พระอภัยมณี

วิเคราะห์วรรณคดีเรื่อง

บทนำเรื่อง

พระอภัยมณีเป็นนิทานคำกลอนของสุนทรภู่
แต่งขึ้นในรัชกาลที่ ๒ เพื่อเลี้ยงชีพตนเอง

ที่มาของเรื่อง


พระอภัยมณีเป็นเรื่องจากจินตนาการของสุนทรภู่ ผสมผสานกับสิ่งที่ได้ยินได้ฟัง

มา นำมาแต่งให้มีสีสัน มีตัวละคร

ที่มีทั้งคน ยักษ์ เงือก ผีเสือสมุทร ชีเปลือย ม้านิลมังกร เนื้อเรื่องมีความ

สนุกสนานน่าตื่นเต้น ครบรส

ประวัติผู้แต่ง


ผู้แต่งคือพระสุนทรโวหาร (ภู่) หรือเรารู้จักกันในนามสุนทรภู่ เป็นชาวบ้านกร่ำ
อำเภอแกลง จังหวัดระยอง

๑. คุณค่าทางด้านเนื้อหา

๑.๑ โครงเรื่อง
เรื่องเริ่มจากพระอภัยมณีอยู่กินกับนางผีเสือสมุทรจนมีบุตรหนึ่งคน ชื่อสินสมุทร สิน

สมุทรอายุ ๘ ปีได้วิ่งเล่นไปเจอหิน ที่ปิดปากถ้ำจึงเปิดออก และจับเงือกชรามาอวดพ่อ
พระอภัยมณีจึงเล่าความจริงให้ลูกฟังว่าแม่เป็นยักษ์แปลง เงือกชราอาสาจะช่วยเหลือ
ให้สองพ่อลูกหนีจากนางผีเสื้อสมุทร พระอภัยมณีออกอุบายลวงให้ผีเสื้อสมุทรไปจำศีล
ในที่ไกลๆ เป็นเวลา ๓ คืน ๓วัน เงือกชราสองสามีภรรยาและลูกสาวจึงช่วยเหลือด้วย
การให้พระอภัยมณีและสินสมุทรขี่หลังไปยังเกาะแก้วพิสดาร เมื่อครบ ๓ วันนางยักษ์
กลับมาไม่เห็นใครจึงออกตามหา และได้ฆ่าเงือกเฒ่าแต่พระอภัยมณี สินสมุทร และนาง
เงือกรอดพ้นมือนางผีเสื้อสมุทรเพราะว่ายมาถึงเกาะแก้วพิสดารพอดีและโยคีได้ออกมา
ช่วยเหลือ เสกทรายโปรยใส่จนนางผีเสื้อสมุทรกลัวดำลงน้ำหนีไป

๑.๒ ตัวละคร
พระอภัยมณี เป็นลูกกษัตริย์ เป็นคนรูปงาม มีเสน่ห์ เจ้าชู้ มีจิตใจอ่อนโยนแต่ขาด
ความเด็ดขาด เป่าปี่ เก่งนางผีเสือสมุทร สามารถแปลงร่างเป็นหญิงสวยได้ ศรัทธา
ในความรัก ดุร้าย รักสามีมากกว่ารักลูก มีรูปร่างจริงเป็นยักษ์สินสมุทร เป็นบุตร
ของ นางผีเสือสมุทรกับพระอภัยมณี อายิ ๘ ปี มีบุคลิกคล้ายแม่ ฉลาด ช่างพูดจา
พระโยคี เป็นฤาษี มีน้ำใจโอบอ้อมอารี ชอบช่วยเหลือคน มีคาถาอาคม รู้วิชา
โหราศาสตร์

๑.๓ ฉาก
ในเรื่องมีฉากบรรยากาศเป็นเหมือนนิยายแฟนซี ประกอบไปด้วยถ้ำ ทะเล เกาะ
และมีการวิเคราะห์ตามหลักภูมิศาสตร์
ที่แม่นยำในสถานที่ที่สุนทรภู่ได้แต่งไว้ ซึ่งถือเป็นอัจฉริยะในการประพันธ์

๑.๔ แก่นเรื่อง
กล่าวถึงความรักที่อยู่ด้วยกันแบบไม่สมัครใจ หากไม่เหมาะสมกันต่างชาติต่าง
ตระกูลกันก็ไม่สามารถรักกันได้และไม่สมหวัง

๒. คุณค่าด้านวรรณศิลป์

๒.๑ ลักษณะการประพันธ์ ​
แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทกลอนสุภาพหรือกลอนแปด เรื่องพระอภัยมณีแต่ง
เป็นนิทานคำกลอนมีคำลงท้ายเรื่องว่าเอย

๒.๒ รสวรรณคดี
​เสาวรจนีย์
​ บทชมความงาม บทชมธรรมชาติ บทชมปลา บทชมนก

น​ ารีปราโมทย์
​บทเกี้ยวพาราสี แสดงความรัก จีบกัน

​พิโรธวาทัง
บ​ ทโกรธ บทตัดพ้อ เสียดสี ประชดประชัน เหน็บแนม โกรธแค้นเคือง

ส​ัลลาปังคพิสัย
บ​ ทแสดงความโศกเศร้า คร่ำครวญ อาลัยอาวรณ์

๒.๓ ศิลปะการประพันธ์

๑. การเล่นสัมผัสในแพรวพราวทั้งสัมผัสสระและสัมผัสอักษร (สัมผัสพยัญชนะ)

ตัวอย่าง


แม่ของเจ้าเขาเป็นเชื้อผีเสื้อสมุทร จนเขจึ้้นาไไดป้แฉุปดด
ฉปวียเข
บ้าิดนี่าแลล้งวมาได้
จึงกำเนิดเกิดกายสายสุดใจ

๒. การใช้คำที่ทำให้เกิดจินตภาพ สื่อถึงอาการเคลื่อนไหว

ตัวอย่าง

นางผีเสื้อเหลือโกรธโลดทะลึ่ง โตดังหนึ่งยุคุน
ธร์ขุนไศล
ลุยทะเลโครมครามตามออกไป สมุทรไทแทบจะล่มถล่มทลาย
เหล่าละเมาะเกาะขวางหนทางยักษ์
ภูเขาหักหินห
ลุดซุดฉลาย

เสียงครึกครื้นคลื่นล้มขึ้นกลุ้มกาย ผีเสื้อร้ายรีบรุดไม่หยุดยืน ฯ

๓. การเล่นเสียงพยัญชนะท้ายวรรคทำให้เกิดเสียงจังหวะที่ไพเราะ

ตัวอย่าง

ฝูงม้าน้ำทำท่าเหมือนม้าเผ่น ขึ้นลอยเล่นเลี้ยวลัดฉวัดเฉวียน

๔. การใช้คำพรรณนาโวหาร เช่น บทชมธรรมชาติ

ตัวอย่าง

ฉนากอยู่คู่ฉนากไม่จากคู่ ขึ้นฟ่องฟูพ่นฟองลอองฝน
บ้างผุดพ่นฟองน้ำบ้างดำจร
ฝูงพิมพาพาฝูงเข้าแฝงวล

๕. การใช้คำที่ทำให้เกิดจินตนาการทั้งภาพ แสง สี เสียง

ตัวอย่าง

เห็นละเมาะเกาะเขาเขียวชะอุ่ม โขดตะคุ่มเคียงเคียงเรียงรุกขา
จะเหลียวซ้ายสายสม
ุทรสุดสายตา
จะแลขวาควันคลุ้มกลุ้มโพยม

๖. การใช้ภาพพจน์ประเภทอุปมา คือ การเปรียบเทียบสิ่งหนึ่งที่เหมือนกับอีกสิ่ง
หนึ่ง

ตัวอย่าง

พระโยคีมีญาณว่าหลานรัก จงสำนักอยู่ให้สมอารมณ์หมาย

อันยักษีผีสางสมุทรพราย มาถูกทรายชายหาดก็ขาดใจ

เราลงเลขเษก
ทำไว้สำเร็จ ดังเขื่อนเพ็ชรภ
ูตปีศาจไม่อาจใกล้

มันอยู่แต่ห่างห
่างช่างเป็นไร ทำไม่ได้นัดดา
เ
จ้

าอย่ากลัว ฯ



๗. การใช้ถ้อยคำที่ทำให้ผู้อ่านเกิดอารมณ์ขัน



ตัวอย่าง

อียักษาตาโตโมโหมาก รูปก็กากปากก็เปราะไม่เหมาะเหมง

นมสองข้างอย่า
งกระโปรงดูโตงเตง ผัวของเองเขาระ
อาไม่น่าชม





๓. คุณค่าด้านสังคมและวัฒนธรรม

๓.๑ สะท้อนวิถีความเป็นอยู่ของคนไทยเกี่ยวกับการเลี้ยงลูกผูกเปลเห่กล่อม

ตัวอย่าง ด้วยเนื้อไขมิได้คิดริษยา

พระบิตุรงค์ทรงศักดิ์ก็รักใคร่ จนใหญ่กล้าอายุได้แปดปี
เฝ้าเลี้ยงลูกผูก
เปลแล้วเห่ช้า

๓.๒ สะท้อนให้เห็นว่าในสังคมไทยมีความเชื่อเรื่องความฝัน เคราะห์กรรม
เทวดา ภูตผีปีศาจ เวทมนตร์คาถา

ตัวอย่าง ว่าเทวัญอยู่ที่เกาะนั้นเหาะเหิน
แกว่งพเนินทุบนางแทบวางวาย
พอม่อยหลับกลับจิตต์นิมิตต์ฝัน
มาสังหารผลาญ
ถ้ำระยำเยิน

๓.๓ สะท้อนให้เห็นว่าสังคมไทยมีการให้ความช่วยเหลือกัน เช่นตอนที่เงือกพา
พระอภัยมณีและสินสมุทรหนี ตอนโยคีช่วยปกป้องพระอภัยมณี สินสมุทร
และนางเงือก

ตัวอย่าง จึงว่าท่านหนีตายหมายมาหา
พระโยคีมีจิตต์คิดสงสาร แต่กิจจาไม่กระจ่างยังคลางแคลง ฯ
เราลงมาคอยช่วยด้วยเมตตา

๓.๔ สะท้อนให้เห็นว่าการอยู่ในสังคมต้องมีสติปัญญาให้มาก เช่นตอนที่พระอภัย
มณีหลอกให้นางผีเสือสมุทรไปถือศีลอดข้าวอดน้ำ
ตอนเงือกวางแผนนำพาพระอภัยมณีและสินสมุทรหนี ตอนที่สินสมุทรหลอกล่อแม่
ให้ห่างไกลจากพระอภัยมณีออกไป

ตัวอย่าง สมคะเนจะได้ไปดังใจหมาย
พอได้ช่องลองลวงดูตามเล่ห์ เจ้าฝันร้ายนักน้องต้องตำรา
จึงกล่าวแกล้งแสร้งเสเพทุบาย

๓.๕ สะท้อนให้เห็นถึงความรักระหว่างสามีภรรยาว่า หากเป็นความรักที่ไม่ได้เกิด
จากความสมัครใจ ก็อาจก่อให้เกิดปัญหาครอบครัวได้ เช่นพระอภัยมณีเป็นมนุษย์
แต่ต้องไปอยู่กับนางผีเสื้อสมุทร

ตัวอย่าง พี่ไม่เคยอยู่ในถ้ำให้รำคาญ
เเม่ผีเสื้อเมื่อไม่เห็นในใจเลย จะสร้างเศร้าโศกาน่าสงสาร

คิดถึงน้องสองชนกที่ปลกเกล้า