Praktis Hebat PT3 Sejarah Tingkatan 1

Praktis Asas Kecemerlangan!

Praktis
H1EBAT!Tingkatan
PT3
KKSSSSMM

Sejarah Zaiton Haron

BerdPaTs3arTkearnkiFnoi rmat

Latih Tubi Latihan Praktis Jawapan
Mengikut Berorientasikan KBAT Lengkap
Topik PT3

FORMAT INSTRUMEN PT3# MULAI 2019
MMAATTAA PPEELLAAJJAARRAANN SSEEJJAARRAAHH ((2211))

BIL. PERKARA KETERANGAN

1 Jenis Ujian Bertulis Kerja Kursus
(Sekolah)
Instrumen

2 Jenis Item Objektif Aneka Pilihan (OAP) Tugasan
Subjektif Respons Terhad
Subjektif Respons Terbuka

3 Bilangan Bahagian A: Bahagian B: Bahagian C:
Soalan
20 soalan 4 soalan 4 soalan
OAP subjektif subjektif Satu tugasan

(Jawab (Jawab (Jawab 2
semua semua soalan)
soalan) soalan)

4 Jumlah 20 markah 40 markah 40 markah 100 markah
Markah Jumlah: 100 markah

5 Wajaran 80% 20%
Tingkatan 3
6 Tempoh 2 jam
Ujian Rubrik Penskoran

7 Konstruk • Mengingat
• Memahami
• Mengaplikasi
• Menganalisis
• Menilai
• Menjana idea

8 Kaedah • Dikotomus
Penskoran • Analitik

1 Mengenali Sejarah 1
2 Zaman Air Batu 9
3 Zaman Prasejarah 18
4 Mengenali Tamadun 27
5 Tamadun Awal Dunia 34
6 Peningkatan Tamadun Yunani dan Rom 43
7 Peningkatan Tamadun India dan China 52
8 Tamadun Islam dan Sumbangannya 60
69
Panduan Tugasan 71
Pentaksiran Akhir Tahun J1
Jawapan

Prak 2tis PT3 Zaman Air Batu

A

Pilih jawapan yang paling tepat. 5. Pilih garis masa Zaman Air Batu yang betul. TP2

BUKU A Holosen Miosen Pleistosen Pliosen
TEKS

1. Senarai berikut merujuk kepada pembentukan m.s. 30

BUKU fizikal bumi. TP2 B Miosen Pleistosen Pliosen Holosen
TEKS

m.s. 28 C Pleistosen Pliosen Holosen Miosen

• Zaman Jurasik. D Miosen Pliosen Pleistosen Holosen
• Bumi 195 juta tahun dahulu.
6. Antara berikut, yang manakah berlaku pada
Apakah hidupan utama pada zaman tersebut?
BUKU Zaman Pleistosen? TP3
TEKS

A Kucing C Dinosaur m.s.31 A Pembentukan Grand Canyon

B Mamot D Badak sumbu B Penciptaan tulisan kunieform

2. Antara berikut, yang manakah benua? TP1 C Pengenalan cara membuat api
I ArtikBUKU
D Penghijrahan manusia ke Benua Eropah
TEKS
7. Perkembangan tamadun manusia dalam bidang
m.s. 29 II Eropah
III Amerika Utara BUKU pendidikan dan pentadbiran bermula pada TP2
IV Pasifik Selatan TEKS
A I dan II
B I dan IV m.s. 31 A Zaman Miosen
C II dan III
D III dan IV B Zaman Holosen

C Zaman Pliosen

D Zaman Pleistosen

3. Apakah yang dimaksudkan dengan Zaman Air 8. Antara yang berikut, binatang yang manakah

Batu?BUKU TP1 BUKU wujud pada Zaman Miosen? TP3
TEKS
TEKS
m.s.30 A Zaman gelap di mana tiada matahari I m.s. 32 Trilobite

B Zaman ketika bumi dilanda musim kemarau II Eurypterids

C Zaman ketika bumi dilanda hujan berterusan III Stegosaurus

D Zaman ketika permukaan bumi dilitupi salji IV Hyracotherium

tebal A I dan II

B I dan IV

4. Senarai berikut merujuk kepada tahap dalam C II dan III

BUKU Zaman Air Batu. TP3 D III dan IV
TEKS

m.s. 30

• Terbentuk jambatan darat Panama antara 9. Rajah berikut menunjukkan garis masa Zaman
Amerika Utara dan Amerika Selatan.
Air Batu.BUKU TP3
• Terbentuk dataran tinggi di Colorado,
Amerika Syarikat dikenali sebagai Grand TEKS
Canyon. m.s. 32

Miosen Pliosen Y Holosen

Apakah tahap tersebut? Apakah tempoh masa Y?
A Miosen A 23 – 5 juta tahun
B Holosen B 5 – 2 juta tahun
C Pliosen C 2.5 juta – 10,000 tahun
D Pleistosen D 10, 000 tahun hingga kini

9 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu 15. Apakah binatang yang wujud pada Zaman Air

10. Haiwan berikut hidup pada 2 juta tahun dahulu. BUKU Batu Akhir? TP1
TEKS
BUKU
TEKS m.s. 35 A Ular

m.s. 32

B Penguin

C Dinosaur

D Mamot berbulu

16. Kecairan air batu menyebabkan kawasan tanah

BUKU rendah ditenggelami oleh air dan membentuk
TEKS

m.s. 36 A tasik TP2

Apakah haiwan tersebut? TP1 B benua
A Sloth
B Dipterus C lautan
C Diatryma
D Stegosaurus D daratan

17. Apakah yang boleh dikaitkan dengan senarai

berikut?BUKU TP2

TEKS
m.s. 36

11. Mengapakah air batu mencair pada Zaman Air • Great Lakes, Kanada
• Dayang Bunting, Malaysia
BUKU Batu Akhir? TP2
TEKS A Tasik
B Benua
m.s. 34 A Pergerakan bulan C Sungai
D Lautan
B Penurunan suhu bumi

C Tiupan angin monsun

D Peningkatan suhu bumi

12. Antara berikut, yang manakah ciri-ciri Zaman 18. Apakah kesan perubahan iklim kepada

BUKU Air Batu Akhir? TP2 BUKU kehidupan manusia? TP3
TEKS TEKS

I m.s. 34 Suhu terlalu sejuk I m.s.37 Terus menetap di Kutub Selatan

II Air sungai mengalir deras II Berpindah ke Benua Afrika yang lebih

III Pokok hidup dengan subur panas

IV Permukaan air laut membeku III Menyesuaikan aktiviti harian dengan

A I dan II perubahan iklim

B I dan IV IV Berhijrah dari Benua Afrika ke Benua Asia

C II dan III dan Eropah

D III dan IV A I dan II

13. Apakah kesan peningkatan suhu bumi pada B I dan IV

BUKU Zaman Air Batu Akhir? TP3 C II dan III
TEKS

m.s. 34 A Pencairan air batu D III dan IV

B Berlakunya tsunami

C Pembentukan gunung berapi 19. Apakah kesan perubahan Zaman Air Batu di

D Kemarau panjang di Kutub Selatan BUKU Asia Tenggara? TP3
TEKS

m.s.38 A Terjadinya daratan dan lautan
14. Bagaimanakah kehidupan manusia pada Zaman PT3
2019 B Kesusutan paras air di Kutub Utara
BUKU Air Batu Akhir? TP2
TEKS C Terbentuknya kepulauan Asia Tenggara

I m.s. 34 Memburu binatang D Kenaikan paras air laut di Pentas Sunda

II Hidup secara nomad

III Tinggal di pesisir sungai 20. Pengetahuan tentang perkembangan Zaman Air

IV Menternak dan bercucuk tanam BUKU Batu mendidik dan menyedarkan kita supaya
TEKS

A I dan II m.s.39 A berbangga dengan sumber alam TP4

B I dan IV B bersyukur dengan ciptaan Tuhan

C II dan III C bekerjasama memajukan negara

D III dan IV D berusaha mempelajari teknologi moden

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 10

Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu 

B

1. Dunia merupakan bumi tempat tinggal manusia dan tempat tinggal berjuta-juta hidupan yang

lain.BUKU Subtopik 2.1

TEKS
m.s.

26 – 28

(a) Bagaimanakah manusia mengetahui sejarah yang berlaku kepada bumi? TP2

[2 markah]

(b) Jelaskan maksud istilah berikut: TP2
(i) Geologi

[2 markah]

(ii) Paleontologi

[2 markah]

(c) Hari Bumi disambut pada 22 April setiap tahun. Apakah tujuan sambutan Hari Bumi?

TP5 Menilai

[4 markah]

2. Zaman penting yang memberikan kesan kepada perubahan bentuk fizikal bumi ialah Zaman Air

Batu.BUKU Subtopik 2.2 TP2

TEKS
m.s.

30 – 31 (a) Jelaskan maksud Zaman Air Batu.

[2 markah]
11 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu

(b) Senaraikan tahap Zaman Air Batu. TP2
(i)
(ii)
(iii)
(iv)

[4 markah]

(c) Apakah tujuan kita mengetahui Zaman Air Batu? TP4 Menganalisis

[4 markah]

3. Gambar berikut menunjukkan Zaman Air Batu Akhir. Subtopik 2.4

BUKU
TEKS

m.s.

34 – 35

(a) Bagaimanakah ciri fizikal bumi pada Zaman Air Batu Akhir? TP2

[2 markah]

(b) Jelaskan ciri-ciri Zaman Air Batu Akhir berdasarkan aspek berikut: TP2
(i) Binatang

[2 markah]

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 12

Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu 

(ii) Tumbuhan

(c) Pada pendapat anda, apakah kesan jika suhu dunia semakin meningkat? TP5 [2 markah]

Menilai

[4 markah]

4. Pernyataan berikut tentang perubahan Zaman Air Batu Akhir. Subtopik 2.5

BUKU
TEKS

m.s.

36–37 Bumi mula mengalami perubahan iklim daripada terlalu sejuk kepada sederhana sejuk.
(a) Kegiatan radiasi bumi menjadi penyebab utama kepada peningkatan suhu bumi.
Jelaskan pernyataan tersebut. TP3

[2 markah]
(b) Bagaimanakah perubahan iklim memberi kesan kepada kehidupan manusia? TP4

(c) Jelaskan punca peningkatan suhu bumi. TP4 [4 markah]

PT3 [4 markah]
2019
© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.
13

  Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu

5. Perubahan suhu yang meningkat pada Zaman Air Batu Akhir memberikan kesan terhadap
BUKU bentuk fizikal dan hidupan di bumi.
TEKS Subtopik 2.5

m.s.

36 (a) Apakah kesan pencairan air batu terhadap bentuk muka bumi? TP3

[3 markah]

(b) Pada Zaman Air Batu Akhir, berlaku kepupusan binatang yang hidup pada Zaman Pleistosen.
Jelaskan pernyataan tersebut. TP3

[3 markah]

(c) Pada pendapat anda, apakah langkah yang boleh diambil untuk mengelakkan pemanasan alam

sekitar? TP6 Mencipta

[4 markah]

6. Perkembangan yang berlaku pada Zaman Air Batu Akhir memberikan kesan kepada kawasan di
Asia Tenggara.BUKU
Subtopik 2.6
TEKS
m.s.

38–39 (a) Nyatakan dua kesan perubahan Zaman Air Batu di Asia Tenggara. TP2

(b) Senaraikan empat negara yang terletak di atas Pentas Sunda. TP2 [2 markah]
(i) [4 markah]
(ii)
(iii)
(vi)

(c) Apakah keistimewaan manusia yang tinggal di rantau Asia Tenggara? TP3

[4 markah]

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 14

Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu 

C

1. (a) Terangkan pembentukan fizikal bumi dalam tempoh berikut: Subtopik 2.1 TP3

BUKU (i) 390 juta tahun dahulu [2 markah]
TEKS [2 markah]
[2 markah]
m.s. 28

(ii) 195 juta tahun dahulu

(iii) 94 juta tahun dahulu

(b) Berdasarkan peta berikut, terangkan kawasan benua dan lautan di dunia. Subtopik 2.1 TP3

BUKU
TEKS

m.s. 29

[6 markah]
(c) Berikan cadangan anda untuk mengelakkan pencemaran laut. TP6 Mencipta [8 markah]

2. (a) Terangkan maksud istilah berikut: Subtopik 2.1 TP3

BUKU (i) Daratan [3 markah]
TEKS

m.s. 29

(ii) Lautan [3 markah]

(b) Zaman Pliosen dipercayai berlaku antara 5.3 juta hingga 2.6 juta tahun dahulu. Subtopik 2.2

BUKU Huraikan ciri-ciri zaman tersebut. TP3 [6 markah]

TEKS

m.s. 30

(c) Jelaskan iktibar yang boleh diambil daripada pengetahuan Zaman Air Batu. TP5 Menilai

[8 markah]

3. Gambar berikut menunjukkan Zaman Air Batu.

15 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu

(a) Jelaskan tahap Zaman Air Batu berikut: Subtopik 2.2 TP3

BUKU (i) Zaman Miosen [3 markah]
TEKS [3 markah]

m.s. TP3

30 – 31 (ii) Zaman Pleistosen [6 markah]

PT3

2019

(b) Huraikan hidupan dan binatang yang wujud pada Zaman Air Batu. Subtopik 2.3

BUKU
TEKS
m.s.

32 – 33

(c) Berikan cadangan anda untuk menjaga alam sekitar. TP6 Mencipta [8 markah]

4. (a) Berdasarkan gambar berikut, terangkan perubahan rupa bentuk Asia Tenggara.

BUKU Subtopik 2.6 TP3 [6 markah]
TEKS

m.s. 39

Rupa bentuk Asia Tenggara sebelum Rupa bentuk Asia Tenggara
Zaman Holosen pada hari ini



(b) Kecairan air batu pada akhir Zaman Holosen menyebabkan terjadinya sungai dan tasik.

BUKU Jelaskan pernyataan tersebut. Subtopik 2.6 TP3 [6 markah]
TEKS

m.s. 40

(c) Perubahan pada Zaman Air Batu Akhir turut menyebabkan beberapa binatang bersaiz besar

pupus. Cadangkan cara mengelakkan kepupusan haiwan. TP6 [8Mencipta markah]

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 16

Sejarah  Ting. 1 Praktis 2 Zaman Air Batu 

KBAT

Petikan berikut tentang alam sekitar.

Pemanasan global  atau  pemanasan sejagat  berkaitan dengan
peningkatan suhu dunia. Suhu bumi telah meningkat dua darjah dan
kadarnya berbeza mengikut  benua dan kawasan tertentu. Kajian
mendapati kawasan Artik  lebih pantas menjadi panas berbanding
kawasan lain. Perubahan iklim biasanya berlaku dalam tempoh
10,000 tahun tetapi kini perubahan iklim berubah dalam tempoh
100 tahun sahaja.

Suhu bumi meningkat sejak tahun 1990-an. Kajian mendapati iklim
panas melampau di Perancis, iklim lebih panas di rantau Siberia dan
pencairan permafrost (lapisan tanah yang kekal beku di rantau paling sejuk) terutamanya di
rantau Artik. Ahli sains meramalkan keseluruhan ais di Artik akan cair pada musim panas pada
tahun 2099. Litupan ais Greenland dan Antartika Barat akan mencair. Paras laut akan meningkat
kira-kira 7 meter secara mendadak.

Sumber: https://ms.wikipedia.org/wiki/Pemanasan_global

(a) Terangkan kesan perubahan Zaman Air Batu ke atas Asia Tenggara.


(b) Apakah kegiatan yang boleh menyebabkan peningkatan suhu dunia?


(c) Cadangkan langkah-langkah untuk mengatasi pemanasan global.



Kerusi panas (Hot seat) PAK-21
Murid dibahagikan kepada empat kumpulan mengikut tahap Zaman Air Batu. Kumpul maklumat
seperti berikut:
(a) Ciri-ciri Zaman Air Batu
(b) Garis masa Zaman Air Batu
(c) Hidupan dan binatang Zaman Air Batu
Seorang ketua akan mewakili kumpulan dan duduk di kerusi yang disediakan di hadapan kelas. Dia
akan menjadi “pakar” atau “watak” yang akan menjawab soalan yang ditanya oleh ahli kumpulan lain.

17 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

Prak tis PT3 Mengenali Sejarah 4. (a) F1 Persediaan.
F2 Rakaman temu bual.
1 F3 Memproses rakaman.
(b) F1 Membuat perancangan grid sebelum kerja
1. A A 3. B 4. A 5. C ekskavasi.
6. B 8. B 9. D 10. B F2 Setiap petak grid akan diberikan nombor rujukan.
11. A 2. B 13. B 14. B 15. A F3 Menandakan kawasan berdasarkan pelan.
16. B 7. B 18. B 19. D 20. B F4 Melakukan ekskavasi dengan mencatatkan semua
12. A penemuan.
17. B (c) F1 Menghasilkan kajian dengan bukti yang kukuh.
F2 Menilai sesuatu peristwa sejarah dengan sudut
B berbeza.
F3 Mendorong kita berfikiran terbuka dan kritis.
1. (a) F1 Sejarah ialah peristiwa yang berlaku pada masa
lalu. 5. (a) F1 Menerangkan atau mengulas sesuatu fakta sejarah.
F2 Berdasarkan sumber-sumber yang berkaitan
F2 Sejarawan akan mengkaji peristiwa masa lalu yang dengannya.
berlaku dalam kehidupan masyarakat atau negara. (b) F1 Pemilihan sumber yang pelbagai.
F2 Perbezaan pandangan.
F3 Merujuk tentang masyarakat dan peristiwa masa lalu F3 Perbezaan ideologi.
yang diperoleh berdasarkan bukti dan memberikan F4 Tujuan penulisan.
pengajaran kepada kita. (c) F1 Bersikap jujur dan bertanggungjawab
F2 Menjalankan kajian secara menyeluruh
(b) F1 Menyemai rasa cinta akan negara. menggunakan pelbagai sumber.
F2 Memberikan iktibar dan pengajaran. F3 Mematuhi etika penulisan yang tidak menyebelahi
F3 Mengenal asal usul keluarga dan negara. mana-mana pihak.
F4 Meneruskan kesinambungan hubungan harmoni F4 Melaporkan fakta yang benar dan tidak
menyembunyikan fakta demi menjaga kepentingan
antara kaum. diri atau pihak lain.
(c) F1 Tidak ada rasa cinta akan tanah air.
F2 Mengulangi kesilapan yang pernah dilakukan. 6. (a) F1 Memberi iktibar dan pengajaran daripada peristiwa
F3 Tidak mengetahui asal usul keluarga dan negara. masa lalu.
F4 Memupuk perasaan perkauman dan mementingkan
F2 Mereka yang tidak belajar sejarah mungkin akan
diri sendiri. mengulangi kesilapan masa lalu.
2. (a) F1 Masa silam ialah rentetan peristiwa yang telah
F3 Contohnya, kita harus mengambil iktibar daripada
berlaku. peristiwa penjajahan British di Tanah Melayu.
F2 Masa silam dikaji berdasarkan urutan masa yang
F4 Kita harus mengekalkan kestabilan politik dan
dipanggil kronologi. ekonomi agar negara tidak lagi djajah oleh kuasa
(b) (i) F1 Jangka masa sepuluh tahun. asing.
(ii) F1 Jangka masa seratus tahun.
(iii) F1 Tempoh masa seribu tahun. (b) F1 Memupuk patriotisme.
(iv) F1 Bermula dengan kelahiran Nabi Isa AS. F2 Mengenal asal usul.
(c) F1 Pembukaan Melaka pada tahun 1400. F3 Mengukuhkan perpaduan.
F2 Penjajahan Portugis pada tahun 1511. F4 Membangunkan negara dan bangsa.
F3 Kedatangan Belanda ke Melaka pada 1641. F5 Mengaplikasikan Kemahiran Pemikiran Sejarah.
F4 Bermula penjajahan British pada tahun 1786. (c) F1 Mengadakan kumpulan perbincangan.
F5 Pendudukan Jepun di Tanah Melayu pada 1941. F2 Melawat ke muzium atau arkib negara.
F6 Rundingan di London pada 1956. F3 Membaca surat khabar dan isu semasa.
F7 Kemerdekaan Tanah Melayu pada 1957. F4 Membuat buku skrap tentang peristiwa sejarah.
F8 Pembentukan Malaysia pada 1963.
3. (a) F1 Sumber primer C
F2 Sumber sekunder
(b) Sumber primer 1. (a) (i) F1 Sejarah merupakan tindak balas pembaca
terhadap penulisan sejarah, iaitu fakta-fakta
F1 Bersifat asli. yang ditulis oleh sejarawan.
F2 Belum ditafsir.
F3 Belum diolah, atau diterbitkan. F2 Suatu proses interaksi berterusan antara ahli
Sumber sekunder sejarah dengan fakta-faktanya.
F1 Bahan yang telah diolah dan diterbitkan.
F2 Bahan tersebar kepada umum. F3 Suatu dialog yang tidak berkesudahan antara
(c) F1 Sejarawan tidak dapat membuat penyelidikan masa kini dengan masa lampau.

sejarah. (ii) F1 Sejarah merujuk kepada apa-apa yang pernah
F2 Perisiwa sejarah tidak dapat dibuktikan benar dan atau sudah berlaku.

sahih. F2 Sejarah mendorong kita lebih memahami apa-
F3 Sejarawan tidak dapat mencari maklumat sejarah apa yang berlaku pada masa kini, di samping
menjamin kesilapan yang sama tidak berulang.
dan membuat perbandingan dengan kajian
sebelumnya. F3 Sejarah ialah ibu kepada semua bidang.
F4 Peristiwa sejarah akan ditafsir kurang tepat dan (b) F1 Mengenal pasti sumber peristiwa, tokoh, atau
dipengaruhi unsur dongeng dan mitos.
F5 Peristiwa sejarah akan dilupakan kerana tiada institusi.
warisan yang dapat ditinggalkan untuk tatapan H1a Sumber bertulis sejarah Malaysia boleh didapati
generasi akan datang.
di negara kita, Portugal, dan Belanda serta boleh
ditemui dalam bahasa Sanskrit, Cina, dan Inggeris.
F2 Mendapat dan mengesahkan sumber bertulis
tersebut.

J1 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan F6 Membaik pulih tapak arkeologi untuk tatapan
generasi akan datang.
H2a Pengkaji akan ke muzium, arkib, dan perpustakaan
untuk mendapatkan sumber bertulis tersebut. F7 Meletakkan Malaysia antara negara terawal yang
melalui Zaman Prasejarah Dunia.
H2b Bantuan ahli paleografi (pengkaji tulisan kuno) dan
epigrafi diperlukan untuk mentafsir maklumat pada F8 Membentuk keperibadian bangsa dengan
sumber bertulis tersebut. menghapuskan rasa rendah diri dengan bangsa
lain di dunia.
F3 Mengumpul dan menyimpan sumber yang diperoleh.
H3a Sumber rujukan yang diperoleh dikumpul di suatu 3. (a) F1 Menggalakkan kita menggunakan pelbagai sumber.
H1a Bagi tujuan menghasilkan penulisan sejarah dengan
tempat, dicatat, dan disimpan bagi memudahkan bukti yang kukuh.
pengkaji membuat rujukan semula kelak. F2 Mendorong kita berfikiran terbuka dan kritis.
F4 Menggunakan peralatan yang sesuai (penggunaan H2a Dalam mengkaji peristiwa sejarah dengan
ICT dan peralatan arkeologi). menggunakan pelbagai sumber sejarah.
H4a Penggunaan statistik untuk menganalisis data F3 Mengajak kita menilai sesuatu peristiwa sejarah
dan sumber, menyunting penulisan, menyusun yang sama tetapi dilihat dari sudut yang berbeza.
bibliografi, dan membuat statistik. F4 Menjadikan sesuatu peristiwa sejarah itu bermakna,
F5 Membuat analisis hasil dapatan. berfaedah atau sebaliknya.
H5a Pengkaji akan menganalisis maklumat yang (b) F1 Peristiwa penentangan Tok Janggut di Pasir Puteh,
diperoleh dan memberikan perspektif baharu Kelantan.
terhadap sesuatu peristiwa sejarah. F2 Menentang peraturan cukai tanah dan hasil hutan.
H5b Mengupas dan menjelaskan pertentangan yang F3 Diperkenalkan oleh penjajah British.
wujud pada kajian sebelumnya. F4 Berdasarkan perspektif sejarawan Barat.
H5c Hasil dapatan disebarkan bagi mengukuhkan teori, H4a Tok Janggut dianggap sebagai pemberontak.
pemahaman, dan penghayatan terhadap sesuatu H4b Disebabkan enggan mematuhi arahan dan undang-
peristiwa sejarah. undang.
(c) F1 Mengukuhkan jati diri rakyat. F5 Berdasarkan perspektif sejarawan tempatan.
F2 Mengambil iktibar dan pengajaran. H5a Tok Janggut sebagai pejuang yang menentang
F3 Menghargai warisan tamadun negara. dasar British.
F4 Mencontohi nilai murni masyarakat zaman dahulu. H5b Membebankan rakyat tempatan.
F5 Memudahkan sejarawan membuat penyelidikan. (c) F1 Mengenal asal usul.
F6 Menjadi bukti berlakunya sesuatu peristwa sejarah. H1a Kita dapat mengenal asal usul keluarga dan negara
F7 Menjadi tatapan generasi masa kini dan masa kita apabila mempelajari sejarah.
hadapan. H1b Kita juga dapat memahami adat istiadat, tradisi, dan
F8 Menjadi sumber tarikan pelancong tempatan dan budaya bangsa negara kita.
luar negara. F2 Mengambil iktibar.
2. (a) (i) F1 Membuat perancangan grid sebelum kerja H2a Sejarah memberi iktibar dan pengajaran daripada
peristiwa masa lalu.
ekskavasi. H2b Mereka yang tidak belajar sejarah mungkin akan
F2 Setiap petak grid akan diberikan nombor mengulangi kesilapan masa lalu.
F3 Memupuk patriotisme.
rujukan. H3a Sejarah mengajar kita menghargai warisan negara
F3 Menandakan kawasan berdasarkan pelan. supaya terus kekal dan dapat diwarisi oleh generasi
F4 Melakukan ekskavasi dengan mencatatkan akan datang.
H3 Dengan mempelajari sejarah, generasi muda dapat
semua penemuan. memupuk rasa cinta akan negara dan berbangga
(ii) F1 Melakukan pemunggahan dan pengisihan. menjadi rakyat Malaysia.
F2 Pengisihan dibuat mengikut jenis artifak atau F4 Mengukuhkan perpaduan.
H4a Sejarah menjadi sumber kesedaran kepada
lapisan tanah di tapak artifak yang ditemui. masyarakat dalam mengekalkan dan meneruskan
F3 Melakukan pembersihan sebelum membuat adat resam dan tradisi kita.
H4b Apabila mempelajari sejarah, generasi masa kini
kajian. akan meneruskan kesinambungan hubungan
F4 Membuat katalog bagi setiap artifak dengan harmoni antara kaum yang sudah terjalin.
F5 Membangunkan negara dan bangsa.
nombor pengenalan. H5a Kita dapat belajar daripada kejayaan bangsa dan
F5 Membuat analisis bagi mendapatkan maklumat negara serta menjadi perangsang untuk mencapai
kemajuan.
tentang sesuatu artifak. H5b Kita dapat membandingkan budaya dahulu dan
(b) F1 Arkeologi bawah air ialah kajian saintifik tentang budaya kini bagi membangunkan negara dan
bangsa pada masa akan datang.
sejarah peninggalan manusia yang terdampar di F6 Mengaplikasikan Kemahiran Pemikiran Sejarah.
dasar laut, sungai, atau tasik. H6a Kita dapat membuat tafsiran terhadap sesuatu
F2 Contoh, mengkaji kapal dagang yang tenggalam peristiwa sejarah secara kritis dan analitis.
dan karam di dasar laut. H6b Sejarah mendorong generasi masa kini memahami
F3 Peralatan menyelam digunakan untuk membantu peristiwa sejarah secara lebih empati (memahami
ahli arkeologi bekerja di dalam air. perasaan orang lain).
F4 Grid ekskavasi untuk merekod lokasi penemuan
dengan tepat. KBAT
F5 Paip udara digunakan untuk menyedut mendapan
yang menutupi hasil penemuan. (a) Bersifat asli, belum ditafsir, belum diolah, atau diterbitkan.
F6 Fotografi dibuat untuk merekod butiran ekskavasi. (b) Ya, wajar diwartakan sebagai tempat bersejarah agar
F7 Artifak diletakkan atas bekas dan diangkat ke
permukaan air menggunakan beg seperti belon penyelidikan saintifik dapat dilakukan oleh sejarawan tempatan
berisi udara.
(c) F1 Meningkatkan imej negara di mata dunia.
F2 Memperkenalkan tapak warisan kepada warga
tempatan dan dunia.
F3 Menarik kedatangan pelancong tempatan dan luar
negara ke tapak arkelogi tersebut.
F4 Memajukan dan membangunkan tapak arkeologi
tersebut.
F5 Memulihara tapak arkeologi tersebut daripada
musnah dan pupus.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J2

dan luar negara. Tapak berkenaan juga harus dipelihara agar Sejarah  Ting. 1  Jawapan 
generasi akan datang dapat mempelajari sesuatu tentang
kehidupan pada zaman lampau. 4. (a) F1 Pusingan bumi mengelilingi matahari menyebabkan
(c) Tidak mengetahui sejarah negara, menjejaskan jati diri bangsa, berlakunya pelbagai perkembangan dan perubahan
dan tidak dapat diwariskan kepada generasi akan datang. pada Zaman Air Batu.

Prak tis PT3 Zaman Air Batu F2 Setiap kali bumi menghampiri matahari, suhu bumi
akan menjadi panas dan menyebabkan berlakunya
2 kecairan air batu.

1. C A 3. D 4. C 5. D (b) F1 Manusia perlu menyesuaikan aktiviti harian dengan
6. C 8. A 9. C 10. D perubahan iklim.
11. D 2. C 13. A 14. A 15. D
16. A 7. B 18. D 19. D 20. B F2 Mereka bergerak keluar dari benua Afrika.
12. B F3 Beransur-ansur mendiami benua Eropah dan benua
17. A
Asia.
B F4 Penghijrahan ini disebabkan suhu di benua Asia dan

1. (a) F1 Kemajuan ilmu sains dan teknologi. benua Eropah tidak lagi terlalu sejuk.
F2 Pengetahuan dalam bidang kimia, arkeologi, (c) F1 Pembakaran terbuka.
geologi, fizik, dan paleontologi membantu kita F2 Kegiatan perindustrian.
membuat penyelidikan tentang perubahan yang F3 Penebangan pokok secara haram.
berlaku kepada bumi. F4 Pembakaran minyak daripada enjin kenderaan.
(b) (i) F1 Berasal daripada dua perkataan Greek, iaitu 5. (a) F1 Perubahan paras air laut dengan kedalaman 100
geo yang bermaksud bumi dan logia yang
bermaksud sains. meter.
F2 Merujuk bidang ilmu yang mengkaji F2 Pembentukan tasik-tasik air tawar.
pembentukan bumi. F3 Bentuk saliran sungai berubah kepada bentuk yang
(ii) F1 Bidang ilmu yang mengkaji organisma yang
pernah hidup di bumi. ada hari ini.
F2 Sisa atau fosil yang terawet dalam sedimen (b) F1 Woolly Mammoth
binatang, tumbuhan dan bentuk hidupan F2 Harimau bertaring
purbakala. F3 Sloth
(c) F1 Menyedarkan masyarakat tentang kepentingan (c) F1 Penanaman semula hutan dan pokok.
menyayangi bumi. F2 Mengiatkan amalan kitar semula.
F2 Memastikan bumi kekal selamat untuk didiami oleh F3 Mengamalkan teknologi hijau mesra alam.
manusia. F4 Mengadakan kempen kesedaran alam sekitar.
F3 Memupuk nilai tanggungjawab untuk melindungi F5 Penguatkuasaan undang-undang alam sekitar yang
bumi daripada pencemaran.
F4 Berganding bahu dan bekerjasama mengambil ketat.
tindakan menjaga alam sekitar. 6. (a) F1 Kenaikan paras air laut di Pentas Sunda

2. (a) F1 Zaman Air Batu merupakan garis masa geologi F2 Pergerakan manusia di sekitarnya
yang menunjukkan suhu bumi menurun pada tahap (b) F1 Myanmar
membeku dalam jangka masa yang lama. F2 Thailand
F3 Laos
F2 Air batu tebal yang dikenali sebagai lapisan ais F4 Kemboja
menutupi Kutub Utara dan Kutub Selatan. F5 Vietnam / Tanah Melayu / Borneo, dan Singapura
(Mana-mana empat)
F3 Lapisan ais ini menyebabkan kawasan air batu (c) F1 Mempunyai persamaan dari segi kepercayaan.
menjadi luas di kawasan kutub dan pergunungan. F2 Asal usul keturunan.
F3 Bahasa dan budaya.
(b) F1 Zaman Miosen F4 Contoh, penggunaan bahasa Melayu.
F2 Zaman Pliosen F5 Digunakan oleh penduduk di Malaysia, Indonesia,
F3 Zaman Pleistosen
F4 Zaman Holosen selatan Thailand, dan selatan Filipina.
(c) F1 Mengetahui sejarah bumi.
F2 Bersyukur dengan keunikan bumi. C
F3 Menjaga bumi daripada pencemaran dan
1. (a) (i) F1 Air laut masih tawar.
kemusnahan. F2 Terdapat hidupan seperti ikan dan amfibia.
F4 Membantu manusia menghadapi cabaran pada (ii) F1 Dipanggil Zaman Jurasik.
F2 Hidupan utama ialah dinosaur.
masa depan. (iii) F1 Dinosaur mula pupus.
3. (a) F1 Permukaan air laut membeku. F2 Rupa bentuk benua mula kelihatan.
(b) F1 Benua merupakan daratan yang luas.
F2 Sebahagian besar bumi dilitupi salji. F2 Bahagian tengahnya kering kerana tidak mendapat
(b) (i) F1 Mamot berbulu, badak. pengaruh angin laut yang basah dan lembab.
F3 Benua dikelilingi oleh lautan yang luas.
F2 Kuda dan singa tinggal di kawasan tanah F4 Terdapat tujuh benua di dunia.
pamah yang sejuk. F5 Benua Asia, Benua Afrika, Benua Amerika Utara,
Benua Amerika Selatan, Benua Antartika, Benua
(ii) F1 Rumput. Eropah, dan Benua Oceania.
F2 Tumbuhan renek yang menjalar. F6 Lautan merupakan kawasan air masin yang meliputi
(iii) F1 Dunia semakin panas. 71 peratus bentuk muka bumi.
F2 Kenaikan paras air laut. F7 Terdapat lima lautan di dunia.
F3 Kecairan air batu di kawasan artik. F8 Lautan Pasifik, Lautan Atlantik, Lautan Hindi,
F4 Perubahan cuaca dan iklim yang tidak menentu. Lautan Selatan, dan Lautan artik.
(c) F1 Tidak membuang sampah ke laut.
F5 Masalah kemarau dan kekurangan sumber air. F2 Menjaga kebersihan sungai dan pantai.
F3 Mengelakkan pembuangan sisa kumbahan ke laut.
F4 Mengadakan kempen cinta akan sungai dan laut.
F5 Membuat benteng untuk mencegah hakisan tanah.
F6 Mengadakan gotong-royong membersihkan pantai.

J3 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan F7 Menyatukan Burma (Myanmar), Thailand, Laos,
Kemboja, Vietnam, Semenanjung Tanah Melayu,
F7 Menjatuhkan denda berat ke atas kapal yang Borneo, dan Singapura.
membuang sisa minyak hitam.
(b) F1 Sungai yang terbentuk mengalirkan air ke dalam
F8 Membuat aduan kepada pihak berkuasa jika tasik dan laut.
ternampak ada pihak yang membuang sisa toksid
ke laut. F2 Antara sungai terbesar termasuklah Sungai Sunda
Utara.
2. (a) (i) F1 Terdiri daripada gunung.
F2 Banjaran, bukit, tanah pamah. F3 Aliran sungai yang mengalir telah menenggelamkan
F3 Lembah dan sungai. kawasan tanah rendah.
(ii) F1 Merupakan kawasan air masin.
F2 Meliputi 71% bentuk muka bumi. F4 Di sepanjang tepi pantai.
F3 Terdiri daripada laut, selat, dan teluk. F5 Perkembangan ini telah membentuk Selat Melaka.
(b) F1 Berlaku 5.3 juta – 2.6 juta tahun dahulu. F6 Teluk Siam dan Laut Jawa.
F2 Berlaku penyejukan global Zaman Miosen yang (c) F1 Mengekalkan atau menambahkan hutan simpan
lebih panas.
F3 Penyebaran padang rumput dan savana. sedia ada.
F4 Terbentuk jambatan darat Panama antara Amerika F2 Menguatkuasakan undang-undang yang ketat.
Utara dan Amerika Selatan. F3 Mengawal lesen pemburuan.
F5 Mendorong penghijrahan tumbuhan dan haiwan ke F4 Hukuman berat ke atas pemburu haram.
habitat baharu. F5 Menggiatkan usaha pembiakan spesies terancam.
F6 Terbentuk dataran tinggi. F6 Menubuhkan pusat kajian haiwan-haiwan liar.
F7 Seperti di Colorado, Amerika Syarikat yang dikenali F7 Menjalankan penyelidikan tentang haiwan liar yang
sebagai Grand Canyon.
(c) F1 Bersyukur dengan keunikan bumi. hampir pupus.
F2 Mengekalkan kelestarian alam sekitar. F8 Mewujudkan taman perlindungan haiwan liar.
F3 Memupuk sikap sayang akan alam sekitar.
F4 Mempelajari cara menangani perubahan iklim. KBAT
F5 Mengetahui perubahan yang berlaku kepada bumi.
F6 Memupuk nilai-nilai murni dalam kehidupan harian. (a) Kenaikan paras air laut di Pentas Sunda dan pergerakan
F7 Menjaga bumi daripada pencemaran dan manusia di sekitarnya.
kemusnahan.
F8 Membantu manusia menghadapi cabaran pada (b) Aktiviti pembakaran terbuka, penebangan pokok, pembakaran
masa akan datang. hutan, kegiatan perindustrian, dan pelepasan karbon dioksida.

3. (a) (i) F1 Berlaku 23 juta – 5 juta tahun dahulu. (c) Penggunaan teknologi hijau, penanaman pokok, penguatkuasaan
F2 Gunung-ganang terbentuk secara fizikal. undang-undang alam sekitar yang lebih ketat, dan memupuk
F3 Wujud mamalia, hidupan di laut, dan di air. nilai cinta akan alam sekitar.
F4 Suhu dunia panas dan kering.
(ii) F1 Berlaku 2.5 juta – 10,000 tahun dahulu. Prak tis PT3 Zaman Prasejarah
F2 Berlaku glasier utama sebanyak 11 kali.
F3 Manusia mengetahui cara membuat api. 3
F4 Kebanyakan binatang ketika itu masih kekal
hingga kini. 1. B A 3. B 4. B 5. D
F5 Manusia telah sampai ke Australia melalui 6. C 8. D 9. D 10. C
jalan darat dari Asia Tenggara (Pentas Sunda) 11. D 2. B 13. B 14. B 15. D
sekitar 50,000 tahun dahulu. 16. A 7. B 18. A 19. D 20. D
(b) F1 500 juta tahun 12. A
H1a Trilobite, Eurypterids, Crinoid Stone-lily 17. D
F2 25 juta tahun
H2a Dipterus B
F3 5.2 juta tahun
H3a Coiled Cephalopod 1. (a) F1 Zaman Paleolitik
F4 2 juta tahun hingga 12,000 tahun F2 Zaman Mesolitik
H4a Stegosaurus, Diatryma, Hyracotherium, Deinotherium F3 Zaman Neolitik
(c) F1 Menanam pokok hijau. (b) F1 Peralatan daripada logam besi dan gangsa.
F2 Mengamalkan kitar semula. F2 Melakukan aktiviti pelayaran.
F3 Mengurangkan penggunaan beg plastik. F3 Menjalankan aktiviti pertukaran barangan dan
F4 Menggunakan air dan elektrik dengan berhemah. peralatan berasaskan gangsa.
F5 Tidak membuang sampah merata-rata. F4 Menggunakan peralatan besi seperti kapak, tulang
F6 Tidak melakukan pembakaran terbuka. mawas, dan beliung, dan mata lembing.
F7 Menjaga kebersihan sungai dan laut. F5 Menjalankan kegiatan berburu dan bertani.
F8 Menjadi ahli persatuan Sahabat Alam atau (c) F1 Bijak menyesuaikan kehidupan dengan persekitaran.
Persatuan Alam Sekitar. F2 Tidak mudah berputus asa walaupun hidup serba
kekurangan.
4. (a) F1 Pada 10,000 tahun dahulu, Asia Tenggara F3 Bersyukur untuk memanfaat sumber alam semula
merupakan kawasan tanah luas terbentang. jadi ciptaan tuhan.
F4 Kreatif dan inovatif menghasilkan pelbagai peralatan
F2 Menghubungkan daratan dengan kepulauan dikenali untuk kelangsungan hidup.
sebagai Pentas Sunda.
2. (a) F1 Gobekli Tepe
F3 Pentas Sunda menjadi tunjang kebenuaan di Asia F2 Catal Huyuk
Tenggara. (b) F1 Penemuan lukisan di dalam gua Altamira.
F2 Membuktikan kewujudan manusia Zaman Mesoliitik.
F4 Pentas Sunda merupakan daratan yang mempunyai F3 Mereka hidup antara 35,000 – 11,000 SM.
kawasan tanah rendah di antara pulau-pulau yang (c) F1 Didiami manusia antara 30,000 – 27,000 SM.
wujud pada hari ini. F2 Lukisan di dalam gua membuktikan penglibatan
masyarakat dalam aktiviti memburu binatang.
F5 Kepulauan Sumatera, Jawa, dan Borneo terletak di (d) F1 Mewartakan lokasi Zaman Prasejarah.
atas Pentas Sunda.

F6 Kawasan yang dihubungkan melalui daratan seluas
3.2 juta kilometer persegi.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J4

F2 Membina galeri dan muzium arkeologi. Sejarah  Ting. 1  Jawapan 
F3 Membuat dokumentari tentang lokasi Zaman
7. (a) F1 Memburu binatang.
Prasejarah. F2 Memungut hasil hutan.
F4 Menjadikan lokasi Zaman Prasejarah sebagai F3 Menanam padi.
(b) F1 Hulu Tembeling, Pahang
tempat pelancongan. F2 Jenderam Hilir, Selangor.
3. (a) F1 Mendiami gua dan lubang bawah tanah. F3 Lembah Nenggiri, Ulu Kelantan.
(c) F1 Membuat kajian dan penyelidilkan.
F2 Tempat berlindung diperbuat daripada ranting kayu. F2 Menggunakan benih bermutu tinggi.
F3 Di pinggir sungai dan laut. F3 Membuka kawasan pertanian baharu.
(b) F1 Mengutip hasil hutan. F4 Menggunakan peralatan dan jentera moden.
F2 Memburu binatang.
F3 Menangkap ikan. C
F4 Mengamalkan perkongsian makanan.
(c) F1 Berdikari. 1. (a) (i) F1 Merujuk kepada penggunaan teknologi batu
F2 Rajin berusaha. dalam kehidupan harian manusia.
F3 Kreatif dan inovatif.
F3 Bijak memanfaatkan alam semula jadi. F2 Terdapat tiga tahap Zaman Batu.
4. (a) F1 Manusia Neolitik tidak lagi menjadi pengguna H2a Zaman Paleolitik (Zaman Batu Lama).
H2b Zaman Mesolitik (Zaman Batu Pertengahan).
sumber alam. H2c Zaman Neolitik (Zaman Batu Baru).
F2 Mereka menanam padi, gandum, dan barli. (ii) F1 Merujuk kepada penggunaan teknologi gangsa
F3 Dijalankan secara sara diri dan kecil-kecilan.
F4 Aktiviti pertanian menjadi sumber makanan utama. dan besi.
F5 Membolehkan mereka tinggal secara menetap. F2 Inovasi logam besi dan gangsa dalam peralatan.
F6 Akhirnya aktiviti pertanian menjadi pekerjaan utama. F3 Melakukan aktiviti pelayaran.
(b) F1 Menjadi aktiviti komersial. F4 Menjalankan aktiviti pertukaran barangan.
F2 Apabila hasil pertanian mula dijual. F5 Menjalankan kegiatan berburu dan bertani.
F3 Aktiviti pertanian secara besar-besaran. (b) F1 Lenggong, Perak.
F4 Dilakukan dalam bentuk ladang. F2 Merupakan tapak Zaman Prasejarah terpenting di
F5 Menggunakan jentera dan peralatan moden.
(c) F1 Memperkenalkan subjek pertanian sejak di bangku Asia Tenggara.
F3 Membuktikan kehidupan manusia merentas Zaman
sekolah rendah.
F2 Menawarkan bantuan nasihat dan kewangan Paleolitik.
F4 Hoabinhian dan Neolitik.
kepada petani moden. F5 Penemuan rangka Perak Man berusia 11,000 –
F3 Memperkenalkan jurusan pertanian moden di
10,000 SM.
institusi pengajian tinggi. F6 Menjadi bukti kehidupan manusia Zaman Prasejarah
F4 Mewujudkan lebih banyak peluang pekerjaan dalam
di Malaysia.
bidang pertanian. (c) F1 Warisan sejarah negara akan hilang.
F5 Mengadakan kempen atau bengkel asas tani untuk F2 Menghapuskan jati diri rakyat.
F3 Memusnahkan tamadun bangsa yang sepatutnya
menarik minat generasi muda.
5. (a) F1 Batu dipulihara.
F4 Kita tidak dapat mengambil iktibar daripada manusia
F2 Kayu / tulang haiwan
(b) F1 Peralatan gangsa dan besi dicipta apabila manusia Zaman Prasejarah.
F5 Generasi masa kini tidak dapat mengetahui
mengetahui tentang campuran logam, acuan, dan
suhu pembakaran. kehidupan manusia masa silam.
F2 Pedang, parang, cangkul, keris, kapak, dan tombak F6 Kita tidak dapat mengetahui perubahan dan
merupakan peralatan besi yang masih digunakan
hingga kini. pencapaian dalam kehidupan manusia.
F3 Aktiviti memotong dan menghiris daging tidak lagi F7 Penyelidik tiada bukti kukuh untuk membuat kajian
menggunakan peralatan batu.
F4 Peralatan moden seperti mesin dan jentera mula tentang Zaman Prasejarah.
digunakan untuk memudahkan kehidupan manusia. F8 Rakyat mengagungkan budaya dari luar kerana
(c) F1 Menganjurkan bengkel reka cipta.
F2 Mengadakan pertandingan reka cipta. tidak mengetahui warisan sejarah negara sendiri.
F3 Memperkenalkan subjek reka cipta di peringkat 2. (a) F1 Manusia Zaman Paleolitik.
sekolah rendah.
F4 Mengiktiraf hasil reka cipta pereka tempatan. H1a Peralatan daripada batu, kayu dan tulang haiwan.
F5 Menggalakkan pembangunan dan penyelidikan H1b Dalam bentuk sedia ada, ringkas dan kasar
(R&D).
F6 Menawarkan sumber kewangan bagi projek reka pembuatannya.
cipta. F2 Manusia Zaman Mesolitik.
6. (a) F1 Gua Niah, Sarawak H2a Peralatan daripada batu, kayu dan tulang haiwan,
F2 Gua Madai, Sabah
F3 Gua Kecil, Pahang namun lebih halus dan kemas.
(b) F1 Penemuan pelbagai jenis tembikar di Gua Niah, H2b Menggunakan panah semasa memburu binatang
Sarawak.
F2 Menunjukkan manusia Prasejarah melakukan dan menggunakan perangkap untuk menangkap
inovasi hebat. ikan.
F3 Tembikar mempunyai pelbagai bentuk, saiz, dan F3 Manusia Zaman Neolitik.
corak hiasan. H3a Peralatan lebih kemas dan halus.
F4 Penemuan manik pelbagai jenis di Kuala Selinsing, H3b Mencipta pelbagai peralatan seperti alat menggali
Perak dan Lembah Bernam, Selangor. dan roda.
(c) F1 Cara komunikasi manusia Zaman Prasejarah. F4 Manusia Zaman Logam.
F2 Menyampaikan maklumat tentang kehidupan H4a Peralatan daripada tembaga, gangsa dan besi.
mereka. H4b Perkembangan teknologi peleburan serta
F3 Menggambarkan kehidupan harian mereka. pembuatan acuan.
(b) F1 Menjalankan aktiviti pertanian.
F4 Seperti aktiviti memburu dan amalan ritual. F2 Kegiatan penternakan.
F3 Kegiatan perdagangan tukar barangan.
F4 Perkembangan aktiviti pertukangan.
F5 Perkembangan kegiatan pembuatan.
(c) F1 Adil.
F2 Tegas.

J5 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan

F3 Bijaksana. B
F4 Amanah.
F5 Tidak mengamalkan rasuah. 1. (a) F1 Daripada perkataan civitas bermaksud bandar atau
F6 Tidak mementingkan diri. kota.
F7 Mementingkan kesejahteraan rakyat.
F8 Berusaha memajukan negara. F2 Tahap kemajuan yang dicapai dalam bidang
3. (a) F1 Aktiviti memburu binatang merupakan aktiviti kebudayaan, sistem kerajaan, sains, dan industri.

ekonomi paling awal yang diamalkan oleh manusia. (b) F1 Mudun, Madain, Madana merujuk kepada tinggi budi
F2 Kegiatan tersebut dilakukan untuk mendapatkan bahasa dan pembukaan bandar.

makanan. F2 Istilah lain ialah Hadharah dan Hadari.
F3 Manusia Zaman Prasejarah memburu menggunakan F3 Hadharah bermaksud kawasan, daerah, kota,

senjata yang diperbuat daripada batu, kayu, tulang, bandar, kampung, dan kawasan yang digunakan
gangsa, dan besi. untuk bercucuk tanam.
F4 Mereka juga menggunakan sumpit, tombak, dan F4 Hadari bermaksud tanah atau rumah yang didiami
anak panah. oleh masyarakat, tahap kemajuan, dan memperoleh
F5 Pada hari ini, aktiviti memburu dijadikan hobi dan kekayaan.
dilakukan secara sambilan. (c) F1 Melakukan pembunuhan.
F6 Manusia masa kini menggunakan senjata moden F2 Melancarkan peperangan.
dan canggih seperti pistol dan senapang. F3 Melakukan jenayah seperti merompak dan merogol.
F7 Penggunaan senjata perlu mendapatkan lesen dan F4 Tidak berperikemanusiaan.
berdaftar. F5 Tidak mementingkan ilmu pengetahuan.
(b) F1 Penemuan ideofak di tapak perkuburan. F6 Tidak mempercayai agama dan Tuhan.
F2 Mereka menghormati mayat. 2. (a) F1 Dibina atas kerangka Islam sebagai al-Din (cara
F3 Mempercayai konsep kehidupan selepas mati. hidup).
F4 Mayat dikebumikan dengan pelbagai peralatan. F2 Merangkumi pembangunan lahiriah dan rohaniah.
F5 Contohnya, penemuan tengkorak di Gua Cha, F3 Berasaskan nilai dalam pendidikan seperti yang
Kelantan menunjukkan kepala mayat diletakkan di disarankan dalam al-Quran, hadis, dan ajaran Nabi
atas bantal batu. Muhammad SAW.
F6 Mayat disertakan bahan makanan. (b) F1 Karyanya, Muqqadimah memperkenalkan konsep
F7 Terdapat ritual yang menunjukkan kedudukan umran dan hadharah.
istimewa seseorang. F2 Hadharah meliputi aspek akidah, syarak, akhlak,
(c) F1 Manusia Zaman Prasejarah hidup serba kekurangan. falsafah, kebudayaan, dan peradaban.
F2 Terpaksa bergantung kepada alam semula jadi. F3 Madaniyyah merupakan aspek kebendaan dalam
F3 Penggunaan peralatan harian yang sedia ada dan kehidupan dan bersifat umum kepada semua
ringkas. manusia.
F4 Ancaman cuaca dan binatang buas. (c) F1 Agama menjadi pendorong dan membimbing
F5 Hidup berpindah-randah untuk mencari makanan. manusia ke jalan kebenaran.
F6 Sumber makanan yang terhad. F2 Larangan dalam ajaran agama mampu membendung
F7 Generasi muda hari ini harus bersyukur dengan tingkah laku negatif.
kesenangan yang dinikmati. F3 Agama menjadi penenang dan memberi
F8 Berusaha memajukan diri dengan ilmu, kemahiran kesimbangan kepada kehidupan manusia.
dan teknologi terkini. F4 Agama mengajar manusia tentang nilai moral dan
F9 Memanfaatkan sumber alam dengan bijak. nilai murni dalam kehidupan.
F10 Bekerjasama mengekalkan keamanan dan 3. (a) F1 Sistem pemerintahan / Pembentukan bandar /
menyelesaikan masalah. Sistem pemerintahan
F2 Tulisan dan penyimpanan rekod / Agama dan
KBAT kepercayaan / Pertanian dan perdagangan
F3 Organisasi sosial / Kesenian dan kesusasteraan /
(a) Membolehkan kita mengetahui sejarah dan perkembangan Pengkhususan pekerjaan
tamadun manusia dan mencontohi nilai kreatif dan inovatif (Pilih mana-mana tiga)
manusia Zaman Prasejarah. (b) F1 Pusat ekonomi.
F2 Pusat pentadbiran.
(b) Menggunakan peralatan batu, tinggal dalam kelompok kecil, F3 Pusat kebudayaan.
bergantung kepada sumber alam semula jadi, dan mengamalkan F4 Pusat pertemuan penduduk.
animisme. (c) F1 Menggubal dasar yang proaktif.
F2 Memajukan ekonomi negara.
(c) Mempamerkan artifak kepada orang ramai, membina muzium F3 Mengukuhkan kestabilan politik.
dan galeri arkeologi, mewartakan lokasi Zaman Prasejarah, F4 Menguatkan sektor pertahanan.
menjadikan lokasi Zaman Prasejarah sebagai tempat 4. (a) F1 Pembinaan saliran.
pelancongan, membuat dokumentari, dan menyiarkan di media F2 Penciptaan kincir air.
massa. F3 Pembinaan teres di tanah tinggi.
F4 Penciptaan pelbagai peralatan pertanian.
Prak tis PT3 Mengenali Tamadun 5. (a) (i) F1 Masyarakat kota mendapatkan makanan dan

4 hasil pertanian.
F2 Menukarkannya dengan hasil kraf tangan dan
A
perkhidmatan termasuk kegiatan keagamaan.
1. C 2. C 3. A 4. D 5. C (ii) F1 Masyarakat daripada tamadun lain bertukar
8. D 9. A 10. B
6. C 7. C 13. B 14. A 15. C barangan dengan penduduk tempatan yang
18. D 19. D 20. A mempunyai bahan mentah seperti logam besi
11. A 12. A dan emas.
F2 Contoh, kegiatan perdagangan antara Sumer
16. A 17. B dengan Mesir dan Sumer dengan Mohenjo-
Daro.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J6

(c) F1 Menarik kedatangan pelabur asing. Sejarah  Ting. 1  Jawapan 
F2 Menghantar rombongan perdagangan.
F3 Mengadakan perjanjian dua hala dengan negara H3b Contoh, kegiatan perdagangan antara Sumer
dengan Mesir dan Sumer dengan Mohenjo-Daro.
luar.
F4 Menyediakan kawasan perindustrian dan (b) F1 Perkembangan pesat bandar meningkatkan jumlah
penduduk.
kemudahan infrastruktur yang sempurna. 
5. (a) F1 Tuhan bulan F2 Mewujudkan pengkhususan pekerjaan.
F3 Terdapat banyak peluang pekerjaan baharu.
F2 Tuhan matahari. F4 Seperti pengutip cukai, jurutera, tentera, petani, dan
F3 Tuhan ibu.
F4 Tuhan sungai. pentadbir.
(b) F1 Mengurus upacara keagamaan seperti korban F5 Artisan melakukan kerja mengukir, menempa besi

binatang. dan membuat tembikar.
F2 Mempersembahkan makanan kepada kuasa roh. F6 Saudagar dan pedagang akan bertukar barang
(c) F1 Tiada pedoman hidup.
F2 Mempunyai akhlak yang buruk. dengan hasil yang dikeluarkan oleh artisan.
F3 Mudah terlibat dengan maksiat. (c) F1 Menguruskan pemerintahan.
F4 Mudah terpengaruh gejala negatif. F2 Mengetuai pemerintahan.
F3 Melancarkan urusan pentadbiran.
C F4 Mengetuai angkatan tentera.
F5 Menjamin kemajuan tamadun.
1. (a) (i) F1 Tamadun bermaksud suatu peradaban, iaitu F6 Menjaga keselamatan penduduk.
pencapaian kemajuan masyarakat dari segi F7 Memastikan kestabilan politik.
kebendaan seperti penciptaan seni bina dan
percukaian. F8 Mengelakkan ancaman musuh.
3. (a) F1 Bandar menjadi pusat kegiatan politik, ekonomi dan
F2 Perkembangan pemikiran meliputi bidang
sosial, politik, budaya dan lain-lain yang tinggi. kebudayaan.
F2 Pelan susun atur bangunan dan petempatan
F3 Tamadun penting bagi membina kemajuan dan
kemodenan kehidupan manusia yang teratur tersusun.
dalam sesebuah sistem masyarakat. F3 Rumah mempunyai perigi, tandas, dan bilik mandi.
F4 Pembinaan sistem perparitan dan pembentungan.
(ii) F1 Tamadun disebut civilization. F5 Kemudahan teratur seperti pasar, rumah ibadat, dan
F2 Tahap pembangunan manusia dan organisasi
kawasan kediaman.
yang paling maju. F6 Pembinaan kota atau tembok untuk mengelak
F3 Merangkumi pengetahuan, seni, kepercayaan,
serangan luar dan menjadi sempadan.
moral, undang-undang, adat, dan kebolehan (b) F1 Kemunculan golongan pekerja dalam tamadun
manusia atau organisasi.
(b) F1 Menggunakan istilah civilization. Mesir Purba telah membentuk kelas sosial.
F2 Menggambarkan tahap sesuatu masyarakat atau F2 Peringkat pertama terdiri daripada pemerintah,
budaya yang kompleks.
F3 Masyarakat bertamadun diukur melalui pencapaian golongan agama, dan bangsawan.
ilmu dan teknologi. F3 Peringkat kedua ialah saudagar dan artisan.
F4 Ekonomi, struktur politik, kemasyarakatan, dan F4 Peringkat ketiga ialah petani dan pekerja tidak
petempatan di bandar.
F5 Dikaitkan dengan pembangunan lahiriah. mahir.
F6 Bidang kebudayaan seperti kesenian, penulisan, F5 Peringkat bawahan ialah hamba.
undang-undang, dan perbandaran. F6 Terdiri daripada hamba perang dan hamba yang
(c) F1 Memiliki akhlak yang buruk.
F2 Tidak mempunyai pedoman hidup. dijual.
F3 Mementingkan diri sendiri. (c) F1 Kelemahan pemerintahan.
F4 Terlibat dengan gejala sosial. F2 Kelemahan sektor pertahanan.
F5 Tidak mengamalkan nilai murni dalam kehidupan. F3 Serangan tentera asing.
F6 Melahirkan masyarakat yang kucar-kacir. F4 Kekurangan sumber alam.
F7 Mewujudkan pemerintah yang mengamalkan F5 Pemberontakan rakyat.
rasuah. F6 Perebutan kuasa.
F8 Menjejaskan kestabilan politik dan sosial negara. F7 Bencana alam.
2. (a) Pertanian F8 Perpecahan masyarakat.
F1 Pembinaan saliran.
F2 Penciptaan kincir air. KBAT
F3 Pembinaan teres di tanah tinggi.
F4 Penciptaan pelbagai peralatan. (a) Membekalkan makanan, menjadi sumber rezeki, menjadi
F5 Lebihan daripada hasil pertanian mewujudkan sumber pekerjaan, dan menjadi pertukaran barangan.
kegiatan perdagangan.
Perdagangan (b) Penciptaan pelbagai peralatan, pembinaan saliran,
F1 Terbahagi kepada dua. penciptaan kincir angin, dan pembinaan teres di tanah tinggi.
F2 Perdagangan tempatan.
H2a Masyarakat kota mendapatkan makanan dan hasil (c) Mengurangkan import bahan makanan, menjadi sumber bahan
pertanian dengan menukarkannya dengan hasil mentah, membuka peluang pekerjaan kepada rakyat, memberi
kraf tangan dan perkhidmatan termasuk kegiatan pendapatan kepada negara, dan menarik kedatangan pelancong
keagamaan. melalui agropelancongan.
F3 Perdagangan jarak jauh.
H3a Masyarakat daripada tamadun lain bertukar Prak tis PT3 Tamadun Awal Dunia
barangan dengan penduduk tempatan yang
mempunyai bahan mentah seperti logam besi dan 5
emas.
1. B A 3. B 4. D 5. C
6. B 8. C 9. A 10. A
11. A 2. B 13. C 14. C 15. C
16. B 7. A 18. D 19. B 20. D
12. D
17. A

J7 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan F4 Mencipta kertas daripada papirus.
F5 Mencipta emas dan rekaan berasaskan gangsa.
B (c) F1 Meningkatkan ilmu pengetahuan.
F2 Menguasai kemahiran dan teknolgi terkini.
F3 Berfikiran kreatif dan inovatif.
1. (a) (i) Tamadun Mesir Purba F4 Mengamalkan budaya R&D.
F5 Mengukuhkan perpaduan.
(ii) Tamadun Indus F6 Berdaya saing tinggi.
(iii) Tamadun Huang He 6. (a) F1 Pertanian.
(b) (i) Sungai Nil F2 Perdagangan.
(ii) Sungai Tigris dan Sungai Euphrates F3 Perlombongan emas.
(iii) Sungai Indus F4 Kegiatan penenunan, pembuatan tembikar, dan
(iv) Sungai Huang He
(c) F1 Menjadi lokasi petempatan. peralatan harian.
F2 Membekalkan air bagi tanaman. (b) F1 Petani.
F3 Menjadi alat perhubungan. F2 Pedagang.
F4 Memenuhi keperluan asas. F3 Artisan.
2. (a) F1 Tanah di antara dua sungai. F4 Tukang rumah.
F2 Sungai Tigris dan Sungai Euphrates. F5 Pengusaha tekstil, barangan tembikar, dan alat
(b) F1 Sumeria
F2 Babylon keperluan harian.
F3 Akkad (c) F1 Mengurangkan pengambilan pekerja asing.
F4 Asyria F2 Menawarkan program membantu penganggur.
F5 Chaldea F3 Memberi latihan kemahiran kepada penganggur.
(c) F1 Mengetuai pemerintahan. F4 Menggalakkan penganggur menceburi bidang
F2 Melancarkan hal pentadbiran.
F3 Menjaga keselamatan dan kebajikan rakyat. pertanian.
F4 Memakmurkan dan memajukan tamadun. 7. (a) F1 Penciptaan kertas.
3. (a) F1 Terletak di Lembah Sungai Indus, di barat laut dan
F2 Penciptaan tembaga, gangsa, dan timah.
utara India. F3 Pembinaan kota mengikut grid yang tepat.
F2 Dikelilingi Banjaran Makran, pergunungan F4 Pembinaan bandar terancang Mohenjo-Daro yang

Baluchistan, Punjab dan Rajasthan di bahagian sistematik.
timur. (b) F1 Pembinaan terusan dan pengairan.
F3 Kathiawar dan Gujerat di bahagian tenggara. F2 Pengenalan sistem kalendar 365 hari.
(b) F1 Dua bandar terancang yang terkenal ialah Mohenjo- F3 Perkembangan pesat dalam bidang perubatan.
Daro dan Harappa. F4 Kemajuan matematik, geometri, dan astronomi.
F2 Jalan raya dibina selebar 30 kaki. F5 Penghasilan kertas yang dipanggil papirus dan
F3 Pembinaan sistem paip dan pembentungan yang
canggih. penciptaan dakwat hitam.
F4 Rumah dibina pelbagai saiz sehingga tiga tingkat. F6 Pengenalan tulisan hieroglif untuk menulis teks
F5 Pembinaan benteng di dalam kota bagi melindungi
keluarga diraja. agama, peristiwa, dan dokumen penting.
F6 Pembinaan dinding yang memisahkan kawasan (c) F1 Ekonomi negara mundur.
perumahan antara satu sama lain. F2 Taraf hidup rakyat rendah.
F7 Dikelilingi dinding bata yang tebal sepanjang 4.8 F3 Penyakit mudah merebak.
kilometer bagi mengelakkan banjir. F4 Negara mudah diserang musuh.
(c) F1 Banjir kilat.
F2 Hakisan dan tanah runtuh. C
F3 Penyakit mudah merebak seperti denggi.
F4 Berlaku kesesakan lalu lintas. 1. (a) F1 Bandar maju.
4. (a) F1 Terletak di dua sungai utama yang mengalir dari F2 Menjalankan pertanian.
pergunungan di sebelah barat ke Lautan Pasifik. F3 Institusi yang kompleks.
F2 Sungai Huang He (Sungai Kuning) di utara China F4 Peningkatan teknologi.
dan Sungai Yangtze di tengah China yang mengalir F5 Pengurusan simpan kira.
ke timur hingga ke Laut Kuning. F6 Pengkhususan pekerjaan.
(b) F1 Xia (b) F1 Merupakan kawasan yang subur dan luas.
F2 Shang F2 Dalam oasis di tengah-tengah gurun dan gunung.
F3 Zhou F3 Terletak antara Laut Mediterranean dengan Teluk
(c) F1 Pertanian Parsi.
F2 Membuat tembikar F4 Berkembang menjadi sebuah bandar yang besar.
F3 Membina kapal F5 Struktur bandar daripada tanah liat yang dijadikan
F4 Menghasilkan varnish, sutera, sulaman dan ukiran bata.
(d) F1 Meningkatkan kemajuan dalam kehidupan kita. F6 Tempat ibadat dipanggil zigurat dibina di pusat
F2 Mempengaruhi kehidupan manusia sehingga kini. bandar.
F3 Menjadi dorongan untuk meningkatkan kehidupan. F7 Dinding besar dibina mengelilingi bandar bagi tujuan
F4 Menyumbang kepada kemajuan politik, ekonomi pertahanan.
dan sosial. (c) F1 Membekalkan sumber bahan makanan.
F5 Menjadi inspirasi kepada perkembangan tamadun F2 Menjadi sumber bahan mentah kepada industri.
manusia pada hari ini. F3 Menawarkan peluang pekerjaan kepada rakyat.
5. (a) F1 Raja memerintah negara-kota. F4 Menjadi sumber pendapatan kepada negara.
F2 Negara-kota bersatu membentuk empayar yang F5 Membuka lebih banyak kawasan dan bandar
pertama. baharu.
F3 Pengenalan Kod Undang-undang Hammurabi. F6 Memajukan sistem pengangkutan dan perhubungan.
(b) F1 Pembinaan sistem tali air. F7 Mewujudkan industri hiliran dan perkhidmatan.
F2 Penciptaan tulisan kuneiform. F8 Mengurangkan eksport bahan makanan dari luar.
F3 Penciptaan roda, sauh, dan bajak.
2. (a) F1 Menurut Herodotus, Mesir dianggap sebagai Hadiah
Sungai Nil kerana Sungai Nil membanjiri kawasan
sekitarnya setiap tahun.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J8

Sejarah  Ting. 1  Jawapan 

F2 Membawa lumpur hitam yang subur untuk pertanian. (b) Keselesaan hidup, kemudahan infrastruktur, kemajuan ekonomi,
F3 Kawasan lembah terbesar di dunia ini menjadi keamanan, mengelakkan bencana alam, suasana selamat,
sihat, dan harmoni.
kawasan subur.
F4 Berkembang menjadi negara-kota. (c) Hijau, tenang, bebas daripada pencemaran dan jenayah,
F5 Sungai Nil menjadi sumber perhubungan dan selamat, dilengkapi pelbagai kemudahan, dan penduduknya
hidup aman damai.
pengangkutan.
F6 Sungai Nil membekalkan sumber makanan seperti Prak tis PT3 Peningkatan Tamadun Yunani dan Rom

ikan. 6
F7 Sungai Nil mempengaruhi perkembangan kawasan
1. A A 3. B 4. A 5. C
petempatan. 6. C 8. D 9. A 10. D
(b) (i) F1 Bermula dengan perkampungan petani pada 11. A 2. C 13. A 14. B 15. A
16. B 7. A 18. B 19. C 20. B
tahun 5,000 SM. 12. C
F2 Terdapat dua buah kerajaan. 17. D
F3 Kerajaan Utara di hilir Sungai Nil merangkumi
B
Lembah Sungai Nil dan mempunyai suhu yang
lebih sejuk 1. (a) F1 Terletak di tengah-tengah negara-kota atau polis.
F4 Kerajaan Selatan di hulu Sungai Nil merupakan
kawasan luas berhadapan dengan padang F2 Pusat komuniti yang dilindungi oleh kubu.
pasir.
F5 Kedua-dua kerajaan ini disatukan pada tahun F3 Lokasi paling strategik dari segi keselamatan,
3,100 SM oleh Raja Mennes yang menawan
kerajaan Utara. pentadbiran, dan komunikasi.
F6 Raja Mennes telah membuka bandar Memphis
yang menjadi ibu kota kerajaan. F4 Dilengkapi rumah ibadat, bangunan kerajaan,
F7 Kerajaan Purba mencapai kemuncak pada
tahun 2,650 SM. istana, dan rumah bangsawan.
(ii) F1 Muncul apabila golongan bangsawan
memerintah Mesir. (b) F1 Pertanian.
F2 Pemerintah digelar Firaun.
F3 Membentuk tentera yang kuat untuk F2 Penternakan.
mengalahkan serangan luar.
F4 Raja terkenal ialah Ramses yang membina (c) F1 Bertanggungjawab.
banyak monumen berhala.
F5 Zaman kejatuhan bermula apabila Ramses II F2 Cinta dan setia kepada negara.
memerintah pada tahun 1,279 – 1,213 SM.
(c) Tidak setuju. Faktor lain kegemilangan tamadun: F3 Mengamalkan pemikiran terbuka.
F1 Kebijaksanaan pemerintah.
F2 Kekayaan sumber alam. F4 Mengekalkan keamanan dan keharmonian.
F3 Perpaduan erat rakyat.
F4 Sokongan rakyat terhadap pemerintah. 2. (a) F1 Terdiri daripada warganegara lelaki Athens.
F5 Hubungan baik dengan kerajaan luar.
F6 Kedudukan strategik. F2 Memegang jawatan selama enam bulan hingga
3. (a) F1 Berasaskan negara-kota.
F2 Sistem pemerintahan berasaskan dinasti. setahun.
F3 Raja berkuasa dalam ekonomi, politik, dan agama.
F4 Menurut kepercayaan masyarakat China, raja F3 Bersidang sekurang-kurangnya tiga kali sebulan.
mendapat mandat dari tuhan atau syurga untuk
memerintah. F4 Semua warganegara dibenarkan menghadiri
F5 Pembahagian kelas sosial dan sistem permerintahan
berasaskan dinasti. perhimpunan.
F6 Masyarakat dan keluarga merupakan unsur penting.
(b) F1 Merupakan kegiatan utama. (b) (i) F1 Jawatankuasa yang mengendalikan urusan
F2 Menanam padi, sekoi, gandum, dan barli.
F3 Menternak babi, lembu, kambing, dan ayam. pemerintahan.
F4 Pembinaan terusan.
F5 Pengenalan teknologi pembajakan. F2 Mengadakan perbincangan tentang
F6 Penggunaan batas untuk penanaman.
F7 Penciptaan cangkul dan sabit. pentadbiran.
(c) F1 Memudahkan kerja.
F2 Meningkatkan taraf hidup. F3 Melaksanakan keputusan Dewan Perhimpunan.
F3 Menjimatkan kos buruh.
F4 Mempercepatkan proses. F4 Mengendalikan jabatan-jabatan kerajaan.
F5 Meningkatkan kualiti dan produktiviti.
F6 Berkomunikasi dengan lebih berkesan. (ii) F1 Merupakan kakitangan kerajaan.
F7 Menyebarkan maklumat dengan cepat.
F8 Menjaga keamanan dan keselamatan negara. F2 Melaksanakan dasar yang diputuskan oleh

KBAT Majlis.

(a) Pusat pertemuan masyarakat, pusat kegiatan ekonomi, pusat F3 Mengurus hal pendidikan, percukaian, dan
pentadbiran, pusat pendidikan, pusat kewangan, dan pusat
ibadat. sebagainya.

(c) F1 Juri menjadi pemutus kepada sesuatu kes.

F2 Pesalah akan merayu terus kepada waganegara.

F3 Kuasa pengadilan terletak pada warganegara

Athens.

F4 Kes-kes kecil akan diselesaikan di mahkamah

tempatan.

F5 Kes besar akan diselesaikan di Mahkamah Athens.

3. (a) F1 Terletak di Lembah Latium berhampiran Sungai

Tiber.

F2 Lembah Latium merupakan kawasan subur yang

menjadi kawasan pertanian.

F3 Sungai Tiber menjadi sumber air utama dan laluan

utama kapal belayar ke laut.

(b) (i) Golongan atasan – Pemerintah dan bangsawan.

(ii) Petani, artisan, dan peniaga.

(c) Bidang pendidikan

F1 Melahirkan masyarakat berilmu.

F2 Mewujudkan masyarakat berkemahiran.

F3 Memajukan negara dalam bidang lain.

F4 Melahirkan masyarakat bermoral dan cinta akan

negara.

F5 Menjamin kestabilan politik, ekonomi dan sosial.

J9 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan (c) F1 Tidak membuang sampah merata-rata.
F2 Membuang sampah ke dalam tong sampah.
4. (a) F1 Penggunaan siling. F3 Mengepam tandas selepas menggunakannya.
F2 Tiang gaya Yunani. F4 Menggunakan air dan sabun dengan berhemah.
F3 Penggunaan marmar. F5 Menjaga kemudahan tandas dengan baik.
F4 Saiz binaan yang besar.
F5 Kubah berbentuk bulat. C
F6 Batu dilepa dengan simen.
F7 Hiasan dalaman yang menarik. 1. (a) F1 Gabungan bandar utama, bandar kecil, dan
F8 Bumbung dengan struktur melengkung. kampung.
(b) F1 Colosseum
F2 Pantheon F2 Ibu kota dan pusat tumpuan masyarakat.
F3 Amfiteater F3 Jumlah penduduk yang ramai dan wilayah yang
F4 Akueduk
(c) F1 Memperkasakan kursus seni bina di institusi luas.
pengajian tinggi. F4 Dianggap tanah suci kurniaan Dewa.
F2 Mengadakan kursus berkembar dengan universiti F5 Setiap warganegara bertanggungjawab
bertaraf dunia.
F3 Menggalakkan rakyat terlibat dalam bidang seni mempertahankannya.
bina. F6 Polis yang terkenal ialah Athens, Sparta, dan
F4 Menawarkan kursus seni bina di sekolah teknik dan
vokasional. Corinth.
F5 Menggalakkan penyertaan arkitek tempatan ke F7 Di tengah-tengah polis, terdapat acropolis.
pertandingan seni bina peringkat dunia. (b) F1 Pusat komuniti yang dilindungi oleh kubu.
F6 Menggalakkan kerjasama syarikat pembinaan F2 Penduduk berhampiran terlibat dalam pentadbiran
swasta tempatan dan antarabangsa.
negara.
5. (a) F1 Melindungi tamadun Rom daripada serangan F3 Lokasi paling strategik dari segi keselamatan,
musuh.
pentadbiran, dan komunikasi.
F2 Menjadi sempadan atau pemisah antara kawasan F4 Dilengkapi rumah ibadat, bangunan kerajaan,
Rom dan kawasan bukan Rom.
istana, dan rumah bangsawan.
(b) F1 Menggunakan batu yang disusun memanjang. F5 Terdapat kawasan lapang, iaitu agora yang menjadi
F2 Mencapai ketinggian sehingga lima meter.
F3 Terdapat kubu kecil dalam jarak sebatu (1.6 pasar awam dan tempat pertemuan masyarakat.
F6 Di luar acropolis, terdapat kampung yang
kilometer) setiap satu yang dikenali sebagai
milecastel. menjalankan pertanian dan penternakan.
F4 Menempatkan tentera yang mengawal tembok (c) F1 Bandar terancang.
tersebut. F2 Merupakan tumpuan penduduk.
(c) F1 Membina kubu di sempadan negara. F3 Menjadi lokasi pelancongan.
F2 Menambahkan bilangan anggota tentera. F4 Dilengkapi pelbagai kemudahan.
F3 Menggunakan peralatan perang yang canggih. F5 Mempunyai banyak tempat menarik.
F4 Menjalin kerjasama ketenteraan dengan negara F6 Pusat pentadbiran kerajaan Malaysia.
jiran. F7 Terkenal dengan keindahan seni bina.
6. (a) F1 Dua orang raja memerintah Sparta. F8 Memiliki persekitaran hijau yang mendamaikan.
F2 Mengelak salah seorang daripada mereka bertindak F9 Menawarkan peluang pekerjaan dalam bidang
kejam.
F3 Kedua-dua raja berasal daripada keluarga awam dan swasta.
Eurypontids dan Agiads. 2. (a) F1 Sistem demokrasi di Athens melalui beberapa tahap
F4 Raja akan dibantu oleh Dewan Perhimpunan dan
Majlis. perkembangan.
F5 Dewan Perhimpunan terdiri daripada 10,000 ahli F2 Sistem demokrasi ini diasaskan oleh Solon pada
dan lima pegawai dilantik sebagai Ephors.
F6 Memastikan raja tidak memerintah secara mutlak. tahun 594 SM.
F7 Majlis mempunyai 28 ahli dewasa seumur hidup F3 Athens telah melalui sistem pemerintahan bercorak
yang berumur melebihi 60 tahun.
(b) F1 Kanak-kanak seawal umur 7 tahun dan kaum wanita monarki, oligarki, aristokrasi dan tirani.
dilatih menjadi anggota tentera. F4 Sistem demokrasi di Athens merupakan demokrasi
F2 Kaum wanita menjalani latihan fizikal seperti berlari,
bertinju, menari, dan menyanyi di khalayak ramai. langsung, iaitu setiap warganegara Athens
F3 Menekankan aspek disiplin dan taat setia dalam terlibat secara langsung dalam perbincangan dan
kalangan warganegara Sparta. perdebatan.
F4 Warganegara Sparta sanggup berkorban demi F5 Bagi menentukan dasar dan peraturan di Athens
mempertahankan kedaulatan. termasuk soal ekonomi, politik, dan sosial.
(c) F1 Mengutamakan aspek disiplin. F6 Pada zaman pemerintahan Pericles (495 – 429
F2 Taat setia kepada negara. SM), penekanan diberi kepada kuasa rakyat bagi
F3 Sanggup berkorban demi negara. memantapkan sistem demokrasi.
F4 Berusaha mempertahankan kedaulatan. (b) F1 Melantik Ahli Majlis.
7. (a) F1 Boleh digunakan oleh setiap orang. F2 Menggubal undang-undang.
F2 Dikenakan bayaran tertentu. F3 Menerima duta dari negara asing.
F3 Dilengkapi pelbagai kemudahan. F4 Mengeluarkan deklarasi peperangan.
(b) F1 Tandas. F5 Menjalin perjanjian dengan negara lain.
F2 Ruang mandi. F6 Membincangkan hal kewangan dan percukaian.
F3 Ruang mengurut. (c) F1 Melahirkan taat setia rakyat yang tidak berbelah
F4 Perpustakaan. bahagi kepada pemimpin yang dipilih.
F5 Bilik berehat dan bersenam. F2 Rakyat turut terlibat dalam menentukan hala tuju
politik negara.
F3 Memberi peluang kepada rakyat untuk memilih
pemimpin yang berkebolehan dan berkualiti.
F4 Rakyat mempunyai hak bersuara, berpolitik dan
berpersatuan.
F5 Pemimpin yang terpilih akan berkhidmat dengan
sebaik mungkin kepada rakyat.
F6 Mengelakkan pemerintah berkuasa mutlak dan
mengelakkan penindasan ke atas rakyat.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J10

F7 Mengukuhkan kestabilan politik dan ekonomi Sejarah  Ting. 1  Jawapan 
negara.  
B
F8 Keadaan ini secara tidak langsung menarik
pelaburan asing bagi membantu perkembangan 1. (a) F1 Perkembangan tamadun India berlaku apabila pusat
perindustrian negara. tamadun beralih dari Lembah Indus ke Lembah
Ganges.
3. (a) F1 Dasar pemerintahan – Marcus Visanius Agrippa
menggalakkan perkembangan seni bina. F2 Perkembangan di Lembah Ganges membawa
kemunculan kerajaan kecil dikenali sebagai
F2 Pendidikan – Pendidikan praktikal melahirkan janapada.
warganegara yang mahir dalam bidang seni bina.
F3 Kerajaan kecil tersebut kemudian membentuk
F3 Kepakaran – Arkitek seperti Marco Vitruvius kerajaan yang lebih besar dikenali sebagai
mengarang buku On Architecture pada 46 SM. mahajanapada.

F4 Kewangan – Kerajaan Rom memberi bantuan (b) F1 Terletak di timur laut India.
kewagan agar projek seni bina berjalan lancar. F2 Kedudukannya strategik di Lembah Ganges.
F3 Membolehkannya mengawal laluan perdagangan di
F5 Teknologi – Penggunaan simen, penekanan aspek
ketahanan dan nilai estetika. Sungai Ganges.
F4 Memainkan peranan penting dalam tahap perubahan
F6 Sumber alam dan buruh – Golongan hamba menjadi
buruh dalam bidang pembinaan. sistem politik di India.
F5 Melalui dasar peluasan kuasa.
(b) (i) F1 Tempat mengadakan persembahan dan F6 Menjadi asas kewujudan Dinasti Nanda, Maurya,
pertandingan gladiator.
dan Gupta.
F2 Tinggi 50 meter, lebar 156 meter, dan luas 2.5 (c) F1 Kebijaksanaan pemerintah.
hektar. F2 Kekayaan sumber alam.
F3 Dasar kerajaan yang proaktif.
F3 Luas kawasan arena ialah 85 meter × 54 meter. F4 Kemajuan dalam sektor ekonomi.
F4 Mampu memuatkan kira-kira 50,000 orang. F5 Keamanan dalam negeri.
F5 Tempat duduk penonton dibina bertingkat- 2. (a) F1 Dasar pemerintahan.
F2 Kewangan.
tingkat. F3 Sumber manusia.
(ii) F1 Membekalkan air ke rumah kediaman, F4 Kekuatan ketenteraan.
F5 Diplomasi keagamaan.
tempat mandi awam, dan Coloseum semasa (b) (i) F1 20,000 tentera berkuda (kavalri), 200,000
pertandingan gladiator.
F2 Dibina berdasarkan kajian mendalam terhadap tentera berjalan kaki (infantri), dan 3,000
mutu sumber air yang ada, aliran air, dan tentera bergajah.
lokasi. (ii) F1 30,000 tentera berkuda (kavalri), 600,000
F3 Akueduk pertama dibina pada tahun 312 SM di tentera berjalan kaki (infantri), dan 9,000
Aqua Appia sepanjang 16 kilometer. tentera bergajah.
F4 Marcus Visanius Agrippa merupakan jurutera (c) F1 Mempertahankan negara daripada serangan musuh.
yang membina Aqua Virgo yang dibina pada F2 Mampu mengalahkan tentera musuh.
tahun 19 SM. F3 Berjaya menguasai wilayah lain.
F5 Akueduk terkenal ialah Pont du Gard di F4 Menakutkan pemerintah dari wilayah lain.
Perancis yang mempunyai tiga tingkat. F5 Memudahkan penguasaan dan peluasan kuasa.
(c) F1 Kebijaksanaan pemerintah. 3. (a) F1 Kematian.
F2 Mengutamakan ilmu dan kemahiran. F2 Kecederaan.
F3 Memajukan teknologi seni bina. F3 Kemusnahan harta benda.
F4 Mendapat sokongan pemerintah. F4 Penderitaan kepada manusia.
F5 Kerjasama erat pemerintah-rakyat. (b) F1 Mengukuhkan pembinaan negara.
F6 Mengekalkan kestabilan politik dan ekonomi. F2 Mengukir peraturan dan undang-undang.
F7 Berusaha mencapai kemajuan dalam pelbagai F3 Melahirkan rakyat yang mematuhi unndang-undang.
bidang. F4 Mengelakkan rakyat menentang perintah raja.
F5 Menjamin keamanan dan keharmonian negara.
KBAT (c) F1 Mementingkan keamanan.
F2 Menghargai nyawa.
(a) Kepakaran, pendidikan, dasar pemerintah, kewangan, teknologi, F3 Mengelakkan peperangan.
sumber alam, dan tenaga buruh. F4 Mengamalkan toleransi.
F5 Cinta kepada negara.
(b) Menjadi warisan sejarah negara, sumber pelancongan, F6 Mementingkan keagamaan.
mengekalkan keindahan seni bina, dan menjadi tatapan kepada 4. (a) F1 Berkembang di Lembah Sungai Huang He.
generasi akan datang. F2 Terletak di kawasan yang subur dan kedudukan
yang strategik sesuai dijadikan pusat kerajaan.
(c) Menawarkan lebih banyak kursus seni bina di institusi (b) (i) F1 Menyatukan China.
pengajian tinggi, menjalinkan kerjasama dengan pakar luar F2 Kestabilan dalam bidang politik.
negara, membina bangunan bercirikan pengaruh tempatan, F3 Peningkatan dalam ekonomi dan sosial.
mengadakan pertandingan seni bina, dan menawarkan pinjaman (ii) F1 Peningkatan dalam perdagangan.
kepada syarikat pembinaan tempatan. F2 Pembukaan Laluan Sutera.
F3 Peningkatan dalam bidang pentadbiran dan
Prak tis PT3 Peningkatan Tamadun India dan China sosial.
(c) F1 Adil dan saksama.
7 F2 Tidak mengamalkan rasuah.
F3 Mempunyai misi dan berwawasan jauh.
1. C A 3. D 4. A 5. B F4 Mengutamakan kesejahteraan rakyat.
6. D 8. B 9. D 10. C 5. (a) F1 Menekankan aspek pemahaman perundangan yang
11. D 2. B 13. A 14. C 15. B diasaskan oleh Han Fei Zi.
16. D 7. D 18. C 19. C 20. A
12. C
17. D

J11 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan F7 Tidak terlibat dalam persaingan senjata.
F8 Tidak menyebelahi mana-mana kuasa besar.
F2 Mengutamakan ketegasan undang-undang bagi 2. (a) F1 Asoka berusaha menguasai Kalinga.
mengawal tingkah laku manusia. F2 Namun, apabila 100,000 terkorban dan 150,000

F3 Sistem pendidikan menjadi lebih tersusun apabila orang kehilangan harta benda, Asoka mula
Maharaja Shi Huangdi menyeragamkan sistem mengubah dasar yang lebih toleran.
tulisan. F3 Asoka menghentikan usaha peluasan kuasa secara
fizikal.
(b) F1 Penubuhan sekolah tinggi di Chang’an. F4 Beliau menumpukan kepada pengembangan agama
F2 Penekanan kepada ajaran Konfusianisme. Buddha.
F3 Penubuhan sekolah di daerah dan wilayah. F5 Asoka menghantar misi ke Tibet, Nepal, Alexandria,
F4 Pengenalan teknologi pembuatan kertas oleh Cai Antioch, Bactria, dan Burma.
F6 Misi ke Sri Lanka diketuai oleh Mahendra.
Lun. F7 Misi ke Asia Tenggara oleh Sona dan Uttara.
(c) F1 Meningkatkan profesionalisme guru. (b) F1 Agama Hindu mengalami perkembangan pesat.
F2 Menambahbaik dan memantapkan kurikulum. F2 Menekankan tentang pemerintahan.
F3 Memantapkan pentadbiran  dan pengurusan F3 Kebudayaan, kesusasteraan, seni bina, dan
perdagangan.
sekolah. F4 Zaman Gupta dikenali sebagai zaman keemasan
F4 Menyediakan infrastruktur lengkap di institusi dalam agama Hindu.
F5 Raja Samudragupta (335 M – 376 M) dikenali
pendidikan. sebagai Kaviraja (Raja Penyair).
6. (a) F1 Peperiksaan yang kompetitif dan mencabar. F6 Kerana meminati puisi berbentuk kegamaan.
(c) F1 Mementingkan keamanan.
F2 Melarang sebarang bentuk perubahan demi F2 Menghargai nyawa.
mengekalkan keaslian tradisi China. F3 Mengelakkan peperangan.
F4 Mengamalkan toleransi.
F3 Mengekalkan tradisi dan budaya China khususnya F5 Cinta kepada negara.
ajaran Konfusianisme. F6 Mematuhi undang-undang.
F7 Taat setia kepada pemimpin.
F4 Hanya lelaki dibenarkan menduduki peperiksaan F8 Mementingkan keagamaan.
tanpa mengira status sosial dan latar belakang. 3. (a) F1 Wujud antara tahun 206 SM. – 220 M.
F2 Empayarnya meliputi utara China, sempadan
(b) F1 Memilih pegawai kerajaan. Vietnam di selatan dan bahagian utara Korea di
F2 Memupuk nilai moral dan etika. sebelah timur serta Turkestan di bahagian barat.
F3 Lulus peperiksaan perkhidmatan awam. F3 Terbahagi kepada Han Awal (206 SM – 8 M) dan
F4 Mengekalkan ajaran Konfusianisme. Han Akhir (25 M – 220 M).
F5 Membezakan golongan elit dengan golongan rakyat. F4 Pusat pemerintahan di Chang’an semasa Han Awal
(c) F1 Membuat jadual aktiviti dengan sistematik. dan di Loyang semasa Han Akhir.
F2 Rajin mengulang kaji pelajaran dan membuat F5 Mencapai kemajuan dalam bidang perdagangan
melalui pembukaan Laluan Sutera hingga ke
latihan. empayar Rom.
F3 Menghadiri kelas tambahan. F6 Kemajuan dalam pentadbiran dan sosial semasa
F4 Menumpukan perhatian kepada pengajaran guru di pemerintahan Maharaja Han Wu Di yang
memerintah antara tahun 140 S.M. – 87 S.M.
kelas. F7 Melaksanakan sistem pemilihan pegawai
F5 Segera bertanyakan guru jika tidak faham. perkhidmatan awam.
(b) F1 Tahap pertama (Xiucai)
C H1a Tempoh peperiksaan ialah sehari.
H1b Kadar kelulusan ialah 1 : 35 orang.
1. (a) F1 Dasar pemerintahan. H1c Dijalankan pada peringkat daerah.
H1a Raja yang mengetuai kerajaan mengamalkan dasar H1d Diadakan dua kali setiap tiga tahun.
perluasan kuasa. H1e Bilangan calon antara 500 hingga 2,000 orang.
F2 Kewangan. F2 Tahap kedua (Juren)
H2a Peluasan kuasa memerlukan pembiayaan yang H2a Tempoh peperiksaan ialah tiga hari.
kukuh daripada perbendaharaan kerajaan. H2b Kadar kelulusan ialah 1 : 120 orang.
F3 Sumber manusia. H2c Dijalankan di ibu kota daerah.
H3a Sumber manusia yang cukup menjamin kerajaan H2d Diadakan tiga tahun sekali.
dapat ditadbir dengan baik dan berkesan. H2e Bilangan calon antara 4,800 hingga 10,000 orang.
F4 Kekuatan. H2f Terbuka kepada mereka yang telah lulus tahap
H4a Pasukan tentera yang kuat diperlukan untuk pertama.
mempertahankan negara daripada serangan musuh. F3 Tahap ketiga (Jinshi)
F5 Diplomasi keagamaan. H3a Tempoh peperiksaan ialah 13 hari.
F6 Pemerintah yang bijak tidak hanya menggunakan H3b Dijalankan di ibu kota kerajaan.
kekuatan tentera sebaliknya turut mementingkan H3c Diadakan tiga tahun sekali.
aspek keagamaan dan kemanusiaan. (c) F1 Adil dan saksama.
(b) (i) F1 Peluasan kuasa yang dilakukan oleh sesebuah F2 Rajin berusaha.
kerajaan dengan menguasai wilayah-wilayah F3 Menghormati pemimpin.
lain. F4 Mematuhi undang-undang.
F2 Sesebuah kerajaan mampu membentuk F5 Cinta akan ilmu pengetahuan.
empayar dengan menguasai kerajaan-kerajaan F6 Berusaha memajukan diri.
lain. F7 Mementingkan pendidikan.
F3 Syarat penting ialah kekuatan ketenteraan dan F8 Mengharumkan nama kaum dan keluarga.
disiplin pasukan tentera.
(ii) F1 Peluasan kuasa yang menggunakan kaedah
keagamaan dan kemanusiaan.
F2 Tidak bergantung pada sempadan wilayah
yang tetap sebaliknya merentas sempadan.
F3 Tidak melibatkan kekuatan ketenteraan.
(c) F1 Menghargai nyawa.
F2 Mematuhi Piagam PBB.
F3 Menjaga hak asasi manusia.
F4 Mengadakan rundingan damai.
F5 Menghormati kedaulatan negara lain.
F6 Mengelakkan kemusnahan harta benda.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J12

KBAT Sejarah  Ting. 1  Jawapan 

(a) Chandragupta Maurya mengamalkan peluasan kuasa secara F3 Melalui semangat Iqra’, maka lahirlah tamadun
fizikal dengan menggunakan kekuatan ketenteraan. Asoka Islam yang berkembang dan maju.
menggunakan kaedah keagamaan dan kemanusiaan dengan
memberi tumpuan kepada pengembangan agama Buddha. (ii) F1 Merupakan pengisytiharan Nabi Muhammad
SAW sebagai Pesuruh Allah.
(b) Menghormati kedaulatan negara lain, mematuhi piagam PBB,
menjaga hak asasi manusia, mengelakkan kemusnahan harta F2 Baginda diwajibkan menyampaikan ajaran
benda, dan mengekalkan keamanan sejagat. Islam kepada seluruh manusia.

(c) Menguatkan pasukan tentera darat, laut, dan udara, membina (c) F1 Amanah.
markas dan kubu tentera, memiliki teknologi pensenjataan F2 Bijaksana.
moden, dan mengadakan latihan ketenteraan dengan pasukan F3 Berkata benar.
tentera dari negara luar. F4 Berakhlak mulia.
4. (a) (i) F1 Mengetuai peperangan al-Riddah, iaitu
Prak tis PT3 Tamadun Islam dan Sumbangannya
memerangi golongan murtad kerana enggan
8 membayar zakat.
F2 Tentera Islam mencapai kemenangan dan
A semakin ramai yang memeluk Islam.
(ii) F1 Menghantar golongan peneroka untuk
1. A 2. B 3. B 4. D 5. C membuka wilayah baharu di utara Semenajung
8. A 9. A 10. A Tanah Arab seperti Iraq, Mesir, dan Syam
6. B 7. A 13. D 14. D 15. A (Syria).
18. A 19. D 20. D F2 Pembahagian wilayah Islam yang luas kepada
11. A 12. B beberapa bahagian untuk memudahkan
pentadbiran.
16. A 17. D (b) F1 Kerajaan Bani Umaiyah.
F2 Kerajaan Bani Abbasiyah.
B F3 Kerajaan Turki Uthmaniyah.
(c) F1 Tiada panduan hidup.
1. (a) F1 Menetap di kota. F2 Berakhlak dan tingkah laku buruk.
F2 Menjalankan perniagaan. F3 Mudah terlibat dengan gejala sosial.
F3 Memiliki binatang ternakan. 5. (a) F1 Pemimpin negara
(b) F1 Diketuai oleh seorang syeikh. F2 Pemimpin masyarakat.
F2 Syeikh yang dilantik mestilah disukai ahli kabilah, F3 Pemimpin tentera.
berani, matang, pandai berpidato, dan sanggup F4 Pembangun ekonomi.
mempertahankan puaknya. (b) F1 Piagam Madinah menjadikan Islam sebagai agama
F3 Penyatuan masyarakat berkabilah adalah rasmi di Madinah.
berdasarkan keturunan yang digelar semangat F2 Namun, orang bukan Islam diberi kebebasan
assabiyah. mengamalkan agama dan adat masing-masing.
F4 Mereka bermegah dan taksub dengan kabilah F3 Mempersaudarakan masyarakat Islam, iaitu orang
masing-masing dan sering berperang untuk merebut Islam yang berhijrah dari Makkah ke Madinah
pengaruh, kuasa, dan harta. (Muhajirin) dengan orang Islam Madinah (Ansar).
(c) F1 Berlaku pergaduhan kaum. F4 Menyatukan masyarakat Islam dengan bukan Islam
F2 Menjejaskan keharmonian. seperti kaum Yahudi dan Nasrani.
F3 Mengancam kestabilan ekonomi dan politik. (c) F1 Tidak mendapat bantuan jika ditimpa bencana.
F4 Melahirkan semangat perkauman dan prasangka F2 Tidak dapat mengembangkan perdagangan
antara kaum. antarabangsa.
F3 Tidak dapat bertukar-tukar teknologi, ilmu dan
2. (a) F1 Menternak binatang seperti unta, biri-biri, dan kemahiran.
kambing. 6. (a) F1 Sistem syura.
F2 Kehidupan bernegara.
F2 Menternak secara nomad untuk mendapatkan F3 Pengenalan konsep ummah.
rumput dan air bagi binatang ternakan. F4 Pemerintahan dan cara hidup berteraskan keadilan.
(b) F1 Menggalakkan manusia menghasilkan produk
F3 Mengamalkan sistem tukar barang dengan bermutu dan melakukan penyelidikan.
menukarkan binatang dan hasil ternakan dengan F2 Melarang amalan riba yang boleh menghapuskan
barangan keperluan. konsep keadilan dalam masyarakat.
F3 Mencegah penindasan dan penipuan semasa
(b) F1 Berdagang secara kafilah. berniaga seperti menipu timbangan, boros, kedekut,
F2 Membawa barang dagangan merentasi padang membazir, rasuah, dan mengaut keuntungan
berlipat ganda.
pasir. (c) F1 Wanita menjadi alat pemuas nafsu.
F3 Perniagaan hanya mementingkan keuntungan. F2 Kedudukan wanita tidak dihormati.
F4 Mengamalkan riba dan menipu timbangan. F3 Wanita tidak mendapat tempat dalam masyarakat.
(c) F1 Menindas golongan miskin. 7. (a) F1 Menunjukkan keunikan reka bentuk seni bina Islam.
F2 Mengeluarkan barang tidak berkualiti. F2 Melambangkan perasaan hormat dan tunduk
F3 Mengeluarkan barang yang memudaratkan apabila memasuki masjid atau bangunan itu.
(b) F1 Binaan kukuh, selamat, dan tahan lama.
pengguna. F2 Berunsurkan luahan perasaan, aman, dan damai.
F4 Menjejaskan kebajikan dan kesihatan pengguna. F3 Mempunyai ruang cahaya untuk keselesaan
3. (a) F1 Turunnya wahyu pertama kepada Nabi Muhammad beribadat.
F4 Terdapat ruangan yang memisahkan lelaki dan
SAW. wanita.
F2 Surah al-Alaq (ayat 1 – 5) bermula dengan F5 Reka bentuk ruang yang dibina disesuaikan dengan
iklim setempat.
perkataan Iqra’ (bacalah).
(b) (i) F1 Bermula dengan perkataan Iqra’ (bacalah).
F2 Membaca dan menulis merupakan asas ilmu

pengetahuan untuk melahirkan tamadun.

J13 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan Nabi Muhammad SAW sehingga membawa kepada

(c) F1 Mewartakan bangunan bercirikan seni bina Islam perkahwinan mereka.
sebagai warisan negara.
(b) F1 Secara rahsia.
F2 Membaik pulih bangunan bercirikan seni bina Islam
tanpa menjejaskan keasliannya. H1a Selama tiga tahun.

F3 Membina lebih banyak bangunan bercirikan seni H1b Siti Khadijah, Ali bin Abi Talib, Zaid bin Harithah, dan
bina Islam dan tempatan.
Abu Bakar al-Siddiq memeluk Islam.
F4 Melahirkan pakar seni bina atau arkitek yang
berkelulusan seni bina Islam. H1c Dakwah Islam dijalankan melalui sahabat baginda

B dan di rumah al-Arqam bin Abi al-Arqam.

1. (a) (i) F1 Menternak binatang seperti unta, biri-biri, dan F2 Secara terang-terangan.
kambing.
H2a Dilakukan dengan menjalankan dakwah kepada
F2 Menternak secara nomad untuk mendapatkan
rumput dan air bagi binatang ternakan. kaum keluarga baginda.

F3 Mengamalkan sistem tukar barang dengan H2b Melalui pertemuan di Bukit Safa.
menukarkan binatang dan hasil ternakan
dengan barangan keperluan seperti kurma dan H2c Mendapat tentangan bapa saudara baginda, iaitu
pakaian.
Abu Lahab.
(ii) F1 Menjalankan perniagaan.
F2 Memiliki binatang ternakan. H2d Baginda tabah menghadapi tentangan daripada
F3 Berdagang secara kafilah.
F4 Membawa barang dagangan merentasi padang orang Arab Quraisy yang enggan menerima Islam

pasir. pada awalnya.
F5 Perniagaan mementingkan keuntungan,
(c) F1 Ikhlas.
mengamalkan riba, dan menipu timbangan.
(b) F1 Yahudi. F2 Amanah.
H1a Dianuti oleh Bani Israel yang menetap di utara
F3 Jujur.
Semenanjung Tanah Arab.
F2 Hunafa’. F4 Bekerjasama.
H2a Terdapat penganut yang mengamalkan ajaran yang
F5 Kesederhanaan.
dibawa oleh Nabi Ibrahim A.S. tetapi dicampuraduk
dengan amalan tradisi. F6 Berbudi bahasa.
F3 Majusi.
H3a Agama yang berasal dari Parsi, iaitu menyembah F7 Hormat-menghormati.
api yang dianuti oleh penduduk di Yaman, Oman,
dan Bahrain yang menerima pengaruh Parsi. F8 Tolak ansur.
F4 Wathani.
H4a Menyembah berhala seperti al-Latta, al-Uzza, al- 3. (a) F1 Nabi Muhammad SAW menekankan aspek akhlak,
Manat, dan Hubal. Terdapat 360 berhala di sekeliling
Kaabah. akidah, dan syariah semasa di Makkah.
F5 Nasrani.
H5a Agama yang dianuti oleh Bani Israel dan F2 Baginda menekankan konsep syura (perundingan),
dikembangkan di utara Semenanjung Tanah Arab
oleh penduduk Hirah dan Ghassan. keadilan, persamaan, dan kebebasan melalui
F6 Animisme.
H6a Mempercayai roh dan kuasa ghaib. Piagam Madinah.
(c) F1 Patuh kepada ajaran agama.
F2 Mengukuhkan iman dan jati diri. F3 Baginda menyatukan kaum Muhajirin dan Ansar.
F3 Mengamalkan nilai-nilai murni.
F4 Mematuhi undang-undang. F4 Menjadikan Islam sebagai satu cara hidup.
F5 Mendengar nasihat ibu bapa.
F6 Mendengar nasihat guru. F5 Menerapkan nilai toleransi dan hormat-menghormati.
F7 Mengelak berkawan dengan budak nakal.
F8 Melibatkan diri dengan program motivasi. F6 Mengutamakan keadilan.
2. (a) F1 Nabi Muhammad SAW dilahirkan pda 12 Rabiulawal
Tahun Gajah bersamaan 20 April 570 Masihi. (b) F1 Peperangan tidak diizinkan melainkan orang Islam
F2 Ayahanda baginda bernama Abdullah bin Abdul
Muttalib merupakan peniaga yang sering berulang diancam.
alik dari Makkah ke Syam dan meninggal dunia
semasa baginda dalam kandungan ibunya. F2 Demi mempertahankan agama, umat, dan negara.
F3 Ibunya bernama Aminah binti Wahab meninggal
dunia semasa Nabi Muhammad SAW berusia enam F3 Menjaga kesucian agama Islam.
tahun.
F4 Nabi Muhammad SAW kemudiannya dipelihara F4 Menjaga kesejahteraan manusia sejagat.
oleh datuknya, Abdul Muttalib. Selepas dua tahun
datuknya meninggal dunia, baginda dipelihara oleh F5 Tentera Islam dilarang membunuh sesuka hati.
bapa saudaranya, Abu Talib.
F5 Nabi Muhammad SAW pernah berniaga sehingga F6 Tidak dibenarkan memusnahkan tumbuhan atau
ke Syam dan berniaga di sekitar kota Makkah.
F6 Baginda juga menjalankan perniagaan milik Siti tanaman.
Khadijah. Budi pekerti mulia dan amanah telah
mewujudkan rasa hormat Siti Khadijah kepada (c) F1 Menyanjung akhlak mulia.

F2 Hormat-menghormati dan tolong-menolong.

F3 Meninggalkan perkara yang dilarang.

F4 Mencintai ilmu pengetahuan.

F5 Mengamalkan konsep ummah dan penyatuan.

F6 Bekerjasama dan muafakat melalui sistem syura.

F7 Mengamalkan cara hidup berteraskan keadilan.

F8 Menggalakkan kegiatan perdagangan dan

penyelidikan.

4. (a) F1 Kehadiran pengkaji dan pelajar dari seluruh pelosok

Eropah.

F2 Datang belajar di universiti Islam dalam bidang

falsafah dan sains.

F3 Kegiatan penterjemahan yang dilakukan oleh

sarjana Islam.

F4 Menambahbaik ilmu pengetahuan sains dan falsafah

dari zaman Yunani.

F5 Menjadikan perkembangan pesat tamadun Islam di

Sepanyol.

F6 Melahirkan budaya ilmu cemerlang hasil hubungan

orang Islam, Yahudi, dan Kristian.

(b) (i) F1 Merupakan tokoh perubatan dan ahli falsafah.
F2 Menghasilkan buku al-Qanun fi al-Tib.

F3 Hasil karyanya mempengaruhi ahli falsafah

Barat, iaitu Albert the Great.

(ii) F1 Tokoh matematik.

F2 Mengasaskan ilmu algebra.
F3 Menulis kitab Hisab al-Jabr wa al Muqabalah

yang diterjemah dalam pelbagai bahasa.

(c) F1 Membina lebih banyak IPTA dan IPTS.

F2 Mengadakan program pertukaran pelajar.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J14

F3 Menawarkan lebih peluang pendidikan kepada Sejarah  Ting. 1  Jawapan 
pelajar cemerlang.
(c) F1 Toleran dan bertanggungjawab.
F4 Memperkenalkan pelbagai bidang dan jurusan F2 Menekankan sifat belas kasihan.
baharu dan terkini. F3 Berperikemanusiaan.
F4 Menghargai nyawa dan mementingkan keamanan.
F5 Menjalinkan kerjasama dengan universiti terkemuka 4. (a) F1 Binaan kukuh, selamat, dan tahan lama.
dunia. F2 Berunsurkan luahan perasaan, aman, dan damai.
F3 Mempunyai ruang cahaya untuk keselesaan
F6 Menghantar lebih ramai pelajar melanjutkan
pelajaran ke luar negara. beribadat.
F4 Terdapat ruangan yang memisahkan lelaki dan
F7 Menggalakkan siswazah melanjutkan pelajaran ke
peringkat sarjana dan PHD. wanita.
F5 Reka bentuk ruang yang dibina disesuaikan dengan
F8 Menggalakkan tenaga pengajar di insitusi pengajian
tinggi melanjutkan pelajaran ke peringkat lebih iklim setempat.
tinggi. (b) F1 Pembinaan m mihrab dan mimbar.
F2 Seni khat dan ukiran yang menakjubkan.
KBAT F3 Pembinaan kubah sebagai sebagai bumbung.
(c) F1 Membendung tingkah laku negatif.
(a) Pusat ibadat, pusat pertemuan masyarakat Islam, dan pusat F2 Melahirkan insan yang berpekerti mulia.
pengajian ilmu Islam. F3 Membimbing manusia ke jalan kebenaran.
F4 Mengajar manusia menilai perkara yang baik dan
(b) Tokong, wat, gereja, dan kuil.
(c) Toleransi, saling menghormati, perpaduan, cinta akan keamanan, buruk.
F5 Mengajar manusia tentang nilai moral dan nilai
persefahaman, dan bekerjasama.
murni dalam kehidupan.
PPeennttaakkssiirraann AAkkhhiirr TTaahhuunn Bahagian C
1. (a) (i) F1 Merupakan peralatan ciptaan manusia
Bahagian A 2. B 3. C 4. D 5. B
1. B 7. A 8. D 9. C 10. D diperbuat daripada batu, kaca, atau logam.
6. D 12. D 13. A 14. B 15. D F2 Digunakan untuk perburuan, pertanian, dan
11. C 17. C 18. A 19. C 20. B
16. B perdagangan.
C2a Loceng gangsa yang ditemui di Kampung
B ahagian B
1. (a) F1 Menerangkan atau mengulas sesuatu fakta sejarah. Pencu, Muar, Johor.
H2a Menjadi sumber primer untuk mengkaji
F2 Berdasarkan sumber-sumber yang berkaitan
dengannya. hubungan perdagangan dengan kerajaan
Funan.
(b) F1 Pemilihan sumber yang pelbagai. H2b Loceng ini dihasilkan kira-kira 150 tahun Masihi
F2 Perbezaan pandangan. bersamaan dengan perluasan kuasa kerajaan
F3 Perbezaan ideologi. Funan.
F4 Tujuan penulisan. (ii) F1 Merupakan data arkeologi.
(c) Peristiwa penentangan Haji Mat Hassan bin Munas (Tok F2 Berkaitan budaya manusia di bawah tanah atau
di atas permukaan tanah .
Janggut) di Pasir Puterh, Kelantan. F3 Seperti dinding gua, dinding kota, dan struktur
F1 Tafsiran sejarawan Barat binaan.
F2 Dianggap pemberontak kerana menentang peraturan C3a Candi Lembah Bujang.
H3a Menjadi sumber primer untuk mengkaji
cukai tanah dan hasil hutan yang diperkenalkan oleh pengaruh Hindu-Buddha dan hubungan
British. perdagangan antara Kedah dengan India.
F3 Tafsiran sejarawan tempatan (b) F1 Merupakan kajian secara saintifik untuk mencari
F4 Pejuang tanah air kerana mempertahankan hak dan maklumat daripada bahan tinggalan sejarah.
maruah bangsa yang ditindas oleh penjajah British. F2 Menggunakan kaedah gali cari atau ekskavasi
2. (a) F1 Monarki terhadap bahan tinggalan sejarah seperti fosilm
F2 Oligarki yembikar, bahan logam dan binaan daripada batu.
F3 Aristokrasi F3 Proses aktiviti gali cari di tapak penemuan:
F4 Tirani H3a Perancangan grid, iaitu penandaan kawasan di
(b) F1 Melantik Ahli Majlis. tapak arkeologi dilakukan.
F2 Menggubal undang-undang. H3b Setiap petak grid akan diberikan nombor rujukan.
F3 Menerima duta dari negara asing. H3c Menandakan kawasan berdasarkan pelan.
F4 Mengeluarkan deklarasi peperangan. H3d Melakukan ekskavasi, iaitu proses mengumpulkan
F5 Menjalin perjanjian dengan negara lain. data dengan mencatatkan semua penemuan.
F6 Membincangkan hal kewangan dan percukaian. F4 Kerja-kerja di makmal arkeologi:
(c) F1 Melibatkan rakyat dalam hal ehwal negara. H4a Melakukan pemunggahan dan pengisihan.
F2 Mengamalkan kebebasan bersuara dan berpolitik. H4b Pengisihan dibuat mengikut jenis artifak atau lapisan
F3 Mengelakkan perasaan tidak puas hati rakyat. tanah di tapak artifak yang ditemui.
F4 Mengelakkan pemerintah berkuasa mutlak. H4c Melakukan pembersihan sebelum membuat kajian.
3. (a) F1 Menyedari kesan peperangan. H4d Membuat katalog bagi setiap artifak dengan nombor
F2 Mengorbankan banyak nyawa dan kehilangan harta pengenalan.
benda. H4e Membuat analisis bagi mendapatkan maklumat
F3 Memberi penekanan kepada aspek keagamaan. tentang sesuatu artifak
F4 Mengembangkan agama Buddha. (c) F1 Mengenal asal usul
(b) F1 Mengukuhkan pembinaan negara. H1a Kita dapat mengenal asal usul keluarga dan negara
F2 Memberitahu rakyat tentang peraturan negara. kita apabila mempelajari sejarah.
F3 Menyatakan undang-undang yang ditetapkan dalam H1b Kita juga dapat memahami adat istiadat, tradisi, dan
pemerintahan. budaya bangsa negara kita.
F2 Mengambil iktibar
H2a Sejarah memberi iktibar dan pengajaran daripada
peristiwa masa lalu.

J15 © Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.

  Sejarah  Ting. 1  Jawapan F4 Aktiviti perdagangan dijalankan dengan
pedagang dari Mesopotamia.
H2b Mereka yang tidak belajar sejarah mungkin akan
mengulangi kesilapan masa lalu. F5 Hasil dagangan seperti emas, gading gajah,
manik, dan hasil pertanian.
F3 Memupuk patriotisme
H3a Sejarah mengajar kita menghargai warisan negara (b) F1 Jalan raya dibina selebar 30 kaki.
F2 Pembinaan sistem paip dan pembentungan.
supaya terus kekal dan dapat diwarisi oleh generasi F3 Rumah dibina pelbagai saiz sehingga tiga tingkat.
akan datang. F4 Pembinaan benteng di dalam kota bagi melindungi
H3b Dengan mempelajari sejarah, generasi muda dapat
memupuk rasa cinta akan negara dan berbangga keluarga diraja.
menjadi rakyat Malaysia. F5 Pembinaan dinding yang memisahkan kawasan
F4 Mengukuhkan perpaduan
H4a Sejarah menjadi sumber kesedaran kepada perumahan antara satu sama lain
masyarakat dalam mengekalkan dan meneruskan F6 Dikelilingi dinding bata yang tebal sepanjang 4.8
adat resam dan tradisi kita.
H4b Apabila mempelajari sejarah, generasi masa kini kilometer bagi mengelakkan banjir
akan meneruskan kesinambungan hubungan (c) Kejatuhan
harmoni antara kaum yang sudah terjalin. F1 Bencana alam.
F5 Membangunkan negara dan bangsa F2 Serangan orang asing.
H5a Kita dapat belajar daripada kejayaan bangsa dan F3 Perebutan kuasa.
negara serta menjadi perangsang untuk mencapai F4 Pemberontakan rakyat.
kemajuan. Kegemilangan tamadun
H5b Kita dapat membandingkan budaya dahulu dan F1 Kebijaksanaan pemerintah.
budaya kini bagi membangunkan negara dan F2 Kedudukan strategik.
bangsa pada masa akan datang. F3 Kekayaan sumber alam.
F6 Mengaplikasikan Kemahiran Pemikiran Sejarah F4 Kekuatan ketenteraan.
H6a Kita dapat membuat tafsiran terhadap sesuatu 4. (a) (i) F1 Merupakan konsep masyarakat.
peristiwa sejarah secara kritis dan analiitis. F2 Masyarakat disatukan tanpa mengira keturunan
H6b Sejarah mendorong generasi masa kini memahami
peristiwa sejarah secara lebih empati. dan agama.
2. (a) (i) F1 Tumpuan utama ialah gua dan lubang bawah F3 Setiap anggota masyarakat bertanggungjawab

tanah. untuk bekerjasama demi memajukan negara.
F2 Berlindung di bawah pokok. (ii) F1 Nabi Muhammad SAW merupakan Ketua
F3 Tempat berlindung diperbuat daripada ranting
Negara yang bertanggungjawab mentadbir
kayu. Madinah dan menyelesaikan masalah rakyat
(ii) F1 Gua dan lubang bawah tanah. melalui penggubalan perlembagaan, iaitu
F2 Tempat berlindung daripada ranting kayu. Piagam Madinah.
F3 Bagi mendapatkan air dan makanan, mereka F2 Selepas kewafatan baginda, pemerintahan
Islam diteruskan oleh khalifah dalam kerajaan
membina petempatan di pinggir sungai dan Khulafa al-Rasyidin.
laut. F3 Kerjasama antarabangsa dengan negara
(b) F1 Mula hidup secara menetap. luar diadakan untuk menyebarkan Islam dan
F2 Membina rumah daripada batu, kayu dan tanah liat, menjalin silaturahim.
F3 Aktiviti mengumpulkan makanan semakin (b) F1 Memperkenalkan sistem zakat dan sistem wakaf
berkurangan. untuk pembangunan umat Islam.
F4 Menjalankan aktiviti perdagangan. F2 Mengadakan sistem mata wang dirham dan perak
F5 Menggunakan sistem barter. dalam aktiviti ekonomi.
F6 Memulakan sistem pengkhususan kerja. F3 Mewujudkan sistem cukai, iaitu bayaran (wang) oleh
(c) F1 Aktiviti pertanian. individu atau syarikat kepada kerajaan atau negara
F2 Memburu binatang. bagi tujuan membiayai keperluan negara.
F3 Menternak binatang. F4 Sistem cukai yang pernah dilaksanakan di
F4 Peralatan harian. negara Islam ialah cukai tanah (Al-Kharaj), cukai
F5 Tembikar. perdagangan ( Al-Usyr), cukai perlindungan (Suh al-
F6 Pengebumian mayat. Jizyah), dan cukai diri (Jizyah al-Ru’us).
F7 Penghormatan terhadap mayat. F5 Melarang amalan riba yang boleh menghapuskan
F8 Pembinaan monumen dan seni bina. konsep keadilan dalam masyarakat.
3. (a) (i) F1 Penciptaan kertas. F6 Mencegah penindasan dan penipuan semasa
F2 365 hari dalam setahun. berniaga seperi menipu timbangan, boros, kedekut,
F3 Penciptaan tembaga, gangsa, dan timah. membazir, rasuah, dan mengaut keuntungan
F4 Pembinaan kota mengikud grid yang tepat. berlipat ganda.
F5 Penciptaan sistem menyukat berat dan F7 Menggalakkan kegiatan perdagangan mengikut
sukatan. hukum syarak seperti mengeluarkan zakat dan
F6 Pembinaan sistem perparitan dan menjaga kebajikan masyarakat.
pembentungan. F8 Menggalakkan pengeluaran produk bermutu dan
F7 Pembinaan batu-bata mengikut ukuran saiz menjalankan penyelidikan dalam membangunkan
yang tepat. ekonomi.
F8 Pembinaan bandar terancang Mohenjo-Daro F9 Menghulurkan bantuan, memberi sedekah, dan
yang sistematik. mengamalkan sikap berjimat cermat.
F9 Kebolehan mengukur sukatan panjang dan (c) F1 Kreatif dan inovatif.
masa dengan tepat. F2 Cinta akan ilmu pengetahuan.
(ii) F1 Menjalankan pertanian secara bersepadu. F3 Menghasilkan karya ilmiah.
F2 Menanam gandum, kacang, dan barli serta F4 Membuat kajian dan penyelidikan.
menternak lembu dan kambing. F5 Mencipta peralatan moden.
F3 Terdapat kegiatan penenunan kain, F6 Menulis pengalaman untuk tatapan generasi akan
pertukangan logam, dan pembuatan tembikar. datang.

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. J16

PHraEktBis AT! FC061060 Praktis HEBAT! PT3 KSSM Sejarah
PT3 Sejarah
1Tingkatan KSSM

JUDUL -JUDUL TINGKATAN Siri Praktis Hebat! PT3 KSSM
DALAM SIRI INI merupakan siri latihan intensif
1 23 mengikut topik. Siri ini direka untuk
Bahasa Melayu memahirkan murid dalam menaakul
soalan berdasarkan format pentaksiran
English pusat PT3 terkini. Instrumen tambahan
seperti soalan KBAT dan i-THINK
Matematik/ Mathematics dapat menjana prestasi murid ke arah
kecemerlangan.
Sains/Science

Geografi

Sejarah

Pendidikan Islam

Reka Bentuk dan Teknologi

© Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. 2020 Tingkatan 1
Hak cipta terpelihara. Tiada bahagian daripada terbitan ini boleh diterbitkan semula, disimpan untuk pengeluaran,
atau ditukarkan dalam apa-apa bentuk atau dengan alat apa jua pun, sama ada dengan cara elektronik, sawat,
gambar, rakaman atau sebagainya, tanpa kebenaran daripada Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd. terlebih dahulu.

Cetakan Pertama 2020

Penerbitan Pelangi Sdn. Bhd.  (89120-H) W.M: RM6.65 / E.M: RM6.95

Lot 8, Jalan P10/10, Kawasan Perusahaan Bangi, FC061060
Bandar Baru Bangi, 43650 Bangi, Selangor Darul Ehsan, Malaysia. ISBN: 978-967-2427-34-6
Tel: 03-8922 3993 Faks: 03-8926 1223 / 8920 2366 E-mel: [email protected]
Pertanyaan: [email protected] ,!7IJ6H2-echdeg!

Dicetak di Malaysia oleh The Commercial Press Sdn. Bhd.
Lot 8, Jalan P10/10, Kawasan Perusahaan Bangi, Bandar Baru Bangi, 43650 Bangi, Selangor Darul Ehsan, Malaysia.

Sila layari www.ePelangi.com/errata untuk mendapatkan pengemaskinian bagi buku ini (sekiranya ada).