dan peristiwa yang benar-benar (ii) Wujud salah faham dan buruk sangka antara kaum.
berlaku pada waktu yang lampau, kisah, riwayat, tawarikh, (iii) Masyarakat tidak mendapat iktibar dan pengajaran
kajian, atau pengetahuan mengenai peristiwa yang telah daripada peristiwa sejarah.
lalu.
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
2. Perkataan Yunani yang merujuk kepada sejarah ialah
Historia. 2. Sejawaran yang jujur dan bertanggungjawab akan memilih,
mentafsir, dan membandingkan fakta bagi mendapatkan
Praktis Formatif 1.2 kebenaran sesuatu maklumat. Sejarawan tidak akan
berat sebelah dan menyokong mana-mana pihak demi
1. Sejarah membicarakan perkara tentang masyarakat kepentingannya. Sejarawan akan mematuhi dan tidak
manusia, peradaban dunia dan perubahan-perubahan yang melanggar etika penulisan demi memastikan maklumat
berlaku pada sifat-sifat masyarakat itu. yang disampaikan tepat dan benar.

2. (i) Abdul Rahim Kajai (ii)  Buyong Adil Praktis Formatif 1.7

Praktis Formatif 1.3 1. Sejarah dianggap subjek yang membosankan kerana
menghafal tarikh dan peristiwa. Pengajaran Sejarah tidak
1. Kronologi bermaksud berurutan mengikut masa kejadian. menarik dan hanya di dalam kelas. Murid tidak dapat
2. Alaf bermaksud tempoh masa seribu tahun. Abad menghayati peristiwa sejarah.

bermaksud tempoh masa seratus tahun. 2. Cara meminati subjek Sejarah di sekolah ialah dengan
mengadakan perbincangan dalam kumpulan, membuat
Praktis Formatif 1.4 arkib, dan nota sejarah dalam bentuk peta minda, menghasilkan buku
skrap tentang peristiwa sejarah, dan membuat mini album
1. Sumber sejarah disimpan di muzium, tentang tokoh-tokoh sejarah.
perpustakaan.
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
2. (i) Muzium Negara Malaysia
(ii) Muzium Negeri Sabah Praktis Formatif31
(iii) Muzium Samudera, Melaka

(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)

Praktis Formatif 1 Cara mengelakkan diri daripada menjadi “buta sejarah” ialah
mengetahui peristiwa sejarah negara dengan membaca karya
Sejarawan memilih kaedah penyelidikan sejarah dengan cara sejarah, ensiklopedia, surat khabar, melayari laman sesawang,
menentukan tajuk dan skop kajian sejarah yang ingin dikaji. menonton dokumentari di televisyen, dan menonton filem
Contohnya jika dia ingin mengkaji tentang kehidupan manusia patriotik.
Zaman Prasejarah, dia boleh menggabungkan kaedah bertulis (Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
dan kaedah arkeologi. Sumber maklumat yang didapati daripada
kaedah bertulis dan kaedah arkeologi itu akan menguatkan lagi Praktis PT3 1
kajian yang dibuatnya.
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima) BAHAGIAN A

Praktis Formatif 1.5 1. A 2. B 3. B 4. D 5. C

1. Arkeologi bermaksud kaji purba mengenai asal-usul 6. A 7. B 8. A 9. B
sesuatu kebudayaan (terutamanya kebudayaan manusia
Zaman Prasejarah) dengan cara-cara penggalian dan BAHAGIAN B
penghuraian kesan-kesan tinggalan prasejarah. 1. (a) (i) Tahap pertama – Persediaan
(ii) Tahap kedua – Rakaman temu bual
2. Kaedah lisan (temu bual dengan guru atau kakitangan
sekolah) dan kaedah bertulis (majalah sekolah). (iii) Tahap ketiga – Memproses rakaman
(b) (i) Mempunyai pengalaman.
Praktis Formatif21 (ii) Terlibat dalam peristiwa tersebut.
(iii) Mempunyai maklumat tentang peristiwa tersebut.
Perbezaan tafsiran dalam sejarah sering wujud dalam kalangan (c) Kelemahan
sejarawan Barat dengan sejarawan tempatan disebabkan (i) Wujud unsur tokok tambah seperti mitos, dongeng
pandangan yang berlainan. Selain itu, penggunaan sumber
dan legenda.
(ii) Orang sumber mungkin memberi maklumat yang

berat sebelah atau kurang tepat.
Cara mengatasi
(iii) Fakta yang diterima haruslah dipilih, ditafsir

359

Tingkatan   Sejarah  PT3  Jawapan (c) Warisan sejarah negara merupakan khazanah penting
yang diwarisi sejak zaman-berzaman seperti A
(iv) Fakta hendaklah dibandingkan dengan sumber Famosa, Bangunan Sultan Abdul Samad dan Stadium
bertulis bagi memastikan kebenarannya. Merdeka. Warisan kebangsaan ini perlu dipelihara
kerana mempunyai seribu satu makna di sebaliknya.
2. (a) (i) Perbezaan tujuan penulisan. Warisan negara menjadi daya tarikan pelancong sama
(ii) Pemilihan sumber yang pelbagai. ada pelancong domestik mahupun antarabangsa.
(iii) Perbezaan ideologi dan pandangan. Pengekalan tinggalan penjajah menggamit
(b) (i) Menggalakkan penggunaan pelbagai sumber. hati pelancong untuk melihat sendiri tentang keunikan
(ii) Mendorong berfikiran terbuka dan kritis. seni bina masyarakat lama. Warisan negara juga dapat
memupuk semangat patriotik dalam jiwa generasi
1 (iii) Menilai peristiwa yang sama dari sudut yang pada kini dan akan datang. Usaha memelihara
berbeza. warisan negara ini dapat mengenang sejarah penting
(c) (i) Sejarawan hendaklah menjalankan kajian secara yang berlaku di negara kita seperti Stadium Merdeka
menyeluruh. yang menjadi saksi peristiwa kemerdekaan negara.
(ii) Sejarawan perlu jujur dan bertanggungjawab Sekiranya bangunan ini tidak dipelihara kemungkinan
semasa memilih, mentafsir, dan membandingkan besar generasi muda akan melupakan sejarah penting
fakta bagi mendapatkan kebenaran sesuatu negara.
peristiwa sejarah.
(iii) Sejarawan tidak harus berat sebelah BAB
dan menyokong mana-mana pihak yang
berkepentingan. 2 Zaman Air Batu
(iv) Sejarawan harus mematuhi etika penulisan demi
memastikan maklumat yang disampaikan kepada Praktis Formatif 2.1
masyarakat betul dan tepat.
1. Dunia bermaksud tempat tinggal manusia dan berjuta-juta
Bahagian C hidupan yang lain.
1. (a) (i) Sumber primer
Sumber ini bersifat asli, belum ditafsir, belum 2. Bumi dianggarkan melebihi 4.6 bilion tahun.

diolah, atau diterbitkan. Contohnya, fosil, artifak, Praktis Formatif 2.2
fail rasmi jabatan, surat peribadi, diari, manuskrip,
batu bersurat, dokumen rasmi dan keterangan 1. Zaman Air Batu ialah garis masa geologi yang menunjukkan
lisan. suhu bumi menurun pada tahap membeku dalam jangka
(ii) Sumber sekunder masa yang lama.
Bahan yang telah diolah dan diterbitkan. Bahan
tersebut tersebar kepada umum. Contohnya 2. Zaman Air Batu berakhir apabila berlaku perubahan iklim
risalah, akhbar, buku, majalah, jurnal dan suhu panas.
ensiklopedia.
(b) Kaedah arkeologi Praktis Formatif 2.3
Kaedah arkeologi digunakan untuk mengkaji rangka
manusia Perak Man. Merupakan kajian secara saintifik 1. Hidupan di bumi bermula sejak 545 juta tahun dahulu.
untuk mencari maklumat daripada bahan tinggalan 2. Trilobite, Eurypterids, dan Crinoid Stone-lily.
sejarah. Menggunakan kaedah gali cari atau ekskavasi
terhadap bahan tinggalan sejarah. Proses aktiviti gali Praktis Formatif 2.4
cari di tapak penemuan ialah membuat perancangan
grid, iaitu penandaan kawasan di tapak arkeologi 1. Suhu dunia terlalu sejuk. Salji menutupi kawasan kutub
dilakukan. Setiap petak grid akan diberikan nombor dan Benua Eropah.
rujukan. Menandakan kawasan berdasarkan pelan.
Melakukan ekskavasi, iaitu proses mengumpulkan 2. Tumbuhan yang wujud ialah rumput dan tumbuhan
data dengan mencatatkan semua penemuan. Kerja- renek yang menjalar.
kerja di makmal arkeologi melibatkan pemunggahan
dan pengisihan. Pengisihan dibuat mengikut jenis Praktis Formatif 1
artifak atau lapisan tanah di tapak artifak yang ditemui.
Melakukan pembersihan sebelum membuat kajian. Jika dipilih ke Benua Antartika, saya akan membuat persediaan
Membuat katalog bagi setiap artifak dengan nombor dari segi mental dan fizikal. Saya akan membawa bekalan ubat
pengenalan dan membuat analisis bagi mendapatkan untuk memastikan aspek kesihatan diri terjamin. Saya juga akan
maklumat tentang sesuatu artifak. memastikan peralatan kajian berada dalam keadaan baik dan
Kaedah arkeologi bawah air lengkap. Saya juga akan membuat kajian dan mendapatkan
Kaedah arkeologi bawah air digunakan untuk mengkaji maklumat daripada mereka yang pernah menjejakkan kaki di
kapal karam. Arkeologi bawah air ialah kajian saintifik Benua Antartika.
tentang sejarah peninggalan manusia yang terdampar (Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
di dasar laut, sungai atau tasik. Peralatan menyelam
digunakan untuk membantu ahli arkeologi bekerja Praktis Formatif 2.5
di dalam air. Paip udara digunakan untuk menyedut
mendapan yang menutupi hasil penemuan. Fotografi 1. (i) Tasik Bera (iii) Tasik Kenyir
dibuat untuk merekod butiran ekskavasi. Grid
ekskavasi untuk merekod lokasi penemuan dengan (ii) Tasik Dayang Bunting (iv) Tasik Chini
tepat. Kaedah arkeologi bawah air hampir sama
seperti di daratan. Perbezaanya ialah menggunakan (Mana-mana dua)
peralatan khusus yang biasanya dikendalikan oleh
pakar, teknologi dari luar negara serta melibatkan kos 2. Kesan radiasi bumi menyebabkan bumi mengalami
yang tinggi.
perubahan iklim daripada terlalu sejuk kepada

sederhana sejuk. Radiasi bumi yang berlaku daripada

sinaran matahari dan pemanasan pada bumi

menyebabkan peningkatan suhu bumi.

360

Sejarah  PT3  Jawapan 

Praktis Formatif 2.6 pokok, penguatkuasaan undang-undang alam sekitar Tingkatan
yang lebih ketat dan memupuk nilai cinta akan alam
1. Peningkatan suhu menyebabkan berlaku pencairan air sekitar kepada masyarakat.
batu.
BAB
2. Pentas Sunda ditenggelami air dan membentuk Kepulauan
Melayu. 3 Zaman Prasejarah

Praktis Formatif21 Praktis Formatif 3.1 1

Kita harus bersyukur dengan alam ciptaan Tuhan kerana 1. Zaman Prasejarah dikaji melalui kaeadah arkeologi
dapat hidup dengan aman, makmur, sihat, dan bebas daripada menggunakan kaedah gali cari atau ekskavasi.
bencana alam seperti gempa bumi.
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima) 2. Kita mengkaji Zaman Prasejarah untuk mengetahui ciri
kehidupan manusia masa lampau, mengetahui teknologi
Praktis PT3 2 yang digunakan pada Zaman Prasejarah, dan mencontohi
semangat berusaha manusia Zaman Prasejarah.
Bahagian A
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
1. D
6. B 2. D 3. C 4. A 5. C Praktis Formatif 3.2
7. D 8. A 9. D 10. D
1. Penemuan rangka manusia Perak Man membuktikan
Bahagian B Zaman Prasejarah di Lenggong, Perak.

1. (a) (i) Zaman Miosen (iii) Zaman Pleistosen 2. Lokasi Zaman Prasejarah di Thailand ialah Ban Chiang.

(ii) Zaman Pliosen (iv) Zaman Holosen

(b) (i) Suhu bumi menurun pada tahap membeku dalam Praktis Formatif 1

jangka masa yang lama. Manusia Zaman Prasejarah meneruskan kelangsungan hidup
dengan cara berpindah-randah untuk mencari makanan dan
(ii) Air batu tebal yang dikenali sebagai lapisan ais mencipta peralatan daripada batu, tanah liat, dan logam untuk
memudahkan kegiatan harian mereka.
menutupi Kutub Utara dan Kutub Selatan.
Praktis Formatif 3.3
(iii) Lapisan ais ini menyebabkan kawasan air batu
1. Manusia Zaman Logam hidup menetap di dalam
menjadi luas di kawasan kutub dan pergunungan. rumah, mencipta perlatan daripada besi dan gangsa,
menjalankan pelbagai kegiatan ekonomi seperti bercucuk
(c) (i) Mengamalkan kitar semula. tanam, menternak, dan menangkap ikan, berdagang,
dan mengamalkan pengkhususan pekerjaan. Mereka
(ii) Mengurangkan penggunaan beg plastik. mempunyai kepercayaan dan pegangan hidup tertentu
serta wujud sistem pentadbiran yang sistematik.
(iii) Menggunakan air dan elektrik dengan berhemah.
2. Kegiatan perdagangan dijalankan secara tukar barang
Bahagian C (sistem barter).
1. (a) (i) Zaman Miosen
Berlaku 23 juta hingga 5 juta tahun dahulu. Praktis Formatif21

Gunung-ganang terbentuk secara fizikal. Wujud Nilai yang boleh kita contohi daripada manusia Zaman Prasejarah
mamalia, hidupan di laut dan di air. Suhu dunia ialah gigih mengharungi kehidupan yang serba kekurangan,
panas dan kering. kreatif menghasilkan pelbagai peralatan, inovatif memanfaatkan
(ii) Zaman Pliosen sumber alam dan persekitaran, berusaha menyusun kehidupan
Berlaku 5.3 juta hingga 2.6 juta tahun dahulu. yang lebih baik dan selesa, serta tidak mudah berputus asa
Berlaku penyejukan global Zaman Miosen yang meneruskan kehidupan walaupun berada dalam kesusahan.
lebih panas. Penyejukan dan pengeringan alam
sekitar global pada masa itu menyumbang Praktis Formatif 3.4
kepada penyebaran padang rumput dan savana.
Terbentuk jambatan darat Panama antara Amerika 1. Tanaman yang ditanam pada Zaman Neolitik ialah padi,
Utara dan Amerika Selatan yang mendorong gandum, dan barli.
penghijrahan tumbuhan dan haiwan ke habitat
baharu. Terbentuk dataran tinggi seperti di 2. Mayat diurus dengan teliti dan sempurna serta
Colorado, Amerika Syarikat yang dikenali sebagai dikebumikan bersama-sama dengan pelbagai peralatan.
Grand Canyon.
(b) Glasier Praktis Formatif 3.5
Glasier telah mengubah bentuk fizikal bumi. Air batu
yang cair dari kawasan tanah tinggi dan gunung akan 1. Gua Niah, Gua Cha, dan Gunung Runtuh.
membawa batu dan tanah semasa menuruni tanah 2. Bukti tingggalan di Gua Niah ialah lukisan gua dan
tinggi. Lebihan air yang dibawa akan melimpahi ke
kawasan laut. Kesannya berlaku perubahan paras air tembikar.
laut dengan kedalaman 100 meter.
Tasik Praktis PT3 3
Kecairan air batu membentuk tasik air tawar seperti
Tasik Dayang Bunting di Malaysia dan Great Lakes di Bahagian A 2. B 3. A 4. B 5. A
Kanada. Bentuk saliran sungai turut berubah kepada 7. D 8. A 9. D 10. D
bentuk yang wujud pada hari ini. 1. C
(c) Kegiatan manusia yang boleh menyebabkan berlakunya 6. B
peningkatan suhu bumi ialah pembakaran terbuka,
penebangan pokok, pembakaran hutan, kegiatan
perindustrian, pembalakan haram dan pelepasan
karbon dioksida. Cadangan untuk mengatasi masalah
tersebut ialah penggunaan teknologi hijau, penanaman

361

Tingkatan   Sejarah  PT3  Jawapan Praktis Formatif 4.2

Bahagian B 1. Tamadun ialah keadaan kehidupan insan bermasyarakat
1. (a) (i) Hidup secara nomad dan dalam kelompok kecil. yang mencapai taraf kehalusan tatasusila dan kebudayaan
(ii) Menggunakan peralatan batu, kayu dan tulang yang luhur bagi seluruh masyarakatnya.

haiwan. 2. Sarjana Barat mementingkan lahiriah kerana masyarakat
(iii) Bergantung sepenuhnya pada sumber alam bertamadun diukur melalui pencapaian dalam ilmu, teknologi,
ekonomi, struktur politik, kemasyarakatan, dan petempatan
semula jadi di bandar. Menurut pandangan Barat, tamadun merupakan
(b) (i) Lukisan gua suatu sistem masyarakat yang memperkasakan sistem
politik, ekonomi, sosial, kesenian, dan kebudayaan seperti
1 (ii) Tembikar dan manik kesenian, penulisan, undang-undang, dan perbandaran.
(iii) Peralatan batu dan logam
(c) (i) Mewartakan lokasi Zaman Prasejarah. Praktis Formatif 4.3
(ii) Membina galeri dan muzium arkeologi.
(iii) Membuat dokumentari tentang lokasi Zaman 1. Organisasi sosial masyarakat tamadun awal berbentuk
Prasejarah. piramid.
(iv) Menjadikan lokasi Zaman Prasejarah sebagai
tempat pelancongan. 2. Pengkhususan pekerjaan telah mewujudkan lebih banyak
peluang pekerjaan baharu dan membentuk kelas sosial
Bahagian C berasaskan jenis pekerjaan.
1. (a) (i) Kepercayaan
Melakukan ritual bagi mewujudkan hubungan baik Praktis PT3 4

dengan kuasa alam dan amalan penyembahan. 1. D 2. C 3. A 4. D 5. B
Wujud kepercayaan kehidupan selepas mati dan 6. C 7. D 8. C 9. A 10. C
mayat diuruskan dengan teliti serta dikebumikan
dengan sempurna. Bahagian B
(ii) Organisasi sosial 1. (a) (i) Firaun
Hidup menetap dan sistem sosial lebih baik. (ii) Golongan agama
Terdapat ketua yang dipilih daripada kalangan (iii) Golongan bangsawan
mereka. Bermulanya pembahagian sosial, (b) (i) Buruh
iaitu wujud kelas atasan dan kelas bawahan. (ii) Pembantu rumah
Kemunculan organisasi sosial membentuk (iii) Tentera paksaan
kehidupan yang lebih baik. (c) (i) Peningkatan jumlah penduduk.
(b) Peralatan Zaman Batu (ii) Keperluan penduduk yang pelbagai.
Manusia Zaman Prasejarah menggunakan peralatan (iii) Kemampuan dan kemahiran penduduk yang
daripada batu, kayu dan tulang dalam kehidupan
mereka. Peralatan manusia Zaman Prasejarah dalam berbeza.
bentuk ringkas, sedia ada dan kasar pembuatannya. (iv) Iklim dan bentuk muka bumu yang mempengaruhi
Peralatan yang dicipta lebih mengutamakan fungsi.
Peralatan gangsa dan besi dicipta apabila manusia aktiviti harian.
mula mengetahui tentang campuran logam, acuan,
dan suhu pembakaran. Bahagian C
Peralatan masa kini 1. (a) (i) Pertanian dan perdagangan
Pedang, parang, cangkul, keris, kapak, dan tombak Kegiatan pertanian dalam tamadun awal telah
merupakan peralatan besi yang dicipta dan masih
digunakan hingga kini. Manusia moden pada hari meningkatkan kehidupan masyarakat. Pembinaan
ini menggunakan pelbagai peralatan moden dan saliran, pengenalan kincir air, penciptaan pelbagai
mempunyai pelbagai fungsi seperti mesin dan jentera. peralatan dan pembinaan teres di tanah tinggi
Seiring dengan perkembangan teknolgi masa kini, telah menggalakkan kegiatan pertanian. Lebihan
pelbagai peralatan dicipta untuk memudahkan tugas daripada hasil pertanian telah mewujudkan
dan kehidupan manusia. kegiatan perdagangan yang terbahagi kepada
(c) Inovasi membolehkan sesuatu pekerjaan menjadi perdagangan tempatan dan perdagangan jarak
lebih mudah. Inovasi menjimatkan masa. Tugas jauh.
menjadi lebih cekap dan produktif. Membolehkan kerja (ii) Agama dan kepercayaan
dilakukan di mana-mana dan pada bila-bila masa Masyarakat tamadun awal mempercayai banyak
sahaja. Menjamin kualiti kerja yang lebih baik. Inovasi tuhan. Mereka menyembah tuhan bulan, matahari,
mempelbagaikan jenis peralatan untuk memudahkan ibu dan sungai. Institusi agama diwujudkan
tugas dan memberikan keselesaan kepada kehidupan untuk menguruskan upacara keagamaan seperti
manusia. korban binatang atau memberi makanan kepada
kuasa roh. Tempat ibadat yang besar dibina bagi
BAB menghormati tuhan. Masyarakat Mesir Purba
mempercayai kehidupan selepas mati.
4 Mengenali Tamadun (b) Bandar Mohenjo-Daro
Ciri bandar Mohenjo-Daro ialah susun atur bangunan
Praktis Formatif 4.1 dan kediaman sistematik. Rumah mempunyai perigi,
tandas, dan bilik mandi. Pembinaan sistem perparitan
1. Kehidupan manusia berubah disebabkan sikap inovatif dan dan pembentungan. Terdapat kemudahan seperti
kreatif masyarakat utnuk meningkatkan diri. pasar, rumah ibadat dan kawasan kediaman. Kota
atau tembok dibina untuk mengelak serangan luar dan
2. Kemajuan kebendaan bermaksud pencapaian dalam menjadi kawasan sempadan.
penciptaan seni bina seperti bangunan dan empangan,
sistem ekonomi seperti percukaian dan kewangan, serta
hasil cipta seperti membuat ukiran, kertas, dan lukisan.

362

Sejarah  PT3  Jawapan 

Bandar Putrajaya (iv) Menjadikan suasana aman dan harmoni. Tingkatan
Bandar Putrajaya merupakan sebuah bandar raya
Bahagian C 1
pintar dan terancang yang dibina dalam taman. 1. (a) (i) Terletak di barat daya Asia. Mesopotamia
Bandar Putrajaya mempunyai ciri futuristik dan budaya
tempatan. Wetland Putrajaya telah dibina untuk bermaksud tanah di antara dua sungai, iaitu
menyingkirkan sedimen dan membersihkan aliran Sungai Tigris dan Sungai Euphrates yang mengalir
permukaan yang tercemar sebelum memasuki tasik. dari kawasan pergunungan Turki sehingga tanah
Putrajaya mengandungi pusat pentadbiran kerajaan, pamah di Iraq.
kawasan perumahan, kemudahan ruang komersial, (ii) Tamadun Indus terletak di Lembah Sungai Indus,
kemudahan rekreasi dan rumah ibadat. Kedua-dua di barat laut dan utara India. Kawasan ini dikelilingi
bandar tersersebut mempunyai persamaan fungsi, Banjaran Makran, pergunungan Baluchistan,
iaitu menjadi pusat kegiatan politik, ekonomi dan Punjab dan Rajasthan di bahagian timur, serta
kebudayaan serta tumpuan penduduk. Kathiawar dan Gujerat di bahagian tenggara.
(c) Cadangan untuk menjadikan bandar di negara kita (b) Sumbangan tamadun Mesir Purba dalam seni bina
sebagai tempat yang selesa, sihat dan selamat ialah ialah pembinaan sfink, piramid dan tempat ibadat.
dengan menanam pokok agar persekitaran hijau, Piramid dibina sebagai kawasan perkuburan raja
menjaga kebersihan, menjalin hubungan baik antara Mesir. Sumbangan tamadun Mesir Purba dalam
penduduk pelbagai kaum, kerjasama erat antara teknologi ialah pembinaan terusan dan pengairan,
agensi swasta dan kerajaan, dilengkapi kemudahan pengenalan sistem kalendar 365 hari, perkembangan
dan perkhidmatan awam yang moden dan lengkap, pesat dalam bidang perubatan, kemajuan matematik,
sistem perparitan yang terurus, kadar jenayah yang geometri dan astronomi, penghasilan kertas yang
rendah dan kawalan anggota keselamatan seperti dipanggil papirus dan penciptaan dakwat hitam dan
bomba dan polis. pengenalan tulisan hieroglif untuk menulis teks agama,
peristiwa dan dokumen penting.
BAB (c) Kebijaksanaan pemerintah mentadbir kerajaan.
Kepentingan keamanan dalam negeri. Sokongan padu
5 Tamadun Awal Dunia rakyat terhadap pemerintah. Mengamalkan nilai kreatif
dan inovatif. Memanfaatkan sumber alam dengan
Praktis Formatif 5.1 baik. Menjalin hubungan baik dengan kuasa luar.
Mengukukhan ketenteraan dan memajukan ekonomi.
1. Kesuburan tanah untuk kegiatan pertanian, sesuai untuk
petempatan, membekalkan sumber air dan makanan BAB Peningkatan Tamadun
(ikan), serta kemudahan pengangkutan dan perhubungan.
6 Yunani dan Rom
2. Kebijaksanaan pemerintah, kekayaan sumber alam,
keamanan dalam negeri, perpaduan rakyat, kerjasama Praktis Formatif 6.1
rakyat dengan pemerintah, dan hubungan baik dengan
kuasa luar. 1. Polis merupakan ibu kota dan menjadi pusat tumpuan

Praktis Formatif 5.2 penduduk.

1. Terdapat sistem paip dan pembentungan yang canggih, 2. (i) Putrajaya (ii) Nusajaya.
dikelilingi dinding yang tebal untuk mengelakkan banjir,
jalan raya yang lebar, dan benteng keselamatan di dalam Praktis Formatif 1
kota untuk melindungi keluarga diraja.
Sistem demokrasi memberi kuasa kepada rakyat untuk terlibat
2. Sumbangan tamadun awal menjadi inspirasi kepada dalam pemerintahan dan pentadbiran negara. Sistem demokrasi
perkembangan dan peningkatan kehidupan manusia. Iktibar tidak memberi pemerintah berkuasa secara mutlak dan
yang diperoleh daripada kegemilangan tamadun masa lalu menindas rakyat.
ialah pentingnya keamanan dan perpaduan, nilai kreatif (Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
dan inovatif, gigih berusaha meningkatkan kehidupan, dan
saling bekerjasama antara rakyat dan pemerintah. Praktis Formatif21

Praktis PT3 5 Badan pentadbiran di Malaysia yang mempunyai fungsi yang
sama dengan Dewan Perhimpunan di Athens ialah Dewan
Bahagian A 2. D 3. A 4. C 5. C Rakyat. Ahli Dewan Rakyat dikenali sebagai ahli Parlimen.
7. D 8. A 9. D 10. D Satu  pilihan raya diadakan setiap lima tahun untuk memilih
1. D wakil-wakil ke Dewan Rakyat. Tugas utama Dewan Rakyat ialah
6. C menggubal dan meluluskan undang-undang pada peringkat
Dewan Rakyat.
Bahagian B
1. (a) (i) Mohenjo-Daro Praktis Formatif 6.2
(ii) Harappa
(b) (i) Jalan raya dibina selebar 30 kaki. 1. Masyarakat Athens memilih sistem demokrasi kerana
(ii) Sistem paip dan pembentungan yang canggih. sistem tersebut melibatkan semua warganegara Athens
(iii) Dikelilingi dinding bata tebal sepanjang 4.8 dalam perbincangan dan perdebatan bagi menentukan
dasar dan peraturan yang berkaitan dengan Athens
kilometer. termasuk hal ehwal ekonomi, sosial, dan politk. Hal ini
(iv) Dinding memisahkan daerah perumahan antara dapat mengelakkan pembolotan kuasa pemerintah dan
menghindar perasaan tidak puas hati rakyat.
satu sama lain.
(c) (i) Memberikan keselesaan hidup.
(ii) Mengelakkan bencana alam.
(iii) Menyediakan pelbagai kemudahan.

363

  Sejarah  PT3  Jawapan

Tingkatan 2. Amalan demokrasi di Malaysia ialah kebebasan (b) Colosseum
asasi, pembentukan parti-parti politik, sistem pilihan Tempat mengadakan persembahan dan pertandingan
raya, pengasingan kuasa pemerintah kepada badan
perundangan, badan pelaksana, dan badan kehakiman. gladiator. Ketinggian mencapai 50 meter, lebar 156
meter dan luas 2.5 hektar. Luas kawasan arena ialah
Praktis Formatif 6.3 85 meter × 54 meter. Mampu memuatkan kira-kira 50
000 orang pada satu-satu masa. Mempunyai sistem
1. Tamadun Rom terletak di Lembah Latium berhampiran pengurusan penonton yang setanding dengan stadium
pada zaman moden. Terdapat 80 pintu masuk dan
1 Sungai Tiber. tempat duduk penonton dibina bertingkat-tingkat.
2. Lembah Latium merupakan kawasan pertanian, Akueduk
membekalkan sumber air utama, dan menjadi laluan utama Berfungsi membekalkan air ke rumah kediaman di
kapal belayar ke laut. sekitar bandar dalam empayar Rom. Air dari Akueduk
juga disalurkan ke tempat mandi awam dan binaan
Praktis Formatif 6.4 utama seperti Colosseum semasa diadakan acara
gladiator. Dibina berdasarkan kajian mendalam
1. Masyarakat tamadun awal mampu membina binaan yang terhadap mutu sumber air yang ada, aliran alir, dan
mengagumkan disebabkan: lokasinya. Akueduk pertama dibina pada tahun 312
(a) Kepakaran – Arkitek seperti Marco Vitruvius yang SM di Aqua Appia sepanjang 16 kilometer. Akueduk
mengarang buku On Architecture pada 46 S.M.. terkenal ialah Pont du Gard di Perancis yang
(b) Pendidikan – Melahirkan warganegara yang mahir mempunyai tiga tingkat.
dalam bidang seni bina. (c) Pengajaran yang boleh diambil daripada pemerintah
(c) Dasar pemerintahan – Marcus Visanius Agrippa Rom ialah pemerintah Rom seorang yang bijaksana,
menggalakkan perkembangan seni bina. berwawasan dan mementingkan kesejahteraan rakyat.
(d) Kewangan – Kerajaan Rom memberi bantaun Pemerintah Rom turut meningkatkan taraf hidup
kewangan agar projek seni bina berjalan lancar. rakyat, menjamin kestabilan politik dan memakmurkan
(e) Teknologi – Gabungan teknologi Yunani-Rom seperti negara. Pemerintah Rom mementingkan ilmu
penggunaan simen, penekanan aspek ketahanan, dan pengetahuan dan melahirkan rakyat Rom yang mahir
nilai estetika. dalam pelbagai bidang.
(f) Sumber alam dan buruh – Golongan hamba menjadi
tenaga buruh. BAB Peningkatan Tamadun India dan

2. Menawarkan lebih banyak kursus seni bina di institusi 7 China
pengajian tinggi / Menjalinkan kerjasama dengan pakar
luar negara / Membina bangunan bercirikan pengaruh Praktis Formatif 1
tempatan / Mengadakan pertandingan / Menawarkan
pinjaman kepada syarikat pembinaan tempatan.

(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)

Praktis PT3 6 Menghormati kedaulatan negara lain, melanggar hak asasi
manusia, mematuhi piagam PBB, mengelakkan kematian,
Bahagian A 2. A 3. A 4. A 5. D mengelakkan kemusnahan alam, dan mengekalkan keamanan
7. A 8. B 9. A 10. C sejagat.
1. A
6. A Praktis Formatif 7.1

Bahagian B 1. Menyatukan kerajaan-kerajaan kecil, membentuk empayar,
1. (a) (i) Melantik Ahli Majlis. meluaskan kawasan takluk, mendapatkan bahan mentah,
(ii) Menggubal undang-undang. menguasai perdagangan, dan menyebarkan budaya.
(iii) Menerima duta dari negara asing.
(iv) Membuat deklarasi peperangan. 2. Mencetuskan peperangan, membawa kematian,
(v) Menjalin perjanjian dengan negara lain. mendatangkan kecederaan, memusnahkan harta benda,
(vi) Membincangkan hal kewangan dan percukaian. menjejaskan keamanan, dan menghapuskan budaya
(Mana-mana tiga) tempatan.
(b) (i) Anggotanya terdiri daripada semua warganegara
Praktis Formatif21
lelaki Athens.
(ii) Memegang jawatan selama enam bulan hingga Pemerintah tidak melantik terus pegawai kerajaan disebabkan
ingin memilih calon yang benar-benar layak, mengelak pilih
setahun. kasih, dan mengamalkan ketelusan serta adil kepada semua
(iii) Bersidang sekurang-kurangnya tiga kali sebulan. rakyat.
(c) (i) Menolak amalan rasuah.
(ii) Mengundi dalam pilihan raya. Praktis Formatif 7.2
(iii) Memilih pemerintah yang berwibawa.
(iv) Tidak terlibat dalam demontrasi dan rusuhan. 1. Menguji kefahaman, menilai kebolehan, membandingkan
tingkat pencapaian seseorang, dan memperbaiki
Bahagian C kelemahan.

1. (a) (i) Juri menjadi pemutus kepada sesuatu kes. 2. Mengurangkan persaingan antara murid, murid akan malas
belajar, murid tidak mempunyai motivasi untuk mencapai
Pesalah akan merayu terus kepada warganegara. kejayaan, dan guru tidak dapat menilai kejayaan proses
pengajaran-pembelajaran.
Kuasa pengadilan terletak pada warganegara
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
Athens.

(ii) Merupakan kakitangan kerajaan. Melaksanakan

dasar-dasar yang diputuskan oleh Majlis.

Mengurus hal pendidikan, percukaian dan

sebagainya.

364

Sejarah  PT3  Jawapan 

Praktis PT3 7 Praktis Formatif 8.1

Bahagian A 2. D 3. D 4. A 5. A 1. Yahudi, Hunafa’, Majusi, Wathani, Nasrani, dan animisme.
7. B 8. B 9. C 10. A 2. Wanita menjadi pemuas nafsu lelaki. Seorang lelaki boleh
1. B
6. D mengahwini beberapa wanita. Malah, anak perempuan
ditanam hidup-hidup kerana dibimbangi akan menjatuhkan
Bahagian B maruah keluarga.
1. (a) (i) 9,000 tentera bergajah
(ii) 30,000 kavalri Praktis Formatif 8.2
(iii) 600,000 infantri
1. Pelantikan khalifah penting kepada umat Islam kerana
(b) Jumlah nyawa yang terkorban begitu besar. khalifah menjadi pengganti yang melaksanakan
Seramai 150,000 orang telah kehilangan harta tanggungjawab pemerintahan dan pentadbiran kerajaan
benda dan 100,000 orang telah terbunuh. Keadaan selepas kewafatan Nabi Muhammad SAW.
tersebut memberi kesedaran kepada Asoka. Dasar
pemerintahannya berubah menjadi lebih toleran dan 2. Kebijaksanaan pemimpin, kestabilan politik dan
bertanggungjawab. kemakmuran ekonomi negara.

(c) (i) Meningkatkan kemahiran ketenteraan. Praktis Formatif 8.3
(ii) Menggunakan teknologi pensenjataan canggih.
(iii) Menjalin kerjasama ketenteraan dengan negara 1. Sifat terpuji Nabi Muhammad SAW ialah siddiq (berkata
benar), amanah (dipercayai), tabliq (menyampaikan), dan
jiran. fatanah (bijaksana).
(iv) Mengadakan latihan ketenteraan dengan negara
2. Bijaksana dalam membuat keputusan, sabar dan tidak
maju. berputus asa, berfikiran strategik, berhemah dalam
tindakan, berwawasan jauh, mengamalkan kepemimpinan
Bahagian C cemerlang, mementingkan musyawarah, bertoleransi,
1. (a) Matlamat sistem pendidikan tamadun China ialah bersifat pemaaf, dan menekankan kemurnian akhlak.

untuk memilih pegawai kerajaan, memupuk nilai moral Praktis Formatif 8.4 Tingkatan
dan etika dan lulus peperiksaan perkhidmatan awam.
Sistem pendidikan bertujuan mengekalkan ajaran 1. Baitulmal berfungsi seperti perbendaharaan negara yang 2
Konfusianisme. Selain itu, membezakan golongan mengurus kewangan untuk pembangunan negara.
elit dengan golongan rakyat. Malahan, membolehkan
negara ditadbir dengan cekap dan berkesan. 2. Meningkatkan mutu dan produktiviti, mewujudkan tenaga
(b) Ciri-ciri sistem peperiksaan perkhidmatan awam ialah manusia yang pakar dan mahir, melahirkan masyarakat
peperiksaan yang kompetitif dan mencabar. Melarang minda kelas pertama, memperkukuh ekonomi, dan menjadi
sebarang bentuk perubahan demi mengekalkan asas kemajuan bidang lain.
keaslian tradisi China. Mengekalkan tradisi dan budaya (Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
China khususnya ajaran Konfusianisme. Hanya lelaki
dibenarkan menduduki peperiksaan tanpa mengira Praktis Formatif21
status sosial dan latar belakang. Dijalankan dengan
ketat, calon akan dikurung sebelum peperiksaan Iktibar daripda tokoh ilmuan Islam ialah mencintai ilmu
berlangsung dan mereka yang meniru akan dikenakan pengetahuan, rajin berusaha, bijaksana, melakukan penyelidikan,
hukuman. Mereka yang lulus dengan cemerlang akan serta berusaha meningkatkan kemajuan diri, agama, dan negara.
diserapkan dalam sistem perkhidmatan kerajaan. (Mana-mana jawapan yang sesuai diterima)
Kepentingan sistem peperiksaan perkhidmatan awam
ialah menaikkan nama keluarga, kaum dan kampung. Praktis Formatif 8.5
Membolehkan seseorang menerima penghormatan.
Meningkatkan taraf hidup yang lebih baik. Melahirkan 1. Mempunyai ruang solat utama yang ditutupi kubah setengah
pelajar dan sarjana yang bertanggungjawab menjadi lingkaran dan mempunyai banyak menara di sisi masjid.
pentadbir dalam kerajaan.
(c) Kepentingan sistem peperiksaan ialah mengukur 2. Tempat imam membaca khutbah atau memberi ceramah.
keberkesanan pengajaran-pembelajaran, menilai Kedudukannya tinggi untuk membolehkan imam mengadap
pencapaian murid, menggalakkan persaingan antara jemaah.
murid, mengilap bakat semula jadi, menjadi dorongan
untuk mencapai kejayaan, memperbaiki kelemahan, Praktis PT3 8
meningkatkan taraf pendidikan dan mendapatkan
kenaikan pangkat. Bahagian A

BAB 1. A 2. C 3. B 4. C 5. B
6. B 7. A 8. A 9. A 10. C
8 Tamadun Islam dan Sumbangannya
Bahagian B
Praktis Formatif 1
1. (a) (i) Hidup secara nomad
Menguatkan keimanan, mengamalkan ajaran agama,
menerapkan nilai-nilai murni dalam kehidupan, mendengar (ii) Memelihara binatang ternakan
nasihat ibu bapa dan guru, dan mengukuhkan jati diri.
(Mana-mana jawapan yang sesuai diterima) (iii) Mengamalkan sistem tukar barang

(b) (i) Wathani (iv) Animisme

(ii) Majusi (v) Hunafa’

(iii) Nasrani (vi) Yahudi

(Mana-mana empat)

(c) (i) Mematuhi suruhan agama.

(ii) Mengelak daripada terlibat dengan gejala sosial.

365

  Sejarah  PT3  Jawapan

(iii) Mengamalkan nilai-nilai murni dalam kehidupan. Bahagian B
(iv) Meningkatkan ilmu pengetahuan dan kemahiran.
1. (a) (i) Profesor Emeritus Dato’ Dr. Nik Hassan Shuhaimi
Bahagian C
1. (a) (i) Syura ialah mesyuarat yang diadakan untuk Nik Abdul Rahman

mencapai keputusan mengikut suara ahli yang (ii) Abdul Hadi Haji Hassan
terbanyak (suara majoriti). Dibuat secara muafakat.
Diamalkan sejak zaman Nabi Muhammad SAW (iii) Profesor Emeritus Tan Sri Dato’ Pendeta (Dr.)
dan diteruskan oleh pemerintah Islam selepasnya.
(ii) Merupakan konsep masyarakat. Melalui konsep Ismail Hussein
ummah, masyarakat disatukan tanpa mengira
keturunan dan agama. Setiap anggota masyarakat (iv) Alfred Russel Wallace
bertanggungjawab untuk bekerjasama demi
memajukan negara. (v) Profesor Dr. Ding Choo Ming
(b) Masjid Moti
Binaan pintu gerbang besar. Berfungsi sebagai pintu (Mana-mana tiga)
masuk utama. Bumbung berbentuk bawang. Dibina
lengkung yang menirus. (b) (i) Malaysia (iv) Singapura
Masjid Sultan Ahmet
Pembinaan kubah sebagai struktur utama bumbung. (ii) Indonesia (v) selatan Thailand
Ruang solat utama ditutupi kubah setengah lingkaran
dan mempunyai banyak menara di sekeliling (iii) Brunei (vi) Filipina
masjid. Berfungsi menjamin keselamatan dengan
memperkukuh strukturnya yang lebar. (Mana-mana tiga)
(c) Iktibar yang boleh diambil daripada kegemilangan
tamadun Islam ialah kita hendaklah mencintai ilmu (c) (i) Bahasa dan tulisan
pengetahuan, mengamalkan akhlak mulia dan
mengamalkan syura serta bermuafakat. Selain itu, kita (ii) Persuratan
hendaklah mengukuhkan perpaduan, saling bantu-
membantu dan cinta akan tanah air. (iii) Struktur sosial

Tingkatan 2 (iv) Kesenian

BAB (v) Kepercayaan dan adat

(Mana-mana empat)

2. (a) (i) Funan (v) Majapahit

(ii) Champa (vi) Kedah Tua

(iii) Srivijaya (vii) Gangga Nagara

(iv) Angkor

(Mana-mana tiga)

(b) (i) Kesuburan tanah sesuai untuk pertanian

(ii) Mendapatkan bekalan air untuk minuman dan

keperluan harian

(iii) Kemudahan pengangkutan

(iv) Sistem perhubungan

(Mana-mana tiga)

Tingkatan (c) (i) Pemerintahan yang sistematik

(ii) Ekonomi yang maju

(iii) Perkembangan agama

(iv) Kemunculan pelabuhan

1 Kerajaan Alam Melayu Bahagian C
1. (a) (i) Kerajaan luar yang sezaman dengan kerajaan
2 Praktis Formatif 1.1
Alam Melayu pada abad pertama ialah Dinasti
1. R.O Winstedt •  Dunia Melayu Han, empayar Rom, empayar Parsi, dan empayar
2. • Kepulauan Melayu Kushan.
(ii) Kerajaan luar yang sezaman dengan kerajaan
Praktis Formatif 1.2 Alam Melayu pada abad ke-14 ialah Kesultanan
Delhi, empayar Mongol, dan kerajaan Turki
1. Lembah sungai merupakan kawasan yang subur dan Uthmaniyah.
sesuai dijalankan kegiatan pertanian (b) Agama Hindu disebarkan ke Alam Melayu melalui
peranan pedagang, tentera, dan Brahmin. Pemerintah
2. Kerajaan Kedah Tua empayar Maurya, iaitu Asoka menghantar sami
Buddha ke Alam Melayu untuk menyebarkan agama
Praktis Formatif 1 Buddha. Agama Islam tersebar ke Alam Melayu melalui
peranan pedagang, pemerintah, dan pendakwah.
• Kemahiran membina kapal (c) Penyebaran agama Hindu, Buddha, dan Islam
• Pentadbir yang cemerlang mempengaruhi aspek kehidupan masyarakat seperti
• Sistem pelabuhan yang moden dan berteknologi perundangan, pentadbiran, ekonomi, dan sosiobudaya.
Penyebaran agama tersebut menunjukkan sikap
Praktis Formatif 1.3 keterbukaan masyarakat Alam Melayu menerima
perubahan dalam kehidupan mereka.
1. Fan Shih-Man
BAB Sistem Pemerintahan dan Kegiatan
2. Berjaya membebaskan Champa daripada pengaruh China
2 Ekonomi Masyarakat Kerajaan Alam
3. • Selat Melaka •  Selat Sunda Melayu

Praktis Formatif 1.4 Praktis Formatif 2.1

1. Amalan sikap keterbukaan para pemerintah

2. Sikap keterbukaan penduduk Alam Melayu

3. • Majapahit • Angkor

Praktis PT3 1 1. Raja-raja Majapahit menggunakan gelaran Maharaja, Sri
Maharaja dan Sri Bathara
Bahagian A 2. B 3. A 4. A 5. D
7. C 8. B 9. A 10. D 2. Corak sistem pemerintahan kerajaan Alam Melayu ialah
1. B sistem beraja
6. A

366

Sejarah  PT3  Jawapan 

Praktis Formatif 1 (b) Pedagang dari China membawa pelbagai barangan
seperti sutera, tembikar, pinggan, mangkuk, payung,
Kebaikan sistem pemerintahan beraja adalah dapat gula dan gendang untuk mendapatkan barangan yang
mewujudkan kestabilan di Alam Melayu. mempunyai nilai perubatan dari pedagang tempatan.
Pedagang India pula membawa kapas, tembikar dan
Praktis Formatif 2.2 pelbagai jenis batu berharga seperti akik dan karnelian
untuk dijual kepada penduduk tempatan. Mereka
1. • Pertanian mendapatkan kain sutera dari China dan pelbagai jenis
• Perdagangan barangan dari Alam Melayu seperti rempah, gaharu
• Mengutip hasil hutan dan laut dan kapur barus. Pedagang Arab dan Parsi membawa
• Perlombongan dan pembuatan pelbagai jenis tembikar, minyak wangi, barangan kaca
dan manik yang didagangkan dengan pedagang Alam
2. Kesan pembinaan sistem pengairan oleh pemerintah Melayu. Mereka membeli rempah dan kayu wangi
Majapahit ialah pengeluaran padi sawah dapat ditingkatkan. untuk dijual semula ke Tanah Arab dan Rom.

3. Di pelabuhan kerajaan Srivijaya, Tuhan Vatakvurah (c) Cadangan untuk memajukan pelabuhan di negara
berperanan sebagai penyelia kegiatan perdagangan dan kita ialah dengan menyediakan kemudahan yang
perkapalan mencukupi. Melantik pegawai yang berpengalaman
dan bertauliah. Mengamalkan sistem percukaian
Praktis PT3 2 yang berpatutan dan sistematik. Membina sistem
pergudangan yang baik. Menggalakkan kemasukan
Bahagian A 2. A 3. C 4. A 5. D pelabur asing. Mengadakan promosi di luar negara.
7. A 8. D 9. D 10. D
1. A
6. D

Bahagian B BAB
1. (a) (i) Kurung Bnam yang bermaksud raja gunung.
(ii) Rajadhiraja melambangkan raja Funan sebagai 3 Sosiobudaya Masyarakat Alam Melayu

raja segala raja. Praktis Formatif 3.1
(iii) Cakravatin yang bermaksud pemerintah alam
1. • Sungai Mas •  Cherok Tok Kun
sejagat.
(b) (i) Raja-raja Srivijaya mempunyai unsur kesaktian. 2. Jawa Kuno Tingkatan
(ii) Dianggap sebagai Bodhisattva, iaitu peranan raja
3. Pertembungan pelbagai budaya menyebabkan Bahasa
sebagai Buddha di bumi.
(iii) Raja Srivijaya digelar sebagai Raja di Gunung dan Melayu telah menerima pengaruh beberapa bahasa asing

Maharaja di Pulau. sehingga memperkaya lagi perbendaharaan kata bahasa
(iv) Raja dibantu oleh Yuvaraja, iaitu Putera Mahkota,
Melayu
Pratiyuraja sebagai Raja Muda dan Raja Kumara.
(v) Raja turut dibantu oleh golongan agama, tentera, 4. • Tulisan Palava •  Tulisan Khmer

pemungut cukai, hakim dan penjaga harta Praktis Formatif 1 2
kerajaan.
(Mana-mana tiga) Fungsi batu bersurat kepada masyarakat kerajaan Alam
(c) (i) Lambang kedaulatan negara. Melayu ialah menjadi medium (alat) untuk mencatatkan
(ii) Menjamin kestabilan politik negara. pelbagai maklumat, iaitu pemerintahan, keagamaan dan
(iii) Simbol perpaduan rakyat pelbagai kaum. undang-undang, membuktikan keintelektualan, meningkatkan
(iv) Menyeimbangkan kuasa antara pemimpin dengan kegiatan persuratan serta menunjukkan kemahiran memahat.
kerajaan.
2. (a) (i) Mengusahakan pembuatan garam. Praktis Formatif 3.2
(ii) Mengusahakan pembuatan gula.
(iii) Mengusahakan pembuatan minyak. 1. Tema utama tradisi lisan ini bertemakan asal-usul, binatang,
(iv) Mengusahakan pembungkusan daging kerbau. nasihat, seloka, teladan dan adat
(v) Membuat mi daripada beras.
(Mana-mana tiga) 2. Bukti kewujudan tersebut adalah berdasarkan kelahiran
(b) (i) Emas bentuk batu bersurat
(ii) Perak
(iii) Bijih besi 3. Karya saduran adalah sesebuah cerita yang isi utama
(c) (i) Kebijaksanaan pemerintah mengurus sumber cerita tersebut diambil daripada karya yang lain
alam.
(ii) Kegigihan dan kerajinan rakyat mencari rezeki. Praktis Formatif 3.3
(iii) Memiliki tanah yang subur.
(iv) Sikap berani meneroka. 1. • Seni bina candi
• Perkapalan
Bahagian C • Sistem pengairan
1. (a) Faktor kejayaan kegiatan perdagangan di Alam Melayu
2. Kerajaan Angkor membina kapal untuk kegunaan
ialah peranan pemerintah yang berwibawa. Memiliki perdagangan dan peperangan
pelabuhan yang strategik. Pemerintah berupaya
menyediakan pelbagai kemudahan pelabuhan. Sistem 3. Kerajaan Funan membina candi untuk dijadikan rumah
cukai yang sesuai dan berpatutan. Memiliki pegawai ibadat, pusat pendidikan dan tempat pertemuan masyarakat
yang amanah dan bertauliah. Mempunyai sistem
sukatan, ukuran dan timbangan yang baik. Praktis Formatif 3.4

1. • Kelas atasan •  Kelas bawahan

2. Tugas kelas atasan dalam struktur sosial masyarakat

kerajaan Alam Melayu adalah menjaga dan melindungi

rakyatnya

367

  Sejarah  PT3  Jawapan

3. Mereka yang berkhidmat dalam sektor sosioekonomi dan Seni bina sejarah menjadi sumber pelancongan. Harus

meningkatkan status pemiliknya dipelihara dan dipulihara untuk tatapan generasi masa

kini dan akan datang. Dapat memahami sejarah tanah

Praktis PT3 3 air. Dapat menjadi inspirasi untuk memajukan seni bina
negara. Sumber rujukan sejarah yang penting dan

Bahagian A dapat dijadikan sebagai iktibar untuk mempertahankan

1. D 2. C 3. B 4. A 5. D kedaulatan negara.

6. B 7. C 8. A 9. C 10. D BAB Agama, Kepercayaan dan Keunikan

Bahagian B 4 Warisan Masyarakat Kerajaan Alam
1. (a) (i) Funan Melayu
(ii) Champa
Praktis Formatif 4.1
(iii) Angkor

(iv) Kedah Tua 1. Peranan mubaligh, pemerintah dan perkembangan
(Mana-mana tiga) perdagangan antarabangsa
(b) (i) Bahasa Sanskrit
(ii) Bahasa Tamil 2. Membina corak kehidupan dan memperkaya kebudayaan
(iii) Bahasa Cina tempatan masyarakat kerajaan Alam Melayu

(iv) Bahasa Parsi dan Praktis Formatif 4.2
(v) Bahasa Arab
(Mana-mana tiga) 1. Semasa pengaruh Hindu dan Buddha, raja dianggap
(c) (i) Menjadi alat komunikasi utama. sebagai titisan dewa. Setelah kedatangan Islam pula,
(ii) Menyimpan rekod-rekod pemerintahan konsep khalifah diperkenalkan.

perundangan. 2. Diperkukuhkan dengan sistem pemerintahan yang dibantu
(iii) Menyebarkan ilmu pengetahuan. oleh para pembesar dan memperoleh ketaatan daripada
(iv) Mencatat hal keagamaan. rakyatnya.
(v) Menjadi sumber rujukan.
(vi) Sumber bertulis kepada ahli sejarah. 3. Untuk memelihara kedaulatan kerajaan, mendapatkan
(Mana-mana empat) perlindungan, meluaskan jaringan perdagangan dan
memperkukuhkan agama serta budaya.

Tingkatan 2. (a) (i) Seni bina candi Praktis PT3 4
(ii) Perkapalan

(iii) Sistem pengairan Bahagian A 2. C 3. C 4. D 5. D
(b) (i) Candi Bukit Choras 7. D 8. C 9. C 10. D
(ii) Candi Bukit Pendiat 1. D
(iii) Candi Bukit Meriam 6. D

(c) (i) Galakan pemerintah. Bahagian B
1. (a) (i) Hindu
2 (ii) Kegigihan rakyat. (ii) Buddha
(iii) Patuh kepada arahan raja. (iii) Islam
(iv) Lahirnya ramai artisan.

Bahagian C (b) (i) Champa
1. (a) (i) Seni bina masyarakat Srivijaya dibuktikan melalui (ii) Majapahit
(iii) Kedah Tua
pembinaan candi. Candi yang terkenal ialah (c) (i) Terbuka
Candi Muara Takus dan Candi Muara Jambi di (ii) Toleransi
Sumatera. Ibu kota Srivijaya, iaitu Palembang (iii) Mementingkan keamanan
menjadi pusat membina kapal. Rekod kerajaan (iv) Hormat-menghormati
China mencatatkan fungsi Palembang sebagai 2. (a) (i) Berasaskan keturunan.
pusat binaan kapal-kapal Melayu yang besar (ii) Pembesar mengesahkannya.
(kun-lun-po) yang boleh belayar hingga ke (iii) Keturunan diraja dianggap suci dan berdaulat.
pelabuhan Tongkin dan tenggara China. (iv) Raja boleh dipilih daripada golongan tentera
(ii) Masyarakat kerajaan Majapahit membina banyak
candi seperti Candi Tikus di Jawa Timur dan Candi seperti dalam kerajaan Funan dan Champa.
Cetho di Jawa Tengah. Masyarakat Majapahit juga (v) Wanita keturunan diraja boleh dilantik sebagai
membina pintu gerbang seperti Gapura Wringin
Lawang yang menjadi laluan raja dan Gapura pemerintah seperti dalam kerajaan Majapahit.
Bajang Ratu yang menjadi pintu masuk ke dalam (Mana-mana tiga)
bangunan suci di Jawa Timur. (b) (i) Memelihara kedaulatan kerajaan.
(b) Angkor Wat dibina oleh Raja Suryavarman II. Angkor (ii) Mendapatkan perlindungan.
Wat dibina pada abad ke-12. Angkor Wat merupakan (iii) Meluaskan jaringan perdagangan.
candi agama Hindu. Angkor Wat dibina dengan (iv) Memperkukuh agama dan budaya.
keluasan 208 hektar. Binaan menara utama di di tengah (c) (i) Pemerintah yang bijak biasakanya seorang yang
candi setinggi 65 meter. Terdapat ukiran kapal perang
kerajaan Angkor pada Angkor Wat. Inskripsi yang berwibawa.
terpahat pada didnding Angkor Wat menggambarkan (ii) Bijak melaksanakan pentadbiran dengan adil dan
aspek keagamaan dan pemerintahan.
(c) Seni bina sejarah harus dipulihara dan dipelihara berkesan.
sebagai bukti kukuh tentang peristiwa sejarah yang (iii) Memastikan undang-undang yang adil
benar-benar berlaku. Menjadi warisan sejarah negara.
dilaksanakan.
(iv) Menjamin kestabilan politik dan keaamanan dalam

negeri.
(v) Memajukan sistem ekonomi dan memakmurkan

kerajaan.

368

Sejarah  PT3  Jawapan 

(vi) Bijak mengukuhkan pertahanan demi menjamin • Kayu-kayan dan pelbagai jenis meriam serta peti-
kedaulatan. peti berisi serbuk peluru telah digunakan bagi
memperteguhkan pertahanan Melaka di kawasan pantai.
(Mana-mana empat)
Praktis PT3 5
Bahagian C
1. (a) (i) Agama Hindu menjadi agama masyarakat Champa Bahagian A 2. D 3. C 4. D
1. A
sejak abad keempat semasa pemerintahan
Bhadravarman. Beliau mendirikan candi Hindu Bahagian B Tingkatan
di Lembah Mi Son yang dikenali sebagai Siva- 1. (a) (i) Kepimpinan berwibawa.
Bhadresvara. Candi Hindu turut dibina di Po (ii) Sistem pentadbiran tersusun.
Nagar. (iii) Sistem perundangan yang mantap.
(ii) Penyebaran agama Islam pula dibuktikan melalui (b) (i) Memilih lokasi yang strategik.
penemuan batu bersurat bertarikh 1035 dan batu (ii) Memanfaatkan alam semula jadi.
nisan bertarikh 1039 di Panduranga. Islam mulai (iii) Menaik taraf perkampungan menjadi pelabuhan
tersebar luas dalam kerajaan Champa pada abad
ke-14 semasa pemerintahan Sultan Zainal Abidin. yang maju.
(b) Agama Hindu dan Buddha berkembang serentak. (c) (i) Mengukuhkan perpaduan.
Saling mempengaruhi dalam kalangan masyarakat (ii) Mengekalkan kestabilan politik.
kerajaan Majapahit. Hayam Wuruk telah menyatukan (iii) Memajukan sains dan teknologi.
aliran agama Hindu dan Buddha. Dipanggil Tripaksa (iv) Menguatkan sektor pertahanan.
pada abad ke-14. Candi tinggalan kerajaan Majapahit 2. (a) (i) Kedudukan yang strategik.
yang masyhur seperti Candi Jabong, Candi Sukuh (ii) Menjadi pusat pengumpulan dan pengedaran
dan Candi Brahu. Agama Islam tersebar sejak abad
ke-14. Wu Ping, pegawai kerajaan Ming beragama pelbagai barangan.
Islam dilantik sebagai wakil tetap di Majapahit. Gan (iii) Dikunjungi pedagang dari dalam dan luar Alam
Eng Chou merupakan pegawai beragama Islam yang
dilantik sebagai ketua kaum Cina di Tuban, iaitu kota Melayu.
pelabuhan Majapahit. (iv) Menjadi pusat perkapalan.
(c) Kesan jika masyarakat tidak berpegang kepada ajaran (Mana-mana tiga)
agama yang dianutinya ialah lahir masyarakat tidak (b) (i) Benang emas
bermoral. Kadar jenayah berleluasa. Berlaku gejala (ii) Kain pelikat
sosial. Masyarakat berpecah-belah. Kestabilan politik (iii) Batu delima
dan ekonomi terjejas. Negara mundur. Mudah dijajah (iv) Tembikar
oleh kuasa asing. (v) Wangian
(vi) Bahan makanan
BAB (Mana-mana tiga) 2
(c) (i) Menambahkan sumber pendapatan negara.
5 Kesultanan Melayu Melaka (ii) Menyediakan peluang pekerjaan.
(iii) Menggalakkan pelancongan.
(iv) Meningkatkan taraf hidup rakyat.

Praktis Formatif 5.1 Bahagian C
1. (a) Urusan perdagangan dikendalikan oleh Syahbandar.
1. Sekitar tahun 1400
2. Parameswara Peranan Syahbandar ialah mengurus pasar dan
gudang. Syahbandar menjaga kebajikan dan
Praktis Formatif 1 keselamatan pedagang. Syahbandar memeriksa
alat timbang, sukat dan mata wang. Syahbandar
Undang-undang penting dalam kehidupan manusia untuk menjadi hakim di pelabuhan dan menguruskan cukai.
membendung tindakan negatif, menjadikan kehidupan manusia Syahbandar menguatkuasakan peraturan keluar
sistematik, tersusun, menjatuhkan hukuman kepada pesalah, masuk kapal.
menjadi iktibar dan pengajaran serta menjamin keharmonian (b) Perkembangan mata wang di pelabuhan Melaka.
hidup. Terdapat dua bentuk urusan jual beli, iaitu pertukaran
barangan dan menggunakan mata wang. Perdagangan
Praktis Formatif 5.2 tukar barang berlaku antara barangan dari China
dan Alam Melayu dengan barangan dari Barat dan
1. Saudagar yang menghantar dan menyebarkan barangan India. Penggunaan mata wang telah melancarkan
lagi urusan jual beli. Pada peringkat awal, digunakan
mereka untuk diperdagangkan. tukaran nilai seperti jongkong timah,serbuk emas dan
kulit siput (cowrie). Mata wang timah dikenali sebagai
2. Negeri Sembilan Calains. Kepingan timah ini terpahat nama Sultan
Melaka yang memerintah. Terdapat juga mata wang
3. • Pasai •  Demak emas dan perak. Mata wang dari Pasai, Hormuz dan
Cambay juga digunakan.
• Makasar • Majapahit (c) Iktibar yang boleh diambil daripada sejarah Kesultanan
Melayu Melaka ialah mementingkan perdagangan
Praktis Formatif 5.3 antarabangsa, menjalin hubungan baik dengan
kerajaan lain, mengukuhkan perpaduan kaum,
1. • Masalah kepemimpinan menguatkan pertahanan, menentang amalan rasuah
• Masalah perpaduan dan berhati-hati dengan muslihat kuasa asing.

2. • Menggunakan lancaran dan perahu berapi.
• Tembakan meriam bertalu-talu dari pantai.
• Melaka menggunakan tentera bergajah bagi menghadapi
serangan Portugis.

369

  Sejarah  PT3  Jawapan

BAB (ii) Perang Johor-Jambi
(iii) Konflik pembesar (antara Bendahara Tun Habib
6 Kesultanan Johor Riau
Abdul Majid dengan Laksamana Tun Abdul Jamil)
Praktis Formatif 6.1 (iv) Ancaman Raja Kechil (menuntut takhta)
(c) (i) Menjalinkan hubungan persahabatan dengan
1. Keistimewaan Kota Kara ialah terletak di lokasi berhampiran
sungai yang lebar dan dalam memudahkan kapal untuk negara luar.
keluar masuk serta menjadi benteng pertahanan daripada (ii) Menyatupadukan rakyat.
ancaman luar. (iii) Mengutamakan sistem pendidikan.
(iv) Mendukung prinsip Rukun Negara.
2. Kerana Raja Kechil mendakwa dirinya sebagai putera (v) Memantapkan ekonomi negara.
Sultan Mahmud Shah I (Sultan Mahmud Mangkat Dijulang) (Mana-mana tiga)
(1685-1699) dan mengisytiharkan dirinya sebagai Sultan
Johor Riau dengan menggunakan gelaran Sultan Abdul Bahagian C
Jalil Rahmat Shah. 1. (a) Pelabuhan terletak di Johor Lama / Batu Sawar

3. Antara cabaran yang dihadapi oleh Kesultanan Johor Riau / Panchor mudah dimudiki oleh kapal besar kerana
untuk mempertahankan kedaulatannya ialah peperangan di Sungai Johor lebar dan dalam. Lokasi pelabuhan
antara Johor-Acheh-Portugis, Perang Johor-Jambi, konflik Johor terletak di kawasan selatan Selat Melaka
pembesar dan ancaman Raja Kechil dari Siak. membolehkan Johor dapat mengawal lalu lintas kapal
dagang dari Timur dan Barat. Pelabuhan Riau menjadi
Praktis Formatif 1 tumpuan para pedagang luar untuk berurus niaga.
Lokasinya di persimpangan lalu lintas maritim Alam
Cabaran yang dihadapi oleh Kesultanan Johor Riau tidak Melayu.
menggugat kewibawaan pemerintah dan kedaulatan (b) Tanah jajahan dan naungan Johor membekalkan
Johor kerana para pemerintah pada ketika itu mempunyai lada hitam, bijih timah dan emas. Bijih timah dibawa
kecekalan dan kebijaksanaan dalam menghadapi cabara masuk dari Klang, Sungai Ujong dan Bernam serta
getir. Pulau Bangka, Sumatera. Lada hitam dibawa dari
Jambi dan emas dibawa dari Inderagiri. Barang
Praktis Formatif 6.2 tempatan lain adalah kelapa kering, kayu gaharu,
damar, kelembak,sagu, pinang, ikan masin, periuk
1. Antara keistimewaan yang menyebabkan Johor belanga, lilin dan garam. Barangan tersebut dibawa
muncul sebagai pusat perdagangan yang unggul dari Pahang, timur Sumatera, Kepulauan Riau, Sungai
ialah kedudukannya yang strategik, pelabuhannya Ujong, Klang, Naning dan Rembau. Pelabuhan Batu
menjadi tumpuan para pedagang, Johor sebagai pusat Sawar menjadi pusat perdagangan untuk barangan
pengumpulan dan pengedaran pelbagai barang dagangan yang dibawa dari China. Contohnya benang emas,
serta kesibukan pelabuhan Johor Riau. kain sutera putih, barang tembikar, seramik, kuali besi,
teh dan tembaga. Pedagang Jawa membawa beras.
2. Kerajaan Johor Riau menyediakan gudang bawah tanah Pedagang Gujerat pula membawa kain, wangian dan
bagi mengelakkan kebakaran pada barang dagangan, manik. Pedagang Siam mendagangkan beras untuk
pegawai yang terlatih disediakan untuk mengendalikan Johor.
urusan perdagangan dan menyediakan barangan seperti (c) Usaha-usaha yang dapat dilaksanakan bagi
lada hitam dan rempah ratus untuk pedagang. memperkasakan pelabuhan di negara kita ialah
menggalakkan kapal asing menggunakan kemudahan
3. • Tajul Salatin atau Mahkota Raja-Raja dihasilkan oleh di pelabuhan, memberi ganjaran kepada kapal asing
Bukhari al-Jauhari. yang menggunakan pelabuhan dan meningkatkan
mutu urus tadbir pelabuhan. Kerajaan perlu mengawal
• Tuhfat al-Nafis, Salasilah Melayu dan Bugis serta selia pengurusan dan pengendalian pelabuhan.
Gurindam Dua Belas dikarang oleh Raja Haji Ali Mengiklankan pelabuhan di persada antarabangsa,
sering mengadakan pameran perdagangan di negara
• Syair Ungku Puteri dikarang oleh Raja Ahmad luar dan melengkapkan kemudahan dan keperluan di
pelabuhan serta menyediakan prasarana yang lengkap
Praktis Formatif 21 di sekitar pelabuhan.

Kesultanan Johor Riau telah muncul sebagai kerajaan yang BAB
masyhur dan unggul di Alam Melayu kerana kesultanan ini Kesultanan Melayu Pahang, Perak,
telah mencapai kegemilangannya dalam aspek perdagangan
dan persuratan Melayu. 7 Terengganu dan Selangor

Praktis PT3 6

Bahagian A Praktis Formatif 1

1. C 2. B 3. A 4. D 5. B

Tingkatan 6. D 7. C 8. A Kepentingan wang kepada manusia adalah sebagai bayaran

Bahagian B untuk mendapatkan barang atau perkhidmatan. Wang menjadi
1. (a) (i) Kota Kara, Pekan Tua unit ukuran nilai, iaitu sesuatu barang atau perkhidmatan dinilai
(ii) Kota Sayong, Sayong Pinang dalam bentuk harga. Wang menjadi alat simpanan nilai yang
(iii) Kota Batu, Johor Lama menggalakkan orang ramai membuat tabungan dan pelaburan.
(b) (i) Persaingan Johor-Acheh-Portugis / Perang Segi Wang dapat meningkatkan taraf hidup manusia ke arah yang
lebih baik dan mewah.
3 Tiga

370

Praktis Formatif 7.1 Sejarah  PT3  Jawapan 

1. Tun Zainal Abidin mengasaskan Kesultanan Terengganu Bahagian C
dengan mengambil gelaran Sultan Zainal Abidin I. 1. (a) Ekonomi sara diri dijalankan untuk menampung

2. Sultan Abdul Jalil menganugerahkan Terengganu kepada keperluan harian dan lebihannya untuk dijual.
Tun Zainal Abidin Antara aktivitinya ialah pertanian, penternakan,
perlombongan, mengutip hasil hutan dan perikanan.
3. Raja Lumu telah mengadap Sultan Perak, Sultan Mahmud Perlombongan bijih timah adalah kegiatan ekonomi
Shah untuk mendapatkan pengiktirafan utama. Dijalankan di Selangor dan Perak. Masyarakat
di Selangor mengusahakan tanaman padi. Tanaman
Praktis Formatif 21 sampingan adalah buah-buahan dan sayur-sayuran.
Pada abad ke-17 dan ke-18, masyarakat di Perak
Keunikan adat istiadat yang diamalkan oleh Kesultanan mengusahakan hasil hutan. Antaranya ialah rotan,
Pahang, Perak, Terengganu dan Selangor adalah menjadi sumbu badak dan kayu-kanan. Pada abad ke-18,
lambang kedudukan yang istimewa golongan diraja dan institusi negeri Terengganu mengusahakan tanaman lada
Kesultanan Melayu. hitam dan perlombongan emas.
(b) Kesultanan Perak dan Selangor memiliki kelebihan
Praktis Formatif 7.2 kedudukan yang strategik di Selat Melaka. Pelabuhan
utama ialah Kuala Selangor dan Pangkalan Batu di
1. Bijih timah Selangor. Pelabuhan Kuala Sungai Perak. Menjadi
2. Perak merupakan antara pengusaha utama hasil hutan pusat perdagangan yang aktif pada abad ke-17 hingga
ke-19. Hasil dagangan utama ialah bijih timah. Kuala
seperti rotan, sumbu badak dan kayu-kayan Terengganu merupakan pelabuhan entrepot pada
3. Antara aktiviti ekonomi sara diri ialah pertanian, abad ke-18. Barang dagangan termasuk emas, bijih
timah, kain sutera, senjata, gula dan hasil hutan.
penternakan, perlombongan, memungut hasil hutan dan Pelabuhan-pelabuhan diuruskan oleh syahbandar
aktiviti perikanan dan pegawai pelabuhan yang lain. Sistem cukai yang
cekap diamalkan. Memastikan perdagangan berjalan
Praktis PT3 7 lancar.
(c) Cara kita memanfaatkan hasil alam dan hasil bumi ialah
Bahagian A 2. C 3. B 4. D mempelbagaikan hasil pengeluaran, menggalakkan
1. D kajian terhadap penggunaan hasil hutan / hasil bumi,
menggalakkan industri yang berasaskan hasil hutan /
Bahagian B hasil bumi, mengeksport hasil hutan / hasil bumi yangTingkatan
1. (a) (i) Sultan sebagai tonggak utama kerajaan. telah diproses, mengurang / menghapuskan cukai
(ii) Putera sultan mewarisi takhta. eksport untuk menggalakan perkembangan ekonomi
(iii) Pemerintahan kerajaan negeri dijalankan dan membuat promosi hasil hutan / hasil bumi di
persada dunia.
bersama-sama Majlis Mesyuarat Kerajaan.
(b) (i) Mengamalkan sistem pewarisan takhta. BAB
(ii) Waris ganti digelar Tengku Mahkota. Kerajaan Kedah, Kelantan, Negeri
(iii) Pelantikan sultan dibuat atas persetujuan Jumah
8 Sembilan dan Perlis
Pangkuan Diraja Negeri.
(c) (i) Menghargai warisan budaya. Praktis Formatif 1
(ii) Memelihara adat istiadat Melayu.
(iii) Mempertahankan raja Melayu sebagai lambang Kewujudan pelabuhan dan kekayaan hasil bumi dengan
kepelbagaian jenis barang dagangan menjadi tarikan pedagang
perpaduan. tempatan dari dalam dan luar Alam Melayu. Keperluan dan
(iv) Mewujudkan kestabilan negeri / negara. tarikan ini telah mendorong berlakunya perdagangan antara
2. (a) (i) Adat melibatkan upacara melenggang perut ketika kerajaan.

kandungan berusia tujuh bulan. Praktis Formatif 8.1
(ii) Bayi diperdengarkan azan sebaik sahaja
1. Ketua orang Melayu di Kedah.
dilahirkan. 2. Menjadi simbol pentadbiran Islam di Kelantan.
(iii) Dijalankan upacara bercukur apabila bayi berusia 3. Adat Perpatih mengutamakan jurai sebelah ibu,

tujuh hari. menekankan unsur demokrasi dan permuafakatan dan
(iv) Bayi diletak dalam buaian dan diperdenegarkan setiap hukuman adalah bertujuan untuk pemulihan.

alunan marhaban dalam upacara berendoi. Praktis Formatif 8.2
(Mana-mana tiga)
(b) (i) Istiadat meliputi tempoh berkabung. 1. • Keserumpunan
(ii) Dalam tempoh perkabungan, pihak istana
• Geografi
memberikan sedekah kepada rakyat. • Agama
(iii) Usungan disediakan untuk mengangkat jenazah
2. Untuk memperkukuh kedaulatan, mendapatkan
ke tempat perkaman dikenali sebagai Seraja pengiktirafan dan menjamin kemakmuran negeri.
Diraja.
(iv) Setelah jenazah dimakamkan, nobat tidak akan 3
dimainkan untuk tempoh tertentu.
(Mana-mana tiga)
(c) (i) Menunjukkan identiti bangsa.
(ii) Mengawal tingkah laku anggota masyarakat.
(iii) Memelihara warisan budaya.
(iv) Menunjukkan kekayaan warisan budaya.
(Mana-mana empat)

371

  Sejarah  PT3  Jawapan

Praktis PT3 8 BAB
Warisan Kerajaan Kedah, Kelantan,
Bahagian A
9 Negeri Sembilan dan Perlis

1. A 2. C 3. B 4. C 5. A

6. C 7. B 8. D Praktis Formatif 1

Bahagian B • Melahirkan tenaga mahir berteknologi terkini, usahawan kraf
1. (a) (i) Mengasaskan Alor Setar. dan menjadi pusat rujukan, penyelidikan serta pemuliharaan
(ii) Mengisytiharkan Alor Setar sebagai ibu negeri warisan negara.

Kedah. • Menjana sumber manusia melalui proses pengajaran,
(iii) Membina Balai Besar pada tahun 1735. penyelidikan dan pembangunan R&D, penerbitan dan runding
(b) (i) Kedudukan Kuala Sungai Merbok. cara bagi memelihara warisan kesenian negara.
(ii) Menghala ke Selat Melaka.

(iii) Gunung Jerai sebagai petunjuk kepada pedagang Praktis Formatif 9.1
luar.

(c) (i) Mengutamakan ekonomi dagangan. 1. • Menjadi ketua bagi negeri
(ii) Mempelbagaikan hasil pengeluaran. • Ketua agama Islam
(iii) Menggalakkan kemajuan perindustrian. • Lambang perpaduan rakyat
(iv) Memajukan infrastruktur.
(v) Memelihara keamanan dalam negara. 2. Muhammad Hassan bin Dato’ Kerani Muhammad Arshad
(Mana-mana tiga)
3. Untuk disesuaikan dengan amalan Islam

2. (a) (i) Pembinaan pelabuhan. Praktis Formatif 9.2
(ii) Menjalankan aktiviti perdagangan di pelabuhan.
(iii) Hasil perdagangan tempatan didagangkan. 1. Jurai sebelah ibu
(b) (i) Pangkalan Lembah Bujang 2. Dato’ Perpatih Nan Sebatang
(ii) Pangkalan Kuala Merbok 3. Bagi mewujudkan hubungan persaudaraan antara suku

(iii) Pangkalan Kuala Muda 4. Untuk melindungai kepentingan individu dan masyarakat

(c) (i) Memajukan infrastruktur.

(ii) Melengkapkan pelabuhan dengan pelbagai Praktis PT3 9
kemudahan.

(iii) Menghapus / mengurangkan cukai pelabuhan. Bahagian A 2. C 3. D 4. C 5. C
(iv) Mewujudkan daya saing 1. D

Bahagian C 6. C

Tingkatan 1. (a) Baginda telah mengasaskan pusat pemerintahan Bahagian B
kerajaan Kelantan di Kota Bharu pada tahun 1844. 1. (a) (i) Undang-Undang Tubuh Kerajaan Kedah
Baginda juga membina Istana Balai Besar sebagai
tempat pentadbiran kerajaan dan tempat baginda Darulaman
bersemayam. Menguatkuasakan undang-undang (ii) Undang-Undang Tubuh Kerajaan Perlis
syarak. Mewujudkan keamanan dan memajukan (iii) Undang-Undang Perlembagaan Tubuh Kerajaan
perdagangan kerajaan Kelantan.
Kelantan
(b) Negara Patani Besar meliputi gabungan wilayah (b) (i) Kedudukan dan peranan pemerintah / Sultan /
Terengganu, Patani, Singgora, Pangkalan Datu dan
Pathalung. Pengasasan kerajaan Kelantan adalah Raja.
hasil daripada penyatuan dua wilayahnya. Raja Bahar (ii) Syarat penggantian pemerintah.
mangkat pada tahun 1670 menyebabkan Kelantan (iii) Kuasa Majlis Mesyuarat Kerajaan Negeri dalam
berpecah kepada dua wilayah pemerintahan. Kelantan
Barat yang berpusat di Kota Kubang Labu manakala pentadbiran.
Kelantan Timur yang berpusat di Kota Pangkalan Datu. (iv) Tanggungjawab Sultan / Raja.
Pada tahun 1762, Long Yunus berjaya menyatukan (v) Hak rakyat dalam pentadbiran.
kedua-dua wilayah tersebut. Baginda menaiki takhta (Mana-mana tiga)
dengan mengambil gelaran Yang di-Pertuan Kelantan. (c) (i) Memelihara keamanan.
Mendapat pengiktirafan daripada Sultan Terengganu. (ii) Mewujudkan keharmonian.
Memindahkan pusat pentadbirannya ke Kota Galoh (iii) Mengelakkan gejala sosial.
pada tahun 1777. Mengarahkan pembinaan Masjid (iv) Mengelakkan huru-hara.
Kampung Laut yang menjadi simbol pentadbiran Islam (v) Memelihara kedaulatan negeri.
di Kelantan. (Mana-mana tiga)
2. (a) (i) Perut
(c) Cabaran yang perlu kita hadapi dalam usaha (ii) Suku
memajukan Malaysia sebagai pusat perdagangan (iii) Luak
dunia ialah rakyat belum menguasai pengetahuan (b) (i) Ketua Suku (yang dipantik oleh Buapak).
ICT sepenuhnya. Selain itu, Pelbagai kemudahan (ii) Memilih Undang dan Penghulu.
di pelabuhan perlu dibaiki dan meningkatkan taraf (iii) Menjaga keamanan dan keselamatan.
pendidikan. Malahan, Sistem penyaluran maklumat (iv) Menyelesaikan pertelingkahan antara suku.
perlu dipantau supaya saingan kuasa asing perlu (v) Mengurus pembahagian harta pusaka.
diatasi. Perpaduan rakyat masih rapuh menyebabkan (Mana-mana tiga)
sesuatu usaha itu tidak berjaya. (c) (i) Masyarakat bertatasusila.
(ii) Tidak berlaku kekacauan.
3 (iii) Gejala sosial dapat dibendung.

372

Sejarah  PT3  Jawapan 

(iv) Sistem pentadbiran adat menjadi teratur. Praktis Formatif 21
(v) Warisan budaya dapat dipertahankan.
Mereka memanfaatkan alam semula jadi untuk memudahkan
Bahagian C urusan seharian seperti menjadikan sungai sebagai sumber
1. (a) Seni ukir banyak diwarisi di Kedah dan Kelantan. rezeki. Mereka juga membina rumah daripada bahan semula
jadi seperti kayu dan buluh.
Bersesuaian dengan amalan Islam, motif haiwan
dalam karya digantikan dengan motif alam digunakan Praktis Formatif 10.4
dalam hiasan pada istana / rumah / bangunan / masjid.
Warisan seni bina berupa binaan istana. Hiasan ukiran 1. Orang Melanau bukan Islam
daripada kayu berkualiti. Keunikan binaan rumah 2. Sebagai tanda terima kasih kepada Tuhan atau petara
tradisional Melayu ialah tebar layar berbentuk “V” 3. Bobohizan / Bobolian
terbalik. Dihiasi ukiran bermotif alam. Menggunakan 4. Sebagai memperingati peranan lepa dalam kehidupan
hasil hutan tempatan. Seni pertukangan dan barang
perhiasan daripada emas dan perak. Pertukangan masyarakatnya
senjata tradisional / keris berkembang pesat di
Kelantan. Seni kraf tangan melibatkan anyaman tikar Praktis PT3 10
/ bakul rotan. Warisan pembuatan wau / batik terkenal
di Kelantan. Bahagian A 2. B 3. A 4. D 5. C
(b) Seni persembahan merupakan keunikan pada setiap
kerajaan. Penglipur lara Awang Batil di Perlis. Mek 1. D 7. D 8. D
Mulung merupakan teater tradisional di Kedah. 6. A
Wayang kulit diangkat sebagai warisan kebangsaan
di bawah kategori warisan tidak ketara. Seni silat Bahagian B
menunjukkan kepandaian berjuang dan menggunakan 1. (a) (i) Perdagangan
ketangkasan menyerang / mempertahankan diri. Kini (ii) Menangkap ikan
seni silat menjadi persembahan. Dipersembahkan (iii) Membuat perahu
dalam majlis rasmi / keramaian dan juga menjadi acara (iv) Mengusahakan sagu
yang dipertandingkan pada peringkat antarabangsa. (Mana-mana tiga)
(c) Warisan kesenian wayar dipertahankan pada (b) (i) Menanam padi
hari ini kerana melambangkan identiti sesebuah (ii) Menanam buah-buahan
bangsa. Warisan yang ditinggalkan oleh nenek (iii) Mananam sayur-sayuran
moyang dapat dihayati/ difahami oleh generasi (c) (i) Mempelbagaikan hasil pengeluaran.
muda. Selain itu, memelihara budaya ketimuran dan (ii) Mengeluarkan hasil bumi secara besar-besaran.
mencegah pencemaran budaya / pengaruh budaya (iii) Mewujudkan industri berasaskan hasil bumi.
Barat. Malahan, mewujudkan anggota masyarakat (iv) Menggiatkan R&D.
bertatasusila dan melambangkan daya kreativiti (v) Menggalakkan usaha mengeksport hasil
anggota masyarakat.
tempatan.
BAB Sarawak dan Sabah (Mana-mana empat)
2. (a) (i) Pua kumbu oleh kaum Iban.
10 (ii) Keringkam oleh kaum Melayu.
(iii) Sintung Duduk oleh kaum Iban.
Praktis Formatif 10.1 (iv) Lanji / Basong oleh kaum Iban.
(v) Terendak oleh kaum Melanau.
1. Penemuan barangan tembikar zaman Dinasti T’ang (vi) Tiang Totem oleh kaum Orang Ulu.
2. Penyebaran agama Islam di persisir pantai Sarawak dan (vii) Patung Burung Kenyalang oleh kaum Iban.
(Mana-mana tiga)
Sabah (b) (i) Inavol oleh kaum Rungus.
(ii) Dastar oleh kaum Iranun.
Praktis Formatif 10.2 (iii) Tayen / Baun / Wakid oleh kaum Murut.
(iv) Tikar pandan / Duang oleh kaum Bajau.
1. Menguruskan soal adat dan pantang larang (v) Guuk / Badi’ / Pida’ oleh kaum Bajau.
(Mana-mana tiga)
2. • Iban – Tuai Rumah (c) (i) Mengadakan pameran di persada dunia.
• Kayan – Kelunan Maven / Hipun Uma (ii) Memperkenalkan warisan budaya kepada
• Kenyah – Peran Lepu
• Kelabit – Laih Rayeh pelancong asing.
(iii) Memasarkan hasil di pusat membeli-belah.
Praktis Formatif 10.3 (iv) Menggalakkan rakyat menggunakan hasil buatan.
(v) Membuat kajian secara mendalam tentang
1. • Melayu
• Kedayan kegiatan pembuatan tersebut.
• Melanau
Bahagian C Tingkatan
2. • Pesisir pantai 1. (a) Kepentingan sungai kepada masyarakat Sarawak
• Lembah sungai
• Pedalaman dan Sabah ialah sungai menjadi sumber bekalan air
untuk memasak / minum / mandi / mencuci pakaian.
Praktis Formatif 1 Selain itu, sungai menjadi sistem perhubungan apabila
sampan / bot dijadikan sebagai pengangkutan utama
Gunakan barangan terpakai atau barangan kitar semula untuk untuk membawa penumpang / barang melalui sungai. 3
mengubah suai dan mereka bentuk kraf tangan yang unik. Sungai juga menyediakan kawasan petempatan secara
Contohnya, membuat bakul daripada kertas surat khabar lama. tidak langsung mewujudkan perkampungan air. Sungai

373

  Sejarah  PT3  Jawapan (ii) Pelabuhan yang strategik.
(iii) Sistem ekonomi yang teratur seperti sistem
menjadi sumber rezeki apabila penduduk tempatan
dapat menangkap ikan / mencari hasil sungai serta timbang dan sukat, sistem ukur, sistem cukai dan
menjalankan aktiviti perdagangan. penggunaan mata wang.
(b) Sekiranya sungai menjadi kering, penduduk tidak (c) Sosial
dapat menjalankan kegiatan ekonomi dan hilang (i) Kegiatan intelektual melahirlan individu berakhlak.
sumber makanan menyebabkan penduduk kebuluran. (ii) Melalui Pendidikan tidak formal dan pendidikan
Kemudahan pengangkutan / perhubungan menjadi formal.
sukar menyebabkan aktiviti harian tergendala. Di 3. (a) Membentuk masyarakat yang berilmu.
samping itu, penduduk turut tidak mendapat bekalan (b) Membentuk insan yang produktif.
air bersih. (c) Membina akhlak insan.
(c) Cara kita bagi memastikan kempen Cintai Sungai (d) Melahirkan masyarakat yang berkemahiran.
Kita mencapai matlamat ialah kita hendaklah tidak (e) Melahirkan pemimpin yang berwibawa.
mengotori sungai / menjaga kebersihan sungai. (f) Membentuk masyarakat yang kreatif dan inovatif.
Selain itu, tidak membuang sampah ke dalam sungai
dan menjaga kebersihan di sekitar sungai. Tidak Praktis Formatif 31
memusnahkan habitat dalam sungai dan bergotong
royong membersihkan sungai / kawasan persekitaran Terusan Suez memendekkan jarak perjalanan dari England ke
sungai. Malahan, menjadikan kawasan sungai tempat Tanah Melayu. Selain itu, merupakan jalan paling dekat dari
beriadah. Menyumbangkan idea / wang / tenaga untuk Eropah ke India, Asia Tenggara dan China.
memelihara kepentingan sungai serta mengindah /
menghias kawasan sungai. Praktis Formatif 1.2

Tingkatan 3 1. Portugal, Sepanyol, Belanda, British
2. Pada abad ke-16 bertujuan mendapatkan barangan mewah
BAB
seperti emas, perak dan rempah ratus, manakala abad ke-
1 Kedatangan Kuasa Barat 17 dan ke-18 bertujuan mendapatkan bahan mentah untuk
keperluan Revolusi Perindustrian seperti bijih timah dan
Praktis Formatif 1 getah.
3. (a) Perkembangan perindustrian seperti industri kereta
• Sebagai generasi muda, kita hendaklah meningkatkan ilmu
pengetahuan di samping meningkatkan peluang pasaran dan industri mengetin.
baharu. (b) Penciptaan kapal wap mempercepatkan perjalanan.
(c) Pembukaan Terusan Suez memendekkan masa
• Golongan muda hendaklah menyokong dan menghargai
usaha kerajaan untuk memajukan negara. perjalanan.
(d) Penciptaan telegraf memudahkan perhubungan.
Praktis Formatif 21
Praktis Formatif 1.3
• Untuk membentuk akhlak, sahsiah serta mengukuhkan jati diri
kerana pendidikan tidak formal merupakan proses pendidikan 1. Negeri-negeri Melayu, Sarawak dan Sabah kaya dengan
sepanjang hayat. bahan mentah dan kawasan pasaran.

• Pendidkan tidak formal juga adalah pelengkap kepada 2. (a) Kita seharusnya sentiasa berwaspada dengan muslihat
pendidikan formal untuk membentuk kemenjadian murid. kuasa luar.

• Tambahan pula kanak-kanak lebih banyak masa bersama (b) Kita seharusnya mengekalkan keamanan dan
keluarga yang merupakan institusi pendidikan paling awal kedaulatan dalam negara.
kanak-kanak.
3. (a) Perancis meluaskan kuasanya di Indochina dan
Praktis Formatif 1.1 merancang membina terusan di Segenting Kra.

1. (a) Sistem pemerintahan dan struktur sosial yang (b) Rusia berhasrat membuka petempatan di Ujung
sistematik Salang.

(b) Perundangan yang tersusun (c) Jerman berusaha mendapatkan Pulau Langkawi.
(c) Hubungan luar yang berkesan (d) Amerika Syarikat ingin bertapak di Terengganu.
(d) Memanfaatkan hasil bumi dan hasil alam (e) Sepanyol menakluki Kesultanan Sulu.
(e) Sistem ekonomi (f) Belanda berusaha mendapatkan seluruh Kepulauan
(f) Kegiatan intelektual
Hindia Timur.
Tingkatan 2. (a) Politik (g) British menjadikan Kesultanan Brunei sebagai sebuah
(i) Sistem pemerintahan dan struktur sosial yang
sistematik. negeri naungan British.
(ii) Sistem perundangan yang tersusun.
(iii) Hubungan luar yang berkesan. Praktis Formatif 1.4

(b) Ekonomi 1. (a) Strategi Belanda: Serangan fizikal / Perjanjian /
(i) Banyak hasil bumi dan hasil alam yang boleh Pakatan
dimanfaatkan seperti hasil galian, hasil hutan,
(b) Strategi British: Manipulasi / Tipu helah / Ugutan atau
3 hasil laut. paksaan / Pajakan / Perjanjian / Serangan fizikal /
Pakatan

2. (a) Berperang dengan Perak, Johor dan Melaka untuk
kepentingan ekonomi seperti mendapatkan bijih timah
dan menguasai laluan utama perdagangan.

(b) Mengadakan perjanjian dengan Perak dan Selangor
menguasai bijih timah.

374

Sejarah  PT3  Jawapan 

(c) Mengadakan pakatan dengan British mendapatkan BAB
kawasan pengaruh.
2 Pentadbiran Negeri-Negeri Selat
3. Menggunakan taktik manipulasi di negeri-negeri Melayu
yang ada kekacauan dan mewujudkan perjanjian seperti Praktis Formatif 1
di Perak, Selangor dan Negeri Sembilan, menggunakan
tipu helah mengambil Pulau Pinang daripada Kesultanan • Membina kubu pertahanan di Sebarang Perai untuk
Kedah, menggunakan ugutan dan paksaan di Selangor dan menghalang serangan dari Pulau Pinang.
Pahang serta mengadakan pakatan dengan Belanda untuk
menduduki Melaka. • Menyekat bekalan makanan dari sampai ke Pulau Pinang
untuk melemahkan musuh kerana Seberang Perai adalah
Praktis PT3 1 laluan utama penghantara bekalan makanan dari Kedah.

Bahagian A 2. C 3. B 4. C 5. B Praktis Formatif 2.1
7. D
1. D 1. Pulau Pinang diperlukan untuk memenuhi keperluan
6. A sebagai pusat pengumpulan barang, pelabuhan
persinggahan dan pangkalan tentera.
Bahagian B
1. (a) (i) Galian 2. Francis Light memberi janji palsu bahawa SHTI akan
Bijih timah / emas memberikan bantuan ketenteraan kepada Kesultanan
(ii) Hasil hutan Kedah untuk menghadapi ancaman Siam.
Damar / rotan / rempah ratus / kayu kayan
(iii) Hasil laut 3. Stamford Raffles menanipulasi isu pewarisan takhta
Sirip ikan yu / timun laut / mutiara / rumpai laut Kesultanan Johor Riau dengan melantik kerabat diraja
(b) (i) Tikar mengkuang yang hilang hak menjadi pemerintah sebagai Sultan Johor
(ii) Kain pua Riau.
(iii) Dinding buluh
(c) (i) Negara kaya dengan hasil alam. Praktis Formatif 2.2
(ii) Manfaat menjadi sumber pendapatan masyarakat.
(iii) Daun mengkuang dianyam menjadi tikar / rotan 1. (a) Alam Melayu terbahagi kepada dua lingkungan
pengaruh Barat.
menjadi perabot.
(iv) Tarikan pelancong luar. (b) Perpecahan empayar Kesultanan Johor Riau.
(v) Keunikan beraja kraf tangan. (c) Petempatan strategik di Selat Melaka di bawah
(vi) Sebagai cenderamata.
(vii) Bakul / kain pua / songket. penguasaan British.
(Mana-mana tiga) 2. (a) Kawasan di sebelah timur dan utara Selat Melaka

Bahagian C yang meliputi Singapura dan Tanah Melayu berada di Tingkatan
1. (a) Belanda berpakat dengan Johor bertujuan bawah pengaruh British.
(b) Kawasan di sebelah barat dan selatan Selat Melaka
mengalahkan Portugis di Melaka. Belanda mengadakan yang meliputi Kepulauan Riau Lingga dan sekitarnya
pakatan dengan British melalui Perjanjian Inggeris – berada di bawah pengaruh Belanda.
Belanda 1824. Pakatan British dengan Belanda dalam 3. Bendahara Ali di Pahang membebaskan Pahang dari
Perjanjian Inggeris – Belanda 1824. Melalui perjanjian Kesultanan Johor Riau berikutan pengukuhan kuasa Barat
tersebut, Belanda memperoleh Bangkahulu dan British di Singapura dan Johor serta pergolakan di Riau Lingga.
memperoleh Melaka.
(b) Terdapat persamaan strategi peluasan kuasa British Praktis Formatif 2.3
dan Belanda di Tanah Melayu seperti melalui serangan,
perjanjian dan pakatan. Strategi yang berbeza adalah 1. Pembentukan Negeri-negeri Selat bertujuan menjimatkan
manipulasi. Ini kerana British mengambil peluang perbelanjaan dan menyeragamkan pentadbiran.
untuk campur tangan daripada masalah dalam negeri.
Contohnya, masalah perebutan takhta di Perak, 2. (a) British menguasai Selat Melaka sebagai laluan utama
rompakan kapal dagang di Selangor dan serangan perdagangan di Alam Melayu.
rumah api di Tanjung Rachado. Selain itu, British juga
menggunakan tipu helah untuk mendapatkan Pulau (b) Negeri-negeri Selat menjadi pusat pengumpulan hasil
Pinang. Francis Light melakukan tipu helah kepada dari Alam Melayu.
Sultan Kedah.
(c) Kita hendaklah sentiasa bersatu padu agar negara kuat (c) Taraf pelabuhan bebas Negeri-negeri Selat berjaya
menghadapi cabaran dan kita juga mestilah sentiasa menarik kedatangan pedagang.
peka dengan strategi kuasa luar untuk menguasai
negara kita agar tidak tertipu dengan muslihat mereka. (d) Negeri-negeri Selat menjadi pintu masuk bagi buruh
Selain itu, kita seharusnya sentiasa bersiap siaga luar mempercepatkan pembangunan ekonomi British.
menangani ancaman negara demi mengekalkan
kedaulatan negara kita dan kita mestilah bekerjasama 3. Negeri-negeri Selat memerlukan hasil ekonomi negeri-
memajukan ekonomi agar boleh bersaing di pasaran negeri Melayu untuk memajukan perdagangan. Negeri-
antarabangsa. Negeri Melayu pula memerlukan pelabuhan Negeri-negeri
Selat untuk memperdagangkan hasil ekonomi.
3
Praktis Formatif 21

Negeri-negeri Selat mempunyai Majlis Perundangan yang boleh
meluluskan undang-undangnya sendiri, tidak seperti sebelumnya
yang bergantung kepada undang-undang British. Dengan ini
kebajikan pedagang dan penduduk Negeri-negeri Selat lebih
terjaga.

375

  Sejarah  PT3  Jawapan

Praktis Formatif 2.4 (c) (i) Singapura jatuh ke tangan British melalui
perjanjian.
1. (a) Negeri-Negeri Selat diketuai seorang Gabenor.
(b) Residen Konsular dilantik membantu Gabenor. (ii) Sultan hilang kedaulatan ke atas Singapura.
(c) Pulau Pinang menjadi pusat pentadbiran pertama. (iii) Kehilangan Singapura untuk selama – lamanya.
(iv) Pemimpin Johor tidak cekap menangani muslihat
2. (a) Tiada wakil Negeri-negeri Selat dalam Majlis
Perundangan di India. British.
(v) Memelihara kemerdekaan dan kedaulatan negara
(b) Pejabat India gagal mengawal masalah rompakan
terhadap kapal dagang dan pertelingkahan kumpulan amat sukar.
Cina di Negeri-negeri Selat. (Mana-mana empat)

(c) Pejabat India mahu menjadikan mata wang rupee India Bahagian C
sebagai mata wang Negeri-negeri Selat menggantikan 1. (a) Manfaat perubahan Negeri-negeri Selat kepada British
mata wang dollar Sepanyol.
ialah menjimatkan perbelanjaan, menyeragamkan
(d) Cadangan Pejabat India mengenakan cukai pelabuhan pentadbiran dan British dapat menguasai keseluruhan
di Negeri-negeri Selat boleh menjejaskan kemakmuran Selat Melaka sebagai laluan utama perdagangan Alam
taraf pelabuhan bebas. Melayu. Taraf pelabuhan bebas menarik pedagang
dari semua Alam Melayu dan luar seperti Arab, China,
(e) Pejabat India menjadikan Negeri-negeri Selat tempat India dan Eropah. Negeri-negeri Selat menjadi tempat
buangan banduan menjejaskan imej Negeri-negeri Selat. pengumpulan hasil-hasil Alam Melayu seperti bijih
timah bertujuan mengimbangi perdagangan British
3. (a) Negeri-negeri Selat diisytiharkan sebagai Tanah dengan China serta menyaingi pelabuhan Belanda
jajahan British. di Alam Melayu. Negeri-negeri Selat menjadi pintu
masuk buruh luar dan kemasukan pelabur luar / Barat
(b) Majlis Eksekutif dan Majlis Perundangan ditubuhkan di menyebabkan perkembangan Negeri-negeri Selat
Negeri-negeri Selat untuk meluluskan undang-undang berlaku dengan pantas.
sendiri (b) Berlaku pemindahan pentadbiran Negeri-negeri Selat
kerana penduduk NNS tidak puas hati. Tiada wakil
Praktis PT3 2 Negeri-negeri Selat dalam Majlis Perundangan di
India yang meluluskan undang – undang bagi Negeri-
1. negeri Selat. Pejabat India gagal menyelesaikan /
mengawal masalah rompakan dan pergaduhan orang
Cina di Negeri-negeri Selat. Menolak mata wang
Rupee sebagai mata wang Negeri-negeri Selat dan
menggantikan mata wang Dolar Sepanyol. Cadangan
mengenakan cukai pelabuhan boleh menjejaskan
2. (a) Pendudukan British di Pulau Pinang diiktiraf. kemakmuran pelabuhan bebas Negeri-negeri Selat.
(b) British mengambil Seberang Perai. Negeri-negeri Selat dijadikan tempat pembuangan
(c) Petempatan British di Singapura diiktiraf. banduan akan menjejaskan imej Negeri-negeri Selat.
(d) British memperoleh Melaka. (c) Iktibar yang boleh diambil daripada penubuhan Negeri-
(e) Singapura diserahkan kepada British untuk selama- negeri Selat ialah kita hendaklah mempertahankan
lamanya. kekayaan dan keistimewaan negara agar tidak
(f) British dapat meguasai perdagangan di Selat Melaka. dieksploitasi oleh orang asing. Kita harus juga
mempertahankan kedaulatan negara kerana kuasa
3. (a) SHTI asing sentiasa mencari peluang untuk menguasainya.
(b) SHTI Kita mestilah bijak menangani muslihat musuh kerana
(c) Pejabat India mereka akan menggunakan pelbagai strategi untuk
(d) Pejabat India mencapai matlamat dan kita hendaklah ingat apabila
(e) Pejabat Tanah Jajahan London negara telah dikuasai oleh orang asing amat sukar
(f) Pejabat Tanah Jajahan London untuk mendapatkannya semula.

Praktis PT3 2

Bahagian A 2. B 3. C 4. C 5. D BAB Pentadbiran Negeri-Negeri Melayu
Bersekutu
1. D 3
6. C

Tingkatan Bahagian B Praktis Formatif 1
1. (a) (i) Kedudukan Singapura di Selatan Tanah Melayu
Kerana negara kita kaya dengan hasil bumi terutama emas.
dapat mengawal kegiatan perdagangan di Selat
Melaka dan Selat Sunda. Praktis Formatif 3.1
(ii) Menjadi pusat pengumpulan hasil ekonomi Alam
Melayu. 1. Pembesar Melayu yang mendapat tanah/ kebenaran
(iii) Menaungi Betawi bagi bersaing dengan Belanda. daripada Sultan.
(b) (i) Perjanjian dengan Temenggung Abdul Rahman
untuk membuka petempatan. 2. Larut, Kinta di Perak, Kuala Lumpur, Selangor, Lukut,
(ii) Memanipulasi isu pewarisan takhta kesultanan Sungai Ujong.
Johor – Riau.
(iii) Isytiharkan Tengku Hussein sebagai Sultan Johor 3. Membawa kepada penghijrahan masuk dan Cina,
– Riau bersemayam di Singapura. kemunculan bandar baru seperti Kuala Lumpur.

3

376

Sejarah  PT3  Jawapan 

Praktis Formatif 21 Bahagian B
1. (a) (i) Larut
Raja Muda Abdullah tidak hadir semasa pemakaman almarhum (ii) Lembah Kinta
Sultan Perak, iaitu Sultan Ali. Oleh itu, beliau hilang hak sebagai (iii) Kemunting / Klian Pauh / Sayong
pengganti Sultan. Mengikut adat istiadat raja Melayu, pengganti (b) (i) Terbentuk bandar baharu / Ipoh / Gopeng /
Sultan mesti hadir pada upacara pemakaman almarhun Sultan.
Kampar
Praktis Formatif 31 (ii) Perkembangan pelabuhan Kuala Sepetang.
(iii) Penguasaan British terhadap Perak.
• Semua daerah digabung membentuk sebuah Persekutuan (c) (i) Tanah lombong dipulihkan bagi kegiatan pertanian
yang dikenali sebagai Negeri Sembilan.
/ tanaman kontan
• Residen British ditempatkan di Negeri Sembilan. (ii) Pembinaan rumah / taman perumahan /
• British dapat meluaskan kuasa di Negeri Sembilan.
persekitaran cantik
Praktis Formatif 3.2 (iii) Membina pusat rekreasi / persekitaran nyaman
(iv) Pembinaan universiti / Universiti Teknologi
1. (a) Perak – Manipulasi, perjanjian
(b) Selangor – Manipulasi, desakan/ugutan, perjanjian Petronas
(c) Negeri Sembilan – Manipulasi, perjanjian Bahagian C
(d) Pahang – Desakan/ugutan, perjanjian 1. (a) Gabungan Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan

2. Perbalahan antara pembesar Melayu. Pahang membentuk sebuah persekutuan. Residen
3. (a) Residen ditempatkan / menjadi semakin berkuasa Jeneral sebagai ketua pentadbiran kerajaan
persekutuan. Raja-raja Melayu menerima nasihat
(b) Pentadbiran tidak seragam Residen Jeneral dalam semua perkara kecuali
(c) Sistem Residen diwujudkan berkaitan agama Islam dan adat istiadat Melayu.
(d) Raja-raja Melayu hilang kuasa Kuala Lumpur pusat pentadbiran Negeri-negeri Melayu
(e) Pentadbiran / undang-undang Barat diperkenalkan Bersekutu. Mengandungi kerajaan pusat dan Negeri.
Dikenali sebagai Persekutuan 1896.
Praktis Formatif 3.3 (b) (i) Pentadbiran Perak, Selangor, Negeri Sembilan

1. (a) Gabungan Perak, Selangor, Negeri Sembilan dan dan Pahang tidak seragam kerana mempunyai
Pahang membentuk sebuah Persekutuan. undang-undang sendiri. Kemajuan ekonomi antara
negeri tidak seimbang. British perlu pentadbiran
(b) Gabenor Jeneral sebagai ketua pentadbiran kerajaan cekap dan seragam untuk memudahkan
Persekutuan. eksploitasi ekonomi.
(ii) Penggabungan membolehkan Negeri-negeri
(c) Raja-raja Melayu menerima nasihat Residen Jeneral Melayu Bersekutu mempunyai pasukan
dalam semua perkara kecuali berkaitan agama Islam keselamatan sendiri. Menjaga keamanan dan
dan adat Melayu. mengukuhkan pertahanan tanpa mengharap
bantuan luar.
(d) Kuala Lumpur menjadi pusat pentadbiran Negeri- (c) Ya, Malaysia adalah sebuah negara Persekutuan
Negeri Melayu Bersekutu. Malaysia. Penggabungan Tanah Melayu, Sabah dan
Sarawak. Pentadbiran pusat di Putrajaya. Terdiri
2. (a) Mengatasi kelemahan sistem Residen. daripada 13 negeri dan kerajaan Persekutuan.
(b) Menyeragamkan pentadbiran. Kerajaan Persekutuan ialah Kuala Lumpur, Putrajaya
(c) Menjamin keselamatan negeri. dan Labuan. Ketua Negara ialah Yang di-Pertuan
(d) Menangani masalah kewangan Pahang. Agong. Ketua kerajaan ialah Perdana Menteri,
pentadbiran dibantu oleh Jemaah Menteri, ketua
3. (a) Residen Jeneral menjadi terlalu berkuasa / kuasa negeri adalah Sultan dan ketua kerajaan negeri ialah
berpusat kepada Residen Jeneral Menteri Besar. Ibu negara pula ialah Kuala Lumpur.

(b) Raja-raja Melayu kehilangan kuasa. BAB Pentadbiran Negeri-Negeri Melayu
(c) Pentadbiran negeri menjadi seragam.
(d) Masalah kewangan Pahang dapat diselesaikan apabila 4 Tidak Bersekutu

mendapat bantuan daripada negeri Melayu yang kaya. Praktis Formatif 1

Praktis Formatif 3.4 Pembahagian wilayah menjadikan pentadbiran lebih cekap
kerana akan wujud unit-unit wilayah dan mukim yang diketuai
1. (a) Sebelum penubuhan Persekutuan, MMN berperanan pembesar yang berbeza. Pentadbiran akan lebih licin kerana Tingkatan
menggubal undang-undang dan membantu setiap wilayah dan mukim diawasi berdasarkan bidang kuasa
pentadbiran negeri. yang jelas. Kesannya pentadbiran lebih teratur dan hubungan
pembesar dan rakyat lebih menjadi rapat.
(b) Selepas penubuhan Persekutuan MMN tidak lagi
berkuasa kerana kuasa perundangan terletak di Praktis Formatif 4.1
tangan Residen Jeneral.
1. (a) Ditubuhkan pada tahun 1842.
2. (a) British mengukuhkan kuasa melalui kawalan ke atas (b) Wilayah yang diasingkan daripada Kedah.
undang-undang dan kewangan Negeri-negeri Melayu
Bersekutu. 2. Mendapat bantuan tentera/ kewangan/ pentadbiran
3. Menjalin diplomatik dengan Siam.
(b) Menjejaskan kewibawaan Raja-raja Melayu yang 4. Sultan Zainal Abidin I berwibawa/ pentadbiran cekap dan
hanya diletakkan sebagai ahli biasa dalam majlis
tersebut. negara makmur.

Praktis PT3 3

Bahagian A 2. D 3. A 4. C 5. A 3

1. B
6. B

377

  Sejarah  PT3  Jawapan (d) Terengganu : Dato’ Seri Amar Di Raja Haji Ngah
Muhammad bin Yusof
Praktis Formatif 21
(e) Johor : Dato’ Jaafar bin Muhammad
British ingin membina rangkaian perhubungan dengan India
atas kepentingan perdagangan dan keselamatan India, Burma 3. Penglibatan Penasihat British dan pegawai British dalam
dan Tanah Melayu merupakan wilayah British. India mempunyai pentadbiran / Penubuhan jabatan baharu / Diketuai
pelabuhan yang strategik dan berada di laluan timur barat. Sultan / Dibantu Menteri Besar dan pembesar tempatan/
Hal demikian Tanah Melayu dan Burma menjadi pembekal Setiausaha kerajaan/ Majlis Mesyuarat Negeri / kebajikan
bahan mentah yang penting. Tambahan lagi British sedang kakitangan awam orang Melayu.
bersaing dengan kuasa Perancis dan Indochina. Langkah ini
dapat mengambarkan pertahanan British di ketiga-tiga wilayah 4. Masih kekal ketua negeri / berkuasa dalam agama Islam
tersebut. dan adat istiadat Melayu / walau bagaimanapun kuasa
semakin terhakis kerana Penasihat British menentukan
Praktis Formatif 31 dasar pentadbiran. British menguasai negeri melalui
penubuhan jabatan-jabatan baharu.
British menggunakan perjanjian untuk meluaskan kuasa kerana
strategi ini tidak melibatkan peperangan dan kos yang tinggi. Praktis PT3 4
Tambahan lagi, akan mengelakkan kematian tentera. Melalui
strategi perjanjian, peluasan kuasa British lebih mudah kerana Bahagian A 2. A 3. B 4. D 5. B
British akan menggunakan tipu muslihat untuk merampas kuasa 7. B
pemimpin tempatan. 1. C
6. A
Praktis Formatif 4.2
Bahagian B
1. Kedudukan strategik / Menghalang kuasa Barat lain / 1. (a) (i) Sultan Mudzaffar Shah
Kekayaan sumber hasil / Menghubungkan Burma dengan (ii) Long Yunus
Pulau Pinang / Slogan ‘Beban Orang Putih’. (iii) Sultan Zainal Abidin I
(b) (i) Memberi hak dan kuasa kepada pemerintah
2. Perancis / Jerman / Amerika Syarikat / Rusia
3. Negeri-negeri Melayu Utara dikuasai British / Menerima mentadbir negara.
(ii) Menjamin kebajikan rakyat.
Penasihat British / Kuasa Sultan terhakis / Pentadbiran (iii) Mewujudkan keamanan dan kemakmuran negara.
Barat diperkenalkan. (c) (i) Sebagai strategi mengelakkan serangan negara

Praktis Formatif 41 lain.
(ii) Mendapat bantuan ketenteraan dan kewangan.
• Kebijaksanaan dan kecekapan pemerintah. (iii) Mewujudkan keamanan dan kemakmuran negara.
• Kemunculan golongan pentadbir yang komited menjalankan (iv) Menjaga kepentingan negara.

tugas. Bahagian C
1. (a) Melalui Perjanjian Sulit 1897, negeri-negeri tersebut
Praktis Formatif 4.3
diperakui oleh British berada di bawah hak pertuanan
1. Kebijaksanaan pemimpin / Ciri pentadbir yang komited / Siam. Ini bertujuan bagi memastikan tiada kuasa lain
Ekonomi pesat membangun / Permodenan pentadbiran. meluaskan pengaruhnya. Perjanjian Sempadan 1899
pula British dan Siam menetapkan sempadan negeri
2. Bimbang Johor menjalin hubungan dengan kuasa Barat Perak, Kelantan, Terengganu, Pahang dan Kedah.
lain / Pesat dalam ekonomi komersial / Tanah subur / Hasil Melalui Perjanjian 1902, Siam mengawal hubungan
bumi banyak / Geografi yang strategik. luar Kelantan dan Terengganu. Negeri ini tidak boleh
menyerah konsesi kepada kuasa asing tanpa izin
3. Perjanjian 1855 antara Sultan Ali dengan Temenggong Siam. Kesemua perjanjian tersebut ditandatangani
Ibrahim / Jika wilayah Kesang hendak dijual perlu ditawar tanpa melibatkan sultan-sultan.
kepada British dahulu / Persetiaan Setia 1855 antara (b) Melalui Perjanjian Bangkok, Siam telah menyerahkan
Johor dengan British. Johor menerima agen dan hubungan negeri-negeri tersebut kepada British. Secara rasmi
luar dikawal British / Tawaran pinjaman 200, 000 dolar / negeri-negeri tersebut menjadi negeri naungan
Perjanjian 1914, Johor menerima Penasihat British. British. Sultan dipaksa menandatangani perjanjian
dan menerima Penasihat British dan diletakkan di
4. Taraf Johor berubah dari berdaulat kepada naungan British. bawah kawalan Pesuruhjaya Tinggi. Negeri-negeri
tersebut ditentukan sempadan melalui Protokol
Praktis Formatif 51 Sempadan. Sultan-sultan akan menerima Penasihat
British yang akan memberi nasihat dan terlibat
• Perjanjian 1855 antara Sultan Ali dengan Temenggung Ibrahim secara langsung dalam pentadbiran. Walaupun
• Perjanjian Setia 1885 antara Johor kedudukan Sultan dan pembesar dikekalkan namun
kuasa mereka berkurangan. Penasihat British telah
Praktis Formatif 4.4 menentukan dasar pentadbiran negeri. Jabatan baharu
ditubuhkan. Langkah ini mengukuhkan kuasa British di
1. Tidak ditadbir sebagai satu unit tunggal / Tidak wujud samping melantik pegawai-pegawai British ke dalam
gabungan / Diletakkan di bawah kawalan Pesuruhjaya pentadbiran. Mengambil alih hak mengutip cukai
Tinggi / Raja berkuasa lebih besar / Bebas / Menguasai daripada pembesar. Perjanjian Bangkok membolehkan
autonomi. British menguasai seluruh Tanah Melayu dan berjaya
menghalang kemaraan kuasa Barat lain.
2. (a) Perlis : Raja Ahmad bin Raja Endut (c) Siri perjanjian tersebut tidak wajar kerana negeri-
(b) Kedah : Datuk Wan Muhammad Saman negeri tersebut berdaulat. Penghantaran bunga
(c) Kelantan : Haji Nik Mahmud bin Haji Ismail emas kepada Siam adalah lambang persahabatan.

378

Siam sahaja mendakwa sebagai tanda pertuanan Sejarah  PT3  Jawapan 
atau kepatuhan. Pengaruh Siam di negeri tersebut
tidak mengugat kuasa sultan dan pembesar. Mereka 3. (a) Rundingan
berkuasa sepenuhnya ke atas pentadbiran, ekonomi, (b) Ugutan
tanah, cukai. Perjanjian tersebut tidak sah kerana
sultan-sultan tidak dibawa bersama dalam perjanjian (c) Perjanjian
yang membincangkan berkaitan negeri baginda. (d) Ketenteraan
Tuntasnya perjanjian tersebut adalah muslihat dan
strategi British untuk menguasai Negeri Melayu Utara. 4. (a) Wakil Sultan Brunei Pengiran Indera Mahkota tidak
berwibawa/kejam terhadap rakyat cukai tinggi dan
BAB Pentadbiran Barat di Sarawak dan kerahan tenaga.

5 Sabah (b) Kebangkitan orang tempatan dipimpin Datu Patinggi
Ali memudahkan peluang untuk James Brooke
Praktis Formatif 1 menguasainya.

Terdapat perbezaan sistem pemerintahan di sesebuah negeri (c) Bantuan tentera laut British pada James Brooke.
kerana wujud pengaruh daripada kerajaan besar yang berbeza. (d) Pemimpin dan rakyat tidak bersatu.
Contohnya Utara Tanah Melayu dipengaruhi oleh Siam, Negeri
Sembilan terpengaruh dengan Minangkabau, Sumatera. Sabah Praktis Formatif 41
dan Sarawak pula menerima pengaruh Kesultanan Brunei
menyebabkan terdapat pebezaan budaya kesukuan setiap Tindakan British memacak bendera di Balambangan adalah
negeri menjadikan setiap pentadbiran berbeza. tidak wajar. Strategi British ini bagi menandakan pulau tersebut
sebagai milik British. Tindakan ini menceroboh wilayah kerana
Praktis Formatif 21 pulau tersebut milik Sarawak. British menggunakan taktik tentera
bagi menakutkan masyarakat tempatan adalah tidak beretika.
Benar. Pemimpin tempatan masih berkuasa di wilayah
sendiri. Dato Merpati Jepang menjalankan pentadbiran dan Praktis Formatif 5.3
membangunkan Sarawak dengan campur tangan Sultan Brunei.
1. (a) Sabah terletak di tengah-tengah laluan perdagangan
Praktis Formatif 5.1 antara China dan Singapura.

1. (a) Tuai Rumah (c) Paren (b) Sabah berhampiran dengan Pulau Pahlawan yang
merupakan laluan maritim bagi kapal-kapal dagang
(b) Tuai Kepong (d) Maren untuk ke China dan Jepun.

2. (a) Pemimpin pertama yang menyelesaikan pertikaian. (c) Sabah penting dalam aktiviti perdagangan yang
melibatkan kepulauan Sulu hingga New Guinea dan
(b) Membantu orang tua dalam pengurusan adat dan Australia.

kehidupan seharian. (d) Pelabuhan di sepanjang pantai barat dan timur Sabah
merupakan pelabuhan semula jadi yang strategik.
3. (a) Pembesar tempatan dilantik menjadi wakil Sultan
(e) Kapal boleh berlabuh dengan selamat daripada tiupan
Brunei. angin monsun. Contoh pelabuhan utama Teluk Gaya.

(b) Berasaskan Sistem Penguasaan Tanah. 2. Pajakan / Pembelian / Perjanjian
3. (a) SBUB menerima Penasihat British.
(c) Di Sarawak, terdapat tiga bentuk pentadbiran, iaitu
(b) Melantik Pegawai Tadbir daripada pegawai yang diakui
Sungai Kerajaan, Sungai Tulin dan Sungai Kuripan. British.

4. (a) Ketua Bebas muncul daripada sikap berani dan (c) Memelihara adat resam, agama dan undang-undang
penduduk tempatan.
keperwiraan seseorang tokoh yang mencabar
(d) Memerintah Sabah dengan adil dan saksama.
kewibawaan sultan di kawasannya. (e) Tidak dibenarkan menyerah Sabah kepada pihak lain

(b) Mereka mempunyai pertalian keluarga dengan Sultan tanpa kebenaran British.
4. (a) Sabah dimiliki SBUB.
Brunei atau Sultan Sulu.
(b) Kuasa kesultanan Brunei dan Kesultanan Sulu
(c) Mereka mempunyai undang-undang tersendiri serta berakhir.

tidak mengiktiraf kuasa lain. (c) British meluaskan pengaruh di Sabah.
(d) Kekayaan ekonomi Sabah dimiliki oleh kuasa asing.
Praktis Formatif 31
Praktis Formatif 51
Usaha peluasan kuasa masih berlaku pada masa kini tetapi
berbeza. Pada masa kini, kuasa besar meluaskan pengaruh Membahagikan Sarawak kepada tiga bahagian. Setiap bahagian
melalui kawalan ekonomi dan bantuan ketenteraan. Contohnya dipecahkan kepada daerah dan kampung.
negara China berjaya meluaskan pengaruh ke Sri Lanka.
Terdapat juga kuasa besar berpakat dan menggunakan PBB Praktis Formatif 61
bagi menyerang negara lain. Contohnya pakatan US, Britain,
Perancis menyerang Iraq, Mesir, Libya kononnya untuk Dasar pecah dan perintah yang diamalkan oleh keluarga Brooke
menegakkan demokrasi. hampir serupa dengan dasar pecah perintah yang diamalkan
British di Tanah Melayu. Dinasti Brooke memecahkan kepada
Praktis Formatif 5.2 tiga kategori masyarakat dikelompokkan kepada Melayu, Cina
dan India. Setiap kaum terlibat dalam bidang pekerjaan yang
1. Kekayaan hasil bumi seperti emas, antonomi, sagu/ berbeza. Kaum Melayu dalam bidang pentadbiran, kaum
strategik untuk perdagangan. Cina dalam bidang ekonomi dan kaum Iban dalam bidang
ketenteraan. Sementara di Tanah Melayu, kaum Melayu terlibat
2. (a) Pengiran Indera Mahkota (c) James Brooke dalam perkerjaan tradisional, kaum Cina dalam perniagaan dan
(b) Pengiran Raja Muda Hashim (d) Datu Patinggi Ali perlombongan bijih timah dan India dalam penanaman getah.

379

  Sejarah  PT3  Jawapan

Praktis Formatif 5.4 Pembahagian wilayah di Sabah
SBUB melaksanakan pembahagian Residensi di

1. Sarawak milik rakyat Sarawak. Raja Brooke memerintah Sabah. Pada tahap awal terdapat dua Residensi, iaitu
bagi pihak dan untuk kepentingan mereka. Akan Residensi Pantai Timur berpusat di Sandakan dan
mempertahankan hak dan kepentingan rakyat. Residensi Pantai Barat yang berpusat di Jesselton.
Pada tahun 1922, wujud lima Residensi, iaitu Pantai
2. (a) Pembahagian wilayah Barat, Kudat, Tawau, Pedalaman dan Pantai Timur
(b) Pengekalan golongan elit tempatan yang kesemuanya berjumlah 17 daerah. Setiap
(c) Pentadbiran berhierarki Residensi diketuai oleh Residen. Daerah diketuai
(d) Pentadbiran berasaskan kaum oleh Pegawai Daerah. Pegawai Daerah dibantu oleh
(e) Perundangan Penolong Pegawai Daerah. Residen, Pegawai Daerah
dan Penolong Pegawai Daerah biasanya berbangsa
3. Sarawak: Datu Patinggi / Datu Temenggung / Datu Imam / Inggeris atau Eropah.
Datu Hakim / Pegawai Anak Negeri / Penghulu (c) Melalui ugutan pada Pengiran Raja Muda Hashim

Sabah: Ketua Anak Negeri / Ketua Kampung

Praktis PT3 5 yang melengahkan penyerahan Sarawak. Ugutan
pada Sultan Brunei dengan diiringi angkatan tentera

Bahagian A 2. A 3. B 4. D 5. D laut British bagi mendapat pengesahan Sultan
7. B penyerahan Sarawak. Mendapat bantuan tentera laut
1. D British. Kapal HMS Dido menghancurkan kubu orang
6. A Iban di Sungai Saribas dan Sungai Skrang. Menuduh

Bahagian B Sarawak dan kebangkitan orang tempatan sebagai lanun sebagai
1. (a) (i) James Brooke alasan meluaskan kuasa. Menghapuskan tokoh
(ii) Charles Brooke tempatan yang menentang seperti Sharif Masahor.
(iii) Charles Vyner Brooke Benteng / kubu dilengkapi Meriam. Renjer Sarawak
(b) (i) James Brooke memerintah ditubuhkan.

menguasai hasil dan kutipan cukai.

(ii) James Brooke harus menghormati dan memelihara BAB Kesan Pentadbiran Barat terhadap
undang-undang dan adat istiadat Melayu.
6 Ekonomi dan Sosial
(iii) Bertanggungjawab mengurus perbelanjaan
Sarawak di bawah takluk kerajaan Brunei.

(c) (i) Menubuhkan Mahkamah Adat. Praktis Formatif 1
(ii) Dilaksanakan oleh pemimpin tempatan bagi

mengadili kesalahan masyarakat tempatan. Wajar kerana negara perlu mengeluarkan makanan sendiri
(iii) Jawatan penghulu yang mengetuai kampung dan untuk keperluan penduduk seramai 31 juta. Tanaman perlu
dikomersialkan seperti padi, sayuran, buahan juga tanaman
jawatan Temenggung diwujudkan bagi mengurus orkid untuk keperluan eksport. Langkah ini penting sebagai
pentadbiran tempatan masyarakat Iban. sumber pendapatan, pekerjaan dan tidak bergantung pada
(iv) Bidang tugas ditetapkan seperti orang Melayu import makanan.
pentadbiran dan Iban ketenteraan.

Bahagian C Praktis Formatif 6.1

1. (a) (i) James Brooke mengukuhkan kuasanya dengan 1. (a) Modal besar
mendirikan benteng dan kubu yang dilengkapi
dengan meriam. Kubu tersebut didirikan di (b) Tanah luas
kawasan strategik bertujuan mengawal kawasan
tersebut. Kubu di Sungai Skrang dibina pada (c) Buruh ramai
tahun 1849 selepas Perang Beting Maru tamat
bagi memerhati pergerakan kaum Iban Skrang (d) Teknologi moden
daripada menentang pentadbiran Brooke di
kawasan tersebut. Pada tahun 1849, kubu ini (e) Skala besaran
dinamankan Fort James. Pada tahun 1862, Renjer
2. (a) Kapal korek

(b) Pam hidraulik / bina terowong / mesin gerudi

3. (a) China (b) India (c) Jawa

Sarawak ditubuhkan bagi mengawasi keamanan Praktis Formatif 21
dan pertahanan.

(ii) James Brooke memperoleh sokongan kewangan

daripada pemodal Eropah terutama Baroness Peningkatan buruh luar tidak terkawal / Peningkatan kadar

Angela Burdett-Counts. jenayah / Rakyat tempatan terpaksa bersaing dengan buruh luar

(b) Pembahagian wilayah di Sarawak dalam pasaran kerja.

Pada tahap awal, Raja Brooke membahagikan

Sarawak kepada tiga bahagian. Pada tahun 1885 dan Praktis Formatif 31
1890, Charles Brooke menambahkan dua bahagian

Tingkatan menjadi lima bahagian. Setiap bahagian dipecahkan Pada dasarnya, Akta Tanah Simpanan Melayu untuk melindungi

kepada daerah dan kampung. Sempadan kawasan tanah orang Melayu daripada jatuh ke tangan bukan Melayu.

menjadi asas pemilikan dan kekuasaan Dinasti Brooke. Namun, British menggunakan akta ini untuk melindungi

Bahagian pertama ialah Sungai Sarawak dan Sadong. kepentingan mereka bagi mengeksploitasi ekonomi negara.

Bahagian kedua ialah Sungai Batang Lupar, Saribas, Tanah Simpan Melayu yang dilindungi tidak subur dan tidak

Kalaka dan Simanggang. Bahagian ketiga ialah Sungai sesuai untuk pertanian. Tanah juga bernilai rendah kerana tidak

Rajang, Oya, Mukah, Bintulu dan Matu. Bahagian dibenarkan menanam tanaman komersial seperti getah dan
3 keempat ialah Sungai Baram. Bahagian kelima ialah kelapa sawit.
Limbang, Trusan dan Lawas.

380

Sejarah  PT3  Jawapan 

Praktis Formatif 6.2 Praktis Formatif 61

1. (a) Tanah Melayu Akta Tanah Simpanan Melayu Penjajah mahu mengaut keuntungan / Pendidikan perlu
(b) Sarawak (1931) Land Order / Land Settlement Order / perbelanjaan besar / Tidak mahu menanggung kos / Bimbang
Land Order 1943 akan melahirkan golongan intelek / Menggugat kuasa mereka
(c) Sabah Proklamasi III Perlindungan Hak Peribumi
Praktis PT3 6
2. (a) Membawa masuk modal asing dengan besar.
(b) Menguruskan pengeksportan dan pengimportan. Bahagian A 2. C 3. A 4. C 5. B

Praktis Formatif 41 1. C 7. A 8. D
6. B
• Sistem pengangkutan dan perhubungan dapat memakmurkan
negara dengan cara mengangkut bahan mentah seperti getah Bahagian B
dan timah ke pelabuhan eksport. 1. (a) (i) X: Tebu
(ii) Y: Kelapa sawit
• Selain itu, kemudahan urusan pengambilan buruh contohnya (iii) Z: Teh
penggunaan kereta api. (b) (i) Harga tinggi
(ii) Pasaran luas
• Sistem perhubungan seperti telefon dan telekomunikasi (iii) Hasil tempatan untuk eksport / tanah subur/ iklim
seperti Internet memacu kegiatan e-dagang ke pasaran yang
lebih luas. sesuai
(c) (i) Sebagai bekalan makanan.
Praktis Formatif 6.3 (ii) Tidak terlalu bergantung kepada import yang

1. (a) Kereta api mahal harganya.
(b) Jalan raya (iii) Menjadi punca pendapatan negara.
(c) Lapangan terbang/ pelabuhan / kapal wap (iv) Menyediakan peluang pekerjaan kepada

2. (a) Telegraf penduduk.
(b) Telefon
Bahagian C Tingkatan
(c) Sistem pos / radio 1. (a) (i) Bandar berkembang akibat kepesatan ekonomi
3. (a) Pangkalan Laut British
di kawasan perlombongan bijih timah, penemuan
(b) Pusat Pedagang-pedagang Antarabangsa petroleum dan aktiviti pertanian. Bandar berfungsi
(c) Pelabuhan Penyalur sebagai pusat pentadbiran seperti Kuala Lumpur
dan Kuching. Bandar juga menjadi pusat
Praktis Formatif 6.4 perniagaan dan pusat kewangan. Banyak bank
dibuka contohnya The Chartered Bank. Bandar
1. (a) Perkembangan bandar memperkenalkan sistem kewangan moden dan
(b) Pembentukan masyarakat majmuk insurans untuk melicinkan urusan perdagangan
(c) Perkembangan pendidikan / kesihatan / penjara antarabangsa.
(b) Kuala lumpur pada tahun 1884
2. (a) Berbeza pengalaman sejarah keturunan / budaya / Kuala Lumpur berkembang pesat pada tahun 1884
bahasa/ agama / cara hidup kerana kegiatan perlombongan timah. Ramai buruh
Cina mengusahakan perlombongan. Kesannya banyak
(b) Tempat tinggal orang Melayu di luar bandar, Cina di kedai-kedai dibuka. British melantik Yap Aw Loy sebagai
bandar manakala India di ladang kapitan Cina. Peringkat awal rumah menggunakan
atap daun. Setelah kebakaran bangunan dibina dari
(c) Pekerjaan Melayu tradisional seperti nelayan / petani batu bata dan jubin. Pada tahun 1896, Kuala Lumpur
/ Cina melombong / niaga manakala India menoreh / menjadi pusat pentadbiran bagi Negeri-negeri Melayu
buruh Bersekutu.
Kuala Lumpur pada masa kini
3. (a) Wujud masyarakat berbilang kaum Pada ketika ini Kuala Lumpur menjadi pusat bandar
(b) Kemasukan imigran Cina, India dan penubuhan raya tumpuan pedagang dan pelancong dunia. Banyak
sekolah Inggeris bangunan pencakar langit didirikan contoh KLCC. Kuala
(c) Dasar British kurang menekankan pendidikan, tiada Lumpur kekal sebagai ibu negara Malaysia merupakan
dasar pelajaran yang tetap bandar raya moden yang dilengkapi kemudahan awam
seperti bas, LRT, Monorel, lapangan terbang. Kuala
4. (a) Mengawal wabak penyakit berjangkit Lumpur juga antara pusat membeli belah yang popular
(b) Merawat buruh- buruh asing di estet / lombong di Asia seperti Pavillion.
(c) Menjaga kebersihan bandar / penyelidikan saintifik (c) Menjadikan Kuala Lumpur bandar raya yang bersih
terhadap penyakit tropika / mengawasi kesihatan daripada sampah dan pencemaran. Mengutamakan
penduduk bandar pengangkutan awam seperti ERL dan MRT. Menjadi
bandar raya dalam taman dengan panaroma flora dan
Praktis Formatif 51 fauna yang segar. Masyarakat terus mengamalkan
budaya sopan timur, peramah dan menghormati
Pendidikan melahirkan golongan intelek dan pakar contohnya tetamu. Hal demikian akan menarik lebih ramai
jurutera, arkitek, doktor dan peniaga. Kemahiran mereka pelancong yang merasakan berada di negara sendiri.
digunakan untuk membangunkan ekonomi, membina bangunan
dan mengurus negara. Pendidikan melahirkan generasi yang
kreatif dan inovatif.

3

381

  Sejarah  PT3  Jawapan Praktis Formatif 7.2

BAB 1. (a) Menerima nasihat pentadbiran daripada Residen/
Penasihat British/ hilang kuasa.
7 Penentangan Masyarakat Tempatan
(b) Hilang hak perundangan diambil alih Pegawai Majistret
Praktis Formatif 1 dan Pemungut Hasil/ Balai polis.

Rentap adalah pemimpin Iban yang istimewa kerana telah (c) Hilang punca pendapatan/ diberi elaun yang rendah.
berjaya menyatukan masyarakatnya menentang Brooke.
Rentap juga bijak mengatur strategi perjuangan kubu Bukit 2.
Sadok yang terletak di kawasan tinggi menyebabkan musuh
sukar untuk menawan kawasan tersebut. Penggunaan kayu Selepas kedatangan Cukai Kadar cukai
belian menjadikan kubu kukuh daripada ditembusi peluru. Ini British tanaman dan yang dikenakan
merupakan kejayaan besar kerana Brooke terpaksa menyerang
tiga kali untuk menewaskannya. • Setiap penduduk binatang 12 ½ sen sepokok
mesti melaporkan ternakan 3 sen sepokok
Praktis Formatif 21 jumlah keluasan 1 sen sepokok
sawah padi yang • Pokok 3 sen sepokok
Pemimpin masa lalu adalah teladan kepada pemimpin masa dimiliki. durian 5 sen sejunjung
kini. Akibat tidak berhati-hati, kuasa raja dan pembesar tergugat. 20 sen seekor
Pemimpin perlu berhati-hati dengan tipu helah dan muslihat • Setiap tanah • Pokok setahun
pihak luar. Tambahan dengan penggunaan bahasa asing boleh yang mempunyai kelapa
menyebabkan pemimpin terpedaya kerana tidak memahami. keluasan 400 depa berbuah
persegi dikenakan
Praktis Formatif 7.1 cukai sebanyak tiga • Pokok
kupang setahun. pinang
1. (a) Dol Said, Dato’ Bahaman
(b) Rentap • Semua pemilik • Pinang
(c) Sharif Masahor tanah wajib • Sirih
(d) Tok Janggut membayar cukai. • Lembu dan
(e) Mat Salleh
(f) Mat Sator kerbau
(g) Dato’ Maharaja Lela
(h) Haji Abdul Rahman Limbong 3. (a) British memperkenalkan pelbagai jenis cukai yang
membebankan rakyat dan cukai yang dikenakan oleh
2. Penentangan bersenjata / mencabar perjanjian / SBUB ke atas orang Murut adalah
perundangan
Jenis cukai Kadar cukai
3. Matlamat perjuangan 1 ekar tanah $1.00 (Satu Dolar)
4. Fakta yang jelas / huraian mendatar / contoh yang sesuai / Kawasan tanah yang melebihi 1 ekar $2.00 (Dua Dolar)
Hak milik tanah bagi setiap 0.4 hektar 50 sen setahun
inferen tepat / menunjukkan kematangan Pokok kelapa yang menghasilkan nira 25 sen setahun
Segantang beras 2 sen
Praktis Formatif 31 Tangkapan ikan besar $1.00 seekor
Memelihara anjing $1.00 seekor
Sistem pentadbiran Barat menyebabkan pentadbiran tempatan
tergugat. Buktinya, Sultan tidak berkuasa sepenuhnya pada (b) Layanan tidak adil SBUB kepada orang awam.
pentadbiran negeri. Sultan perlu menerima nasihat Residen dan (c) Pentadbiran SBUB menindas orang Murut di Sabah.
perlu dipatuhi dalam semua urusan pentadbiram kecuali agama (d) Mereka dilarang membuka tanah baharu untuk
dan adat istiadat. Sistem pembesar digantikan dengan pegawai
British seperti Pegawai Majistret dan pemungut hasil. Pembesar pertanian pindah atau penempatan. Akibatnya, orang
tidak dibenarkan memungut cukai dan diganti dengan elaun Murut kekurangan bekalan beras untuk makanan
yang sangat sedikit. harian.
4. (a) Menguasai pentadbiran tempatan dengan
Praktis Formatif 41 menempatkan Residen / Penasihat British / penolong
Residen, Pegawai Majistret dan Pemungut Hasil.
Sistem cukai yang diperkenalkan oleh British tidak rasional (b) Membina balai polis untuk mengawal penduduk
kerana mengenakan cukai pada barang yang tidak munasabah tempatan / menguasai undang-undang.
untuk dicukai. Contohnya cukai sirih dikenakan sebanyak 5 sen (c) Mendapat hasil cukai / mengeksploitasi ekonomi.
sejunjung. Selain itu, cukai yang dikenakan sangat tinggi dan
Tingkatan menindas penduduk tempatan. Praktis Formatif 61

Praktis Formatif 51 Faktor alam semula jadi menjadi aset dalam mengukuhkan
pertahanan. Kubu Bukit Sadok berada di kedudukan tinggi,
Benar, penjajahan adalah satu penindasan kerana rakyat dipaksa dikelilingi hutan dan bukit batu kapur menyebabkan British
membayar cukai yang tinggi. Keperluan untuk sara diri turut sukar untuk menembusi kawasan tersebut. Malahan, kedudukan
dikenakan cukai. Contohnya tangkapan ikan besar dikenakan tersebut memudahkan Rentap memantau pergerakan musuh.
sebanyak $1.00 seekor. Pokok belian yang digunakan juga tidak dapat ditembusi peluru.

3

382

Sejarah  PT3  Jawapan 

Praktis Formatif 71 (iv) Membantu golongan masyarakat yang
memerlukan.
Kebijaksanaan merancang strategi asas kejayaan kerana strategi
yang diatur lebih awal berkemungkinan dapat mengalahkan Bahagian C
musuh. Contohnya Dol Said berpakat dengan Rembau dan 1. (a) Haji Abdul Rahman Limbong menentang pengenalan
pembesar wilayah lain.
pentadbiran Barat di Terengganu dan menolak undang-
Praktis Formatif 81 undang tanah yang berlawanan dengan hukum syarak.
Hujah beliau ialah tanah adalah milik Allah dan rakyat
Penentangan di Terengganu dikenali sebagai Kebangkitan Tani bebas mengerjakannya tanpa perlu membayar cukai.
kerana pejuang terdiri daripada petani. Petani yang dipimpin Pentadbiran Barat yang bertentangan dengan nilai
oleh oleh Haji Abdul Rahman Limbong menentang undang- tempatan seperti perlu mendapat surat kebenaran
undang tanah British. untuk mengambil hasil hutan dan membuka tanah
untuk petempatan menyebabkan berlakunya
Praktis Formatif 7.3 penentangan.
(b) Kebangkitan Tahun 1922
1. (a) Terletak di bukit yang tinggi dan curam. Petani di Kuala Telemong menentang peraturan
(b) Menggunkan kayu belian setebal dua kaki yang tidak baharu dengan membersihkan tanah tanpa mengambil
boleh ditembusi peluru. pas kebenaran.
(c) Dikelilingi hutan rimba dan bukit Batu Kapur. Kebangkitan Tahun 1925
Seramai 300 hingga 500 orang petani berkumpul di
2. (a) Senjata yang tidak kuat dan kurang berbanding British. Kuala Telemong dan membersihkan 200 ekar tanah
(b) Tindakan Sultan mengisytiharkan pejuang sebagai milik Tengku Nik Maimunah dan 400 ekar tanah
penderhaka. kerajaan tanpa pas kebenaran.
(c) Bilangan angkatan tentera sedikit. Kebangkitan Tahun 1928
(d) Mudah termakan nasihat British. Berlaku Kebangkitan Tani di Marang, Kuala Telemong
dan Kuala Berang. Mereka mengisytiharkan perang
3. (a) Mat Salleh menggunakan tipu muslihat. terhadap British, menduduki balai polis, menduduki
(b) Tok Janggut mendesak Sultan Muhammad bangunan kerajaan dan mengibarkan bendera
mengishtiharkan perjuangan Tok Janggut sebagai merah di Kuala Berang. Haji Abdul Rahman Limbong
penderhakaan kepada Sultan rakyat takut dan tidak ditangkap. Kemudian, beliau dibicarakan di Kuala
berani menyokong kebangkitan. Terengganu. Beliau dijatuhi hukuman buang negeri ke
Makkah atas kesalahan menghasut.
Praktis Formatif 7.4 (c) Kebangkitan di Terengganu berbeza berbanding negeri
lain kerana dipimpin rakyat biasa, iaitu guru agama
1. (a) Badan penasihat sultan. dan bukan pembesar tempatan seperti Dato’ Bahaman
(b) Meluluskan perintah atau peraturan sultan. atau Dato’ Maharaja Lela. Kebangkitan juga daripada
rakyat golongan tani sehingga dikenali sebagai
2. (a) Menubuhkan Majlis Mesyuarat Negeri. Kebangkitan Tani. Mereka berjuang untuk menentang
(b) Menubuhkan perkhidmatan tadbir Melayu. sendiri peraturan Barat yang membebankan dan
(c) Memberi peluang kepada aristokrat Melayu. bertentangan dengan nilai tempatan. Contoh mendapat
pas kebenaran, membuka petempatan dan mengutip
3. (a) Durbar ditubuhkan. hasil hutan. Kebangkitan pembesar di Perak, Pahang
(b) Raja dan pembesar bebas memberi pandangan dalam untuk mempertahankan kuasa dan hak mengutip
Durbar. cukai. Kebangkitan di Terengganu bukti kejayaan
(c) Bahasa Melayu menjadi bahasa rasmi persidangan. perjuangan menggunakan sistem perundangan.
(d) Tulisan Jawi digunakan dalam urusan surat menyurat. Haji Abdul Rahman Limbong menjadi wakil kepada
tertuduh dan keputusan berpihak kepadanya.
Praktis PT3 7
BAB Kebijaksanaan Raja dan Pembesar
Bahagian A 2. A 3. D 4. D 5. D
8 Melayu Menangani Cabaran Barat
1. D
6. A Praktis Formatif 8.1

Bahagian B 1. (a) Garis sempadan berasaskan legeh dan lembah sungai. Tingkatan
1. (a) (i) Menjadi sumber pendapatan. (b) Bermula dari utara muara Sungai Perlis di sebelah
(ii) Cukai digunakan untuk kepentingan pihak SBUB. barat.
(iii) Menangani masalah kewangan. (c) Berakhir di muara Kuala Tabal di sebelah timur.
(b) (i) Cukai tetap dikenakan sama ada terdapat hasil (d) Pulau Langkawi dan pulau-pulau di bahagian selatan
menjadi kepunyaan British.
ataupun tidak. (e) Pulau Terutau dan pulau-pulau di bahagian utara
(ii) Bayaran cukai terlalu tinggi kerana rakyat tidak menjadi milik Siam.

mampu. 2. (a) Perlis – Sentul
(iii) Cukai tetap dikenakan terhadap hasil yang terlalu (b) Kedah – Sadao, Sentul, Pulau Terutau, Butang dan
Pulau-pulau di sekitarnya
sedikit seperti 1 gantang beras sebenarnya tidak (c) Kelantan – Tabal
mencukupi untuk makanan harian.
(c) (i) Mendapatkan sumber pendapatan negara. 3
(ii) Hasil cukai digunakan untuk memajukan negara.
(iii) Hasil cukai digunakan untuk pembangunan
prasarana rakyat seperti jalan raya, hospital dan
sekolah.

383

  Sejarah  PT3  Jawapan (b) Hak kepada Raja-raja Melayu bagi kepentingan anak-
anak mereka.
3. (a) Mengwujudkan keamanan perairan Selat Melaka
(b) Memacu pembangunan Johor / Sistem Kangcu Praktis PT3 8
(c) Menyekat peluasan kuasa British / memoden
pentadbiran / birokrasi Barat/ mengasaskan bandar Bahagian A 2. A 3. A 4. A 5. D
Puteri 1. D

Praktis Formatif 1 Bahagian B
1. (a) (i) Setul
Perjanjian Bangkok menyebabkan Negeri-negeri Melayu Melayu (ii) Sadao
Utara kehilangan wilayah. Perlis kehilangan Pujoh, Kedah lebih (iii) Tabal
lima wilayah iaitu Sadao, Setul, Pulau Terutau, Butang dan pulau- (b) (i) Garis sempadan berasaskan legeh dan lembah
pulau sekitarnya kepada Siam, Kelantan hilang Tabal. Sultan
pula tidak dibawa berunding perihal negeri baginda. Tambahan sungai.
lagi NNMU adalah wilayah yang berdaulat dan bukan wilayah (ii) Bermula dari utara muara Sungai Perlis di sebelah
jajahan Siam terutama Terengganu.
barat.
Praktis Formatif 21 (iii) Berakhir di muara Kuala Tabal di sebelah timur.
(iv) Pulau Langkawi dan pulau-pulau di bahagian
Semangat patriotik yang tinggi contoh Tunku Mahmud dengan
tegas menolak tindakan Penasihat British mengubah identiti selatan menjadi kepunyaan British.
Kedah. Sifat berani membawa kejayaan. (v) Pulau Terutau dan pulau-pulau di bahagian uatra

Praktis Formatif 8.2 menjadi milik Siam.
(Mana-mana tiga)
1. (a) Tuntutan melalui Durbar (c) Tidak berjaya kerana
(b) Diplomasi rundingan dan hubungan baik (i) Sultan Perlis, Kedah, Kelantan, Terengganu
(c) Menolak pelantikan Penasihat British/ mengubal
Undang-undang Tubuh/ menerajui perubahan membuat bantahan dan menolak perjanjian
pemodenan kerana tidak dibawa berunding berkenaan negeri
mereka.
2. (a) Bahasa Melayu sebagai bahasa pentadbiran dan (ii) Mereka terpaksa akur dengan sempadan baharu
perundangan dan kehilangan wilayah.
(iii) Tuntasnya, pemimpin hendaklah tegas untuk
(b) Penggunaan kalendar Hijrah mempertahankan hak dan kedaulatan negara.
(c) Cuti umum Hari Jumaat / keutamaan melantik
Tingkatan Bahagian C
pegawai- pegawai Melayu dalam pentadbiran 1. (a) Persamaan Undang-undang Tubuh Kerajaan Johor
3. (a) Sultan tidak boleh menyerahkan negeri kepada kuasa
dan Undang-undang Bagi Diri Kerajaan Terengganu
asing. Hal yang demikian, sebarang penyerahan akan ialah sultan tidak boleh menyerahkan kerajaan negeri
terbatal kerana bertentangan dengan perlembagaan. kepada sebarang kuasa asing. Kedua-dua undang-
(b) Menteri-menteri dan Jemaah Pangkuan Kerajaan juga undang ini gubal oleh sultan negeri masing-masing.
tidak boleh menyerahkan negeri kepada kerajaan Undang-undang Tubuh Kerajaan Johor digubal oleh
asing. Sultan Abu Bakar manakala Undang-undang Bagi
(c) Jemaah Menteri hendaklah terdiri daripada bangsa Diri Kerajaan Terengganu digubal oleh Sultan Zainal
Melayu, rakyat Johor dan beragama Islam. Abidin III. Agama Islam sebagai agama rasmi dan Ahli
(d) Ahli Majlis Mesuarat Kerajaan mestilah terdiri daripada Mesyuarat Negeri serta Ahli Majlis Mesyuarat Kerajaan
rakyat Johor. mestilah rakyat negeri masing-masing.
(e) Agama Islam sebagai agama negeri. (b) Di dalam undang-undang tersebut, sultan dan
(f) Kandungan tersebut menyelamatkan Johor daripada pembesar dilarang menyerahkan negeri kepada kuasa
perlantikan orang Inggeris ke dalam pentadbiran asing. Selain itu, Ahli Majlis Negeri / Jemaah Menteri
negeri. hendaklah terdiri daripada rakyat negeri. Di Johor pula
perlu berbangsa Melayu dan beragama Islam. Undang-
Praktis Formatif 8.3 undang tersebut berjaya mewujudkan pentadbiran
yang sistematik. Bidang tugas raja dan pembesar
1. (a) Melukis peta Johor untuk memudahkan pembangunan. ditentukan oleh perlembagaan undang-undang juga
(b) Mengasaskan bandar Maharani, Batu Pahat dan dapat mengukuhkan hubungan, perpaduan antara
Endau. raja, pembesar dan rakyat. Undang-undang tersebut
(c) Pesuruhjaya polis. menjadi kekuatan menghalang campur tangan British
di Johor dan Terengganu.
2. (a) Menubuhkan jabatan pelajaran. (c) Keluhuran perlembagaan akan menjamin kemanan
(b) Membina sekolah. negara kerana rakyat akan mematuhi prinsip
(c) Mewajibkan pendidikan kepada kanak-kanak Johor. dalam perlembagaan. Hal ini demikian tidak timbul
perbalahan antara kaum kerana saling menghormati
Praktis Formatif 8.4 hak masing-masing. Contohnya Islam sebagai
agama rasmi Persekutuan hendaklan diterima semua
1. Kawalan undang-undang tubuh tersebut terhadap rakyat berbilang agama. Pada masa yang sama,
kedaulatan negeri dinyatakan dengan tegas bahawa setiap penganut agama lain bebas mengamalkan
pemerintah tidak boleh menyerahkan negeri kepada kuasa agama masing-masing yang demikian akan wujud
asing. keharmonian.

2. (a) Melatih orang Melayu menceburkan diri dalam

3 pentadbiran negeri.

384

Sejarah  PT3  Jawapan 

KERTAS MODEL PT3 (v) Ciptaan kapal wap
(vi) Persaingan kuasa-kuasa Barat seperti Britain,
BAHAGIAN A
Jerman, Perancis, Sepanyol dan Amerika Syarikat.
1. D 2. D 3. A 4. D 5. C (vii) Ciptaan telegraf
(viii) Kuasa Barat berhasrat mengembangkan pengaruh
6. A 7. A 8. B 9. B 10. C
dan tamadun mereka ke seberang laut melalui
11. C 12. C 13. D 14. A 15. B slogan “Beban Orang Putih”.
(Mana-mana tiga)
16. D 17. A 18. A 19. B 20. D (b) (i) Melancarkan serangan fizikal ke atas Pulau
Pangkor (1650) / Kuala Perak (1651) / Selangor
BAHAGIAN B dan Rembau (1763) / Johor (1782) / Johor dan
1. (a) (i) Lulus peperiksaan perkhidmatan awam. Selangor (1784) / Kuala Selangor (1784 dan
(ii) Mengekalkan ajaran Konfusianisme. 1785).
(iii) Membezakan golongan elit daripada golongan (ii) Menandatangani perjanjian dengan Perak untuk
mendapatkan bijih timah pada tahun 1650 /
rakyat. Selangor pada tahun 1786 untuk membeli bijih
(iv) Memupuk nilai moral dan etika. timah.
(v) Memilih pegawai kerajaan. (iii) Mengadakan pakatan dengan Johor pada tahun
(Mana-mana tiga) 1641 untuk mengalahkan Portugis di Melaka
(b) (i) Peperiksaan bersifat kompetitif. / dengan British untuk memeterai Persetiaan
(ii) Hanya kaum lelaki dibenarkan menduduki London 1824.
(c) (i) Menguatkan jati diri.
peperiksaan. (ii) Mengeratkan perpaduan.
(iii) Latar belakang dan status sosial tidak menjejaskan (iii) Mentaati perintah raja / pemerintah.
(iv) Menghormati pemimpin / undang-undang negara.
peluang calon. (v) Menyokong dasar kerajaan.
(iv) Mengekalkan tradisi dan budaya China / ajaran (vi) Tidak menimbulkan kekacauan.
(Mana-mana tiga)
Konfusianisme.
(v) Larangan terhadap sebarang bentuk perubahan / 4. (a) (i) Mendapatkan bantuan dan sokongan daripada
tentera laut British.
mengekalkan keaslian tradisi China.
(Mana-mana tiga) (ii) Menentang kebangkitan orang tempatan.
(c) (i) Meningkatkan penguasaan ilmu. (iii) Mendapatkan sokongan sebahagian masyarakat
(ii) Menjadikan diri manusia yang lebih pintar.
(iii) Menjamin masa depan yang lebih cerah. tempatan.
(iv) Pendidikan merupakan agen perubahan yang (iv) Mengambil kesempatan daripada pertelingkahan

berkesan. yang wujud dalam masyarakat tempatan.
(v) Melahirkan masyarakat berfikir. (v) Menghapuskan tokoh tempatan yang menentang
(Mana-mana empat)
kedudukannya.
2. (a) (i) Pengislaman pemerintah (vi) Memperkukuhkan pertahanan Sarawak dengan Tingkatan
(ii) Perkahwinan puteri Sultan Mansur Shah dengan
mendirikan benteng dan kubu yang dilengkapi
putera Raja Siak. dengan meriam.
(iii) Peranan ulama dan mubaligh. (vii) Mendapatkan sokongan kewangan daripada
(iv) Golongan pedagang Islam menyebarkan ajaran pemodal Eropah seperti Baroness Angela Burdett-
Counts.
semasa berdagang. (Mana-mana tiga)
(v) Menyebarkan Islam melalui peluasan kuasa. (b) (i) Membahagikan Sarawak kepada beberapa
(Mana-mana tiga) wilayah.
(b) (i) Melaka menjadi tumpuan golongan ulama dan (ii) Mengekalkan pembesar tempatan dalam
pentadbiran.
pendakwah. (iii) Melaksanakan pentadbiran berhierarki.
(ii) Madrasah, masjid dan surau menjadi tempat (iv) Menjalankan pentadbiran berasaskan kaum.
(v) Memantapkan pentadbiran melalui perundangan.
mempelajari al-Quran dan ilmu tasawuf. (Mana-mana tiga)
(iii) Berlaku perkembangan bahasa Melayu dan (c) (i) Perpecahan dan konflik masyarakat tempatan
membuka ruang kepada campur tangan kuasa
tulisan Jawi. luar.
(iv) Pengaruh Islam diselit dalam karya kesusasteraan (ii) Tanpa perpaduan yang kukuh, negara kita mudah
diancam oleh kuasa luar.
dari Arab dan Parsi. (iii) Jati diri rakyat yang kuat mampu menangkis
(v) Undang-undang Islam dilaksanakan melalui ancaman luar.
(iv) Mempertahankan kedaulatan negeri / negara
sistem perundangan kesultanan. adalah tanggungjawab bersama rakyat.
(vi) Jawatan mufti dan kadi diwujudkan bagi melicinkan (Mana-mana tiga)

pentadbiran / pengurusan agama Islam.
(Mana-mana tiga)
(c) (i) Hormat menghormati sesama individu.
(ii) Bersifat terbuka dalam kehidupan harian.
(iii) Sentiasa berusaha ke arah kecemerlangan.
(iv) Menghargai ciptaan Tuhan.
(Mana-mana empat)

3. (a) (i) Perkembangan industri kereta.
(ii) Kesuburan tanah dan kekayaan hasil bumi.
(iii) Industri mengetin
(iv) Pembukaan Terusan Suez

3

385

Tingkatan   Sejarah  PT3  Jawapan (c) Kepentingan kita mempelajari tentang manusia Zaman
Prasejarah ialah membolehkan kita mengetahui
Bahagian C sejarah dan tamadun manusia berkembang dalam
1. (a) (i) Tempat tinggal satu tempoh yang panjang. Malahan, menjadikan
Manusia Zaman Paleolitik bertumpu di gua / lubang kita manusia yang matang dan menanamkan sifat
bertanggungjawab dalam tindakan kita. Inovasi dalam
bawah tanah / di bawah pokok. Selain itu, mereka peralantan membantu kita memperbaiki kehidupan. Di
berlindung tempat yang diperbuat daripada ranting samping itu, menyedarkan kita tentang kepentingan
kayu. Manusia Zaman Mesolitik masih tinggal di menyesuaikan diri dengan alam serta menanamkan
gua / lubang bawah tanah / ranting kayu di bawah sifat cinta akan alam sekitar.
pokok. Tumpuan petempatan mereka di pinggir
sungai dan laut bagi memudahkan mendapatkan 2. (a) Pemimpin dalam Adat Perpatih ialah ketua adat yang
bekalan air dan makanan. Manusia Zaman bermula daripada Ibu Soko. Ibu Soko dikenali dengan
Neolitik tinggal menetap di kawasan lembah beberapa nama seperti Ibu Waris di Luak Johol
sungai / pesisiran pantai. Mereka telah membina / Ibu Telapak di Luak Tampin / Bundo Kanduang di
rumah yang diperbuat daripada batu, tanah liat Minangkabau. Ketua Luak bagi daerah Inas, Terachi,
dan kayu. Jempol, Ulu Muar dan Gunung Pasir dikenali sebagai
(ii) Peralatan Penghulu. Penyandang pesaka adat pada semua
Manusia Zaman Paleolitik membuat peralatan peringkat dipilih hasil permuafakatan. Ibu Soko terlibat
daripada batu, kayu dan tulang haiwan. secara langsung dalam pemilihan Buapak dalam
Peralatan adalah dalam bentuk sedia ada, ringkas kelompok yang diwakilinya. Anak Buah dalam Perut
dan kasar pembuatannya. Manusia Zaman melantik ketua yang digelar Buapak. Buapak menjadi
Mesolitik menghasilkan alat batu yang lebih halus ketua rujukan dalam aspek yang berkaitan dengan
dan kemas. Mereka menghasilkan peralatan adat dan hukum. Buapak melantik Lembaga. Peranan
kecil yang dikenali sebagai mikrolit. Mereka Lembaga ialah memilih Undang dan Penghulu.
menggunakan panah semasa memburu dan Lembaga melantik Ketua Luak yang digelar Undang.
menggunakan perangkap untuk menangkap ikan. Undang Yang Empat ialah Undang Sungai Ujong,
Manusia Zaman Neolitik menghasilkan peralatan Undang Jelebu, Undang Johol dan Undang Rembau.
yang lebih halus dan kemas. Terdapat pelbagai Undang Yang Empat memilih seorang yang layak
peralatan termasuk alat menggali dan roda. daripada keturunan Yamtuan Radin untuk menjadi
(b) Alat memotong, menetak atau memecahkan tulang Yamtuan Besar atau Yang di-Pertuan Besar.
ditemui di Kota Tampan, Perak dan Tingkayu, Sabah.
Menunjukkan telah wujud bengkel membuat peralatan (b) Mengutamakan jurai keturunan sebelah ibu. Kaum
batu. Peralatan batu Zaman Neolitik di Hulu Perak perempuan dianggap Ibu Soko / ibu yang melahirkan
menunjukkan manusia telah mampu menggilap alatan anggota masyarakat. Anggota suku dianggap sedarah
tersebut. Penemuan alat tembikar dan manik di Gua kerana berasal daripada moyang perempuan yang
Niah, Sarawak. Penemuan tembikar dalam pelbagai sama sebelah ibu. Pelaksanaan hukuman bersifat
bentuk, saiz dan corak hiasan membuktikan manusia pemulihan. Memberikan pertimbangan terhadap
prasejarah di negara kita telah melakukan satu inovasi. pesalah ke arah kebaikan. Pelaksanaan hukuman
Pelbagai jenis manik turut ditemukan di Kuala Selinsing, mengutamakan perasaan dan kepentingan pesalah.
Perak dan Lembah Bernam, Selangor. Lukisan gua dan Perkahwinan sesama suku tidak digalakkan.
ukiran batu ditemui di Sarawak dan Sabah. Merupakan Menggalakkan perkahwinan di luar suku bagi
cara komunikasi untuk menyampaikan maklumat mewujudkan hubungan persaudaraan antara suku.
tentang kehidupan manusia Zaman Prasejarah. Seseorang lelaki yang berkahwin akan menjadi
Mereka menggunakan arang dan oker merah (hematit) anggota keluarga suku isterinya bergelar “orang
untuk menghasilkan lukisan gua. Bukti tinggalan yang semenda“. Wanita yang berkahwin sesama suku
ditemukan di tapak-tapak Zaman Prasejarah di negara akan hilang hak mewarisi pusaka. Jika hendak
kita menunjukkan manusia Zaman Prasejarah di mengembalikan hak tersebut, perlu dijalankan
negara kita menjalankan aktiviti ekonomi. Beberapa adat memulih pusaka. Upacara Kedim melibatkan
ideofak telah ditemukan di beberapa tapak perkuburan penerimaan orang dari suku lain atau orang luar untuk
Zaman Prasejarah di negara kita. Penemuan ini menjadi ahli suku. Seseorang itu akan bersumpah taat
menunjukkan bahawa manusia Zaman Prasejarah setia dan bersaudara dengan ahli suku yang akan
di negara kita sudah mengamalkan kepercayaan disertainya. Penghebahan akan dibuat. Pewarisan
dan memberikan penghormatan kepada orang mati. pusaka oleh kaum wanita. Harta pusaka merangkumi
Pengebumian Memanjang di Gua Cha, Kelantan tanah dan rumah. Harta pusaka diwarisi secara turun-
/ Pengebumian Melentur di Gua Gunung Runtuh, temurun daripada ibu kepada anak perempuan.
Perak / Pengebumian Keranda Kayu di pantai timur,
Sabah / Kubur kepingan Batu di Lembah Bernam, (c) Adat resam nenek moyang perlu dipertahankan
Selangor / Pengebumian Perahu di Kuala Selinsing, bertujuan mengekalkan identiti bangsa, mewujudkan
Perak / Pengebumian Tempayan di Sabah, Sarawak keharmonian dalam masyarakat secara tidak
dan Kampung Limbongan Terengganu. Kepercayaan langsung mengeratkan perpaduan. Dapat menangani
manusia Zaman Prasejarah di negara kita juga dapat gejala sosial dan mengatasi masalah jenayah dalam
dilihat melalui budaya mengalit. masyarakat serta menjamin hak dan kepentingan
anggota masyarakat.
3

386

3. (a) Menamatkan pertikaian British dan Belanda berkaitan Sejarah  PT3  Jawapan 
Singapura. Pendudukan British di Singapura
menimbulkan pertikaian Belanda. Belanda mendakwa 107 buah kapal korek di negeri-negeri Melayu. Kapal
Singapura berada di bawah lingkungan pengaruhnya korek dimiliki oleh syarikat Eropah seperti Pahang
dan menuntut agar British berundur dari Singapura. Consolidated Company Limited, Syarikat Malayan Tin
British tekad mempertahankan Singapura kerana Dredging dan Gopeng Consolidated. Syarikat-syarikat
yakin dengan potensi Singapura sebagai pelabuhan Eropah juga memperkenalkan teknologi perlombongan
bebas dan pangkalan tentera yang penting di Alam hidraulik. Kaedah perlombongan bijih timah bawah
Melayu. Selain itu, dasar persahabatan British dan tanah diperkenalkan oleh Pahang Consolidated
Belanda di Eropah. Kedudukan Britain dan Belanda Company Limited. Membina terowong di lombong bijih
yang berdekatan membuatkan persahabatan mereka timah Sungai Lembing, Pahang. Eastern Smelting
penting di Eropah. Semasa Perang Napoleon, Britain Company dan Straits Trading Company ditubuhkan
telah menjaga tanah jajahan Belanda di Timur. untuk melebur bijih timah. Di Sarawak Syarikat Borneo
Penyelesaian untuk perdamaian merupakan faktor melombong antimoni dengan menggunakan kaedah
pakatan British-Belanda. Belanda dan Britain mahu moden di Bau. Kilang melebur antimoni didirikan
mengelakkan peperangan yang pernah dialami pada di Bau dan Kuching. Di Sabah, teknologi membina
abad ke-17 dan ke-18. terowong diperkenalkan di Tanjung Kubong, Labuan
untuk melombong arang batu.
(b) Singapura menjadi tanah jajahan British. Sultan dan (b) Perkhidmatan kereta api diperkenalkan pada akhir
Temenggung didesak menandatangani perjanjian untuk abad ke-19 bagi mengeksploitasi kekayaan ekonomi
menyerahkan Singapura kepada British pada bulan di negara kita. Di negeri-negeri Melayu, landasan
Ogos 1824. Sultan Hussein meninggalkan tempat kereta api menghubungkan kawasan lombong
persemayamannya di Kampung Gelam, Singapura dengan pelabuhan mula dibina pada tahun 1885 bagi
dan berpindah ke Banda Hilir Melaka. Kesultanan memudahkan bijih timah dieksport. Landasan kereta
Riau Lingga berakhir apabila Belanda menghapuskan api menghubungkan utara dan selatan Tanah Melayu
institusi Kesultanan Riau Lingga pada tahun 1911. yang dilaksanakan pada tahun 1897-1909. Landasan
Meletakkan pemerintahan wilayah Riau Lingga secara kereta api menghubungkan seluruh Tanah Melayu
langsung oleh Belanda melalui Residen Riau. Pahang dibina pada tahun 1910-1931. Penggunaan kereta
mengisytiharkan kedaulatannya. Bendahara Tun Ali api diperluaskan daripada mengangkut bahan mentah
mengisytiharkan Pahang bebas daripada Kesultanan kepada membawa penumpang. Di Sarawak, landasan
Johor Riau pada tahun 1853. kereta api menghubungkan Bau dengan Kuching pada
tahun 1917. Di Sabah, pembinaan landasan kereta api
(c) Perjanjian melibatkan negeri Melayu tetapi raja dan bermula di Bukau pada tahun 1896. Pada tahun 1900,
pembesar Melayu tidak terlibat dalam rundingan. Raja landasan kereta api dibina untuk menghubungkan
dan pembesar Melayu tidak dimaklumkan tentang Beaufort dengan Jesselton dan Tenom. Pembinaan
syarat perjanjian. Bendahara Tun Ali telah menulis landasan kereta api bertumpu di kawasan pantai barat
kepada Sultan Riau Lingga, Sultan Mahmud Muzaffar untuk kegiatan pembukaan ladang getah.
Shah IV (1841-1857) menyatakan bahawa Perjanjian (c) Usaha untuk menyokong perkembangan ekonomi
London 1824 berada di luar pengetahuan beliau. negara ialah melibatkan diri dalam kegiatan ekonomi
Sultan Mahmud Muzaffar Shah IV teramat murka / perdagangan dan membeli barang buatan Malaysia
apabila diketahui tentang Perjanjian London. serta menjadi pengguna yang bijak. Selain itu, tidak
menimbulkan kekacauan. Mengeratkan perpaduan
4. (a) Di negeri-negeri Melayu, British memperkenalkan antara kaum. Kita juga hendaklah menyokong dasar
teknologi kapal korek. Kapal korek mula digunakan kerajaan berkaitan ekonomi.
oleh Syarikat Malayan Ting Dredging di Batu Gajah,
Perak pada tahun 1912. Pada tahun 1929, terdapat

Tingkatan

3

387