โครงงานระบำ รำ ฟ้อน

33

ประเภทท่ี 3. การราหมู่ เป็นการแสดงมากกว่า 2 คนข้ึนไป ไดแ้ ก่ ราโคม ญวนรากระถาง ราพดั ราวง
มาตรฐาน และราวงทว่ั ไป การแสดงพน้ื เมืองของชาวบา้ น
เพลงการแสดงราหมู่
1. เตน้ การาเคียว
2. รากลองยาว

ตวั อย่างการแสดงราหมู่

รากลองยาว
(ท่มี าของรูปภาพ : https://sites.google.com/site/naiyarinnoey/ra-klxng-yaw )

34

4.1.3 ประเภทและลกั ษณะของฟ้อน
ฟ้อน หมายถึง ศลิ ปะการแสดงท่ีเป็นประเพณีของทางภาคเหนือ จะใชผ้ แู้ สดงเป็นจานวนมาก

มีลลี าการฟ้อนพร้อมเพรียงกนั ดว้ ยจงั หวะทค่ี ่อนขา้ งชา้ ฟ้อน แบ่งตามลกั ษณะการแสดงได้ 5 ประเภทดงั น้ี
ประเภทท่ี 1 ฟ้อนท่ีสืบเน่ืองมาจากการนบั ถือผี เป็นการฟ้อนท่ีเก่ียวกบั ความเช่ือ ความศรัทธาและพธิ ีกรรม
ท่ีเก่าแก่มีมาชา้ นานแลว้ เช่น ฟ้อนผบี า้ นผเี มือง เป็นตน้

ตวั อย่างฟ้อนผบี ้านผเี มือง

ฟ้อนผบี า้ นผเี มอื ง
(ท่มี าของรูปภาพ : http://bfgnattazin.blogspot.com/p/blog-page_65.html )

ประเภทที่ 2 ฟ้อนแบบเมอื ง เป็นการฟ้อนท่ีมลี ีลาการแสดงเป็นแบบฉบบั ของคนเมอื ง มคี วามอ่อนชอ้ ย
สวยงาม เช่น ฟ้อนเลบ็ ฟ้อนเทียน ฟ้อนมาลยั ฟ้อนสาวไหม เป็นตน้

ตวั อย่างฟ้อนเมือง

ฟ้อนเลบ็
(ทีม่ าของรูปภาพ : http://bfgnattazin.blogspot.com/p/blog-page_65.html )

35

ประเภทท่ี 3 ฟ้อนแบบมา่ น เป็นการฟ้อนที่ผสมผสานกนั ระหว่างศลิ ปะการฟ้อนของพม่ากบั ไทยลานนา
เช่น ฟ้อนม่านมยุ้ เชียงตา เป็นตน้

ตวั อย่างการแสดง

ฟ้อนม่านมยุ้ เชียงตา
(ที่มาของรูปภาพ : http://bfgnattazin.blogspot.com/p/blog-page_65.html )

ประเภทท่ี 4 ฟ้อนแบบเง้ียว เป็นการฟ้อนท่ีรับอิทธิพลมาจากชาวไทยใหญ่ผสมกบั ชาวไทยลานนา เช่น ฟ้อน
เง้ียว ฟ้อนไต มองเซิง เป็นตน้

ตวั อย่างการแสดง

ฟ้อนเง้ยี ว
(ทม่ี าของรูปภาพ : http://bfgnattazin.blogspot.com/p/blog-page_65.html )

36

ประเภทที่ 5 ฟ้อนท่ีปรากฏในบทละคร เป็นการฟ้อนที่มีผคู้ ิดสร้างสรรคข์ ้ึนเพ่ือใชป้ ระกอบการแสดงละคร
เช่น ฟ้อนลาวแพน ฟ้อนม่านมงคล เป็นตน้

ตวั อย่างการแสดง

ฟ้อนลาวแพน
(ที่มาของรูปภาพ : http://bfgnattazin.blogspot.com/p/blog-page_65.html )

37

38

บทท5ี่
สรุป

ความหมายของคาว่า "ระบา รา ฟ้อน"
ระบา เป็นคากริยา หมายถึง การแสดงทต่ี อ้ งใชค้ นจานวนมากกว่า 2 คนข้ึนไป ซ่ึงการแสดงน้นั ๆจะ

ใชเ้ พลงบรรเลงโดยมเี น้ือร้องหรือไมม่ เี น้ือร้องก็ได้ ระบาน้นั เป็นศลิ ปะของการร่ายราท่ีเป็นชุด ไมด่ าเนิน
เป็นเรื่องราว ผรู้ าแต่งกายงดงาม จดุ มุ่งหมายเพ่ือแสดงความงดงามของศิลปะการราไมม่ ีการดาเนินเรื่อง

รา เป็นคากริยา หมายถึง แสดงท่าเคลอ่ื นไหวคนเดียวหรือหลายคน โดยมลี ลี า และแบบท่าของการ
เคลื่อนไหวและมจี งั หวะลีลาเขา้ กบั เสียงที่ทาจงั หวะเพลงรอ้ งหรือเพลงดนตรี ราในความหมายต่อมาคือ "รา
ละคร"

ฟ้อน หมายถงึ การแสดงกริยาเดียวกบั ระบาหรือการรา เพยี งแต่เรียกใหแ้ ตกต่างกนั ไปตามทอ้ งถิ่น
จดั เป็นการแสดงพ้ืนเมอื งของภาคน้นั ๆ แต่ในรูปของการแสดงแลว้ ก็คือ ลกั ษณะการร่ายรานนั่ เอง ท่ีผแู้ สดง
ตอ้ งแสดงใหป้ ระณีตงดงาม
ประเภทของระบา จาแนกออกเป็น 2 ประเภท คือ ระบามาตรฐาน เป็นระบาแบบด้งั เดิมท่ีมมี าแต่โบราณกาล
ไมส่ ามารถนามาเปล่ียนแปลงท่าราได้ เพราะถอื ว่าเป็นการร่าย
ราที่เป็นแบบฉบบั บรมครูนาฏศลิ ป์ ไดค้ ิดประดิษฐไ์ ว้ และนิยมนามาเป็นแบบแผนในการราที่เคร่งครัด การ
แต่งกายของระบาประเภทน้ี มกั แต่งกายในลกั ษณะที่เรียกวา่ "ยนื เครื่อง"

ระบาท่ีปรับปรุงข้ึนใหม่ เป็นลกั ษณะระบาท่ีปรับปรุงหรือประดิษฐข์ ้ึนใหม่ โดยคานึงถึงความ
เหมาะสมของผแู้ สดงและการนาไปใชใ้ นโอกาสต่าง ๆ กนั จาแนกออกเป็น

1. ปรับปรุงมาจากพ้นื บา้ น หมายถงึ ระบาท่ีคิดประดิษฐส์ รา้ งสรรคข์ ้ึนมาจากแนวทางความเป็นอยู่
ของคนพ้ืนบา้ น การทามาหากิน อุตสาหกรรม ขนบธรรมเนียมประเพณีในแต่ละทอ้ งถิ่นออกมาในรูประบา
เพือ่ เป็นเอกลกั ษณ์ประจาถ่นิ ของตน เช่น เซิ้งบ้งั ไฟ เตน้ การาเคียว ระบางอบ ระบากะลา ฯลฯ

2. ปรับปรุงมาจากท่าทางของสตั ว์ หมายถึง ระบาที่คิดประดิษฐข์ ้นึ ใหมต่ ามลกั ษณะลลี าท่าทางของ
สตั วช์ นิดต่าง ๆ บางคร้ังอาจนามาใชป้ ระกอบการแสดงโขน - ละคร บางคร้ังกน็ ามาใชเ้ ป็นการแสดง
เบด็ เตลด็ เช่น ระบานกยงู ระบานกเขา ระบามฤคราเริง ระบาตกั๊ แตน ฯลฯ

39

3. ปรับปรุงมาจากตามเหตุการณ์ หมายถึง ระบาที่คดิ ประดิษฐข์ ้ึนใชต้ ามโอกาสที่เหมาะสม เช่น
ระบาพระประทีป ระบาโคมไฟ ประดิษฐข์ ้ึนราในวนั นกั ขตั ฤกษ์ ลอยกระทงในเดือนสิบสอง ระบาที่
เกี่ยวกบั การอวยพรต่างๆสาหรับเป็นการตอ้ นรับ และแสดงความยนิ ดี

4. ปรับปรุงข้ึนใชเ้ ป็นส่ือการเรียนการสอน ระบาประเภทน้ีเป็นระบาประดิษฐ์ และสร้างสรรคข์ ้ึน
เพื่อเป็ นแนวทางส่ือนาสู่

บทเรียน เหมาะสาหรับเดก็ ๆ เป็นระบาง่ายๆ เพอ่ื เร้าความสนใจประกอบบทเรียนต่าง ๆ เช่น ระบา
สูตรคูณ ระบาวรรณยกุ ต์ ระบาเลขไทย ฯลฯ

ระบาประเภทปรับปรุงข้ึนใหมน่ ้ี ลกั ษณะท่าทางจะไม่ตายตวั มกี ารเปลีย่ นแปลงตลอดเวลา ข้ึนอยู่
กบั เหตุการณ์ตวั บคุ คล ตลอดจนฝีมือ และความสามารถของผสู้ อน และตวั นกั เรียนเองประเภทของการรา
การราจะแบ่งออกเป็นประเภทใหญ่ 2 ประเภท คือ
แบ่งตามลกั ษณะของการแสดงโขน - ละคร ไดแ้ ก่

1. การราหนา้ พาทยเ์ ป็นการราประกอบเพลงแบบหน่ึง ซ่ึงไดม้ ผี ใู้ หค้ วามหมายของคาวา่ "หนา้
พาทย"์ ไวด้ งั น้ี
"การราหนา้ พาทย์ คือ การราตามทานองเพลงดนตรีป่ี พาทย์ บรรเลงประกอบการแสดงโขน ละคร และอนื่
ๆ ผแู้ สดงจะตอ้ งเตน้ หรือราไปตามจงั หวะ และทานองเพลงที่บญั ญตั ิไวโ้ ดยเฉพาะหรือถือหลกั การบรรเลง
เป็นสาคญั "

2. การราบท เป็นการราอกี ประเภทหน่ึงซ่ึงไดม้ ีผใู้ หค้ วามหมายต่างๆ ดงั น้ี
การราบท คือ การแสดงท่าทางแทนคาพูดใหม้ คี วามหมายต่างไป รวมท้งั แสดงอารมณด์ ว้ ย
การราบท คือ การแสดงท่าทางไปตามบท และไมใ่ ชเ้ สียงประกอบการพูด ฉะน้นั จึงหมายถึงการแสดงใน
ความหมายของนาฏศลิ ป์ โดยใชภ้ าษาท่าทางส่ือความหมาย
ประเภทท่ีแบ่งตามลกั ษณะของการรา

1. ราเด่ียว คือ การแสดงการราท่ีใชผ้ แู้ สดงเพยี งคนเดียว ไดแ้ ก่ การราฉุยฉายต่างๆ เช่น ฉุยฉายวนั
ทองฉุยฉายเบญกาย เป็นตน้

2. ราคู่ คือการแสดงที่นิยมใชเ้ บิกโรงอาจจะเก่ียวขอ้ งกบั การแสดงหรือไม่กไ็ ด้ เช่น ราประเลง รา
แมบ่ ท ราอวยพร หรือเป็นการราคู่ท่ีตดั ตอนมาจากการแสดงละคร เช่นพระลอตามไก่จากเร่ืองพระลอ

3. ราหมู่ คือ การแสดงที่ใชผ้ แู้ สดงมากกว่า 2 คนข้นึ ไป มุง่ ความงามของท่ารา และความพร้อม
เพรียงของผแู้ สดง เช่น ราวงมาตรฐาน ราพดั ราโคมราสีนวล

ประเภทของการฟ้อน

40

ศิลปการแสดง "ฟ้อน" ในลานนาน้นั มลี กั ษณะเป็นศิลปะที่ผสมกนั โดยสืบทอดมาจากศิลปะของ
ชนชาติต่างๆ ท่ีมกี าร

ก่อต้งั ชุมชนอาศยั อยใู่ นอาณาเขตลานนาน้ีมาชา้ นาน นอกจากน้ียงั มีลกั ษณะของการรับอิทธิพลจาก
ศลิ ปะของชนชาติที่อยู่

ใกลเ้ คียงกนั ดว้ ย จากการพจิ ารณาศิลปะการฟ้อนที่ปรากฎในลานนายคุ ปัจจุบนั ท่านอาจารยท์ รง
ศกั ด์ิ ปรางคว์ ฒั นากุล

อาจารยป์ ระจาภาควชิ าภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั เชียงใหม่ ไดแ้ บ่งการฟ้อน
ออกเป็น 5 ประเภท ดงั น้ี

1. ฟ้อนที่สืบเนื่องมาจากการนบั ถอื ผี เป็นการฟ้อนท่ีเก่ียวเนื่องกบั ความเชื่อถอื และพิธีกรรม ไดแ้ ก่
ฟ้อนผมี ดผเี มง็ ฟ้อนผบี า้ นผเี มอื ง เป็นตน้

2. ฟ้อนแบบเมือง หมายถึงศลิ ปะการฟ้อน ท่ีมีลลี าแสดงลกั ษณะเป็นแบบฉบบั ของ "คนเมือง" หรือ
"ชาวไทยยวน" ซ่ึงเป็นชนกลุม่ ใหญ่ที่อาศยั อยเู่ ป็นปึ กแผน่ ในแวน่ แควน้ "ลานนา" น้ี การฟ้อนประเภทน้ี
ไดแ้ ก่ ฟ้อนเลบ็ ฟ้อนสาวไหม ฟ้อนเจิง ฟ้อนดาบ เป็นตน้

3. ฟ้อนแบบมา่ น คาว่า "ม่าน" ในภาษาลานนา หมายถึง "พม่า" การฟ้อนประเภทน้ีเป็นการ
ผสมผสานกนั ระหว่างศิลปะการฟ้อนของพมา่ กบั ของไทยลานนา ไดแ้ ก่ ฟ้อนม่านมยุ้ เชียงตา

4. ฟ้อนแบบเง้ียวหรือไทยใหญ่ หมายถงึ การฟ้อนที่ไดร้ ับอทิ ธิพลมาจากศลิ ปะการแสดงของชาว
ไทยใหญ่ (คนไทยลานนามกั เรียกชาวไทยใหญ่วา่ "เง้ียว" ในขณะท่ีชาวไทยใหญ่มกั เรียกตนเองว่า "ไต")
ไดแ้ ก่ การฟ้อนไต ฟ้อนเง้ียว ก่ิงกะหร่า (กินราหรือฟ้อนนางนก) เป็นตน้

5. ฟ้อนท่ีปรากฎในการแสดงละคร การฟ้อนประเภทน้ีเป็นการฟ้อนที่มีผคู้ ิดสร้างสรรคข์ ้ึนในการ
แสดงละครพนั ทาง ซ่ึงนิยมกนั ในราวสมยั รัชกาลท่ี 5 ไดแ้ ก่ ฟ้อนนอ้ ยใจยา ฟ้อนลาวแพน ฟ้อนมา่ นมงคล
เป็ นตน้

41

42

บรรณานุกรม

กาญจนา อนิ ทรสุวรรณ. มนุษยก์ บั ความงาม. กรุงเทพฯ : ห.จ.ก ไอเดียร์-สแควร์. ๒๕๓๒.
โกสุม สายใจ และคณะ. สุนทรียภาพของชีวติ . กรุงเทพฯ : เนติกลุ การพมิ พ,์ ๒๕๔๔.
จาตุรงค์ มนตรีศาสตร์. นาฏศลิ ป์ ไทยศกึ ษา. กรุงเทพฯ : อกั ษรสยามพิมพ.์ ๒๕๒๗.
ฉนั ทนา เอย่ี มสกุล. ศลิ ปะการออกแบบท่ารา (นาฏศิลป์ ไทยสร้างสรรค)์ . กรุงเทพฯ : บ่พธิ การพมิ พ.์
๒๕๕๔.
บณั ฑิตพฒั นศลิ ป์ , สถาบนั . วฒั นธรรม, กระทรวง. ปรัติยานุกรม. กรุงเทพฯ : อนุชาการพิมพ.์ ๒๕๕๘.
พาณี สีสวย. สุนทรียะทางนาฏศิลป์ ไทย. กรุงเทพฯ : ธนะการพิมพ.์ ๒๕๓๙.
รสริน สุทองหล่อ และคณะ. นาฏศิลป์ ลีลาและดนตรีสาหรับครูประถมศกึ ษา. กรุงเทพฯ : กราฟฟิกไซต.์
๒๕๖๑
ราชบณั ฑิตยสถาน. พจนานุกรมราชบณั ฑิตยสถาน ๒๕๒๕ ฉบบั เฉลมิ พระเกียรติ ๒๕๓๐. กรุงเทพฯ :
ราชบณั ฑิตยสถาน ๒๕๓๐.
เรณู โกศนิ านนท.์ นาฏยศพั ท์ ภาษาท่านาฏศลิ ป์ ไทย. กรุงเทพฯ : ไทยวฒั นาพานิช. ๒๕๔๔.
วรกมล วงษส์ ถาปนาเลศิ . นาฏศิลป์ ลลี า และดนตรีสาหรับครูประถมศกึ ษา. คณะมนุษยศาสตร์และ
สงั คมศาสตร์ มหาวิทยาลยั สวนดุสิต. กรุงเทพฯ : ๒๕๖๐.
วรพนั ธ์ กีรานนท.์ ตาราวพิ ธิ ทศั นา. กรุงเทพฯ : คณะมนุษยศาสตร์และสงั คมศาสตร์ มหาวิทยาลยั ราชภฏั
สวนดุสิต. ๒๕๔๘.
___________. เอกสารประกอบการสอนรายวชิ านาฏศิลป์ ไทย. กรุงเทพฯ : คณะมนุษยศาสตร์และ
สงั คมศาสตร์มหาวทิ ยาลยั ราชภฏั สวนดุสิต. ๒๕๔๘.
วฒั นธรรม, กระทรวง. ศิลปิ นแห่งชาติ พทุ ธศาสนา ๒๕๓๑. กรมส่งเสริมวฒั นธรรม กระทรวงวฒั นธรรม.
กรุงเทพฯ : ม.ป.พ. ๒๕๓๑.
___________. ศิลปิ นแห่งชาติ พุทธศาสนา ๒๕๖๐. กรมส่งเสริมวฒั นธรรม กระทรวงวฒั นธรรม. กรุงเทพฯ
: ๒๕๖๐.
กฤษณา สุขศริ ิสวสั ดิกลุ . เอกสารประกอบการเรียนการสอนวิชานาฏศิลป์ พ้ืนเมอื ง ศ.๓๐๒๑๓. ม.ป.ท. ,
๒๕๕๖
โกวทิ ประวาลพฤกษ.์ หนงั สือเรียนนาฏศิลป์ ม.4. กรุงเทพฯ : พฒั นาคุณภาพวิชาการ (พวก.), ๒๕๔๖.
ธนิต อยโู่ พธ์ิ. ศิลปะละครราหรือคู่มือนาฏศลิ ป์ ไทย. พระนคร : ศิวพร, ๒๕๑๖

43

ธรรมรัตน์ โถวสกลุ . การศกึ ษาวชิ าอาศรมศกึ ษาทางนาฏยศลิ ป์ ไทย. กรุงเทพฯ : จุฬาลงกรณ์มหาวทิ ยาลยั ,
๒๕๔๐.
ธรรมศาสตร์, มหาวิทยาลยั . หนงั สือประกอบการแสดงนาฏศลิ ป์ และดนตรีไทย. พระนคร : โรงพมิ พ์
มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์, ๒๕๑๕.
ราชบณั ฑิตยสถาน. พจนานุกรม ฉบบั ราชบณั ฑิตยสถาน พุทธศกั ราช ๒๕๔๒. กรุงเทพฯ : นานมีบคุ๊ ส์
พบั ลเิ คชน่ั ส์, ๒๕๔๖.

44