ชุมชนท้องถิ่น

ชุมชนท้องถิ่น หมู่บ้านท้องฝาย จัดทำโดย นางสาวฐิติกานต์ ไชยบุตร ม.5/1 เลขที่ 7 เสนอ คุณครู กรวรรณ โกฏิมูล โรงเรียนแม่แจ่ม สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาเชียงใหม่ สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน กระทรวงศึกษาธิการ

ก คำนำ รายงานเล่มนี้จัดทำขึ้นเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาวิถีชุมชน ส32227 ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 5/1 เพื่อให้ได้ศึกษาหาความรู้ในเรื่องชุมชนท้องถิ่น หมู่บ้านท้องฝาย และได้ศึกษาอย่างเข้าใจเพื่อเป็นประโยชน์กับ การเรียน ผู้จัดทำหวังว่ารายงานเล่มนี้จะเป็นประโยชน์กับผู้อ่าน หรือนักเรียน นักศึกษา ที่กำลังหาข้อมูลเรื่องนี้ อยู่ หากมีข้อแนะนำหรือข้อผิดพลาดประการใด ผู้จัดทำขอน้อมรับไว้และขออภัยไว้ ณ ที่นี้ด้วย ผู้จัดทำ 1/3/2566

ข กิตติกรรมประกาศ รายงานเรื่องชุมชนท้องถิ่น หมู่บ้าน สามารถสำเร็จลุล่วงไปได้ด้วยดี เนื่องจากบุคคลหลายท่าน ได้กรุณาให้ความช่วยเหลือ ให้ข้อมูล ข้อเสนอแนะ คำปรึกษาแนะนำ ความคิดเห็น กำลังใจและตรวจสอบ ความตรงตามเนื้อหาของรายงานเล่มนี้ ขอขอบคุณผู้ช่วยผู้ใหญ่บ้าน นายประดิษฐ์ ริยะนา พ่ออุ้ยแม่อุ้ย เพื่อนและผู้ปกครองทุกท่านที่ให้ ความร่วมมือในการให้ความช่วยเหลือในการตอบคำถามจากการที่ได้ไปสัมภาษณ์ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งที่ทำให้ การทำรายงานของผู้จัดทำสำเร็จลุล่วงไปด้วยดี สุดท้ายนี้ผู้จัดทำขอขอบพระคุณทุกท่านที่ช่วยส่งเสริมสนับสนุน กระตุ้นเตือน และเป็นกำลังใจให้ ตลอดมาให้ผู้เขียนได้จัดทำรายงานในครั้งนี้

ค สารบัญ เรื่อง หน้า คำนำ ก กิตติกรรมประกาศ ข สารบัญ ค ประวัติหมู่บ้านท้องฝาย 1 สภาพทางนิเวศวิทยา 2 สภาพภูมิประเทศ 2 สภาพภูมิอากาศ 2 ระบบการปลูกพืชและการใช้แรงงาน 3 ทรัพยากรธรรมชาติ 3 สภาพเศรษฐกิจ 3 ประชากร ประเภทกลุ่มชาติพันธุ์ที่มีการเปลี่ยนแปลง ด้านวัฒนธรรมของชาติพันธุ์นั้น ๆ 4 ภูมิปัญญาท้องถิ่น 5 ข้อมูลด้านศาสนา วัฒนธรรม ความเชื่อ ประเพณีและ สันทนาการ ของชุมชน 8 ระบบการเมืองและการปกครองท้องถิ่น 9 ปัญหา และแนวทางพัฒนาของหมู่บ้านไร่ 10 บรรณานุกรม 11 ภาคผนวก 12

1 ประวัติหมู่บ้านท้องฝาย บ้านท้องฝาย อยู่ในตำบลช่างเคิ่ง อำเภอแม่แจ่มเป็นดินแดนชนบทที่ยังคงรักษาวิถีแห่ง ขนบธรรมเนียมประเพณีแบบดั้งเดิมเอาไว้ โดยมี “การทอผ้าซิ่นตีนจก” เป็นมรดกอันทรงคุณค่า บ้านแทบทุก หลังในหมู่บ้าน ล้วนมี “กี่ทอผ้า” ตั้งอยู่ใต้ถุนบ้าน ซึ่งแต่ก่อนนั้นชาวบ้านท้องฝายจะทอผ้าแต่ละผืนของตนเอง อย่างอิสระ จนเมื่อไม่นานมานี้ ชาวบ้านได้ร่วมแรงกันจัดตั้งกลุ่มทอผ้าซิ่นตีนจกขึ้น โดยยังคงไว้ซึ่งกรรมวิธีแบบ ดั้งเดิม แต่แทรกลวดลายให้วิจิตรงดงามยิ่งขึ้น มีการแปรรูปผ้าทอผืนงามไปเป็นผลิตภัณฑ์หลายรูปแบบ จนทำ ให้ผ้าซิ่นตีนจกของบ้านท้องฝายเริ่มกลายเป็นที่รู้จักอย่างกว้างขวาง สร้างรายได้เสริมให้กับชุมชน และในปี พ.ศ. 2541 หมู่บ้านท้องฝายได้รับรางวัลหมู่บ้านหัตถกรรมดีเด่น ในปี พ.ศ. 2553 หมู่บ้านได้รับ รางวัลพระราชทานหมู่บ้านดีเด่น ประเภทอนุรักษ์ชุมชนพื้นถิ่นดีเด่นประจำปีจากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ ณ ศาลาดุสิตดาลัย แม่อินศรี กรรณิกา ได้เล่าถึงความเป็นมาของบ้านท้องฝายไว้ว่า แต่เดิมหมู่บ้านจะอยู่ด้านที่ชิดกับลำ น้ำแม่แจ่ม ด้านเหนือเป็นฝายหลวง หมู่บ้านก็มีหลังคาเรือนไม่กี่หลัง เดินทางไปมาหาสู่กัน แต่มักเกิดน้ำท่วม บ่อยครั้ง ชุมชนเลยขยับขึ้นมาบนเนินเชิงเขา มายังที่ตั้งปัจจุบัน อันสูงกว่าพื้นที่เดิม ปลอดภัยจากน้ำท่วม ส่วน ชาวบ้านก็มีการแต่งงานกันภายในหมูบ้านระหว่างเรือนเหนือเรือนใต้ เป็นส่วนมาก และบางส่วนก็แต่งงานข้าม หมู่บ้านที่ไม่ห่างไกลกันมากนัก เช่นบ้านทัพ บ้านยางหลวง เป็นต้น ทำให้บ้านกลุ่มนี้มีวัฒนธรรม ประเพณีที่ใกล้เคียงกัน ชุมชนบ้านท้องฝายเป็นชุมชนที่เป็นชุมทาง ในการค้าขายในระบบวัวต่าง โดยแม่อุ๊ยเสา ศรีเที่ยงได้เล่า ถึงการค้าวัวต่างว่าสามีและพ่อของสามีนั้นเป็นพ่อค้าวัวต่าง ขนของไปซื้อเกลือจากจอมทอง มาขาย บ้างก็นำผ้าตีนจก นำของที่ซื้อมาไปขายบนดอยเช่นบ้านปุย หรือข้ามไปถึงขุนยวม ในลักษณะของการซื้อมา ขายไป ทำให้ชุมชนบ้านท้องฝายเป็นชุมชนการค้ามาแต่ดั้งเดิม และสืบเนื่องมาจนถึงปัจจุบันที่จะเห็นว่า บ้านท้องฝายเปิดหน้าร้านสำหรับขายผ้าทอ ผ้าตีนจก และงานฝีมือต่างๆกันอย่างคักคักและเป็นที่ต้องการของ นักท่องเที่ยวที่เข้ามาในอำเภอแม่แจ่ม

2 สภาพทางนิเวศวิทยา สภาพทางภูมิประเทศ ที่อยู่ : หมู่ที่ 8 ตำบลช่างเคิ่ง อำเภอแม่แจ่ม จังหวัดเชียงใหม่ พิกัด : 18.49042, 98.36495 จำนวนครัวเรือน : 221 สภาพทางภูมิอากาศ เริ่มตั้งแต่เดือนมีนาคม – เดือนพฤษภาคม เป็นช่วงที่มีอากาศค่อนข้างร้อน เริ่มตั้งแต่เดือนมิถุนายน – เดือนตุลาคม เป็นช่วงฤดูฝน เริ่มตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน – เดือนกุมภาพันธ์ เป็นช่วงที่อากาศหนาวเย็น แผนที่ ทิศเหนือ ติดต่อกับ บ้านแพม ทิศใต้ ติดต่อกับ บ้านทัพ บ้านไร่ ทิศตะวันออก ติดต่อกับ บ้านเกาะ

3 ระบบการปลูกพืชและการใช้แรงงาน ทรัพยากรธรรมชาติ พื้นที่ทำกินและที่อยู่อาศัยเป็นพื้นที่แอ่งกระทะ ทำการเกษตรได้พอสมควร พื้นที่ทำการเกษตร 474 ไร่ พื้นที่นา 152 ไร่ พื้นที่ทำสวน 134 ไร่ เขตป่าชุมชน 260 ไร่ แหล่งน้ำ 2 แหล่ง สภาพเศรษฐกิจ อาชีพของคนส่วนใหญ่ในหมู่บ้านท้องฝายประกอบอาชีพเกษตรกรรม และรับจ้างทั่วไป ดังนี้ พืชเศรษฐกิจหลัก - ปลูกหอมแดง - ปลูกข้าวโพด พืชเศรษฐกิจรอง - ฟักทอง - ผักสวนครัว อาชีพเสริมนอกภาคเกษตรที่ทำรายได้ให้กับครอบครัว - การทอผ้าตีนจก - การจักสาน - ถั่วเน่า

4 ประชากร มีจำนวนครัวเรือน 221 ครัวเรือน มีประชากรทั้งสิ้น 984 คน ชาย 518 คน หญิง 466 คน คนส่วนใหญ่เป็นคนพื้นเมืองและส่วนน้อยเป็นชนชนเผ่าอื่น ๆ และส่วนใหญ่เกือบร้อยละของประชากรนับถือ ศาสนาพุทธ

5 ปราชญ์ชุมชน ภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านการจักสาน ข้อมูลส่วนบุคคล ชื่อ-สกุล : นายพรหมมิน คำกลาง ศาสนา : พุทธ สถานภาพ : สมรสอยู่ด้วยกัน อาชีพหลัก : จักสาน ที่อยู่ : 121 หมู่ 8 ต.ช่างเคิ่ง อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่ ความชํานาญด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ชื่อภูมิปัญญาท้องถิ่น : การจักสาน ลักษณะภูมิปัญญา : การจักสานตะกร้า ต้นสลากไปวัดของใช้ต่างๆในบ้าน

6 ปราชญ์ชุมชน ภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านการทอผ้าซิ่นตีนจก ข้อมูลส่วนบุคคล ชื่อ-สกุล : นางอินศรี กรรณิกา ศาสนา : พุทธ สถานภาพ : สมรสอยู่ด้วยกัน อาชีพหลัก : ทอผ้า ที่อยู่ : 76 หมู่ 8 ต.ช่างเคิ่ง อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่ ความชํานาญด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ชื่อภูมิปัญญาท้องถิ่น : การทอผ้าซิ่นตีนจก ลักษณะภูมิปัญญา : ทอผ้าซิ่นตีนจกลายโบราณ ลายประยุกต์

7 ปราชญ์ชุมชน ภูมิปัญญาท้องถิ่น ด้านการแปรรูปวัตถุดิบ ข้อมูลส่วนบุคคล ชื่อ-สกุล : นางจันทร์สม ปิงกุล ศาสนา : พุทธ สถานภาพ : สมรสอยู่ด้วยกัน อาชีพหลัก : ทำถั่วเน่า ที่อยู่ : 61 หมู่ 8 ต.ช่างเคิ่ง อ.แม่แจ่ม จ.เชียงใหม่ ความชํานาญด้านภูมิปัญญาท้องถิ่น ชื่อภูมิปัญญาท้องถิ่น : การทำถั่วเน่า ลักษณะภูมิปัญญา : การคิดค้นสูตรทำถั่วเน่าขาย

8 ข้อมูลด้านศาสนา วัฒนธรรม ความเชื่อ ประเพณีและสันทนาการ ของชุมชน 1. ประเพณี วันกตัญญูผู้สูงอายุ ระหว่างเดือน เมษายน เป็นประเพณีที่จัดขึ้นทุก ๆ ปี ที่ศาลากลางหมู่บ้าน เพื่อส่งเสริมให้ลูกหลานหรือเยาวชนได้ แสดงออกถึงความกตัญญูที่มีแก่ผู้มีพระคุณหรือผู้สูงอายุ โดยจะมีกิจกรรม คือ ให้ผู้สูงอายุนั่งเรียง แถวกันแล้วเยาวชนหรือผู้ใหญ่ที่ยังไม่ถือเป็นผู้สูงอายุมาร่วมรดน้ำดำหัวให้แก่ผู้สูงอายุทุกคน 2. ประเพณี ตานก๋วยสลาก ระหว่างเดือน กันยายน เป็นประเพณีที่สืบทอดกันมารุ่นสู่รุ่น ซึ่งมีความเป็นมา คือ มีพระสงฆ์ที่จําพรรษาอยู่ในวัด แล้วอยู่ในช่วงเข้าพรรษา ประเพณีตานก๋วยสลากมีความเชื่อว่าเป็นการทําบุญแก่ ญาติผู้ล่วงลับแล้วยัง เป็นการทำทานสงเคราะห์แก่คนยากไร้ ซึ่งถือว่ามีกุศล แรง ก่อนวันตานก๋วยสลาก ชาวบ้านมักจะ เตรียมของใช้ ดอกไม้หรือขนมที่ ชาวบ้านนิยมทำขนม เช่น ขนมเทียนที่คนภาคเหนือเรียกว่าขนมจ๊อก ขนมสาคู เป็นต้น เพื่อใช้สำหรับใส่ต้นสลาก

9 ระบบการเมืองและการปกครองท้องถิ่น

10 ปัญหาและแนวทางการพัฒนาของชุมชน ปัญหา ปัจจุบันบ้านท้องฝายเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุมากขึ้น ผู้ใหญ่วัยกลางคนก็มีจำนวนไม่น้อยที่ทำงาน อยู่ในเมือง ทำให้เริ่มมีวิถีชีวิตที่เปลี่ยนไปแล้ว โดยมีกิจกรรมทางสังคมที่น้อยลง ผู้คนมีการปฏิสัมพันธ์ กันที่น้อยลง การพัฒนาในบ้างด้านก็อาจจะมีประสิทธิภาพที่ลดลง รวมถึงปัญหาการท้องก่อนวัยที่เริ่ม พบในวัยรุ่นมากขึ้น แนวทางการพัฒนาชุมชน หากิจกรรมที่ทำให้เกิดการรวมตัวของประชากรในหมู่บ้านมากขึ้น เพื่อเพิ่มปฏิสัมพันธ์ให้แก่ คนในชุมชน และปลูกฝังให้ความรู้เกี่ยวกับเรื่องเพศที่ถูกต้อง เพื่อให้เกิดการป้องกันในวัยที่ยังไม่พร้อม

11 บรรณานุกรม กัมพล ปิงกุล. แผนชุมชนบ้านช่างเคิ่ง สืบค้นเมื่อ 26 กุมภาพันธ์ 2566. อินศรี กรรณิกา. ประวัติหมู่บ้าน การทอผ้าซิ่นตีนจก สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2566. พรหมมิน คำกลาง. การจักสาน สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2566. จันทร์สม ปิงกุล. ถั่วเน่า สืบค้นเมื่อ 27 กุมภาพันธ์ 2566.

12 ภาคผนวก

13