ประเพณีขอฝน

หนังสือเล่มเล็ก วิชาพื้นฐานสังคมอีสานกับการจัดการศึกษา (ED191001)
คณะศึกษาศาสตร์ สาขาสังคมศึกษา
มหาวิทยาลัยขอนแก่น

ประเขพอณีฝน

สมุดเล่มเล็ก

เรื่อง ประเพณีขอฝน

วิชา ED191001
พื้นฐานสังคมอีสานกับการจัดการศึกษา

จัดทําโดย
นางสาวจารวี ทนงอาจ เลขที่ 5

รหัสนักศึกษา 633050071-6

นายฐากร พิมพ์ช่างทอง เลขที่ 7

รหัสนักศึกษา 633050073-2

นายภิญโญ อรบุตร เลขที่ 16

รหัสนักศึกษา 633050082-1

เสนอ
อาจารย์ รศ.ดร.อังคณา ตุงคะสมิต
สาขาสังคมศึกษา คณะศึกษาศาสตร์

มหาวิทยาลัยขอนแก่น

คำนำ

หนังสือเล่มเล็กเรื่อง "ประเพณีขอฝน" เป็นส่วนหนึ่งของวิชา
พื้นฐานสังคมอีสานกับการจัดการศึกษา ได้สื่อถึงประเพณีการขอฝน
ที่สำคัญในภาคตะวันออกเฉียงเหนืออันงดงาม ที่สืบทอดกันมาอย่าง
ยาวนาน ซึ่งเกิดจากรากฐานแรงศรัทธา และความเชื่อของผู้คนใน
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

อีกทั้งยังเป็นการนำเสนอประเพณีขอฝนเพื่อให้ผู้อื่นได้รับความรู้
และความเข้าใจ เกี่ยวกับประเพณีขอฝนในภาคตะวันออกเฉียงมากขึ้น
ซึ่งเป็นสิ่งที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์ไว้อย่างยิ่ง

หากเกิดความผิดพลาดประการใดขออภัยมา ณ ที่นี้

คณะผู้จัดทำ

สารบัญ

เรื่อง                                                 หน้า         
                                 

แบบทดสอบก่อนเรียน 1

หลักฐานที่เกี่ยวข้องประเพณีการขอฝน 2

ประวัติประเพณีการขอฝนในประเทศไทย 3

ตัวอย่างประเพณีการขอฝนที่สำคัญในภาคอีสาน 4-7

แบบทดสอบหลังเรียน 8

เฉลยแบบทดสอบ 9

บรรณานุกรม 10

แบบทดสอบก่อนเรียน 1

1. ประเพณีขอฝนในประเทศไทยมักพบที่ภาคใดมากที่สุด
ก. ภาคใต้ ข. ภาคเหนือ ค. ภาคอีสาน ง. ภาคตะวันออก

2. เทพยดาองค์ใดที่คนอีสานเชื่อว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดฝนตก
ก. พญาแล ข. พญาคันคาก ค. พญานาค ง. พญามัจจุราช

3. ประเพณีขอฝนมีผลต่อด้านใดมากที่สุด
ก. ดา้ นการเกษตร ข. ด้านการคมนาคม ค. ด้านการสื่อสาร ง. ด้านการเมือง

4. พิธีปัจจัยนาเคนทร์มีการใช้สัตว์ชนิดใดในการประกอบพิธี
ก. แมว ข. สุนัข ค. งู ง. ช้าง

5. พิธีบวงทรวงและอัญเชิญพระอุปคุตจัดขึ้นเพื่อสืบสานประเพณีใดของ
พุ ทธศาสนิกชน

ก. บุญเดือนสาม ข. บุญเดือนสี่ ค. บุญเดือนห้า ง. บุญเดือนหก
6. พิธีเซี่ยงข้อง หรือ เสี่ยงข้อง จัดขึ้นเพื่อขับไล่ผีที่ทำให้ฝนไม่ตกตามฤดูกาล
โดยผีนั้นมีชื่อว่าอะไร

ก. บักฟ้าห่วน ข. บักฟ้าหาย ค. บักฟ้าเหี่ยว ง. บักฟ้าหาบ
7. เพราะเหตุใดประเพณีแห่นางแมว คนโบราณจึงมีความเชื่อว่าหากทำแล้ว
จะทำให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล

ก. เชื่อว่า แมวเป็นสัตว์เดรัจฉานจึงทำให้เทพยดาโกรธจึงทำให้เกิดฝนตก
ข. เชื่อว่า เทพยดากลัวแมวจึงทำให้เกิดฝน
ค. เชื่อว่า แมวเป็นสัตว์ที่กลัวน้ำ หากมีเสียงแมวร้องออกมา
แสดงว่าจะมีฝนตก
ง. ไม่มีข้อถูก
8. ประเพณีแห่นางแมวส่วนใหญ่พบได้ที่ภาคใดในประเทศไทย
ก. ภาคตะวันตก ข. ภาคเหนือ ค. ภาคตะวันออก ง. ภาคอีสาน
9. ประเพณีบุญบั้งไฟจัดขึ้นช่วงเดือนใดของทุกปี
ก. เดือนเมษายน ข. เดือนพฤษภาคม ค. เดือนมิถุนายน ง.เดือนกรกฎาคม
10. ประเพณีบุญบั้งไฟมีการจัดขึ้นที่ประเทศเพื่อนบ้านของไทย คือประเทศอะไร
ก. ประเทศลาว ข. ประเทศเมียนมาร์ ค. ประเทศกัมพูชา ง. ประเทศเวียดนาม

2

หลักฐานที่เกี่ยวข้อง
ประเพณีการขอฝน

การขอฝน เป็นประเพณีและพิธีกรรมที่มีมาอย่างยาวนาน เกี่ยว
กับสังคมเกษตรกรรม ที่อยู่ในหลายชนชาติ และหลายวัฒนธรรม
เมื่อฝนฟ้าไม่ตกต้องตามฤดูกาล หรือต้องการน้ำในการทำการ
เกษตร

เช่น ในรัสเซีย หมู่บ้านแห่งหนึ่งใกล้เมืองดอร์ปาท ให้ผู้ชายสาม
คนปีนขึ้นต้นเฟอร์ คนหนึ่งถือค้อนเคาะถังเล็ก ๆ ทำเป็นเสียงฟ้าร้อง
คนที่สองถือดุ้นฟืนติดไฟสองดุ้น เคาะให้กระทบกัน ไฟจะแตก
กระจาย คล้ายฟ้าแลบ คนที่สามถือที่ใส่น้ำ ขึ้นไปโปรยไปมารอบ
ต้นไม้ คล้ายกับว่าฝนได้ตกลงมาแล้ว

ประวัติประเพณีการขอฝน 3
ในประเทศไทย

ประเทศไทยมีหลายประเพณีและหลายความเชื่อเกี่ยวกับการขอฝนบาง
แห่งมีพิธีแห่ดอกไม้เจ้าพ่อ รูปอวัยวะเพศชาย เรียกว่า ขุนเพ็ดทำด้วยต้น
กล้วยหรือต้นข่อยใหญ่ แห่ขุนเพ็ดไปตามหมู่บ้านแล้วก็เอาไปเก็บไว้ที่ศาลเจ้า
แม่ชายทุ่ง เชื่อว่าฝนจะตกทันที เมื่อเจ้าพ่อกับเจ้าแม่ได้อยู่ด้วยกัน ในตำรา
พิรุณศาสตร์ ใช้วิธีปั้ นเมฆ ปั้ นรูปชายหญิงเปลือยกาย แต่พิธีนี้ค่อนข้างอุจาด
จึงไม่ให้ทำในพระนคร ต้องไปทำกันตามกลางทุ่งนา

โดยเฉพาะภาคอีสานพิธีขอฝนที่แพร่หลายคือ การแห่นางแมว เอาแมวตัว
เมียใส่ลอบดักปลา หรือใส่ในภาชนะที่เรียกว่า ตะเหลวแห่ไปตามหมู่บ้าน และ
สาดน้ำใส่แมวเพื่อให้เทวดาสงสาร และดลบันดาลให้ฝนตก เป็นต้น

มูลเหตุและความเชื่อที่เห็นกันทุกวันนี้ก็คือการจุดบั้งไฟขอฝนจากเทพยดา
คือ พญาแถน ที่คนอีสานเชื่อว่าเป็นเทพที่ทำให้เกิดฝนตก จึงจัดพิธีจุดบั้งไฟ
บูชาพญาแถน ซึ่งมีปรากฏให้เห็นในวรรณกรรมและตำนานพื้นบ้านของอีสาน

ประเพณีบุญบั้งไฟนี้ ปัจจุบันจัดขึ้นเพื่อแฝงวัตถุประสงค์บางอย่างมีการ
พนันขันแข่งกันอย่างกว้างขวางซึ่งต่างไปจากแต่ก่อน ทุกวันนี้ในบางหมู่บ้าน
บางชุมชนก็ยกเลิกไปเพราะด้วยสถานที่ที่ไม่เหมาะสมแต่ในบางแห่งก็ไม่ได้ขอ
ฝนโดยการจุดบั้งไฟ แต่ใช้การแห่นางแมวแทน เพราะเชื่อว่าแมวเป็นสัตว์เก้า
ชีวิต เสียงแมวร้องเปรียบเสมือนว่าโลกมนุษย์กำลังเดือดร้อน ทวยเทพจึง
ดลบันดาลให้เกิดฝนเพื่อความชุ่มชื้นเย็นฉ่ำ จึงได้มีการแห่นางแมวไปตามบ้าน
เรือนให้คนเอาน้ำสาด

4

ตัวอย่างประเพณี
การขอฝนที่สำคัญในภาคอีสาน

พิธีปัจจัยนาเคนทร์

พิธีขอฝนอีกแบบหนึ่งที่น่าสนใจคือ
การแห่ช้างแห่ม้าที่เรียกว่า ช้างปัจจัยนา
เคนทร์ เป็นพิธีที่จัดขึ้นเนื่องจากจุดบั้งไฟ
แล้วฝนก็ยังไม่ตก แห่นางแมวแล้วฝนก็ยัง
ไม่ตก เป็นงานที่จัดขึ้นในระดับตำบลหรือ
อำเภอเพราะมีผู้มาร่วมงานอย่างล้นหลาม
แต่ก็ไม่ได้จัดบ่อยนัก

พิธีบวงสรวง
และอัญเชิญพระอุปคุต

มีการจัดริ้วขบวนแห่รอบหมู่บ้าน เพื่อสืบสานประเพณี
บุญเดือนสี่ หรือบุญมหาชาติ ของพุทธศาสนิกชนชาวอีสาน
ที่สืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยโบราณกาล

ซึ่งหวังให้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ช่วยดลบันดลให้เกิดปาฏิหาริย์ให้
ฝนตกเพื่อช่วยบรรเทาความแห้งแล้ง ที่ไม่สามารถประกอบ
อาชีพทั้งเกษตรกรรมและการประมงเหมือนเช่นทุกๆปี

พิธีเซียงข้อง หรือ เสี่ยงข้อง 5

คือการเสี่ยงทายด้วยข้อง เป็นวิธีของชาว
อีสานที่มัก ทำเพื่อหาตัวต้นเหตุ หรือคนที่ทำผิดมัก
ทำเมื่อมีของหายแล้วหาไม่เจอ หากของโดนขโมย
เซียงข้อง ก็จะไปตามจนเจอ และพิธีนี้ยังทำขึ้นเพื่อ
ขับไล่ผีที่มารบกวนชาวบ้านอีกด้วย นอกจากนี้ก็ยัง
ใช้เพื่อการขับไล่ผีที่ทำให้ฝนฟ้าไม่ตกตามฤดูกาล
ซึ่งผีตนนี้ชื่อว่า "บักฟ้าห่วน"

ประเพณี
แห่นางแมว

เป็นพิธีกรรมขอฝนของเกษตรกรไทยทั้งภาคกลางและภาคอีสาน
เมื่อใกล้ฤดูเพาะปลูกแล้วแต่ฝนยัง ไม่มาหรือมาล่าช้าชาวนา ชาวไร่ก็จะ
ทำพิธีแห่นางแมวขอฝน สมัยโบราณนั้น เชื่อกันว่าที่ฝนฟ้าไม่ตกต้อง
ตามฤดูกาล เกิดความแห้งแล้งไปทั่วนั้น มีอยู่หลายสาเหตุ เช่น ดินฟ้า
อากาศแปรปรวน ผู้คนย่อหย่อนศีลธรรม ผู้ปกครองไม่อยู่ในทศพิศ
ราชธรรม

ส่วนที่ใช้แมวแห่เพื่อขอฝนนั้น ก็มาจากความเชื่อกันว่า แมวเป็น
สัตว์ที่กลัวฝนกลัวน้ำ หากฝนตกเมื่อใดแมวจะร้อง คนโบราณถือเคล็ด
ว่า ถ้าแมวร้องแสดงว่าฝนกำลังจะตก

6

ประเพณี
บุญบั้งไฟ

ประเพณีบุญบั้งไฟ
เป็นประเพณีหนึ่งของภาคอีสานของไทยรวมไปถึงลาว
โดยมีตำนานมาจากนิทานพื้นบ้านของภาคอีสาน
เรื่องพญาคันคาก

ซึ่งในนิทางพื้นบ้านดัง กล่าวได้กล่าวถึง การที่ชาวบ้านได้
จัดงานบุญบั้งไฟขึ้นเพื่อเป็นการบูชา พญาแถน หรือ
เทพวัสสกาลเทพบุตร ซึ่งชาวบ้านมีความเชื่อว่า พญาแถนมีหน้า
ที่คอยดูแลให้ฝนตกถูกต้องตามฤดูกาล และมีความชื่นชอบไฟ
เป็นอย่างมาก

หากหมู่บ้านใดไม่จัดทำการจัดงานบุญบั้งไฟบูชา ฝนก็จะไม่
ตกถูกต้องตามฤดูกาล อาจก่อให้เกิดภัยพิบัติกับหมู่บ้านได้
ช่วงเวลาของประเพณีบุญบั้งไฟคือเดือนหก หรือ พฤษภาคม
ของทุกปี

ตำนาน 7
พญาคันคาก
ตำนานเรื่องพญาคันคาก เมื่อครั้งพระพุทธเจ้าถือชาติกำเนิดเป็น

พญาคางคก ได้อาศัยอยู่ใต้ร่มโพธิ์ใหญ่ในเมืองพันทุมวดี ด้วยเหตุใด

ไม่แจ้งพญาแถนเทพเจ้าแห่งฝนโกรธเคืองโลกมนุษย์มาก จึงแกล้ง

ไม่ให้ฝนตกนานถึง ๗ เดือน ทำให้เกิดความลำบากยากแค้นอย่าง

แสนสาหัสแก่มวลมนุษย์ สัตว์และพืช

สรรพสัตว์ทั้งหลายจึงได้หารือกันเพื่อจะหาวิธีการปราบพญา

แถน ที่ประชุมได้ตกลงกันให้พญานาคียกทัพไปรบกับพญาแถน แต่ก็

ต้องพ่ายแพ้ จากนั้นจึงให้พญาต่อแตนยกทัพไปปราบ แต่ก็ต้องพ่าย

แพ้อีกเช่นกัน ในที่สุดพญาคางคกจึงขออาสาที่จะไปรบกับพญาแถน

จึงได้วางแผนในการรบโดยปลวกทั้งหลายก่อจอมปลวกขึ้นไปจนถึง

เมืองพญาแถน เพื่อเป็นเส้นทางให้บรรดาสรรพสัตว์ทั้งหลายได้เดิน

ทางไปสู่เมืองพญาแถน ซึ่งมีมอด แมลงป่อง ตะขาบ

หลังจากวางแผนเรียบร้อย กองทัพพญาคางคกก็เดินทางเพื่อ

ปฏิบัติหน้าที่การรบ ในที่สุดพญาแถนจึงได้ยอมแพ้และตกลงทำ

สัญญาสงบศึกกับพญาคางคก ดังนี้

1. ถ้ามวลมนุษย์จุดบั้งไฟขึ้นสู่ท้องฟ้าเมื่อใด ให้พญาแถนสั่งให้

ฝนตกในโลกมนุษย์

2. ถ้าได้ยินเสียงกบ เขียดร้อง ให้รับรู้ว่าฝนได้ตกลงมาแล้ว

3. ถ้าได้ยินเสียงสนู (เสียงธนูหวายของว่าว) หรือเสียงโหวด

ให้ฝนหยุดตกเพราะจะเข้าสู่ฤดูเก็บเกี่ยวข้าว หลังจากที่ได้สัญญากัน

แล้ว พญาแถนจึงได้ถูกปล่อยตัวไปและได้ปฏิบัติตามสัญญามาจน

บัดนี้

แบบทดสอบหลังเรียน 8

1. ประเพณีขอฝนในประเทศไทยมักพบที่ภาคใดมากที่สุด
ก. ภาคใต้ ข. ภาคเหนือ ค. ภาคอีสาน ง. ภาคตะวันออก

2. เทพยดาองค์ใดที่คนอีสานเชื่อว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดฝนตก
ก. พญาแล ข. พญาคันคาก ค. พญานาค ง. พญามัจจุราช

3. ประเพณีขอฝนมีผลต่อด้านใดมากที่สุด
ก. ดา้ นการเกษตร ข. ด้านการคมนาคม ค. ด้านการสื่อสาร ง. ด้านการเมือง

4. พิธีปัจจัยนาเคนทร์มีการใช้สัตว์ชนิดใดในการประกอบพิธี
ก. แมว ข. สุนัข ค. งู ง. ช้าง

5. พิธีบวงทรวงและอัญเชิญพระอุปคุตจัดขึ้นเพื่อสืบสานประเพณีใดของ
พุ ทธศาสนิกชน

ก. บุญเดือนสาม ข. บุญเดือนสี่ ค. บุญเดือนห้า ง. บุญเดือนหก
6. พิธีเซี่ยงข้อง หรือ เสี่ยงข้อง จัดขึ้นเพื่อขับไล่ผีที่ทำให้ฝนไม่ตกตามฤดูกาล
โดยผีนั้นมีชื่อว่าอะไร

ก. บักฟ้าห่วน ข. บักฟ้าหาย ค. บักฟ้าเหี่ยว ง. บักฟ้าหาบ
7. เพราะเหตุใดประเพณีแห่นางแมว คนโบราณจึงมีความเชื่อว่าหากทำแล้ว
จะทำให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล

ก. เชื่อว่า แมวเป็นสัตว์เดรัจฉานจึงทำให้เทพยดาโกรธจึงทำให้เกิดฝนตก
ข. เชื่อว่า เทพยดากลัวแมวจึงทำให้เกิดฝน
ค. เชื่อว่า แมวเป็นสัตว์ที่กลัวน้ำ หากมีเสียงแมวร้องออกมา
แสดงว่าจะมีฝนตก
ง. ไม่มีข้อถูก
8. ประเพณีแห่นางแมวส่วนใหญ่พบได้ที่ภาคใดในประเทศไทย
ก. ภาคตะวันตก ข. ภาคเหนือ ค. ภาคตะวันออก ง. ภาคอีสาน
9. ประเพณีบุญบั้งไฟจัดขึ้นชว่ งเดือนใดของทุกปี
ก. เดือนเมษายน ข. เดือนพฤษภาคม ค. เดือนมิถุนายน ง.เดือนกรกฎาคม
10. ประเพณีบุญบั้งไฟมีการจัดขึ้นที่ประเทศเพื่อนบ้านของไทย คือประเทศอะไร
ก. ประเทศลาว ข. ประเทศเมียนมาร์ ค. ประเทศกัมพูชา ง. ประเทศเวียดนาม

เฉลยแบบทดสอบ 9

1. ประเพณีขอฝนในประเทศไทยมักพบที่ภาคใดมากที่สุด
ตอบ ค. ภาคอีสาน

2. เทพยดาองค์ใดที่คนอีสานเชื่อว่าเป็นสาเหตุที่ทำให้เกิดฝนตก
ตอบ ข. พญาคันคาก

3. ประเพณีขอฝนมีผลต่อด้านใดมากที่สุด
ตอบ ก. ด้านการเกษตร

4. พิธีปัจจัยนาเคนทร์มีการใช้สัตว์ชนิดใดในการประกอบพิธี
ตอบ ง. ช้าง

5. พิธีบวงทรวงและอัญเชิญพระอุปคุตจัดขึ้นเพื่อสืบสานประเพณีใดของ
พุ ทธศาสนิกชน

ตอบ ข. บุญเดือนสี่
6. พิธีเซี่ยงข้อง หรือ เสี่ยงข้อง จัดขึ้นเพื่อขับไล่ผีที่ทำให้ฝนไม่ตกตามฤดูกาล
โดยผีนั้นมีชื่อว่าอะไร

ตอบ ก. บักฟ้าห่วน
7. เพราะเหตุใดประเพณีแห่นางแมว คนโบราณจึงมีความเชื่อว่าหากทำแล้ว
จะทำให้ฝนตกต้องตามฤดูกาล

ตอบ ค. เชื่อว่า แมวเป็นสัตว์ที่กลัวน้ำ หากมีเสียงแมวร้องออกมา
แสดงว่าจะมีฝนตก
8. ประเพณีแห่นางแมวส่วนใหญ่พบได้ที่ภาคใดในประเทศไทย

ตอบ ง. ภาคอีสาน
9. ประเพณีบุญบั้งไฟจัดขึ้นชว่ งเดือนใดของทุกปี

ตอบ ข. เดือนพฤษภาคม
10. ประเพณีบุญบั้งไฟมีการจัดขึ้นที่ประเทศเพื่อนบ้านของไทย คือประเทศอะไร

ตอบ ก. ประเทศลาว

บรรณานุกรม 10

ศิลป์ชัย เชาว์เจริญรัตน์. (2558). 8 พิธีขอฝนของคนไทย. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก
http://sinchaichao.blogspot.com. (วันที่ค้นข้อมูล : 31 สิงหาคม 2563).

ทิดหมู มักม่วน. (2563). พิธีขอฝนของตนอีสาน. [ออนไลน์].  เข้าถึงได้จาก
https://www.isangate.com/new/31-art-culture/tradition/329-hae-nang-maew.html (วันที่ค้น
ข้อมูล : 31 สิงหาคม 2563)
  กระทรวงวัฒนธรรม. (2559). บุญบั้งไฟประเพณีขอฝนชาวอีสานในเดือนหก. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก
https://www.m-culture.go.th/young/ewt_news.php?nid=450&filename=index (วันที่สืบค้นข้อมูล :
31 สิงหาคม 2563)