Zuidwijk de Horsten Rotterdam

rf r:

~~f11i:,·'r1. J
'
• D

~ :~~~ "

~~ 1 .
I},
n.
=

~ l tl ...

door Marten Wallinga

Woningbouwcorporatie



VOORWOORD

'Over de H orsten gesproken' gaar over hcc idealisme van mensen die zich
zeer nauw betrokken voelden bij de volkshuisvescing en de naoorlogse
opbouw van Rot terdam, over de wijkgc:dachcc, de scedclijkc cuinv.•ijk en
over de mensen die d:1ar gewoond hebben.
Uiccra:u d ook over de huid ige sicuatic en over de cockomscvan de
H orsrcn en Zuidwijk.

Zuidwijk en de Horscen i.ijn een produkcvan de jaren vijftig, ontworpen
volgens de roen geldende inzichten, verwachtingen en mogelijkheden.
Wac cocn als ideaal werd gezien, warde nu anders ervaren. Er worden
andere eisen gesteld aan woningen en woonomgeving.
De ontwikkeling van de bevolking en maatschappelijke veranderingen
versterken slcchfS de vra:ig naar een doorbreken van de ccnz.ijdighcid van
de huidige woningvooraad.
Zeker wanneer men daarbij rekening houdr met de ontwikkeling van de
nieuwbouw a,n de zuidnank van de Zuidelijke T uinstcdcn in de
komende jaren, is het noodukelijk de positie van hc:r woningbcz.ir in
Z uidwijk concurrerend te houden.

STZ zal d:1:uom ook doo rgaan met in vesteren in d ie woningen. die een
rnekomsrwa:udc hebben. Da:1.rn:1:1st zal door sloop en vcrv:ingende
nieuwbouw een gt:nu::rnccader aanbod tot srand worden gcbï.Jchr ter
versteviging v:1n het dï.Jagvlak en da:1rmce de leefbaarheid van de wijk.

~kr de sloop van de eerscc woningen is een aanvang gcma:1.k1en her
eerste pbn voor nieuw re bouwen woningen in de Horsten is klaar.
Her begi n van de vernieuwing is er!

Da:trom n:1:u onze mc:ning ook het momcm om even in de tij<l terug te
blikken .

d rs. J.\V/. Buma

dirccu.:ur,ST Z \Y/oningbouwcorporJ tie

Inleiding

. .. d Horsten. Het wordt opgedragen aan die bewoners die met pijn

Dit boek is gewiJ~ aan et emen van de buurt waar ze zijn opgegroeid en waar ze
.in het hart afscheid moe en n m1.1. n vuri.ge d.it
h bb zien worden. Het is wens dat gedenkboek
hun k1"nderen g. root wee1neonemen)
(want zo mag Je het het leed wat zal verzachten en dat het een mooie

herinnering zal zijn aan een bijzondere buurt.

•over de Horsten gesProken' is het verslag van een reis doo.r de tijd. Het. verhaal begint
op het moment dat Rotterdam zich ontwikk. elt v.an een klein havenstadJe tot een van de

grootste havensteden ter wereld. Die ontwikkelin.g gaat gepaard met e.e. n enorme
bevolkingsgroei. De toename van het aantal woningen houdt geen geliJke tred met deze

groei. Rotterdam staat lang bekend als de meest ongezonde stad van Nederland, zo

overbevolkt is het er.
Na de Tweede wereldoorlog wordt de woningnood grootschalig en planmatig

aangepakt. Een van de eerste projecten is de Horsten in Zui~wij~. .
Niet zomaar een buurt. Nee, het begin van de naoorlogse u1tbre1dingen van Rotterdam.

Nu gaat de Horsten dus grotendeels plat. Een tijdperk lijkt afgesloten t e worden. Over
tien jaar zal de buurt onherkenbaar veranderd zijn. Kinderen zullen aan opa en o ma
vragen hoe het er vroeger uitzag. Historici zullen zich afvragen hoe duplexwoningen
bewoond werden. Iets moet er dus van de 'oude' Horsten bewaard blijven.

'Over de Horsten gesproken' werd samengesteld op basis van archiefmateriaal van het
Rotterdams Gemeente Archief en archiefmateriaal van STZ. De g eraadpleegde literatuur
iselders vermeld. Daarnaast waren de herinneringen van een aantal bewoners bijzonder
verhelderend. Voor een verantwoording van de illustraties wordt de lezer eveneens naar
elders verwezen.

De verhandelingen over systeembouw en het f inanciële reilen en zeilen van STZ
die achterin dit boek zijn opgenomen, komen van de hand van leke Frankenmolen,
hoofd Projecten bij STZ.

Graag wil ik mijn dank uitspreken aan iedereen die bij de samenstelling van 'Over de
Horsten gesproken' behulpzaam is geweest. Gert den Ouden, hoofd Beheer van STZ,
mag als initiatiefnemer zeker niet ongenoemd b lijven. Een speciaal dankwoord richt ik
aan Jan Franken, medewerker van STZ, wiens enthousiasme voor de Horsten en dit
gedenkboek zeer inspirerend heeft gewerkt.

Marten Wallinga

Volkshuisvesting in Rotterdam
in de eerste helft van de twintigste eeuw

vanaf het einde van de negent iende eeuw groeit de bevolking van Rotterdam explosief.
De ontwikkeling van Rotterdam t ot een van de belangrijkste havens in Europa trekt
duizenden arme mensen naar de stad, op zoek naar werk. De lonen zijn laag en er is d an
ook volop vraag naar goedko pe woningen. Projectontwikkelaars avant la lettre
verdienen veel geld aan de huisvesting van de arbeidersgezinnen. Niet gehinderd door
enige wettelijke bepaling stampen zij straat na straat uit de grond, met een enorme
bebouwingsdichtheid. In Rotterdam-Zuid verschijnen hele nieuw e wijken: Feij enoord,
Charlois, Nieuw Katendrecht, de Afrikaanderwijk. De woonomstandigheden van de
arbeiders zijn vaak erbarmelijk. Gezinnen van zes of meer personen wonen in één- of
tweekamerwoningen. De hygiëne laat veel te wensen over.
De overheid bemoeit zich aanvankelijk nauwelijks met zaken als huisvesting en de
kwaliteit van het wonen. Langzamerhand komt daar verandering in. De gegoede
burgerij begint zich het lot van de arme massa's aan te trekken. Hun motieven lopen
uiteen. Sommigen doen het uit naastenliefde, anderen uit angst voor een 'prolet arische
revolutie'.

De gemeente Rotterdam houdt zich tot de Eerste Wereldoorlog n iet bezig met sociale
woningbouw. Pas in 1917 wordt een gemeentelijke woningdienst o pgericht. Het kost
vervolgens veel moeite om voor elkaar te krijgen dat deze dienst ook zelf woningen mag
bouwen en exploiteren. De dienst heeft in het begin ambitieuze en vernieuwende
plannen, onder meer met betonwoningen. De tijd is daar dan nog niet rijp voor.
De eerste initiatieven tot verbetering van de slechte woonomstandigheden in de stad
komen uit vooruitstrevende kringen in de burgerij, met name uit sociaal-democratische
hoek. Er worden verenigingen opgericht die zich gaan bezighouden met de volkshuis-
vesting, de zogeheten woningbouwcorporaties.

'Jl. l'lir gnood en overhcidsb1..1 m "'i •ris
Het initiatief voor woningbouw b lijft tot de Tweede
Wereldoorlog in handen van particulieren. Tussen 1910
en 1940 worden in Rotterdam 97.000 woningen
gebouwd, waarvan maar B procent door de
woningbouwcorporaties en 7 procent door de
gemeent e. In deze periode is zeker sprake van
een verbetering van de kwaliteit van het
woningbestand. Het inzicht dat goede
sociale woningbouw een maatschappelijk
b elang dient, begint steeds algemener
te worden.

H(I dorp Ch,irfoiJ r1111d de tmwwisulmg.

R,mml.m: r..J hrt bombardrmmt ,,an mri 1940.

WBDgaiejeahsTntewnbteoibej goedmeeenebWnabserod3rmee.0lbmd0ao0erodnwretlooimnngeimnhngeeteiedn1fot9ovd4err0raElwomnrgoaeertndilss.eceHnheee2nt5gtA.oe0mvt0ao0ellergwiekaoanananvinntoasgoelerRvndloievet tegherturwudi sioagvemeesnsmt .t iieInnnrgsRmidonaat tRateroartdltst1ae9gmr4ed-3vaoml g.
dwNpvaeraoonD~1ddeiuence_igtbtseoneenoovrsrowrliodzjodgi.rjindTndeogvacnekshrltuowadioatougsteueRwsrvtoto,othrevtdeeerdtrte,d.lnabDbomeegedlavrrriuanojkiagomsgrroitdjvvkoeieejnrfrthgajdaeeaaaivkdnreevvewerionono1dnr0oti0epnh.rl0goeo0bst0psoh.ieugnrwgrsotteteeenl vvsdiacnwhndaiednanlegwtvhdooaevonerlsnndtsage,dbedoaniuelloewdrm-ooer
beschikbare financiën aan dat herstel te besteden.
dlZI1n_Jeukdibtdedowjeu~iiwekre,rgvnPasevntneijddfwtreieogzcenhbi_wnte,gigKjnkilMeoenoihndwepiotonwlrddRoeeonrntietnenngribedHeauomswotgaevnvwoldiooeertnbii(ningjd.geebdloeijkeulwtteeclogijrkrpo)oesriteaantmi.emDs eeonpuguiteibtrrideceihdzti.enIgtnisjd1w.9i6jVk0oeonr
vlDhRiojeeikjekttgrvveeeononmlokgiesnregehmfnouetei.eesitdvleeiJenv"skstoleetei.oncbdrghbeisteismbj.neu.ol-.eieet1i.newdn·akDnt2.·i.iedcgzheeegn·inteeemNnedeneededneniskrt1ekaisenb0dve0idnnkeag'.ne"dkreRt.·ionoDtodteereltroidpjgdaapimvn.adtWnoueohidnneeeit•nlmpigjakebrnowtiducaewualmcrienoarertpeienomirmtbaiaeatitateiers.f

3

Uitbreidingsplannen voor Rotterdam-Zuid

weAdnrolinro1ugn9iegm0ne0dvbvoiabeonedrhe1don0e0ewe.f0toee0ur0dawaenwnnaiasugsriete3zbl0oirn0ecg.ih0dti0si.n0Hh.geeNvttoadanouaddindgeteeahlldijaiwknvowednnaogcnteaeRpnrosaztcvtoieateerndkittaR.dmoOetotueskitrtadmzdaiojmnneatvgaeornroeuegeitreibtnntruieebsiaudsrweisnnteg. 1sE-8r 5is0
mogelijkheden. Die zijn er op de linker Maasoever.

Er bestaat dan nog helemaal geen Rotterdam-Zuid. Aan de overkant van de Maas begint
het platteland, een poldergebied met dorpjes als Charlois en Katendrecht. Rotterdam

dhMHsDetoeeaootaKreggtseohzerntiasebcintvmiheegepdansulho.isataVbawevonreeoeonndrirdd,hediedonoenengvMgehBenearainkvravinaesgiennnhrndstaohvegvoaaneefnvngdperidwleanaervoaeeotMrnsndpa.tidandTehseudeSzsweeseplojeoapKrnordraeor1ttwno8eme7inz.ig7denhrveeaoencvnfhe1tmitn9geo,0evd5paregzngeiRjeondiafjenfdnehnanraetdevagx.eceeInnhne,trt1eedie9rneen0dned7enebivneeoeeglgeuinenwnn.esn

Tnd4esDt0ieeaealg.aa0dwgner0rewdnw0orewoeekmnrozridkevaoee.naarnnsdBnmueioggdhnieetee.rzdBeDdohrnreueeaanzvvdobeeeevaannnneiasm.rtnw.'thmOdreeeeeipngtkzWZtraein,aluagahnmiladeteloemli'thnncvieadsehkevestaoneortliemn,ngg.deemeeninnzeaenztvdegioocodehooo,mrordiankeeul nediuvz.neaietInndnpNideddeoereipoienoZerdtdemciej-erdeNiusvnewwiassdnsoeienenrr1dl8ednae8neann0adZldartueonedindtdenhbD1iso9eoutl0auuiltad0wwsn,bleadonlinjispanndeaagz.roedenek
al met evenveel vooroordelen ontvangen.

Dt' rrmr uirl1rridingm 'op Z uid.:ijn 1•0/rooid.

•s men het aan de overkant van de Maas gloeiend
°b eren•· daarover 1
•op Zuid vwooonroeonrdee1za1~og lang blijven bestaan.
eens. Dit

. . gbouwers nemen hun kansen waar in Rotterdam-Zuid.
Particuliere womn pri.kk1·e van .
worden voor een de boeren gekocht. Er worden kleine huizen
d
Weilanden k re kamers. Op deze manier ontstaan de al genoemde
gebouwd, met smalle en .onN.euw Katendrecht en de Afri.kaanderw1.j.k.
wi.j.ken Fe•ij·enoord' eCrhma.relotias,11eeien 'krottenwijken' op Zui.d gereali.seerd. Twee geslaagde
. worden . d Heyplaat en vreewijk, ..

Overigens .. die ruim van opzet en groen zijn.

projecten zijn de tuin orpen

D . . Rotterdam die aan het eind van de negentiende eeuw in de
e sdteo. rrmvearcwhat.icghet.ignrgoe1.iPigIvt.annzneetnnzieij·tndeoroer•.vTewnweeelwveorloepld.oGoermloegeennt,eeee. nn economi.sche
p arti.culi.eren crisis,
lijn

het z.it ook met mb ee·d. ·ngasplannen voor Rotterdam-Zui.d, maa r d1. e .. meestal
.. verdwijnen
grossi.eren ,n uit rei i d 1.s de stadsarch.itect
weer ,n de pru11enman . Een van de bekendste plannenmakers .. .
.. .
. d. tt ·n de Tweede wereldoorlog zijn sporen duidelijk nalaat. Witteveen
Witteveen, 1e o 1 . . .
.. Ik ar dat in 1931 de Dienst Stadsontwikkeling wordt opgericht. Deze
krijgt het voor ea . .. .
di•enst gaat ·h onder zij·n leiding helemaal richten op u1tbre1dmgsplannen voor
z1c

Rotterdam.

C " a! ·ge .ä:rs---l:
De Tweede wereldoorlog zorgt voor een breuk met het verleden. De gevolgen van de
oorlog dwingen tot een grootschalige en planmatige aanpak. Onder de bezielende
leiding van Van Traa, de opvolger van Witteveen bij Stadsontwikkeling, komt de
gemeente eindelijk met een allesomvattend plan voor de stad. Het d efinitieve uit-

breidingsplan voor Rotterdam-Zuid wordt in 1949 vastgesteld.
De belangrijkste punten uit dit ontwerp voor Rotterdam-Zuid zijn de drie woonwijken

Zuidwijk, Pendrecht en Lombardijen,
en het Zuiderpark dat als een groene
buffer tussen de oude wij ken en de
nieuwbouw-wijken wordt

g e p r oj ecteerd.
Het park is bestemd voor allerlei
vormen van recreatie.

I Hr1 uirbrtit!ingsp/1111 1wur Rottad,nn•Zuid uit 1949.

..J

LINKER· MAA5 0 EVER

Van Tijen,
geestelijk vader
van Zuidwijk

Als iemand in aanmerking komt voor het predikaat 'geestelijk vader van Zuidwijk' dan is
dat de architect Willem van Tijen (1894-1974). Na een korte carrière als civiel-ingenieur
in Nederlands Indië, die een abrupt einde krijgt door een polio-besmetting, stort Van
Tijen zich in het midden van de jaren twintig met al zijn energie op de woningbouw.
Hij maakt zich snel bekend in kringen van stedebouwkundigen en architecten.
Van Tijen voelt zich sterk aangetrokken tot de stroming van het Nieuwe Bouwen, met
architecten als Merkelbach, Rietveld en Van der Vlugt. In 1930 treedt Van Tijen toe tot
de internationale organisatie van moderne architecten, de CIAM-beweging.

De stroming van het Nieuwe Bouwen wordt ook wel Nieuwe Zakelijkheid of
Functionalisme genoemd. De architecten van het Nieuwe Bouwen w illen een oplossing
bieden voor de woningnood in de grote steden. Tegelijkertijd streven zij naar een
verbetering van de woningen én van de wooncultuur. Ze zien een verregaande
rationalisatie en standaardisering van het bouwproces als dé methode om de woning-
nood op t e lossen. Ze maken gebruik van voor de woningbouw nieuwe materialen zoals
beton, staal, asfalt en glas. Ze schuwen hoogbouw niet.
Op het gebied van de stedebouw ontwikkelen de architecten van het Nieuwe Bouwen
nieuwe denkbeelden. Zij verlangen een scheiding van de functies van wonen, werken en
recreat ie in de steden:

"Op basis van de volgens sociale en economische principes door het strttkpb.n vastgestelde
bevolkingsdichtheid woedt de verhouding russen woongebieden, spon- en parkgebieden en
vetkeersgebicdcn bepaald. De nu door koop, spccubtie en overerving chaotische verbrokkeling
van de grond moet door een stclsclm•tige, coUcctieve grondeconomie worden 1cgcngcgun.
(in: Verkfaring van La S:uraz, CIAM-congres 1928)

Licht, lucht en zon
De verbetering van de woningen, en dan vooral van de zogenoemde minimum-
woningen, hebben de Nieuwe Bouwers hoog in het vaandel staan. 'Licht, lucht en zon
ter bevordering van hygiëne en gezondheid' is hun credo. Dankzij de nieuwe technieken
kunnen de ramen van huizen bijvoorbeeld groot zijn, zodat licht en lucht in alle delen
van de vertrekken kunnen komen.

oeDveee"an're0cehon1n.stketaeemtrewenrisivl,eadnevealhanbenatdgl."ker,,io.jebknueeszwre0oennl nsdzoi,.eneugtnwe.ZreIr.J.nawswseeiglnlgewenoledrgeddewnvoovooonrochruaellttuooupnrdhveearwtn1zd1.u.esid: aernmgeempraosjseac'steer d
'

verbeteren. Een b . •• ..

"hzgoDoet'nt·coo,dl.nb,g.·e".ed.m-nh,c0e"c,db'2'n;b.b1)t1c·easnghi,r.i,cnccdtr•apbchtnlur<d•eninci'scd,0id•pekPencurnosndf·hl\"-nai>Ha-ae!J~Irn"C\ :ëRh"tndceo.cctc'rwm.gpdeorenasnnrkee:a.-tndai.t.steizcwcohduaes~bsdev-benaanmlnsdoutizopki.diencvekdfalofcincmjh.kcJ.dsukectcnhivghcc.e1.u.adWc1.,tsoilrdoJnaZnesaCeudm.edm.lvoZbelooonercg'tnddrdioeevpnmavkdnernreelcsri.ehtcnga.htcnivthnd,atglinugzceocndhueevtiasteoennnt

aapng>het hua. s ·' fop « stellen.

z.a

(in, Verklaring ,-.n La Sarraz)

.. tussen beton en baksteen"
Im·wnznEeoeodelgndteneihvnpnouhgenouiennrn.v"ohdadoeeekheftbpJbztrkuroeeaeszgksodgetneeinjrmknsd,.kndetugo,'ebnstdeneg1··'eedarnnoegtrbtwearraemefrdrnumeigtslieedtornnona.owetNirleilelaolvego1anep9nnvw4da5leeet2ttve1i.'ne.1mnngr.oedDhndeeeedrbr•eontbrleemlaenndon•,1'edotdn.1em,'orennngieheee1utedasnnrrvac•'Iahadhn,i.eetdeebb.ce•be·tneteonnmnhfa-eealltre.dsatnriJ'd
De wederopbouw vraagt om een grootschahge en rat1onel~. aanpak, zoals de architecten
van het Nieuwe Bouwen al zo'n twintig jaar propageren. BIJ de wederopbou w van
Rotterdam wordt de scheiding van de functies van wonen, werken en recreatie in de
stad rigoureusdoorgevoerd; het centrum wordt gereserveerd voor wer ken en recreatie,
de woonwijken komen aan de rand van de stad.
Beton wordt het basismateriaal bij de woningbouw. Toch zal het traditionele bouwen
niet volledig van het toneel verdwijnen. Van Tijen staat bij voorbeeld bekend als een
aanhanger van het Nieuwe Bouwen, maar toch maakt hij ook gebruik van traditionele
bouwtechniek.en. Hij is een voorstander van "een huwelijk tussen beton en baksteen" .

Na dit intermezzo over het Nieuwe Bouwen keren
we terug naar de carrière van Van Tijen. In 1927
ontmoet hij een oude rot in het vak van de
woningbouw, Auguste Plate, de eerste directeur
van de Gemeentelijke Woningdienst in Rotterdam.
Op het moment dat deze ontmoeting plaatsvindt,
is Plate voorzitter van de Rotterdamse Scheepvaart
Vereniging Zuid.

Zijn ervaringen als voorzitter van de
Gemeentelijke Woningdienst (dat was hij van 1917
tot 1923) zijn niet bepaald positief geweest.

A 11gmuPlntr

Hn Wloo11grbo11w Bagpo{&r uit 193 4. tÛ u ntr vrij-
wttmdr gal~rijfou irJ Nrdrrla11d. Archiurt \r-1. 1Nm 7ïjm.

Plate heeft zijn vooruitstrevende ideeên over volkhuisvesting. geheel in de lijn van het
Nieuwe Bouwen, nauwelijks in daden om kunnen zetten.
Het klikt tussen Van Tijen en Plate. Ze blijken over veel zaken dezelfde mening t e
hebben. Van Tijen maakt dankbaar gebruik van het uitgebreide netwerk van contacten
dat Plate heeft in de wereld van de Rotterdamse woningbouw.

De twee richten in 1928 de NV Volkswoningbouw Rotterdam op . Ze hopen dat ze via een
eigen bedrijf hun idealen op het gebied van de volkshuisvesting in praktijk kunnen
brengen. Het doel va n de NV is "Het bouwen, doen bouwen en exploiteren van volks-
woningen". De eerste opdracht creêren
verdiepingen aan de Lange Hilleweg in ze zelf: een eenvoudig rijtje huizen van twee
Rotterdam-Zuid. De NV is zowel opdrachtgever
als uitvoerder.
maakt van een Plate koopt de grond met zijn eigen geld. Bij de bouw wordt gebruik ge-
vrij nieuw systeem, het korrelbeton-gietsysteem.

Soci a le woningbouwpla nnen

In 1929 begint de NV Volkswoningbouw Rotterdam te werken aan een plan voor een
wijkje met 500 woningen, aansluitend
met de Rotterdamse architect Van der op het tuindorp Vreewijk. Van Tijen werkt samen
financiers te vinden. Vlugt aa n het ontwerp, Plate gaat de boer op om

EweheeeanntaljrgaaoraapotrsodltateetgemNerVbolimieej kedetnnihntoenpRtotozigeot tvmehereirds.e.aHfDmt ,ee-ltZiogpuntliadtoenowi giksoeriknndliaendangirts,ggpeeelratbonkireanpndee.ngd eveaebnroduddweodgoewrmoderedeKenrntoe. oTRnoo.ctHht eegrtdapaaemtrhcveeoet olorp

VhwaeontohTneibjmeunuorlmtajeaetienznicZahuadtnpothaoelrnodp(e1zz9iee3n2te)b,gadernaesnt ldvaeegebnl ooieuptwzoiwennetmrbkoaeeandrttigedeovneo.rrwIdneedzceeonmnlisajkegeqenur:eeonjant rdteoenergdmeeperaetisrgteeleunkt
strokenbouw (rijtjeshuizen), een flatgebouw van
aan de Parklaan in Rotterdam (1933) en het Woo acht verd iepingen met luxe woningen
ngebouw Bergpolder (1934) in
Rotterdam-Noord, de eerste vrijstaande galerijflat in Nederland.
Ondertussen blijven Van Tijen en zijn geestverwanten zich bezig houden met plannen
voor sociale woningbouw. Er worden in de crisisjaren echter nauwelijks goedkope
woningen gebouwd. De activiteiten vinden dan ook voornamelijk plaats op het
theoretische vlak: op tekentafels van geëngageerde architecten, tijdens cong ressen, op
tentoonstellingen en in tijdschriften. Er wordt uitgebreid gefilosofeerd over de
minimumeisen die aan woningen voor het sociaal mînimum gesteld zouden moeten
worden. Over de bezonning van woningen, over de gewenste hoeveelheid buurtgroen,
over recreatiemogelijkheden enz.

2000 •

DHoiDbspoeeesbttuvaoobwedouorstwwmrailnorcpbceg1bahasa;.r,ntjdtk-iJe.neseHrgtmcetenbWeetlnnipi,'ttk.ltaevtDnavvaneowteom.,onsrreevdo.ieep1tnIe.9ivnnk4el01raez9pheo4neei1nekignfhvtesevappetnrirrgesadsecteeziheingrcbithekerotmkeenvredlatiejneoknepdtzeiedgjnaeem.lvtAboeoedllnsgzetediorgnneoemnvpsoauetoritencrzlhhlRii..ijnotnoepgtcwet,etnNeerndden,aedodemrg-ire.lraohnkedetn,
meer in beton ~ien. d kers op Stadsontwikkeling zijn niet alleen bezig met de
Ww9oInepeimt1dt19eeaj4vuar2oeknpehti.,bnJ.vkkooeotuonanwr1zd1,aeiijgsmrnbegaemneaidrerdeeeogreoesDwkwlduemiijtvrkseoeetonrsdroeedpeeunZiwtubt.eiodrdetaeeidanroiln.ipbngboOovuavwunewvrsRevcorahbtnit.oeedd.rdeaafb.m.in.nEernwstoardd.eMn apalarndnaenn,

Ook van Tijen zit in de oorlogsjaren niet stil. l~teg_endeel. Hij bi_edt een week na het
bombardement met tien andere architecten zijn diensten aan bij de gemeente. Uit hun
midden wordt het Centraal Bureau der Rotterdamse Architecten gevormd. Van Tijen is
een van de vier leidersvan het bureau. Hun taak bestaat vooral uit de begeleiding van

de bouw van noodwinkelsen noodwoningen. zijn geestverwant Maaskant leidt, is bij
Het architectenbureau, dat Van Tijen samen met
het bombardement verwoest. Al snel weten zij de boel weer op poten te zetten. In de
eerste bezettingsjaren bestaat hun werk onder meer uit de bouw van noodwinkels en uit

reparaties aan beschadigde gebouwen in Rotterdam.

•'-'' ,ogelijlcheden in het nieuwe Rotterdam
In 1941 publiceren Van Tijen en Maaskant samen met de architecten Brinkman en Van
den Broek een studie met als titel Woonmogelijkheden in het Nieuwe Rotterdam.
De studieisonder meer bedoeld als kritiek op de opvattingen van Witteveen over de
toekomst van Rotterdam. In 'Woonmogelijkheden' presenteren de schrijvers een uit-
gewerkt plan voor een stedelijke tuinwijk, op een denkbeeldige locatie. Dit plan is als
een voorloper te beschouwen op de latere plannen voor Zuidwijk.

9

De wijkgedachte

dIsvhnteaeur1ttdt9detir4egeie3gebsrnretoiewcwehoplootonoVtrepdvarai:nsgndevTerahisjn'eeGutndrmioesteahompmdeoeteBdrknoneesemr'r.nkseDeettaelisddjkstisatreludeedcevvtneiaeennugmrrveaoeBlaekrotbapsseacsvtrhtearzanreiepjendnpfee.tvlDeeiDjerekivenegrnevrlesoeetvemreVhpdnoes.,vllekZzesdeinhjengudnahio,saeveonetlnsendvtraeieon.rrgvlMoweererieeenennewinnsilde

massaliteit. van de samenleving is door de crisisjaren en de oorlog in een
De desintegratie

hogere versnelling geraakt ...

"Aanleiding 101 deze stud.ic is hel tijdens de oorlog bij de samen,1eUers gegroeide besef, dat de
mensheid betrokken is in een wereldcrisis, waarin een proces van algemene geestelijke

ootwoncllng steeds .ncrkcc tot uitdrukking komt. met de beëindiging van de
deze tijd vraagt, d21 allen die
Wij zijn er ons van bewust geworden, dat deze crisis dit beseffen,
oorlog allermins t overwonnen is en dat de ernst van
hun krachten thans geven aan de opbouw van een nieuwe samenleving.
Als gro1e-nadsbcwone rs en als deelhebbers 2an bct culturele, politieke en ,ociale leven van ons
land zijn wij overtuigd van de primaire betekenis van de steden ili brandpunten van het
culturele leven, als krachtcentra waar heel het denken, voelen en willen der meruheid zich
samentrekt, zowel in het verleden al, in het heden en in de tockom.t.
bovenstaande her belang van de naoorlogse opbouw
Wij hebben gemeend in de geest van het grote s12d in het middelpunt daarvan 1c sreUen en een
nier beter re kunnen dienen dan doo r de

stud.ic re maken, enerzijds v:w her sociaal-culturele leven van de grote s12d, :wdcrzijds van een
vernieuwing van de structuur der grote stad zelf. Her politieke en het economische aspect bleven

daarbij buiten beschouwing. werd derhalve beprutld door deze
Enerzijds omvat zij pcr:>oncn uit de
De samens1clling van de studiegroep die dit werk ondernam,
twee zijden van het vraagstuk van de opbouw der grote sud.

waplregarekkmtzieaj kanmevraownpohhredetersnotedcreiraeianilnz-cidcuehltrtu,vrdoealletkselheevuneisinnveennsitgidnsegasm. oDecaniaag.rlaoe:a1zn2o.Srrugt s,ssapenendeloedrvezeirbjhdijesidsdetcesdnaembbeuonrugsw1eckrilujlingndegwigheeennts,stt eise,ds

<.'en rol.
De overheid loch dient een algemene visie re bevorderen, terwijl de burgerij in baa.r initiatieven

bovenal begrip moer tonen voor het algemeen belang. n ruim twee-jarige
en de wordende sta
Een alwcgen van deze elementen gafde studiegroep haa.r aanzien en in ee d
werkzaamheid overdacht zij de problemen van het sociaal-culturele leven

tegen de achtergrond van een synthese van individu en gemeenschap"

vMaentddeezGeroveoporBreods.eH, deet zveerbselalgijdweonirsd, tbiengainptrihl e1t94u6itegienpduebliljickeeevredrselangdvraanagdtedbeevveinedlziengg-en
gende t itel 'De stad der toekomst, de toekomst der stad'.

•

10

problem en . de grote stad ontwikkelt de Groep B.os d.e. van
in edeeld in kleinere e':nheden, m Wijken
. voor de
A•ogGzwinalserioagnjokenegpPv~v~el"eooJedenseoarsvIscie2anhan0ngat.eb0nwv'0i·jiee0jOhker·1due·nnenewsurntwaiogtbdgnoeueeozmruobnsornrg.teedg~oitemdezwbiep•,joonneauwr.nkdwvskoeceeennhteneaI,vOrpsaaep,anevgnnnasetdnortaaczacioalvhsl'oetnionivswroeeimJoer'kenrdzzdadiuiensolnclroe·ihpnnoe.gkGzee,vnncrooh.soo1odertcad.bhinaeeelrelwteawzenWoeg.1.j"IrJrkgkhgb,emrescothcorehotenokdt,lkeeveno.nor-

oe wijk moet de sportVelden.
de volkstuinen en
''Van het wijl.."\·crba.nd d.e..~hele zo , , opvoedende taak uitgaan, om de bevolking
uitcrs houden, en haar .
ka.n ciJ te brengen en te
sociaal en

lpic,chd:u>ngcohg.J..,kse,bmbcdchiso-co.hr,.lei.Jn.k.hs.iytngd,tcee.rI,uoi'csechkhtocmonpse<np "
te steunen

,

der , rad )

(in: 'De stad der tOCAom ,
. .. orden alleen. De wijkgedachte wordt, onder leiding van
maakt het
Dv aenGTr1.o.I eenp: Buo.istgleaawtehrkett niet bij wo t plan voor 'de ideale wijk'. Van Tijen .

in een concree diensten. De werkzaamheden beginnen al in
t de emeentelijke

ontwerp In overleg me \ indelijke ontwerp wordt in 'De stad der toekomst'
het voorjaar van 1943. Het u1 e . ..

gepubliceerd en draagt als naam ... Zu1dw1Jk.

ggIgVnyeeemhkbrsreocentuhgaewiesleltene•,ren.nsk,Ztdezkueapei.d1grlewakanne1s,"jntvke-aeovkrnoocrori"h·1jngZritduter1oi'dcadotenWemennI"Jnsokv-toekehdarrelrzteebhanibonkeele•inenlwikojdkiepjekngvv,iedeegaerreczparholeleteefegonkr.vrnvvmogaaoe,nnreJ.zVder.iedeakennuwn.innTijg•teik•jheengnneehtdhteozaurovcenohbgmrteeemdekreddumeeei.1nmewd,t:eevwraek1.a1r.i•nzkni-.gdnanaceahnnt.
het ontwerp. Gerrit Rietveld is van hen de bekendste.

Hr. or.r-''"P '"'°' Zuidu:ijk dat ;11 /ut bork 'Dr Jt1ul der torkomJt, de rorltomst drr stad' werdgrpubliurrd ( I946).

~-·--·-·-·-...._.......,_ -"'"
...

:i~e ~~ 11

wijkgedachte... Onulag 11t111 hn propagmuiabo,J:jr
'Wij hl dr wijkgrdnchu '(19.f9).

Na de oorlog wordt geprobeerd de wijkgedachte onder de aandacht van het grote
publiek te brengen. Zo ziet in 1947 het propagandaboekje 'Wij en de wijkgedachte' het
licht. Het gedachtengoed van de Groep Bos is echter aan weinig m ensen besteed.
De meeste Rotterdammers zijn niet geïnteresseerd in de gemeenschaps-ideo logie van de
wijkgedachte. Ze willen gewoon een woning . Toch valt n iet te ontkennen dat de wijk-
gedachte van invloed is geweest op de naoorlo gse ontwikkelingen in Rotterdam. Zeker
op het gebied van de woningbouw. De stadsuitbreid ingen zijn gebaseerd op het
principe van d e w ijkvorming. En ook 'de ideale wijk', Zuidwijk, komt er. Gelegen ten
zuiden van het Zuiderpark, de nieuwe groengordel met veel 'actief groen'.

"Jodclahitic! De wijkgedachtef Schijnbaar het product van de zeventiger jaren, toen zwc.rmen
welzijnswerkers als coloradokevers op het stadsleven neerdaalden, blijkt zij an.no 1947 in
bepaalde kringen reeds wierig te telen! Onder de sociaal bevlogen archidactcn, pseudologen,
plano6clcn en sociopaten van de Rotterdamse Gemeenschap bijvo orbeeld... Zelfgebreide
heilsprofeten, die het stadsleven willen saneren en de stadsmens tot gemeenschapsmens
omsmeden en café's en nacbtJokalen sluiten en door frisse wijkcentra vervangen, waar
sjoel-bakken en pandverbeuren, koekhappen co zaklopen als gezonde cultuuruiti ngen bdeden
worden, terwijl rondom de driekusma.n in volle bloei staat en de rinse appelstroop van hand tot
hand gaat en het figuurzagen krachtig wordt bevorderd; idealisten die in groepsverband de
mandoline bespelen en het gemengd dauwtrappen voorstaan in sloppen en stegen, met gevaar
voor eigen leven, eerherstel voor de li.nolcum-sncde bepleiten etc...
Oulcs Dec.ldcr in: 'Die stad komt nooit af)

Rrrmuir in lm Zuidrrpt1rk, eindj11m 111ij/Hg.

12

Dek1oof tussen ideaal en werkelijkheid
'
de bouw van Zuidwijk

.. . k " t van Tijen officieel de opdracht een woonwijk ten zuiden va

Vlak na de bevnJdtng nJg het latere zuidwijk. Het is niet toevallig dat Van Tijen de n
Zu1'dP1ke·i"n te ontwerpen, . ze
het t HI"J heet t .h t'ii·dens de oorlog goed geprofileerd in leidinggevende

opdracht nJg · z1c
V TiJ'en wordt zelfs samen met zijn geestverwant Plate
kgne.nkogzeenni n.inRdoettveordoar1mop.1. gaengemeenteraad Rotterd am. Bei'd en
van worden lid van de Part"'
IJ

van de Arbeid. townitkwkeerlipnvga(nVaznu·iTdrwaa1"J')keknomVot lvkashnudi.sevde'sirte.inegte(uBroesn) van d e gemeente-
voor het na overleg met de
DeOpd. racht d
liJ'ke diensten.Stab son Rotterdam van Van T1"1en en P1ate. BI"J Stad sontw1. kkeh.ng zijn de
NuDiVtebtVroeoe1.lkdkom.smwgosspnti.1ginaegnWneoI"Jn'ukwevonoZruRidowtitJe'krd' Pamen-Zdureidchatl . een vergevorderd stad.ium.
in Lombard1"Jen
en . hebben hun plaats op de

landkaart gekregen. Datzelfde geldt voor het Zu1derp~rk.

Van Tijen en zijn medewerkers gaan met veel_enthousiasme aan de slag. De e~rste

structuurstudie voor Zuidwijk is snel klaar en in.?ktober 1945 gaan Stadsontwikkeling en

Volkshuisvesting met de studie akkoord. Niets hJkt een vlotte realisatie van het project in

de weg te staan. van Tijen kan dan nog niet vemoeden hoeveel tegenslagen hij te

verwerken zal krijgen.
Het eerste officiële plan voor Zuidwijk is volledig in de geest van de wijkgedachte opge-

steld. De wijk is grotendeels bedoeld voor de huisvesting van arbeiders. In totaal zijn

4_3oo woningen gepland, waarvan 85 procent in laagbouw en 15 procent in etagebouw.

De etagebouw moet aan de rand van de w ijk komen, om de beslotenheid van de

woongemeenschap te accentueren. Alle noodzakelijk geachte sociale voorzieningen

hebben een plaats in het ontwerp gekregen.

Enthousiasm e ?
Zodra hij door Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting officieel als hoofdontwerper van
Zuidwijk is aangesteld, begint Van Tijen met de architecten Bakema, Groosman, Romke

de Vries en Rietveld aan de uitwerking van de structuurstudie.
De arc.hitecten mogen ieder een eigen deel van de wijk ontwerpen. Rietveld neemt de
noordelijke middenbuurt voor zijn rekening. Dat deel van de wijk is b estemd voor wat
duurdere woningen, voor zogeheten middenstandswoningen. Ondertussen zijn Van
Tijen en zijn beschermheer Plate druk doende een won ingbouwstichting te formeren,
die de bouw en het beheer van het toekomstige Zuidwijk op zich zou moeten nemen.
De Stichting voor Volkshuisvesting 'Tuinstad Zuidwijk' (STZ) ziet in 1947 het levenslicht.

In de zomer van 1946 is de structuurstudie van Zuidwijk uitgewerkt tot een bebouwings-
plan. In augustus levert Van Tijen het plan in bij Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting.
De diensten zijn enthousiast en prijzen het vervolgens aan bij het gemeentebestuur.

13

De directeuren Van Traa en Bos hopen dat de gemeente de ro d . ..

reserveren, ook al is het uitbreidingsplan voor Rott d g n voor Zuidw11k vast zal
er am-Zu1d nog niet ki
De wethoud er van Openbare Werken heeft veel w aarden.ng voor het bebaar. ·

maar hij weigert toezeggingen te doen. Hij wil dat de Iat ' ouwmgsplan,
.. . . .. . re ie tussen de gemeent d
St,chting Tuinstad Zu1dw1Jk, die dan nog in oprichting•15• dui'deI1"Jk een e
wordt omschreven
• •• •
Verder vindt h1Jdat het uitbreidingsplan voor Rotterdam-Zuid eerst klaar .. ·

De nuchtere reactie van de wethouder tempert de hoogg moet ZIJn.

de betrokkenen in het Zuidwijk-project. espannen verwachtingen van

De eerste wijzigingsvoorstellen_voor Zuidwijk komen in december 1946 van de kant van
Stadsontwikkeling. Het aantal inwoners moet, gedwongen door de woningnood,
worden opgevoerd (va_n 17.000 naar 20.000), het aantal middenstandswoningen moet
toe~emen en er moet 1~ts w?rden gedaan aan de versnippering van het wijkgroen.
Begin 1947 wordt het u1tbre1dmgsplan voor Rotterdam-Zuid op een aantal unten
gewijzigd. Voor Zuidwijk heeft dat tot gevolg dat de wegensituatie verand~rt: in plaats
van vier komen er twee toegangswegen vanaf de zuidelijke ringweg. Dat zijn de
Vaanweg en de nieuwe Zuiderparkweg.

Een herziening van de plannen voor Zuidwijk wordt noodzakelijk. Na een stedebouw-
kundig onderzoek stellen Stadsontwikkeling en Volkshuisvesting richtlijnen op in het
'Programma voor het ontwerp van Zuidwijk', dat in december 1947 af is.

De belangrijkste punten in het programma hebben weer betrekking op het aantal

inwoners. Er moeten 6.300 woningen komen voor 22.000 inwoners. Daarvan is
75 procent bestemd voor arbeiders, 23 procent voor middenstanders en 2 procent voor
welgesteld en. In het rapport wordt de hoop uitgesproken op een " ruime woning-
differentiatie en een gemengde bebouwing" . Geadviseerd wordt een deel van de
woningen in systeembouw te laten uitvoeren.

Voor de uitwerking van de herziening wordt in mei 1948 een begeleidingscommissie [
benoemd, waarin naast Van Tijen medewerkers van Stadsontwikkeling en Volkshuis-
vesting zitting hebben. De betrokkenen spreken af dat Van Tijen in december een ~j,-~-=--r
gedetailleerde schets zal inleveren, die dan door Stadsontwikkeling zal worden uit- .._,
gewerkt tot een rechtsgeldig uitbreidingsplan. ·\ \:
Van Tijen krijgt de opdracht om voor de noord-oostbuurt, de Horsten, alvast een bouw- \.,.
plan voor 750 w oni ngen te maken. Men wil daar snel met bouwen beginnen.

Socii\al monume nt ~~~~~· ~·~~------.,...,,.----
Op 30 december 1948 is Van Tijen klaar met zijn ' ...
nieuwe ontwerp voor Zuidwijk. In een toelichting
zegt hij d e gedwongen t oename van etagebouw
in de wijk te betreuren, maar verder is hij wel

tevreden. Hij vindt het plan "mooi " en hij denkt

dat het een "sociaal monument" kan worden,
zeker gezien de overvloed aan sociale voorzienin-

gen in het ontwerp.

H(I l,1111.Jft' 01111vrrp lflJOr Z11idwijk door Vrm Tijm (1948).

14

. vertuigd dat zuidwijk nu ook_ werk_elijk v_olgens zijn

. verigens niet van° k d vrees uit dat er b11 de uitvoering veel
van Tijen is er o
bouwd. Hij spree t e

ntwerp zal worden ge .
0 en zal worden. . . is evenwel zeer optimistisch. Volgens he"'.' kan

bedorv sos van Volkshu1svest1ng . . me van Van Tijen, voortkomend uit de tegen-
DzsAbuloial1r"1s'1eo1gdkbcerwtten1hedg"1eudakienritael d1lzh9iuieinJ5i'd0oaw1plw91t5.1se.o0korvmkdveletam,rwban.ige·recgeZrhkaI"pJte·nnlnaD.naHehatnsteedehtemnpeflete"•bkgsft1"steeh11tkmezd0ort1eentsbedggoleeevunrvaw•sonblkleglzlciaujdhkaidtatrwitsvm1d.o.1aEel.lkkred,ewdonniooguvrroaddRpnet.ieed2Ke1t"eav1nnemglbprdpooleaodnannedtestm.w1.nnooddnredepeeSHrntzeoo1.rsnetekenn, •
vmiddenstandsbuurt 1·n het neer e.IJ d'e t 'i'id worden twee redenen voor d1' t b eslu.1t
wordt geschrapt. In een rappor.t udit d1aarvoor bestemde grond klei•lagen gevonden die
genoemd. Ten eer.st• "weonrdeenzin1nsweoningen op staal (zonder paalfunder.ing) mogelijk

het bouwen van hchte • g d b w van duurdere middenstandswoningen niet
maakte ". En bovend'ien " kan et vasosnuendedwe Nonoionrgdwooestt•-heentgdeeeNn otoortdownegsetw-beunusrttggeevrouligmzeou
worden gefinanc·ierd op de ve. e t
b dat het terrein u
kunnen heb en . d buurten onbebouwd zou blijven" .

tijd na gereedkoming ezer

Meer woningen t Id want het ontwerp van Rietveld ligt hem na aan het hart.
Van T1ïJenis erg teleurge.s eko,mt in
0e veigende teleurstted11mggemeente september 1950. Vlak voor het beg.in van de bouw
van de Horsten kom e met de mededel.ing dat de hu.izen te duur worden.
Er is maar één oplossing: . .1n 1
meer etagebouw ~n duplexwoningen P aats van .
eengezins-

huizen. Niet alleen in de Horsten zijn de hu12en_te duur. Hetzelfde geldt voor heel
Zuidwijk. Van T11en heeft geen goed woord over voor de

zuinigheid van de gemeente. Dat neemt niet weg dat

wordt besloten tot een volledige herziening van het Zuid-

~ -IU IUD D ll1llifl wijkplan, met uitzondering van de Horsten, waar dan al

wordt gebouwd.

:-,.'-•.U.!•E.eun&w, van Tijen besluit niet mee te werken aan de volgende
herziening van wat eens zijn ideale wijkgedachte-wijk
lfl!l::~!c~~ ~l:.L<o~e~. U.:. t:.t:t~bc:~> •.~H CcT' ur-4 ~ 0,11,1.■ was. De gemeente heeft er overigens geen bezwaar
tegen dat Van Tijen hoofdarchitect van Zuidwijk blijft,
~ ~~r 1 Jt-.; maar weigert daar een honorarium voor te betalen. Ook
~ 11,&!;.:i.a= •1 l _...r •••• • • UI ""rl~ r.c\ 4■ Md.&- weigert de gemeente toestemming te geven om een
honorarium in de huren door te berekenen, hetgeen tot
Hn.-=- U'c!:.ltac:l. een huurverhoging van 5 à 6 cent per week zou leiden.
Bij de omwerking van het plan-Zuidwijk wordt Van Tijen
b U 1-1• •lc:Atl• b UH' - 111:11 u.t OlllHITNI• nog wel geraadpleegd, maar het werk wordt gedaan
Up;.ia. tc.a. ~l\11 d• l!Mfil.afflt..li.ee\ h r.o.& Jeer door een medewerker van Stadsontwikkeling, H.C. Milius.
In 1952 is het definitieve plan voor Zuidwijk k laar.
fü-Il!:~f~~i)~~ll:l~?i
i;::~~Jt~~lfi~a.:~~~1· Brit/t'"" Vim T1ïrn aa11 P!'11t ,vnari11 dt problrmm rond lm hoofdtrrrhiur,.

~ i.,1,..,11:: 1-<.:c...l• ..-klff::=. • - ~ • sthop 1ioo, Zuidwijk duidt/ijlt ,w ar vorm komm.

15

flt't dtfi1111ir1•t Of/t/lltrp 1•oor
Z.1111/wijl:. Mm111mt 11it 1959.

Het enige wat in _het uiteindelijke plan o verblijft van Van Tijens stedebouw kundige ont-

werpen is de basisstructuur van Zuidwijk én de Horsten. Het architectenbureau van Van

Tijen en Maaskant ontwerpt nog wel de woningen in de Kampen (waarvan Gerrit

Rietveld een deel voor zijn re_kening ne_emt) en de 'Hoge Steinen' . v an het door de wijk-

gedachte gepropageerde sociale voorzieningenpakket komt voorlopig niets terecht.

In 1963 worden de laatste woningen in Zuidwijk opgeleverd, tien jaar na volt ooiing van

de Horsten. ~ -.......... - --
Traditione:le bouw tege:no..,er
Dr prrr 110lgdr hrt grmumr- Wethouder deed water in rode
rt11uhdeb111ot1a 7.uitlwijk mtt woningbouw-wijn ;::_=;t;T!-~systeembouw
r ou bebrngJulling ( I 950).
T~~~tlo,..,.!wf,...,.l,._1..to 1..- ai.,

~=-

"O~ d_~ pl~en {v~o~ Zuidwijk) tot realisatie te brengen wordt in 1947 de Stichting Tuinstad
Zwdw11k opgencht, die m de eerste naoorlogse jaren van Ben W voldoende toc:z.cggingen krijgt
om ~oor te~- In overleg met de Dienst Volkshuisvesting worden de plannen uitgewerkt.
Pas m het voorpar van 1950 wordt het plan in de Gemeenteraad behandeld, omdat die formeel
he~ uit~l'cidingsplan ~oet v:1.Ststcllen en de gronduitgifte regelen, Dan blijkt in welke beperkte
knng dit al zeer ver wtgcwerkte plan en de uitgangspunten die daaraan ten grondslag la.gen ei-
genlijk wol'den ged.n.gen.

Naar de mening van een raadslid, "zou men het zo kunnen samcnvanc.n, dat het aanvankelijk
aldus was, dat wie 'Zu.idwijk' zeide, Plate zeide en wie Platc zeide, systeembouw u..ide, terwijl

hetgeen Plate 'Zeide beaamd werd door de Dienst van Volksbui.svcsûng", ~ hij overigens
toevoegt grote achting en w:la.l'dering te hebben voor de kunde en het in2.Ïcht van de beer Plate.
De kritiek ri~ht zich vooral op het idee dat de wijkgedachte (om van Zuidwijk een gemeenschap
te maken) éen bouwende en beherende stichting zou vergen. En dat deze stichting de eisen van
dt.--zc wijksa.menlcvi.ng zou overz.ien, en de kwantitatieve en kwalitatieve problemen die samen-
hangen met de dynamiek van de gezinnen tot de beste oplossing zou kunnen brengen. Dat daa.r-

n.~a.st h~t-gegeven dat alle bestuursleden van de stichting uit de kring van de PvdA afkomstig
"Z.IJn, kritiek oproept bij andere partijen behoeft geen verwondering 1c wekken."
(in: 'En dat al voor de .ubcidende kla.sse')

rz";,twijl· l. ,t, Nnntrll (1950).
Ho11wplm '"'11 ·

De noord-oostbuurt,
de Horsten

De Horsten is dus de enige buurt van Zuidwijk die.volledig

volgens de stedebouwkundige plannen van Van ToJen os_ . .
ebouwd. Het bebouwingsplan voor de Horsten_wordt on JUno

g1949 goedgekeurd door de Dienst Volkshuosvestong en op
9 februari 1950 geeft ook de gemeenteraad na veel gemor het
groene licht.

. . emeenteraad dat er zowel systeembouw al.s traditionele bouw in

In meo 1950 b.1w5evosorludoiertnhdeetotgee.geerpstadsat•tdeenet ndSTawZt1.1d.kzeevukrieiit·rvwioenel hrgieenthgbeveeaglnidnho,eootrnpédléaennr on handen van STZ zal
Zuidwijk zal stichting wordt

blijven. Het curatele van de
gebouwd. Dat neemt niet weg a •

gemeente staat.

lllTI.11 d t de voorzitter van STZ (het zal niemand verbazen dat dat Auguste

d Een maand voor a 1. de grond zal slaan, komt de gemeente met de al genoemde

Plate os) de eersted paha. on te duur worden. De eengezinshuizen moeten ("voorlopig",

mededeling dat e duuopzleenxwoningen (tweekamerwoningen) w d en ·ongen·cht. Dat geldt
denkt men dan) a1s or · · het
d
alleen niet voor de dokterswoning. De geplande boven- en bene enwonongen on

zuidelijke deel van de Horsten worden vervangen door etagebouw van droe en voer

verdiepingen (drie- en vierkamerwoningen).

Uilbre1 d1n11•pl..tn "tUfD',i'lJK I" , Ji,,r..,t,J,,_/ 13.-.,...L.

Gnt n~/v~~:~:~~1:~ ~~~b~~~~~~~~l~u~~~lt~fJ?~e;~~:v:~·~!d~

~1t:~~e~~,:,~f • . . !-i '-"rccilen, t;eh:..;cn \..ia:icn d..: t;lliu·ltd uui; ~oedlJk , d..: ;:or p~ri,cg:,

~~ J~11:a!~f,,~;O ;~~~w:~ ~~n~!-~~~~!~~;~:a~~11 ~f

!.~ii.dh11l11, ll:11.eur ,24 , •11,.:ir 11e 11 11.:<Jtr i..- r tn.:o..;" .:nt " o.rdon n
1"rgol ei,:~.

ll t'I U.crd ru:, , 1 1 r.:.. 1 l') 'JO .

Ot: !,.ir.;c:..1.,;-, lcJ" •,oo r nocoJ ,
01.1,J .

17

De bouw van de Horsten

De bouw van de Horsten begint met de drie etageblokken aan de Oldegaarde en de
Langenhorst. Op 17 oktober 1950 slaat Plate de eerste paal. In de loop van het jaar 1951
volgt de bouw van de duplexwoningen. In juni 1952 is het noordelijke deel klaar en
wordt begonnen met de etagebouw in het zuiden en de bouw van de 24 zogeheten
bejaardenwoningen, die nu boerderijwoni ngen worden genoemd. Als laatste wordt het
buurtcentrum gebouwd, dat uit winkels en bedrijven met bovenwoningen bestaat.
De Horsten is in 1953 k laar.
De stichtingskosten bedragen ongeveer f.1 1.000,- per woning in het noordelijk deel,
(inclusief de duplexwoningen) en ongeveer f .14.000,- in het zu idelijk deel.
Bij de bouw van de Horsten wordt gebruik gemaakt van het RBM-systeem.

" Het belangrijkste kenmerk v;an dit systeem is het grote aandeel, dat de betonconstructie,
ter plaatse gestort, in de productie inneemt. Voor-, achter-, en zijgevels worden evenals de
bouwmuren, de vloeren en een gedeelte van de dakconstructie ter plaatse op het werk genort.
De hoofdtr.1ppcn en enkele andere onderdelen worden in een bctonfubrick geprcfubriccerd en
later op het werk gemonteerd".
(in: Rotterdam, de geschiedenis van
tien ja.ren wederopbouw).

De boerderijwoningen en de
winkelwoningen in de Horsten
worden op de traditionele
manier gemetseld, waarmee
t egemoet wordt gekomen aan
het besluit van de gemeente om
in Zuidwijk zowel systeem- als
traditionele bouw toe te
passen.

Zo h11dr.ün de duplo:en er 11it 11wrtr11 :den:
,·r11g,·ûnrn1oni11g,·11 i11 de fJ01110 11uijl·
in Delji.

\\1in~tlll'f''linJm :;.;11 dt
Nrdn/1DNI ;,, ,:.:,ibouu•.

IIIT'

19

RBM staat voor Rijnlandse Betonbouw Maatschappij. Het bedrijf is gevestigd in Delft.
Van Tijen past het RBM-systeem niet alleen in Zuidwijk toe. Min of meer gelijktijdig
gebruikt hij het systeem in nieuwbouwwijken in Delft (Bomenwijk). Den Haag
(Mo rgenstond) en Vlaardingen (Babberspolder).
De voor de Horst en typerende aanblik van huizen met betonnen tegelplat en als buiten-
muren is ook in die wijken terug te vinden.

(Voor een uitgebreide verhand t'hng ove r RBM ,tie pagina 35.)

He t plan
Voor de Ho rsten heeft he t bureau Van T ijen & MUJkan( alle wo ningen o ntworpen, met

uittondering van de boerderijwo ningen (ontworpen door Ro mkc de Vries), de winkels met
bovenwoningen (Romke de Vries) co hct bouwblok met winkels aan de Vaerhorst (Groosman).

Door Van T ijen z.ijn de volgende woningen gcrea.lin crd:
- 192 drie- e n vic rkamer-port.iekwoningcn in vier woonlagen langs de O ldcgu.rde e n

Langeohorst; gemiddeld e opleveringsdatum 8 decemberl951.

-410 rwcebmcr-d uplcxwo ningen (waarvan één bened enwoning ingericht als dokterspraktijk)
en één ccngninswoning (d e dokterswoning); gemiddelde opleveringsdatum 8 december 1951.

- 406 drie- e n vicrkamer-pon.ickwo ningen in drie en vier lagen in het zuidelijk ded v:in de
H orsten; gemid delde o plcvcringsdotwn 15 maan 1953

L11id11•tjl: 111 J953. Alla n de l lommbmm II k"1,1r.

20

Het leven in de Horsten

door de jaren heen

"hveboddki11coo.unfs'1t9ouedur'24tntlrtes.r',tnn5i'·t,slS'tae-e.>dh,dnaDo•iegomoette,soeozvecesrrconetnkcdlrmoe,ldk'cii\rfghneuul\CoVhersupr,egprCcoeilnscia<,.Ie.-1dx(nsnvnCe.wna,an1D••1ni~oonh\p"eodndg0el•rumRoea-teb~I.sinanwOg.1otJ.n~ngn·gcm.dcdDednmecon,cse•e~artoeDcoIkbIdouIuCpk.ilti:ne0bcfgtnonH0oncd.tckunoovcMnwodaegs,tlwr.a"c'elri:aaeUDnoeednllrd.nen.ai••Vdbisnmvlmulowcvedoicoccrtoenderremrsdeenrhdir,orooevsthnnnettcgeeakdsnmetasel-ec..akls•niorn'pstaadeg.adedtmereRnoez1dcpfroangei.mtlt"lda•tmhzbageaéanedrplévdtrnwhee1.aosrnemfep.twoJndamrtosgornoeneaartundrnagivs.iedeszeenmaenggr,ncetnvio.IenDamkke.fnedatagnnaeadeecerrstej.onnnawiwceprbwehedcZlenedotoIe.enJ.cnplzOrrdeeouovsndspvpotetai-ieodgnnnre,

(in: 'En dat a.l voor de arbc1dci:i,dc klasse }
vDv·vümwoaaoeboenneoejenurddrseihefnzetrfaaesgrjetuaoaeeeetpruneserbtswnlnioevtnetwwoPvedobiooarjeirfenroj,qteweiHnudgervooisan,enrnavsirhienraetgeurnhtusdnisamnezddwniievceniojehoneHarg.lodkoamEsmekrncmsenrhmtieeeotjogepernnperankdkmnar1iwe.nbn8onsogHegmnotomteeeieopnnror.fkgbdedz1oeia.ti9tcenmekn5hnseep1bognsnee.p1edac.mnlmeWtuagarelkei.ecsconknhebnjiuhtg~ri1-i.unfunpgfpig_,rksZrezoai~u11jgu.az1n.1-endwnednWnmv.ioPr.et"aiJmnaHkgt1sr.eee.kJ.1ttnd~ri6es."vi-0,tnTwa.JhwldDotaee'1erairedner.ienetlohJ.Jenna.udereasd'tgtrrebteZlae~IkaJgtéenceinhunortrimds '

alles verhuurd.

m Fi:: ::. h ~ bij aanvang aan d e ho ge kant vastgesteld omdat de definitieve kosten
De huren worden dan nog nie t dui d elijk zijn. De
van de woningen aanvangshuren in de Horsten zijn onge-
veer f .1,50 per week hoger dan de

uiteindelijke huren, die twee jaar

later worden aangepast. De aange-

paste nettohuren variëren van f .6,·

per week voor een duplex-woning
t ot f .10,- pe r week voor de laatst ge-

reedgekomen portiekwoningen met
vier kamers. De huizen zijn zo'n f. 2,-

per week duu rder dan e lders in
Rotterdam. Daar komen nog enkele

servicekosten bij, zoals de geiser-
huur. Het z ijn flin ke bedragen voor

gezin nen d ie moeten r ondkomen
van een gemiddeld weekloon van

rond de zestig g ulden .
Veel huisvrouwen zijn gedwongen

bij te verdienen.

21

Dr mrll:borr /mmm mn prmrdn, wt1grn
,11111 dt· 1/n,r.

Tom dr boe1lrrijwo11i11g nog br;iMrtlm-
wouing hreur.

Em l:ijkjt' 11mm tie d11plo.:m.

D, Hr,m m : grom r,: ruim mn oput.

. .

~~ .

1•/C~.' ·'·.t

~#., )

"~~ .i'";\-:.·
-~·.;;,

De bevolking bestaat voor het grootste deel uit arbeidersgezinnen met jonge kinderen.
De Horsten, en ook de rest van Zuidwij k, zijn zeer kinderrijk. Per 100 woningen wonen in
Zuidwijk 155 kinderen. Ter vergelij king: in Vreewijk zijn dat er 95, in Crooswijk 94 en in
oud-Mathenesse 122, terwijl deze buurten in die t ijd ook als kinderrijk te boek staan.

Woningtoewijzing
uoc woningtoewijzing geschiedt in nau we samenwerking met d e D ienst voor Volk.shuis-
vcst.i ng. Urgente gevallen , waarbij d e gttinnen de hogere huren van de nieuwbouw in Zuidwijk
niet kunnen o pbrengen , word en d oor middel van opschuiving zoveel mogelijk toch geholpen.
Gezinnen die wcliswa2.r passend wonen in een ander deel van Ro tterdam ma.ar geï nteresseerd
zijn o m naar Z uidwijk te verhu..ize n, worden met voorrang geholpen e n maken w één woning
voor een u rgent geval vrij. D eze opschuiving vindt ook plaau ten behoeve van reeds in ZWdwijk
gevestigde ga.i nnen, waarvoor de hure n o p den duur té zwaar zijn gebleken, of die zich niet
thWs kunne n vo elen in Zu.idwijk e n die hier zijn geko men omdat het opschuivingssys:tecm in het
begin te weinig is 1oegepast, o.a. wegens perso neelsgebrek, maar ook o mdat er toen weinig
animo voor ruiljng met Zu.idwijk was. Dit laatste is volkomen veranderd.
(in: J aarverslag no. 2 van STZ, oktober 1952 tot september 1953)

De meeste Horstenaren zijn echte Rotterdammers. Ongeveer een kwart komt van elders,
vooral u it Brabant en Groningen. De integratie van deze 'allochtonen' wordt in die tijd
als een probleem gezien. In een sociologisch onderzoek dat in 1955 in Zuidwijk wordt
gedaan, staat het zo:

"Men llceft getracht binnen d e wijk een kliekvorming naar herkomstgroepen te voorkomen.
Vooral van de Br:ibanders en d e Gron.ingers kon men aannemen, dat zij sterk zouden samcn-
kline n, m et als positief eleme nt de mogelijkheid elkaar bij te .staan en aldus a.a.npassing in de
nieuwe omgevin g te vergemakkelij ken. Teneinde 20wcl het ene te bereil<.en als het andere te
vcrmijdeo 1 suceft d e S tichting Volkshujsvcstiog (bedoeld wordt: STZ) e rnaar per trap slccht.s
enkele gninne n van dttclfde herkomstgroep te plaatsen, en die aan te vullen met anderen, waar•
bij men een gem êleerdheid poogt te bereiken, die een abso lute meerderheid bij een der groepen
voorkontt."
(in: ' G roei en gcsta.h c van een nieuwe woonwijk' 1955)

De woningtoewijzing in de Horsten geschiedt
op basis van de volgende verdel ing:

10% Rijksvoorkeurwoningen
(ambtenaren en gerepatrieerden)
50% Toewijzing door de gemeente
40% Toewijzing door STZ

r{,.,,

. i:\il1~;.~p,

'.. .~ 1
~~

25 •

Oprnint r:an her winluktn1ntm tt,m d~ Vanhom, má 1954

In het rapport 'Groei en gestalte van een

nieuwe woonwijk' lezen we verder dat er
teker sprake is van enige wrijvingen in de

buurt als gevolg van de verschillende achter-
gronden van de bewoners. Een echte
Rotterdamse Horstenaar spuwt zijn gal over

buurtgenot en met andere levensgewoonten:

"Wat ons vooral ergert hier 'Lijn die boerse gewoonten. Dur staat de hele d:a.g de deur O(M:n,
alles staat op de trap (schoenen en klompen), Wij u lfuncn nooit iets buiten en de andere
Rotterdammers ook njet. Maa.r het lijkt o f die boeren daar niets va.n lcn:n. Zij willen ons niet
als voorbeeld ne men en passen dus niet un".

Voon.ieningen uiters mager
Hoe blij de eerste bewoners ook zijn dat ze nu eindelijk een eigen woning hebben, het
leve n in de Horsten vergt de nodige aanpassingen. De wijk ligt ver van de bewoonde
we reld. Voor de boodschappen is men aangewezen op het winkelcent rum aan de Beyer-
landselaan (een kwartier fietsen) of op leveranciers. Enige verbetering in deze situatie
brengt de komst van het eigen winkelcentrum aan de Vaerhorst en de Nederhorst, dat
officieel in mei 1954 wordt geopend. Daar liggen de prijzen echter hoger dan in de stad.
De meesten gaan met de fiets ot met de brommer naar hun werk. Eens per half uur
komt er een bus, die in de spitsuren overbevolkt raakt.

Het sociale voorzieningenpakket in de Horsten is in de beginjaren uiterst mager. Er is

één telefooncel e n een postkantoortje. Twee kleine loodsen doen dienst als noodwljk-
centrum. In de loodsen worden kerkdiensten gehouden, de kruisverenigingen doen er
hun werk, er wordt gevolksdanst ... Pas in 1956 komt er een noodwijkgebouwtje. Met
het gereedkomen van de rest van Zuidwijk (1963), en de algehele groei van de welvaart
in de jaren zestig, komt het voorzieningenpakket voor de bewoners van de Horsten pas
in de buurt van het niveau waarop zij volgens de bedenkers van de wijkgedachte recht
hadden.

28 ~ud kolen
Horstenaren van het eerste uur kunnen mooie verhalen
vertellen over die goeie ouwe tijd, de jaren vijftig. Nog
geen auto voor de deur, geen televisie, geen koelkast,
geen wasmachine. Er worden nog kolen gestookt, gasver-
warming komt pas ver in de jaren zestig. Veel mensen
gebruiken het lavet als kolenhok. De was wordt boven de
kachel gedroogd en bij mist loop je een grote kans een

koolmonoxyde-vergiftiging op te lopen. Mevrouw van der
Heuvel uit de Leeuwenhorst herinnert zich dat zij, in de
beruchte winter van 1963, 28 mud kolen moest verstoken.

26

fu11 d, hw "VS. j,i dr Horsu11 l1n1m...

De bewoners van de Horsten staan i~ de
bbeeglai.nngpsetne·ollidneg.biDj. eveHeol rosntednerbzuouerkt e.isrsdein de
eerste vrucht van de wijkgedachte en

-1 men is benieuwd naar het resultaat.

J Uit één onderzoek werd hierbo~en al ge-

7 citeerd. In een ander rapport, uitgevoerd

' in opdracht van de dienst Volkshuis- waardering hebben voor
vesting in 1954, lezen we dat de bewoners van de Horsten veel rust. Maar klachten zijn
l= ~ de ruimte in de buurt, voor de frisse, gezonde lucht en voor de
er ook. De bewoners van de flats hebben kritiek op de gehorigheid, openst aande buiten-
1 deuren. de verontreiniging van het trappenhuis en de conflicten over het schoonhouden.
Ook wordt er geklaagd over het geringe aantal sociale contacten in de buurt en de bal-
L
dadigheid van de jeugd. We laten een bewoner aan het woord:
<7::
"De hoge buur d.urgclatcn, vind ik het hier ideaal wonen, vooral voor ki.ndccco. Alleen zo' n
pon.ick, wa.ar je mei rijn achten op een trap zit, bevaJt me niet. Ik heb zelf ook kinderen, maar
zo'n open deur en de boel vc:rnide.n houd ik niet van. Het is hier vrc.selijk. D e grootste vJoc:kcn
gebru.ilwt u: tegen mijn zoontje, een kind van drie jaar. En de vloeken zijn nog het e rgste niet,

maar u gcbnûkcn hier tul, die je nog nooit eerder gehoord hcbL
's Avonds laac vtthtcn de grote jongens met elkaar in de kelder en vernielen ze de boel. Ik wou

dat ik 1 1 n vrij buisje had..."

0

:' p...,:~ i:ks~ I

Het lijkt erop dat de wijkgedachte in de Horsten nog geen vruchten heeft kunnen
afwe_rpen. Klach_ten over burengerucht, rare gewoontes en jeugdige baldadigheid
~e:uigen mimhien van een rijk gemeenschapsleven, maar zo had de Groep Bos het niet
e oeld. Het'" de buurt geconstateerde gebrek aan sociale contacten duidt niet op een
tgrobot sadamhongheidsgevoeI· Toch ·is het n.iet eerl.ij.k om de
e eoor elen aan de hand van het experiment in Zuidwijk merites van de w i j k g e d a c h te
en vooral niet in de Horsten.

Hal:·m:'tf, drja,m t•ijfiit- Zuidu•ij~trodt.

. ' ... -. ."" - ~ ..

• &4'. •. - ~-

27

De wijkgedachte heeft immers geen echte kans gekregen. Door geldgebrek en door de I
beknibbelzucht van de gemeente is Zuidwijk een slap aftreksel gew orden van de ideale
wijk. De huizen zijn veel kleiner geworden dan de bedoeling was, de bevolkingsdicht-
heid veel hoger. Het voorzieningenpakket is tot een minimum teruggebracht ...
In de jaren zestig en zeventig neemt de welvaart in Nederland met sprongen toe.
De kolenkachels w orden vervangen door gashaarden. sommige huizen in de Horsten
krijgen zelfs centrale verwarming, gestookt door een moederhaard. De televisie doet
zijn intrede, er komen wasmachines, centrifuges en andere apparaten die het werk in
huis verlichten. De toename van d e welvaart heeft wel tot gevolg dat huishoudens die
het zich kunnen permitteren uit de Horsten wegtrekken, op zoek naar ruimere behui-
zing. Het aantal bewoners daalt en de bevolkingssamenstelling verandert drastisch .

Tegenwoordig bestaat de Horsten voor 60 procent uit De grori t1m 1 dr tL·elt·tw rl i.J ,ifu lr.111
eenpersoonshuishoudens. Kleine kinderen zie je bijna ,ttm ha at111tal ,wto '.r in ,lr /Juurr.

niet meer. Er wonen relatief veel vijftigplussers én
jongeren tussen 2D en 30 jaar. Met 19 procent heeft de

buurt het hoogste percentage huishoudens van niet-
Nederlandse afkomst in heel Zuidwijk. De heterogeniteit

van de bevolking leidt tot de nodige conflicten.
De ouderen kunnen niet overweg met de levensstijl van
de jongeren, en andersom. Culturele verschillen worden
niet gemakkelijk o verbrugd. Verhalen doen de ronde

over het grote aantal postadressen in de Horsten, die
steun-fraudeurs zouden gebruiken om een uitkering te

ontvangen. Oude Horstenaren denken nu met weemoed
terug aan vroeger. "Toen had je nog homogeniteit in de
buurt" , zeggen ze. Oo k zouden zij de w oninginspecteurs
graag in de Horsten terugzien, want die zouden w el

korte metten maken met die rare gewoontes..

"De verhuisl<.Jme r van Zu idwijl<"
De Horsten is een zogeheten startersbuurt geworden, "de verhuiskamer van Zuidwijk" .
Slechts de helft van de inwoners wil in de buurt blijven wonen . Het woningbestand
scoort in diverse opzichten het laagste in Zuidwijk. STZ heeft de ontwikkelingen in de
Hmsten met lede ogen aangezien. De directie is tot d e conclusie gekomen dat sloop en
nieuwbouw de enige manier is om van de Horsten weer een woonbuurt voor alle
leeftijdsgroepen te maken.
De sloopplannen zijn vooral hard aangekomen bij de oudere bewoners. Ondanks alles
houden zij van hun buurt. Veel ouderen w onen al meer dan dertig jaar in de Horsten en
hebben geen zin in verande ringen. Het besluit van STZ om de Horsten opnieuw te bo u-
wen kent een lange voorgeschiedenis. De buurt is van het begin af aan een zorgenkindje
geweest. Dat blijkt w el als we de relatie tussen STZ en de Horsten aan een nader onder-
zoek onderwerpen.

I'rop.ig,md,,faltltrtjt ,•tm ~r 01Yrhrirl 1-onr

/,rti'Ollm ' "" ' d11r/t:1,'fl'Olllll.(:OI-

STZ en de Horsten

nsrecht aan Zuidwijk. De stichting wordt, we zagen het_al, in
STZ ontleent haar bestaa_
d NV Volkswoningbouw Rotterdam van Van Trien en

1947 opgericht op initi_atref van e . t verzuilde woningbouwcorporatie in het leven te
Plate bedoeling om ee. nh n.re .rs de
. Het . d e bestuur zijn allen lr.d van d e Pvd A. P1ate

rS

roepen. De vijf leden van het stic t1ngs

eerste voorziner. Ronerdam gaat er in 1950 mee akkoord dat Zuidwijk grotendeels
Ddoeogredmeeme.enkutewraeacdoevprpaonopradtei.eswtiochrdtint gg.eDboaut wbldij.kDt enigeetmaleleeennteuhr. tedeeftdz"revekresrernwrd.i.zer.gbr.enggrennpedrr.ieo-
de een ster e gre . " k h ft ondergaan. Ook bepaalt de gemeente in hoge mate wie
het ontwerp van Zu1dw1J ee

er in Zuidwijk mag wonen.

. 1952_1953 an de stichting blijkt dat er al flink wat problemen zijn
Jaarverslag v
Uit het

met de huizen in de Horsten.

"'De nuc-lug aa.o de glad ~crl..'1c plafonds liet vrijwel overal los, mo~t worden

cstokcn en het be,on moest cnkdc malen met naruurkalk worden gewit. Ook kwamen nogal

ofg klachten bi'nnen o,.cr siccht crckkcnde schoorstenen in de bovcn-duplcxwo.niogcn,,. ln de

w::at

iu.id-oosthock ,-an het complex wordt ,•cd last ondervonden van grondvcrz..-J<lc.ingco.

In hetzelfde verslag schrijft het bestuur vertwijfeld:

"Zu.idwijk, het cane grote woningbouwpmject
' ':lD 02 de oorlog. Tuinnad Zuidwijk, jawd,
nt2U gdd om hicra.t.D cc.o royale apr.et te geven

"-as er niet..,

Geen royale opzet dus. Integendeel. Vooral
de duplexwoningen getuigen van het stre-
ven van de gemeente om zo veel mogelijk
woonruimte voor zo min mogelijk geld te
creèren. Optimistisch denkt men in die tijd
dat met een jaar of tien de duplexen wel
weer gesplitst kunnen worden. De werkelijk-
heid leert anders.

l!r: oudr l:.:moon;r 1,m S7% a.1111 dr Nrdrrhor,, 25.

29

In maart 1977 wordt een 'Zwartboek Lage Horsten' gepubliceerd, samengesteld door l
een werkgroep van bewoners van de dupl~xwoningen. Het_ zwartboek is "een overzicht

n een lange reeks van beloftes, toezeggrngen etcetera, dre aan de bewoners van de
~Laage Horsten' zijn gedaan, maar d ie nog nooit zijn waargemaakt", aldus de samenstel-
lers. De bewoners van de duplexen hebben vanaf het begin extra huur betaald om in de
toekomst de ontsplitsing van hun woning mede te bekostigen. In de jaren zestig wordt

duidelijk dat de woningen vermoedelijk nooit, maar in ieder geval
voorlopig niet, gesplitst worden. De minister van Volkshuisvesting

heeft dan de huurprijs voor de duplexen in gesplitste toestand vast-
gesteld. In 1975 besluit de gemeenteraad van Rotterdam dat de
"ontduplexering' van de woningen definitief niet doorgaat. Te duur.

De bewoners van de duplexwoningen hebben de extra betaalde
huur nooit teruggekregen. Het geld uit het 'duplexpotje' wordt
eind jaren zeventig gebruikt voor een beperkte renovatie.
De keukens worden vernieuwd en in de benedenduplexen worden
douches aangelegd. De afspraak tussen STZ en de bewoners dat de
renovatie niet zal leiden tot huurverhoging, wordt
getorpedeerd door het Rijk. Er komen toch huurverhogingen.
Overigens worden niet alle woningen gerenoveerd. Een aantal

bewoners ziet ervan af.

In de jaren zeventig komt de stadsvernieuwing in Rotterdam
op gang. Oude wijken worden opgeknapt. De naoorlogse
wijken komen echter niet in aanmerking voor renovatie-
subsidie. STZ krijgt dan ook geen extra geld voor woning-

verbetering in de Horsten.

I'/1111,groml In de jaren tachtig wordt st eeds duidelijker dat de Horsten aan
d11p/o.woni11~r:.• een forse opknapbeurt toe is. Er is veel achterstallig onder-
houd. De reputatie van de de Horsten gaat achteruit.
De bewonersorganisatie van Zuidwijk (BOZ) dringt aan op

een 'face-lift' van de buurt.

Halverwege de jaren tachtig wordt een zeer omvangrijk renovatieplan gelanceerd.
De directeur van STZ van dat moment gaat in zee met het Zweedse architecten-
bureau 'The Landskrona Group'. Samen willen zij de Horsten in een nieuw jasje
steken. en 'en passant' het gemeenschapsleven in de buurt nieuw leven inblazen.
'A dream of Horsten' heet het p lan. Het zal ook een droom blijven.

/:.t'11 011dt' ,,, tf" J<rt'11outrtle lu11!.w1 in (fit dt1p/r..."1l'OIIÎ11g.

,, 1

1,, .1,Jj -•' de Horstc11 .
c,00111 v,,n . baseerd op drie overwegingen.
'1, ' ,I",l
' Het droomplan ,shge oonoppervlak van de huizen toe-

( -e moet et w ..
Ten ee.,D, duplexwoni•ngen zouden b1ivoorbeeld moeten
nemen. ietgebouwd en voorzien van een extra verdieping.
wTeonrdtweneeude d ·solatie van de woningen worden
: 1- moet e ,

+ wvDeeorbrddeeedtrensderevdaeo_rrvcfrehar.iatwei.edcgt•e.iEnnrgbwiusoirdgdeaentnhzgeicrthaucnihtieteertlniajgkl leevveaennlsodgve.eetHreodkreesntkedwn. aDml•ietoee.i tt

zwneede hui.zen zelf• ze stellen ook een. re. novat ie van de
v_a . waterleiding en de gasleidingen voor.

nolen·1ng, dneog geen en kele zekerheid bestaat dat het op
Terw·•eJr secrh.itterende renovatieplan ooit kan worden
parpw, ezenl!.J. kt, worden de bewoners van de H. orsten a1vast
voever de plannen i•ngelicht· Een dia-pr.esentatie voor

de huurdersvereniging maakt grote indruk.

De gemeente .,s m1•nder enthousiast over de 'Droom van de
Horsten'. Er z1..Jn ni.et alleen grote bez. waren tegen de1enorme
kosten van de wOningverbetering, die als een loden ast op

de financiële reserve van STZ zouden drukken:_

Ook 1.s de gemeente niet bereid de noo. d.zakehJk geachte
renovat.ie van de riolering' de waterleiding en de gas-

leidingen te betalen.
Het standpunt van de gemeente betekent het einde van .de
'Droom van de Horsten'. De buurtbewoner.s kunnen. opn6ieuw
fluiten naar een verbetering van hun woning. Het is 198 .

'lJ,1Jomp!.mnrn 1"00r dr Horrrm '(1986).

1

1~

t111,,.,.:.Jj,, ur ,r,r!tgrnl,rid l'.W dr 'rmo,:t11ir· l'flll

Il dr t!uplr\11'fl11in!/" (19ï9J.

31 ,,

Grrmovradrflats111tn dr Dirprnhom.

Van renovatie
naar sloop

In 1987 besluit STZ onder druk van
de buurtbewoners tot renovatie van
de Horsten. De renovatie begint in
het zuidelijk deel van de buurt, maar
is geen groot succes. De kosten zijn hoog en het rendement is laag. Een slechte
prijs/kwaliteitsverhouding heet dat in vaktermen. In 1990 wordt de renovatie stopgezet.
STZ komt dan tot de conclusie dat sloop en nieuwbouw voor de Horsten de beste oplos-
sing is. Veel bewoners, en dat zijn vooral de ouderen die een emotionele band met de
buurt hebben, zijn het daar niet mee eens. (Een enquête onder de bewoners wijst
overigens uit dat er net zoveel voorstanders als tegenstanders van de sloop in de buurt
te vinden zijn).
De gemeente is in eerste instantie evenmin overtuigd van de noodzaak tot sloop.
Er volgt een uitgebreid getouwtrek tussen STZ, de gemeente en de bewonersorganisatie
van Zuidwijk over de toekomst van de Horsten. De drie partijen verenigen zich in de
'Werkgroep Horsten'.
De samenwerking verloopt niet altijd vlekkeloos, maar de belangen van de drie partijen
Jopen dan ook ver uiteen. Zo is de gemeente van mening dat de stedebouwkundige
eenheid van de Hoge Horsten bewaard moet blijven. Als compromis wordt dan besloten
nog eens 48 woningen aan de oostzijde van de Bronkhorst te renoveren.

De verschil lende onderzoeken die in de afgelopen jaren zij n gedaan naar de vraag of er
nu gerenoveerd of gesloopt moet worden in de Horsten, hebben geen eenduidig
antwoord opgeleverd. Renovatie is op zich goed mogelijk, maar de kosten zijn enorm.
Ter illustratie, een opknapbeurt van de flats aan de Oldegaarde en de Langenhorst zou
f.80.000,- per woning kosten.

De meeste onderzoeken tonen aan dat renovatie slechts
uitstel van executie voor de Horsten in de huidige vorm
betekent. De problemen worden dan naar de toekomst
doorgeschoven.
STZ is erin geslaagd de gemeente te overtuigen van de
noodzaak tot sloop en nieuwbouw van de nog niet
gerenoveerde delen van de buurt. Vooral het argument dat
in de Horsten een grotere verscheidenheid in het
woningaanbod moet komen, is van doorslaggevend
belang geweest.

Bwhalrr ,11111 dr
Sling,.

OoL· dr 1,ottfmjr1"111i11,r:.m 11wrdfll .~,-,/m1fl.

• '1 De bewonersorganisatie krijgt op één punt zijn zin: het zo-
"
geheten vern1·euwingsproces zal in een zo kort mogelijke

..d nne worden gerealiseerd.

• an de t ij spa . het eindrapport 'De Horsten vernieuwt.....'
conc1us,e v Werkgroep Horsten, ,n
De

van december 1992, luidt als volgt:

. r de woni.ngcomp1es-en · de Horsten is voor STZ niet acce p t a b el. Dit

''\X'onini;'·crbctcnng voo IR
. btclijkc deelnemers in relatie tot de uitgangspunten

standpunt wordt gedeeld door de ovcngc am

.-oor geheel Zuid";j~- . . "d ..k kan door sloop/nieuwbouw vergroot worden .
De produktd"Iffercnaaae m Zui WdIJ m• komens
Sloop/nieuwbouw IC\·c.rt e--·cnccns c moge1"IJkheid op om ook voor de h o g ere een

..Du,•tchm"a·'rou.cgre·,na. aZnucircdkwkicjkl1.J.IkC•ckrecënrmenc..rken , ' n d Horsten worden door de reali.sat.ie van d . c uw c
a c c0 in een aantal opzic e m

stcdcbou'Ç\'kundigc opzei zeker met ungct.ast hten :u:lfs verbeterd .

Uitpngspunt ,·oor dc • ki van de ontwikkeli ngsrich t i n g voor de Horsten is daarom
wrwcr ng . .
gcbascc.rd op s1oop/ m·cul\'bouw van de duplex-, boerderij- en winkelwoningen, de met

gerenoveerde poniekblokkcn en

de hoge randen langs de

Langcnhom en O ldegaarde."

lHt
1'95
1'97
lUI/

1

\ ~.- /,
i. . -: .
/
'·· /1 .. .~
i~j1::\l· \ ! 1/, . -:-·._
. , ,a1/P'
/ Î '·· / · ·. .
i\\f.J\\\(,;,·
r1 j: t§. 11 : _ y--- ___ _ :a?1 , .- . ,\ t

;~ :\ \\ \ ,

Tuinstad-Zuidwijk sloopt 800 woningen 33

Rcnovauc Horslcnbuurt te duur; over vier tot zes j aar slaat de nieuwbouw er

!~!!t]i[i1J

De Horsten in de toekomst

In de zomer van 1993 hebben de eerste woningen in de
Horsten kennis gemaakt met de sloophamer. Als alles
volgens plan verloopt zal de buurt voor de eeuwwisseling
volledig van gedaante zijn veranderd. De vernieuwing van
de Horsten is onderdeel van een veel groter geheel, van het
project 'Zuidelijke Tuinsteden'. Grote delen van Zuidwijk,
Pendrecht en Lombard ijen zullen worden opgeknapt. een
onderneming die pas in de volgende eeuw zal zijn voltooid.

In de Horsten zullen o ngeveer 600 nieuwe, moderne

woningen worden gebouwd. Het woningaanbod zal Hn plan voor de Honrm t·,111
gevarieerder zijn dan het was. "r<lnurrmbumm Hrblym
"Dat in de Horsten niet is gekozen voor het terugbouwen van Tlu11niJim (1992).

een eenzijdige woningvoorraad, beschouw ik als een door-

braak", zegt de huidige STZ--directeur Buma in een interview. Er komen huizen voor ver-

schillende inkomenscategoriën, huur- en koopwoningen. Het bestaande stratenpatroon

en de groengebieden blijven wel grotendeels intact.

Het stedebouw kundig ontwerp voor de vernieuwing van de Horsten komt van

architectenbureau Hebly en Theunissen in Delft. Welbewust hebben Hebly en Theunissen

ervoor gekozen om het

oorspronkelijke stede-

bouwkundige ontwerp van r-z
Van Tijen zoveel mogelijk

te volgen, maar w el in een

eigentijdse interpretatie.

b,fom1111frfalderr 11m 1 S7Z OE l-il1t=,STEN
terg(!egmh(id ua" tie 1,, mit!11111i11g
wmt!r Homm.

• r· '
,
,Ik -1 t...-". - '

11 • -_;Î 1-

i~ J .,~\·
~ .:." ~
~ .-

. -.L

1

Sl t/"" /, ,:n«mbrr 1993.
,,, drlaaenngbdgubeeurbretogkuetewm,f·enla.egtnbvslaconhkadplaentebgusaucdcrete,lnO'dfttluodeoVerrgoevaonaar,nrdwdeTeoiLrjwedanotnriggndeethnïvnehetotrrornvsdaiteunsucgtwaeeaeennroddenooetomnwrgezderozepgm.bedseno-sooleorbmterdone--
De hoge
heid van
ken. Het

woontorens, etagewoningen met een ' .

woningen op het programm:dat het karakter van de lage Horsten bewaard zal blijven.

~ g = * ~ ..Hebly en Theun,ssen belove
In samenwer deSITaZn~gekdouzpenlexpbrolojekkcetonnbtwruikikkbealaaar rzEoRuAkuBnonuewnBzV1Jnisvnooogr de
onderzocht of het casco van Het onderzoek heeft evenwel uitgewezen dat
. .

geplande ee_ngezin7ci~~~~~~~) het casco in alle gevallen tot kostenverhoging zou

gebru1kmak1ng van . woningen worden wel grotendeels op dezelfde plaats
leiden. De nieuwe eengezins

'teruggebouwd'• Lokhorst en de Slinge komt een woontoren van elf 1agen, waar vee1
Op de hoek van de

ouderen zullen worden

gehuisvest. 0e bouw van deze

woontoren betekent het

startSein voor de vernieuwing

van de Horsten.

LJ, '!Jn,hr;/i:mt ~l,abtgu: ,~nd,
111,.,L.. t /lomfll

r11111adlcU 111111111 IIIL ll. IIIUWI 111D1111 11, 11111

35

llJ-:aJ.llij;:;g r'J.tul tt11l 7

Brit/hoofd vnu dr R1ïnlmu/S( Bnonbo11w Mn11t1dJ11ppij NV.

SYSTEEMBOUW

Na de oorlog wordt de systeembouw door het Rijk gestimuleerd om de bouwcapaciteit in
de woningbouw te vergroten. De systeembouw is interessant in deze tijd van materiaal-
schaarste omdat andere materialen, met name beton (met ijzer), worden gebruikt dan in
de traditionele bouw. Tevens zijn minder geschoolde arbeiders nodig zoalsstucadoors en
timmerlieden. Ook denkt men dan dat een systeemwoning op den duur sneller gebouwd
kan worden.

In het algemeen zijn de systeemwoningen eind jaren veertig, begin jaren vijftig duurder
dan de traditionele woningen door de grote investeringen die aan een systeem
ten grondslag liggen. De stimulering bestaat uit een montagetoeslag voor een aantal
goedgekeurde bouwsystemen; en uit een apart contingent van 10.000 systeemwoningen
per j aar binnen het totale won ingbouwprogramma, zodat de afzet is verzekerd.
In 1951 worden de stimuleringsmaatregelen afgeschaft omdat de systeemwoningen na
de aanloopfase niet veel duurder meer zijn dan de traditionele woningen. De meeste
opdrachtgevers staan echter nogal w antrouwig tegenover de vernieuwingen, hetgeen
wordt versterkt door de onvermijdelijke kinderziektes.
De systeembouw kan zich dan ook niet handhaven naast de t raditionele bouw en loopt
terug tot een naoorlogs dieptepunt van circa 3.000 gerealiseerde systeemwoningen in
1955 en 1956. Vervolgens begint de KVP-ministervan Volkshuisvesting en Bouwnijver-
heid, Witte, halverwege de jaren vijftig weer met een krachtige ondersteuning va n de
systeembouw .
Met name de drie grote steden, waar de spanning tussen woningnood en bouwcapaciteit
het grootst is, krijgen extra contingenten als ze continue contracten afsluiten met door
het Rij k (stichting Ratiobouw) geselekteerde systeembouwers.

He~ K 1 ,-~/scee m

De Rijnlandse Betonbouw Maatschappij NV te Delft zoekt in
1946 contact met Van Tijen voor de architectonische uitwer-
king en verdere ontwikkeling van een woningbouwsysteem.
De samenwerking verloopt zeer voorspoedig. Van Tijen zal
zelfs al zijn grote w oningbouwprojecten in dit systeem gaan
uitvoeren.

M- ,steent, zoals toegepast tot circa 1954 en dus ook in ~e Horsten, is

De opbouw ,-:,.n het RB S} fu d in met funderingsbalken worden stalen suilen gesteld met
1 0 een normale paal n er g
alHO gn p d . 1 meter (modulen van 2S cm.).
een onderlinge afstan ya,n c1.rca

Ten behoe,e de •cl "·ordt aan deze stijlen een blijvende belûs-
ge, s dikt ) d
,-:,.n rcfub-betonnen tcgdplaten (3 cm. e aan e

àng gehangen ,-:,.n p kan D
bw•tenkant en v1an•cu:1Platen (5 cm.) aan de binnen . t. abartussen
worden v..-apc:n.1.11g-ss-,-~..,es aangebracht en wordt ,•ervolgens eton ge-

stort (12 cm., kopgc,·cls 16 cm.).

Ten behoeve van dc bou'\\muren -..·ordt aan deze stijle.n een tijdelijke
bck•isa•ng ,-an muJ o•p1o:platen bc,·csógd waartus.<en bimsbeton wordt

gestort (16 cm.).

À.,,, het bimsbeton wordt een dragende functie toegekend, zodat .

bewapening niet nodig is. De overige scheidingswanden bestaan wt

drï&tcen. De vloeren bcst2W uit een 9 cm. dikke, ter plaatse .

~one, gewapende betonvloer op een ójddijke b~lûsting van '."ulu-

1 laten. Daarbovenop komt een dekvloer van circa 4 cm. klinkcr-
ipsool:iept (porácL."'l\·oni.ngcn) of een houten dekvloer op sp•·J·kcrr1"bben

(duplcrwoningcn),

Ook de dm·loer bestaat uit een ter plaatse gestorte betonvloer van Mont11gc'wmtl(
9 cm. Bij plane daken zijn daarop prcfab-betonbalkjcs aangebracht, brrom1m ugrlpl,um.
in hoogte "ariërcnd van 5 tot 9 cm. ten behoeve van het afschot.
V=•olgc:ns zijn vlasvczdplatco met daarop een dakbedekking
aangcbracbL
De scbuioe daken van de duplo:woruogen bestaan uit prefab-
betonnen cu.smepl.aten met daarbovenop de vlasvezdplaten en
de dakbedekking.

De balkons worden geheel in het werk vervaardigd als uitkragende ..

dden van de gestorte vloer. Ze zijn 9 cm. dik met een opstaande bttitenrand. D e houten koz•J·

neo zijn gevat in een betonnen omranding die tijdens de uitvoering wordt meeg cstort.

De trappen zijn in de fabriek \'ervaardigd en worden op het werk gemonteerd.

Het RBM-systeem w o rdt in de tweede helft van de jaren vijfti g gewijzigd. Dan verdwijnt
het kenmerkende aanzicht va n de pre fab-beto n nen tegelplaten, zo als door Van Tijen en
RBM toegepast in de Bomenwijk in Delft, Babberspolder in Vlaardingen, Morgensto nd in
Den Haag e n de Ho rsten e n Kampen in Zuidwijk. De beto nparagraaf van het bestek voor
de bouw van de Horsten verwoordt deze g evel a ls volgt:
"De tegelplaten hebben een zuiver esthetische functie en zijn daarom op een speciale wijze
afgewerkt, waardoor de oppervlakte grijs/wit coigzins reliëf-achtig genuanceerd wordt en het
idee geeft geg lazuurd te zijn."
De massieve g evels vormen echter e en koudebrug, zo dat de gevels bij renovat ie voorzien
worde n van b uiteng eveliso latie, w aardoor deze buurten een geheel ander aanzien
krijgen. De grijs/witte o ppe rvlakte van de platen is in de lo op der jaren overigens ook
behoorl ijk g r~uw gew o rd e n.

Dt· dokrem coning, d, mige nÎt'l guplime t.'mgt•Ûnswo,1i11g in de Hontm.
Defi1mi/j,.. 1·.m dt11 7ïll:,zrr wo1J11r a si11ds 1958, 10~11 dol:ur \\'lrmww wulf eldm ,,ahuisde.

\,

-

38
( 1111

DE HORSTEN FINANCIEE L

De Stichting voor Volkshuisverting 'Tuinrtad Zuidwijk' was voor haar finan-
ciële reilen en zeilen geheel afhankelijk van de gemeente Rotterdam.

De financiële boekhouding gebeurde door middel van een rekening van STZ bij
de gemeente. De gemeente verstrekte de leningen om de aannemer en
de architect te kunnen te betalen (tegen een vaste rente van 4%).

De huren die STZ inde, werden gebruikt voor het onderhoud, de verzekeringen

en voor het w erkapparaat; en het rertant moert STZ op de rekening bij de

gemeente rtorten. Ook de rijkssubsidies werden op deze rekening gesto rt.

Na de oorlog waren de rtichtingskorten van de woningen ongeveer 3 à 4 keer

zo hoog geworden als voor de oorlog, terwijl de lonen bevroren werden door
middel van de na de oorlog ingevoerde loonpolitiek. Daarom moert het Rijk de
woningbouw gaan subsidiëren. Daarbij werd ervan uitgegaan dat dit een
tijdelijke maatregel zou zijn en dat de bouwkorten weer zouden gaan dalen,
zoals dit ook na de Eerrte Wereldoorlog was gebeurd.

Het begrip van een alsmaar voortgaande inflatie was toen nog onbekend.
Ook ging het rijk ervan uit dat de subsidies afgebroken konden worden,
wanneer de economische situatie weer een vrijere loonvorming zou toestaan,
waarbij loonsverhogingen ook iets hogere huren mogelijk zouden maken.
In w erkelijkheid is de nieuwbouw van woningwetwoningen altijd
gesubsidieerd gebleven; en ook de huurbeheersing is blijven bertaan, waarbij
vanaf 1954 algemene huurverhogingsronden werden doorgevoerd.
De j aarlijkse exploitatie zag er in de beginjaren uit zoals in het schema is
aangegeven.

Ovenicb1 inkomsten en u.itgaveo V:ln een portiekwoning per jaar f. 533,·
(oplevering 15/03/53) f. 95,•
f. 6,·
Lening over de bouwkoncn f. l 1.445 (4%, 50 jaar) f. 40,•
Lening over de groodkosten f. 2.245 (4%, 75 jaar) f. 2,·
Lening konen ruinaanleg f. 134 (4%, 75 jaar) f. 13,·
Grond-, strull• en polderbelasting f. 81 ,·
Brandverzekering f. JO,.
Konen werkappa.raat STZ (normbedrag)
Kosten onderhoud (normbedrag) f. 780,- •
Kosten huwdcn 1ng (2 % van huurinkomsten) f. 286,· +
f. 494,. +
TOTAAL UITGAVEN
Rijkssubsidie
Huurinkom>1en (52 weken x f. 9,50)

■