ประเพณี

ประเพณีและ
วัฒนธรรมไทย

คำนำ

หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ หรือ E-book
เรื่อง ประเพณีและวัฒนธรรมไทย ซึ่งประกอบ
ด้วย ความหมายของประเพณีและวัฒนธรรม
ความสำคัญของประเพณี และวัฒนธรรม
ประเพณีวัฒนธรรม 4 ภาค ประเพณีและ
วัฒนธรรมที่เกิดจากภูมิศาสตร์ ประเพณีและ
วัฒนธรรมที่เกิดจากสังคม ประเพณีและ
วัฒนธรรมที่เกิดจากศาสนาและความเชื่อ

โดยจัดทำหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ขึ้น เพื่อใช้
เป็นแนวทางในการสร้างเสริม องค์ความรู้สำหรับ
นักเรียน และบุคคลทั่วไปเพื่อใช้ในการเรียนรู้

ผู้จัดทำหวังว่าคู่มือฉบับนี้ จะเป็นประโยชน์
ต่อการเรียนรู้ โดยถ่ายทอดเนื้อหาสาระผ่าน
การใช้หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ ต่อนักเรียนและ
บุคคลทั่วไปได้

สารบัญ

เรื่อง หน้ า

ความหมายของประเพณี ๑

ประเพณี ภาคเหนื อ ๒

ประเพณี ภาคตะวันออกเฉี ยงเหนื อ ๓

ประเพณี ภาคกลาง ๔

ประเพณี ภาคใต้ ๕

ความหมายของวัฒนธรรมไทย ๖

อาหารไทย ๔ ภาค ๗-๑๑

ศิ ลปกรรมไทย ๑๒

ความสำคัญของประเพณี และวัฒนธรรมไทย ๑๓

ประเพณี และวัฒนธรรมที่เกิดจากภูมิศาสตร์ ๑๔-๑๕

ประเพณี และวัฒนธรรมที่เกิดจากสั งคม ๑๖

ประเพณีและวัฒนธรรมที่เกิดจากศาสนาและความเชื่อ ๑๗-๒๓

สรุ ป ๒๔

๑

ประเพณี ไทย

ประเพณี หมายถึง ระเบียบแบบแผนที่กำหนด
พฤติกรรมในสถานการณ์ต่างๆ ที่คนในสังคมยึดถือ
ปฏิบัติสืบกันมา ถ้าคนใดในสังคมนั้ นๆฝ่าฝืนมักถูก
ตำหนิ จากสังคม ลักษณะประเพณีในสังคมระดับ
ประเทศชาติ มีทั้งประสมกลมกลืนเป็นอย่างเดียวกัน
และมีผิดแปลกกันไปบ้างตามความนิ ยมเฉพาะท้อง
ถิ่น แต่โดยมากย่อมมีจุดประสงค์ และวิธีการปฏิบัติ
เป็นอันหนึ่ งอันเดียวกัน มีเฉพาะส่วนปลีกย่อยที่เสริม
เติมแต่งหรือตัดทอนไปในแต่ละท้องถิ่น สำหรับ
ประเพณี ไทยมักมีความเกี่ยวข้องกับความเชื่อใน
พระพุทธศาสนาและพราหมณ์ มาแต่โบราณ

๒

ประเพณี ภาคเหนื อ

ประเพณียี่เป็ง งานประเพณีพื้นบ้านในวันเพ็ญ

เดือน ๑๒ ของชาวล้านนาจังหวัดเชียงใหม่
ที่มีความเชื่อในการปล่อย โคมลอยซึ่งทำด้วย
กระดาษสาติดบนโครงไม้ไผ่แล้วจุดตะเกียงไฟ
ตรงกลางเพื่อให้ไอความร้อนพาโคมลอยขึ้ นไปใน
อากาศเป็นการปล่อยเคราะห์ปล่อยโศกและเรื่อง
ร้ายๆต่างๆ ให้ไปพ้นจากตัว

๓

ประเพณี ภาคอีสาน

ประเพณีบุญบั้งไฟ เป็นประเพณีสำคัญของภาค

อีสานที่ปฏิบัติสื บทอดกันมาตั้งแต่สมัยโบราณ
โดยชาวอีสานทำกันในเดือน 6 ช่วงเข้าสู่ฤดูฝนซึ่ง
เป็นฤดูทำนา จะมีการจุดบั้งไฟเพื่อบูชาเทพยดา
และสิ่งศักดิ์สิทธิ์ทั้งหลาย หรือที่ชาวอีสานเรียก
กันว่า พญาแถน หรือ เทพวัสสกาลเทพบุตร ซึ่ง
มีความเชื่อว่า พระยาแถนมีหน้ าที่คอยดูแลให้ฝน
ตกถูกต้องตามฤดูกาล และทำให้พืชพันธุ์
ธัญญาหารอุดมสมบูรณ์

๔

ประเพณี ภาคกลาง

ประเพณีโยนบัว มีเรื่องเล่าต่อกันมาว่าชาวมอญจะ

ล่องเรือมายังบ้านบางพลี พร้อมกับเครื่องดนตรี
เช่น ซอ ปี่ กระจับ ฯลฯ ในคืนวันขึ้น 13 ค่ำ เดือน 11
ซึ่งชาวไทยในบ้านบางพลีก็จะเตรียมข้าวปลาอาหาร
ไว้รอต้อนรับพอเช้าวันรุ่งขึ้นชาวมอญก็จะล่อง
เรือออกมารับดอกบัวจากชาวไทย แรก ๆ นั้ นก็ยื่น
ดอกบัวให้กันแบบมือต่อมือ ต่อมาก็มีโยนให้กันบ้าง
จนกลายเป็น "รับบัว โยนบัว" และได้ทำสืบทอดกัน
มาจนถึงปัจจุบัน

๕

ประเพณี ภาคใต้

ประเพณีชักพระ เป็นประเพณีที่มีการอัญเชิญ

พระพุทธรูปออกแห่รอบเมืองในวันหลังวันออก
พรรษา ถือเป็นการจำลองเหตุการณ์ครั้งที่
พระพุทธเจ้าเสด็จกลับจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
โดยการอัญเชิญพระพุทธรูป ขึ้นประดิษฐานบน
เรือพระแล้วชักลากไปในพื้นที่ต่าง ๆ ให้ชาวบ้าน
ได้ร่วมทำบุญ มีการแห่เรือพระ ซึ่งมีอยู่ 2
ประเภท คือ เรือพระบก และเรือพระน้ำ
โดยเรือจะมีการประดับตกแต่งอย่างสวยงาม

๖

วัฒนธรรมไทย

วัฒนธรรม คือ ความเจริญในทางวิชาความรู้
ภูมิปัญญาต่างๆ เช่น วิทยาศาสตร์ ศิลปศาสตร์
วรรณคดี กวีนิ พนธ์ ศาสนา ขนบธรรมเนี ยม
ประเพณี จรรยามารยาท และค่านิ ยม ที่สังคมหนึ่ งๆ
ได้สั่งสม อนุรักษ์ และพัฒนาสืบมา ถ่ายทอดส่งต่อ
เป็นมรดกจากรุ่นสู่รุ่น จนกลายเป็นวิถีที่เป็น
เอกลักษณ์ของสังคมนั้ นๆ ในที่สุด เช่น วัฒนธรรม
ไทยนั้ น ได้แก่ ภาษาไทย วรรณคดีไทย นาฏศิลป์ไทย
การละเล่นไทย มวยไทย อาหารไทย ชุดไทย
สถาปัตยกรรมไทย ศิลปหัตกรรมไทย ประเพณีไทย
วิถีชีวิตไทย มารยาทไทย เช่น การไหว้ การแต่งกายที่
ถูกต้องตามกาลเทศะ เป็นต้น

๗

อาหารไทย

ประเทศไทย มีอาหารไทยที่มีชื่อเสียง
ไปทั่วโลก เช่น

ผัดไท ต้มยำกุ้ง

มัสมั่น ข้าวเหนี ยวมะม่วง

๘

อาหารไทย ๔ ภาค

ภาคเหนื อ

น้ำพริกหนุ่ม นิยมทานคู่กับแคบหมู ภาคเหนือของ
ประเทศไทยจะอยู่ติดกับพม่าและลาว ส่งผลทำให้
วัฒนธรรมด้านอาหาร มีความคล้ายคลึงกัน

๙

อาหารไทย ๔ ภาค

ภาคอีสาน

ส้มตำ ส่วนผสมและเครื่องปรุงต่าง ๆ เหล่านี้
ทำให้ส้มตำมีรสเผ็ด เค็ม และเปรี้ยว นิยมรับ
ประทานกับ ข้าวเหนียว และ ไก่ย่าง โดยมีผัก
สดเป็นเครื่องเคียง

๑๐

อาหารไทย ๔ ภาค

ภาคกลาง

แกงเขียวหวานไก่ มีรสชาติเค็มนำ หวานตาม
มันกะทิกลมกล่อม เป็นอาหารไทยของภาคกลาง
ที่อยู่คู่คนไทยมาตั้งแต่สมัยกรุ งศรีอยุธยา

๑๑

อาหารไทย ๔ ภาค

ภาคใต้

แกงไตปลา หรือ แกงพุงปลา วัตถุดิบมาจาก
ไส้ของปลาชนิดต่างๆ มีกลิ่นหอม รสชาติค่อน
ข้างเค็ม นิยมทานคู่กับผัก เช่น ใบมะกอก
ผักเหลียง

๑๒

ศิ ลปกรรมไทย

ประเทศไทย มีภูมิปัญญาที่สำคัญ โดยเป็นผล
งานที่สร้างขึ้ นเพื่อความสวยงามก่อให้เกิดความสุข
ทางใจ ส่วนใหญ่จะเป็นงานที่สร้างสรรค์ขึ้น
ด้วยแรงบันดาลใจจากพุทธศาสนา

๑๓

ความสำคัญของประเพณี
และวัฒนธรรม

๑.สร้างความเป็นอันหนึ่ งอันเดียวกันของคนในสังคม

๒. สร้างเอกลักษณ์ให้แก่สังคม

๓. สร้างความรักความผูกพันในครอบครัว

๑๔

ปัจจัยทางภูมิศาสตร์

ปัจจัยทางภูมิศาสตร์ ซึ่งประกอบด้วย

ลักษณะภูมิประเทศ ภูมิอากาศและทรัพยากร

ธรรมชาติที่เหมือนกันมักมีขนบธรรมเนี ยม

ประเพณีที่เหมือนกันด้วย เช่น

ลักษณะภูมิประเทศที่ราบลุ่มแม่น้ำและ
อุดมสมบูรณ์ ส่งผลให้พื้นฐานของสังคมไทย
ประกอบอาชีพเกษตรกรรม โดยเฉพาะการทำ
นา ซึ่งอาศั ยน้ำเป็นหลัก จึงส่งผลให้เกิด
วัฒนธรรมประเพณีที่ให้ความสำคัญกับน้ำ เช่น

ประเพณี แข่งเรือ ประเพณี ร้องเพลงเรือ

ประเพณีแห่นางแมว เพื่ออ้อนวอนขอให้ฝนตก

รู้หรือไม่ ?
ภาคใต้ไม่มีประเพณี ขอฝน
เนื่ องจากมีฝนตกชุกทั้งปี

๑๕

ปัจจัยทางภูมิศาสตร์

วัฒนธรรมประเพณี ที่เกี่ยวข้ องกับการ
ประกอบอาชีพทำนา ได้แก่

การทำขวัญข้าว การบูชาแม่โพสพ

การละเล่นเพลงเกี่ยวข้าว

๑๖

ปัจจัยทางสั งคม

การนับถือศาสนา ความเชื่อ เชื้อชาติ
ความเป็นมาของชุมชนก็เป็นปัจจัยที่ทำให้เกิด
ความเหมือนและความแตกต่างทางวัฒนธรรม
เช่น

ภาคเหนือ อยู่ติดกับพม่าและลาว

ส่งผลทำให้วัฒนธรรมด้านอาหาร มีความ

คล้ายคลึงกันหรือมีการถ่ายทอดวัฒนธรรมด้าน

การบริโภคอาหารที่คล้ายคลึงกัน อาหารที่

สำคัญ เช่น แหนม ไส้อั่ว แคบหมู น้ำพริกหนุ่ม

๑๗

ปัจจัยทางเชื่อและศาสนา

ความเชื่อ หมายถึง การเชื่อถือ การนับถือว่า
ศั กดิ์สิทธิ์ มีความเชื่อดั้งเดิม เช่น ความเชื่อเรื่อง
ผีสางเทวดา การนับถือบรรพบุรุษ เป็นต้น

ศาสนา หมายถึง สิ่ งที่รับเอามานับถือ และ
ปรัชญา หมายถึง หลักแห่งความรู้และความจริง

การนับถือศาสนาต่าง ๆ จึงส่งผลให้เกิด
ประเพณี ที่แตกต่างกัน

พุทธ

ศาสนา อิสลาม
คริสต์

ศาสนาพุทธ ๑๘

ภาคเหนื อ

ประเพณีปอยส่างลองหรือ งานบวชลูกแก้ว
เพื่อทำการบรรพชาเป็นสามเณร เพื่อสืบสานไว้ใน
พระพุทธศาสนา

ประเพณี ตานตุง
การทำถวายเป็นพุทธบูชา ชาวล้านนาถือว่าเป็นการ
ทำบุญอุทิศให้แก่ผู้ที่ล่วงลับไปแล้ว หรือถวายเพื่อ
เป็นปัจจัยส่งกุศลให้แก่ตนไปในชาติหน้ า

ศาสนาพุทธ ๑๙

ภาคอีสาน

ประเพณีผีตาโขน ได้รับอิทธิพลมาจาก มหา
เวสสันดรชาดก ที่ว่าถึงพระเวสสันดร และพระนา
งมัทรี จะเดินทางออกจากป่ากลับสู่เมืองหลวง บรรดา
สัตว์ป่ารวมถึงภูติผีที่อาศั ยอยู่ในป่านั้น ได้ออกมาส่ง
เสด็จด้วยอาลัย

ประเพณีไหลเรือไฟ จัดขึ้นในวันออกพรรษา คือวันขึ้น
15 ค่ำ เดือน 11 ถือเป็นการบูชาพระพุทธเจ้าในวันที่
พระพุทธเจ้าเสด็จมาจากเทวโลก หลังพระพุทธองค์ได้
เสด็จขึ้ นไปจำพรรษาที่ดาวดึงส์ เพื่อแสดงพระธรรม
เทศนาโปรดพระพุทธมารดา

ศาสนาพุทธ ๒๐

ภาคกลาง

ประเพณีตักบาตรดอกไม้ ตักบาตรดอกไม้หรือ
ประเพณีตักบาตรดอกไม้ คือการนำดอกไม้ ธูป เทียน
ถวายพระก่อนที่พระเข้าโบสถ์ในวันเข้าพรรษา

ประเพณีส่งเคราะห์ทางทะเล เป็นการทำบุญอุทิศส่วน
กุศลให้กับบรรพบุรุ ษที่ล่วงลับและเจ้ากรรมนายเวร
แล้วยังเป็นการสะสมบุญรวมทั้งการฝาก/ลอยเคราะห์
ให้กับตนเอง คนในครอบครัว

ศาสนาพุทธ ๒๑

ภาคใต้

ประเพณีสารทเดือนสิบ หรือประเพณีชิงเปรตมี
ความเชื่อว่าบรรพบุรุษ ที่ล่วงลับไปแล้ว ผู้ที่ทำบาปไว้
มากจะตกนรก กลายเป็นเปรต ต้องอาศั ยผลบุญที่ลูก
หลานอุทิศส่วนบุญกุศลให้ ในแต่ละปีมายังชีพ และมี
การทำขนมเดือนสิบ เช่น ขนมลา ขนมบ้า

การแห่ผ้าขึ้นธาตุ นิยมใช้ผ้าสี่ เหลี่ยม เช่น สีเหลือง
โดยร่วมบริจาคค่าผ้าทำบุญตามกำลังศรัทธา แล้วนำ
ผ้าเดินทักษิณาวรรตรอบองค์พระบรมธาตุเจดีย์ ๓
รอบ เมื่อครบนำผ้าเข้าสู่พระวิหารมหาภิเนษกรมณ์

ศาสนาอิสลาม ๒๒

พิธีกรรมสำคัญ

การละหมาด คือการนมัสการพระเจ้า อันเป็น
ศาสนกิจอย่างหนึ่ งในศาสนาอิสลาม เพื่อแสดงถึง
ความเคารพสักการะ ความขอบคุณ และความภักดีต่อ
อัลลอฮ

ศาสนาคริสต์ ๒๓

พิธีกรรมสำคัญ

ศี ลล้างบาป เป็นเครื่องหมายภายนอก ที่มาจาก
ความเชื่อ เพื่อเป็นการชำระ หรือลบล้างบาปกำเนิด
อาศั ยการช่วย ให้รอดขององค์พระเยซู

๒๔

สรุ ป

สภาพภูมิศาสตร์และสภาพสั งคมมีผล
ทำให้ชุมชนแต่ละพื้นที่ของประเทศไทยมี
วัฒนธรรมและประเพณีที่แตกต่างกัน เราจึง
ควรทำความเข้าใจกับวัฒนธรรม ประเพณีที่
แตกต่างกัน และประปรับตัวให้มีความ
สอดคล้อง เพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุข