เครื่อ รื่ งจักสาน จัดทำ โดย ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ ปี ที่3 ภานุวัฒน์ หัสดี เลขที่ 27
คำ นำ บทความนี้ มีจุดประสงค์ที่จะให้ความรู้ เกี่ยวกับเครื่อ รื่ งจักสานที่มีอยู่ใน ประเทศไทย ที่เป็น ป็ ภูมิปัญ ปั ญาท้องถิ่นของ แต่ละภูมิภาค และเพื่อเป็น ป็ การจุดประกาย ในการสืบค้นต่อไป 14 ก.พ. 2566 ภานุวัฒน์ หัสดี
-สารบัญ -เครื่อ รื่ งจักสานในภาคกลาง -เครื่อ รื่ งจักสานในภาคอีสาน -เครื่อ รื่ งจักสานในภาคเหนือ -เครื่อ รื่ งจักสานในภาคใต้
-เครื่องจักสานในภาคกลาง ภาคกลางมีพื้นที่กว้างขวางและอุดมสมบูรณ์มากกว่าภา คอื่นๆ มีวัตถุดิบที่นำ มาใช้ทำ เครื่อ รื่ งจักสานหลายชนิด และ เครื่อ รื่ งจักสานภาคกลาง ส่วนใหญ่จะสัมพันธ์กับสภาพ ภูมิศาสตร์ท้ ร์ ท้ องถิ่น และขนบประเพณีของประชาชน ในท้อง ถิ่นต่างๆ เป็น ป็ อย่างดี ลักษณะทางภูมิศาสตร์ข ร์ องภาคกลาง ทำ ให้พื้นที่บริเริวณนี้มี ความอุดมสมบูรณ์ ที่ดินส่วนใหญ่ ใช้ทำ การเกษตร จำ เป็น ป็ ต้องใช้เครื่อ รื่ งมือเครื่อ รื่ งใช้จักสานหลายชนิด โดยเฉพาะ บริเริวณที่ราบลุ่ม เจ้าพระยา ท่าจีน และแม่กลอง ซึ่งเป็น ป็ ที่โล่ง ประชาชนนิยมปลูกไม้ไผ่ไว้ตามบริเริวณหมู่บ้าน และตามหัวไร่ ปลายนา และนอกจากนี้ในบริเริวณจังหวัดกาญจนบุรี เพชรบุรี ลงไปจนถึงจังหวัดประจวบคีรีขั รีขั นธ์ มีภูเขาตะนาวศรี เป็น ป็ แนวเขาที่มีป่า ป่ ไม้ไผ่อยู่เป็น ป็ จำ นวนมาก จากลักษณะดัง กล่าว ทำ ให้บริเริวณภาคกลางมีการทำ เครื่อ รื่ งจักสานอย่างแพร่ หลาย แต่ก็มีเครื่อ รื่ งจักสาน ส่วนที่ทำ ด้วยวัตถุดิบอย่างอื่นบ้าง ได้แก่ ใบลาน ใบตาล หวาย ผักตบชวา เป็น ป็ ต้น
ลักษณะภูมิประเทศของภาคกลางดังกล่าว เป็น ป็ องค์ประกอบ สำ คัญในการประกอบอาชีพเกษตรกรรม ซึ่งจำ เป็น ป็ ต้องใช้ เครื่อ รื่ งจักสานในชีวิตประจำ วัน นอกจากนี้ ขนบประเพณี วัฒนธรรม ความเชื่อของท้องถิ่น ก็เป็น ป็ เครื่อ รื่ งกำ หนดรูป แบบของเครื่อ รื่ งจักสานด้วย เครื่อ รื่ งจักสานภาคกลาง ส่วนมากทำ จากไม้ไผ่มากกว่าวัสดุอื่น ซึ่งแบ่งออกตามหน้าที่ใช้สอย เป็น ป็ ประเภทต่างๆ ได้ดังนี้ เครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็น ป็ ภาชนะ ได้แก่ กระบุง กระจาด กระทาย กระบา กระทอ กระพ้อม กระเชอ กระเช้า กระพอก ชะลอม ตะกร้อ ร้ ปุ้ง ปุ้ กี๋ หลัว ตะกร้า ร้ เข่ง ฯลฯ เครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็น ป็ เครื่อ รื่ งตวง ได้แก่ กระชุ สัด กระบุง ฯลฯ เครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ที่ใช้ในครัว รั เรือ รื น ได้แก่ พัด กระชอน ตะแกรง ฝาชี กระด้ง หวด ฯล เครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็น ป็ เครื่อ รื่ งประกอบ อาคารบ้านเรือ รื น ได้แก่ ฝาบ้าน พื้นบ้าน หลังคา ฯลฯ
เครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็น ป็ เครื่อ รื่ งจับดัก สัตว์และขังสัตว์น้ำ ได้แก่ ชนาง ลอบ สุ่ม ไซ กระบัง กระจู้ กระชัง ตะข้อง ตะแกรง จั่น ฯลฯ เครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ที่ใช้เป็น ป็ เครื่อ รื่ งใช้อื่นๆ เช่น เสื่อลำ แพน แผงรั้ว รั้ กรงนก สุ่มไก่ เป็น ป็ ต้น นอกจากเครื่อ รื่ งจักสานไม้ไผ่ ซึ่งเป็น ป็ เครื่อ รื่ งจักสานที่ทำ กันแพร่ หลายแล้ว ในภาคกลางยังมีเครื่อ รื่ งจักสานที่ทำ จากวัสดุอื่นๆ อีก ได้แก่ หวาย ใบลาน ใบตาล เป็น ป็ ต้น เครื่อ รื่ งจักสานหวายของภาคกลาง ได้แก่ ตะกร้า ร้ หิ้ว กระชุก สำ หรับ รั ใส่หมู เป็น ป็ ต้น เครื่อ รื่ งจักสานใบลาน และใบตาลของภาคกลาง ได้แก่ ปลา ตะเพียนสาน งอบ หมวก เครื่อ รื่ งเล่นเด็กต่างๆ เป็น ป็ ต้น
ตัวอย่างเครื่อ รื่ งจักสานในภาคกลาง กะเหล็บ ภาชนะจักสานของชาวไทย เชื้อสายโซ่ง ปลาตะเพียนใบลาน เครื่อรื่งจักสานโบราณประเภท หนึ่งของไทย
-เครื่อ รื่ งจักสานในภาคอีสาน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ หรือรืภาคอีสาน เป็น ป็ ภาคที่มีพื้นที่ กว้างใหญ่ครอบคลุมหลายจังหวัด ได้แก่ จังหวัดกาฬสินธุ์ ขอนแก่น ชัยภูมิ นครพนม นครราชสีมา บุรีรัรีม รั ย์ มหาสารคาม ยโสธร ร้อ ร้ ยเอ็ด เลย ศรีสรีะเกษ สกลนคร สุรินริทร์ หนองคาย อุดรธานี อุบลราชธานี หนองบัวลำ พู มุกดาหาร ภาคอีสานเป็น ป็ ดินแดนที่แยกจากที่ราบภาคกลาง โดยมีภูเขาที่ยกขึ้นมา ประดุจขอบของที่ราบสูง หันด้านชันไป ทางภาคกลาง ด้านใต้มีด้านชันทางที่ราบต่ำ เขมร ที่ราบสูง อีสานจะลาดเอียงไปทางตะวันออกเฉียงใต้บริเริวณลุ่มแม่น้ำ โขง ทำ ให้แม่น้ำ สายสำ คัญๆ ของภาคนี้ ไหลจากตะวันตกไป ยังตะวันออก ไปรวมกับแม่น้ำ โขง นอกจากประชากรในภาคอีสานจะมีความหลากหลายของ ลักษณะทางชาติพันธุ์แล้ว ยังมีวัฒนธรรมการบริโริภคข้าว เหนียว เช่นเดียวกับประชาชนส่วนใหญ่ในภาคเหนือ แม้ว่าคน อีสานจะบริโริภคข้าวเหนียวเหมือนกับคนภาคเหนือก็ตาม แต่ เครื่อรื่งจักสานที่เกี่ยวเนื่องด้วยการบริโริภคข้าวเหนียวของภาค อีสาน มีลักษณะเฉพาะตน ที่ต่างไปจากของภาคเหนือ ถึงแม้ จะใช้ประโยชน์ในการใส่ข้าวเหนียวเช่นเดียวกันก็ตาม เครื่อรื่งจักสานภาคอีสาน ที่เกี่ยวเนื่องด้วยวัฒนธรรมการ บริโริภคข้าวเหนียวที่สำ คัญ คือ ก่องข้าว และกระติบ
ก่องข้าวและกระติบของชาวอีสาน ในบริเริวณอีสานกลาง และ อีสานใต้ มีรูปแบบเฉพาะตนที่ต่างกัน โดยมีรูปแบบ และวิธี การสานที่เป็น ป็ ของตนเองตามความนิยมของท้องถิ่นที่ สืบทอดกันมาแต่โบราณ ก่องข้าวที่ใช้กัน ในบริเริวณอีสาน กลาง โดยเฉพาะจังหวัดมหาสารคาม ร้อ ร้ ยเอ็ด ขอนแก่น นั้นมี ลักษณะ และรูปแบบต่างไปจากกระติบข้าว ที่สานด้วยไม้ไผ่ ของถิ่นอื่นๆ ก่องข้าวชนิดนี้คล้ายกับก่องข้าวภาคเหนือ ประกอบ ด้วยส่วนสำ คัญ ๓ ส่วน ฐาน ทำ ด้วยไม้ ตามแต่จะ หาได้ เป็น ป็ แผ่นไม้กากบาทไหว้กัน เพื่อใช้เป็น ป็ ฐานสำ หรับ รั ตั้ง บางทีก็แกะเป็น ป็ ลวดลาย เพื่อความสวยงามไปด้วย ตัวก่อง ข้าว สานด้วยไม้ไผ่ซ้อนกัน ๒ ชั้น เป็น ป็ รูปคล้ายโถ โดยมี ฝา รูปร่าร่งเหมือนฝาชีครอบอีกชั้นหนึ่ง ขอบฝาจะใช้ก้านตาล เหลาเป็น ป็ แผ่นบางๆ โค้งทำ ขอบฝา เพื่อความคงทน การสาน ก่องข้าวชนิดนี้ จะต้องสานตัวก่องข้าวซ้อนกัน ๒ ชั้น เพื่อให้ เก็บความร้อ ร้ นได้ดี โดยที่จะสานโครงชั้นในก่อน ด้วยลายสอง ที่ก้น เป็น ป็ แผ่นสี่เหลี่ยม เพื่อให้เกิดมุมสี่มุม สำ หรับ รั ผูกกับไม้ กากบาท ที่เป็น ป็ ฐานได้สะดวก เสร็จ ร็ แล้วจึงสานส่วนต่อขึ้นมา เป็น ป็ ตัวก่องข้าว ด้วยลายขัด (ภาษาถิ่นเรียรีก "ลายกราว") โดยใช้ตอกตะแคงเส้นเล็กๆ จนได้ขนาดตามต้องการ แล้วจึง สานตัวก่องข้าวด้านนอกครอบอีกชั้นหนึ่งด้วยตอกปื้นปื้เป็น ป็ ลายสองยืน หรือรืลายสองเวียน เพื่อให้เกิดความสวยงาม ตัว ก่องข้าวที่สานหุ้มนี้ จะต้องสานให้ใหญ่กว่าตัวแบบภายใน แล้วพับปากก่องข้าว หุ้มกลับเข้าไปภายในเพื่อความเรียรีบร้อ ร้ ย อีกครั้ง รั้ หนึ่ง โดยใช้เส้นหวายผูกคาดไว้ภายนอกเพื่อรับ รั ขอบ
ของฝาไปในตัว เมื่อได้ตัวก่องข้าวแล้วจึงทำ ฐาน ให้ผายออกรับ รั กับรูปทรงของก่องข้าวด้วย ไม้ฐาน นี้จะผูกติดกับส่วนก้นสี่มุม ด้วยหวาย เมื่อได้ตัวก่อง ข้าวพร้อ ร้ มฐานแล้วจึงสานฝา ซึ่งมักจะ สานด้วย ตอกปื้นปื้ค่อนข้างใหญ่เป็น ป็ ลายต่างๆ แล้วแต่จะเรียรีก โดย สานเป็น ป็ รูปคล้ายฝาชี เมื่อได้ส่วนประกอบที่ สำ คัญพร้อ ร้ มแล้วจะ ต้องทำ หูสำ หรับ รั ร้อ ร้ ยเชือกเพื่อ ใช้สะพายบ่าหรือรืใช้แขวน จากรูป ทรงและวิธีการ ของก่องข้าวแบบนี้จะเห็นว่าเป็น ป็ การสร้า ร้ งรูปแบบ ของเครื่อรื่งใช้ให้สนองประโยชน์ใช้สอยได้ดีนั่นเอง ก่องข้าวชนิดนี้ มีความสมบูรณ์ทั้งรูปทรงที่สวย งามและใช้ประโยชน์ได้ดีด้วย ภาชนะจักสาน สำ หรับ รั ใส่ข้าวเหนียวนึ่งอีกแบบหนึ่ง ที่นิยมใช้ กันในอีสานเหนือ คือ "กระติบ" ซึ่งสานด้วยไม้ไผ่เช่นเดียวกัน แต่ รูปแบบ และวิธีการสานแตกต่างออกไป กระติบมีรูปร่าร่งทรง กระบอก คล้ายกระป๋อป๋งไม่มีขา มีเพียงส่วนตัวกระติบ และส่วนฝา เท่านั้น วิธีการสานจะสานด้วยตอกไม้เฮี้ยะ ซึ่งเป็น ป็ ตอกอ่อนๆ โดย จะสานเป็น ป็ รูปทรงกระบอกให้มีความยาวเป็น ป็ สองเท่าของความ สูงของตัวกระติบที่ต้องการ เสร็จ ร็ แล้วต้องพับทบกลับส่วนหนึ่งไว้ เป็น ป็ ด้านในตัวกระติบ ก่องข้าวชนิดนี้จะสานลายด้านใน และด้าน นอกต่างกันคือ ส่วนที่จะพับทบกลับไว้ด้านในนั้น จะสานด้วยลาย อำ เวียน ส่วนด้านนอกที่ต้องการความสวยงาม จะสานด้วย ลายสองยืน หรือรืยกดอก เพื่อความสวยงาม ส่วนก้นจะต้องสาน เป็น ป็ แผ่นกลมๆ ต่างหาก แต่นำ มาผนึกติดกับตัวกระติบภายหลัง ส่วนฝากระติบก็จะทำ เช่นเดียวกับตัวกระติบ กระติบชนิดนี้ บาง ครั้ง รั้ อาจจะใช้ก้านตาล ขดเป็น ป็ วง ทำ เป็น ป็ ส่วนฐาน เพื่อความ คงทนด้วย
เครื่อรื่งจักสานพื้นบ้านที่น่าสนใจอีกอย่างหนึ่งคือ "ตะกร้า ร้" หรือรืที่ ภาษาถิ่นเรียรีก "กะต้า" หรือรื "กะต่า" ซึ่งเป็น ป็ ภาชนะจักสาน ที่ใช้กัน แพร่หร่ลายในภาคอีสาน ตะกร้า ร้ หรือรืกะต้าสาน มีประโยชน์ในการใช้สอยเช่นเดียวกับตะกร้า ร้ ภาคกลาง หรือรืซ้าภาคเหนือ เป็น ป็ ภาชนะที่ใช้กันอย่างกว้างขวางใน ภาคอีสาน เพราะใช้ใส่ของได้สารพัด และใช้ได้ทั้งการหิ้ว หาบ และ คอน ด้วยไม้คาน รูปทรงของตะกร้า ร้ หรือรืกะต้า ต่างไปจากตะกร้า ร้ ภาคอื่น กะต้าสานด้วยไม้ไผ่ เริ่มริ่สานก้นก่อน ด้วยลายขัด (ลายขัด บี) ตอกคู่ แล้วค่อยๆ สานต่อขึ้นมาด้านข้างของตะกร้า ร้ ด้วยลาย ธรรมดาเรื่อรื่ยไปจนถึงปากของตะกร้า ร้ ซึ่งจะใช้ตอกเส้นเล็ก เพื่อ ความแข็งแรงทนทาน ปากหรือรืขอบตะกร้า ร้ จะใช้วิธีเก็บนิม โดยสาน ซ่อนตอกเข้าในตัวตะกร้า ร้ เสร็จ ร็ แล้วจะทำ หูตะกร้า ร้ เพื่อใช้หิ้วหรือรื หาบ โดยมากจะใช้ไม้ไผ่อีกชิ้นหนึ่ง โค้งเหนือปากตะกร้า ร้ แล้วผูก ปลายทั้งสองเข้ากับขอบตะกร้า ร้ ตะกร้า ร้ ภาคอีสาน จะมีรูปทรง คล้ายๆ กันเป็น ป็ ส่วนใหญ่ อาจจะมีขนาดเล็กและใหญ่ต่างกันเท่านั้น ตะกร้า ร้ ชนิดนี้จะใช้ได้ทั้งแบบเป็น ป็ คู่ และใช้หิ้วเพียงใบเดียว ตั้งแต่ใช้ ใส่ผัก ผลไม้ ถ่าน และสิ่งของอื่นๆ ไปจนถึงใช้เป็น ป็ เชี่ยนหมาก สำ หรับ รั ใส่หมาก เรียรีกว่า "คุหมาก" หรือรืบางครั้ง รั้ใช้ชันยา ทำ เป็น ป็ ครุหรือรืคุ สำ หรับ รั ตักน้ำ ก็ได้ ชาวอีสานนิยมใช้กะต้ากันทั่วไป เพราะ มีน้ำ หนักเบา ทำ ได้ง่าย ราคาถูกกว่าภาชนะชนิดอื่น
เครื่อ รื่ งจักสานภาคอีสาน ภาชนะสานด้วยหวายและไม้ไผ่ กะต่างวง หรือรืตะกร้า ร้ หิ้วของชาวอีสาน
เครื่อ รื่ งจักสานภาคเหนือ เครื่อรื่งจักสานภาคเหนือ ภาคเหนือ หรือรืล้านนาไทย เป็น ป็ ดินแดนที่มีศิลปวัฒนธรรมเฉพาะ ถิ่น เป็น ป็ ของตนเอง เป็น ป็ เหตุให้เครื่อรื่งจักสานในภาคเหนือ มี เอกลักษณ์ที่แตกต่างไปจากภาคอื่น นอกจากนี้ ภาคเหนือ หรือรื ล้านนาไทย มีสภาพภูมิศาสตร์ที่ ร์ ที่แตกต่างไปจากภาคอื่นๆ สภาพการประกอบอาชีพด้านเกษตรกรรม ทำ ให้ภาคเหนือเป็น ป็ แหล่งผลิตเครื่อรื่งมือเครื่อรื่งใช้จักสานที่สำ คัญ นอกจากนี้ ภาคเหนือ ยังมีวัตถุดิบหลายชนิด ที่นำ มาทำ เครื่อรื่งจักสานได้ เช่น กก แหย่ง ใบลาน และไม้ไผ่ โดยเฉพาะ อย่างยิ่งไม้ไผ่ ซึ่งมีหลายชนิด ที่ใช้ทำ เครื่อรื่งจักสานได้ดี นอกจากสภาพภูมิประเทศ และการประกอบอาชีพของภาคเหนือ ที่ เอื้ออำ นวยให้ประชาชนทำ เครื่อรื่งจักสานแล้ว ศิลปวัฒนธรรม ขนบประเพณี และศาสนาของภาคเหนือ ก็เป็น ป็ องค์ประกอบสำ คัญ ที่ทำ ให้เครื่อรื่งจักสานภาคเหนือ มีเอกลักษณ์เป็น ป็ ของตนเอง ภาคเหนือหรือรืล้านนาไทยเป็น ป็ ดินแดนที่เจริญริรุ่งรุ่เรือรืงอยู่ในวงล้อม ของขุนเขา ทำ ให้ภาคเหนือมีศิลปวัฒนธรรมเป็น ป็ ของตนเองมาแต่ โบราณ มีภาษาพูด ภาษาเขียน ขนบประเพณี เป็น ป็ ของตน เอง เอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมเฉพาะถิ่นเหล่านี้ เป็น ป็ อีกองค์ประกอบ หนึ่งที่ทำ ให้เครื่อรื่งจักสาน ภาคเหนือมีเอกลักษณ์ของตนเอง
การทำ เครื่อรื่งจักสานพื้นบ้านภาคเหนือ หรือรืล้านนาไทยนั้น ทำ สืบ ต่อกันมาแต่โบราณ ดังมีหลักฐานปรากฏในภาพจิตรกรรมฝาผนัง หลายแห่ง เช่น ภาพชาวบ้านกับเครื่อรื่งจักสานใน ภาพจิตรกรรมฝา ผนังวิหารวัดพระสิงห์วรวิหาร อำ เภอเมืองเชียงใหม่ จังหวัด เชียงใหม่ เป็น ป็ ภาพชาวบ้านกำ ลังนั่งสนทนากันอยู่ ข้างๆ ตัว มี ภาชนะจักสานชนิดหนึ่งที่เรียรีกว่า เปี้ยปี้ด หรือรืกระบุงวางอยู่ รูปทรง ของเปี้ยปี้ดในภาพคล้ายกับเปี้ยปี้ดที่ใช้อยู่ใน ปัจ ปั จุบัน แสดงว่า ชาว ล้านนาสานเปี้ยปี้ดใช้มานานนับร้อ ร้ ยปี นอกจากภาพจิตรกรรมฝา ผนังวัดสิงห์วรวิหารแล้ว ยังมีภาพของเครื่อรื่งจักสานปรากฏในภาพ จิตรกรรมฝาผนังอีกหลายภาพ เช่น ภาพจิตรกรรมฝาผนังวิหาร วัดบวกครกหลวง อำ เภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ จิตรกรรมฝาผนัง วิหารวัดภูมินทร์ อำ เภอเมือง จังหวัดน่าน นอกจากนี้ วัฒนธรรมการบริโริภคข้าวเหนียวของชาวเหนือ ก็เป็น ป็ องค์ประกอบสำ คัญอีกประการหนึ่ง ที่ทำ ให้เกิดเครื่อรื่งจักสาน ที่ เกี่ยวเนื่องกับการบริโริภคข้าวเหนียวหลายอย่าง เช่น ลังถึง ก๋วย ซ้า หวด ก่องข้าว กระติบข้าว แอบ ข้าว ขันโตก ฯลฯ เครื่อรื่งจักสาน เหล่านี้หลายชนิดมีลักษณะเฉพาะถิ่นโดดเด่น ได้แก่ ก่องข้าว แอบ ข้าว เปี้ยปี้ด เป็น ป็ ต้น
ก่องข้าว ภาชนะสำ หรับ รั ใส่ข้าวเหนียวนึ่ง สานด้วยไม้ไผ่ มีขนาดและรูปทรง ต่างๆ กัน ก่องข้าวของภาคเหนือทั่วไป แบ่งออกเป็น ป็ ๓ ส่วน คือ ส่วนฐาน มักจะทำ ด้วยไม้เป็น ป็ รูปกากบาทติดอยู่กับส่วนก้น เพื่อใช้ เป็น ป็ ฐานสำ หรับ รั ตั้ง ตัวก่อง มักสานก้นเป็น ป็ รูปสี่เหลี่ยมหรือรืกลม ต่อ ขึ้นมาเป็น ป็ ทรงกระบอกคอคอดเข้าเล็กน้อย ส่วนที่สามคือ ฝา มี ลักษณะเป็น ป็ ฝาครอบ มักจะมีหูสำ หรับ รั ร้อ ร้ ยเชือก ที่ใช้เป็น ป็ ที่หิ้วหรือรื แขวนมาจากตัวก่อง รูปแบบของก่องข้าวในปัจ ปั จุบัน บางท้องถิ่นได้ วิวัฒนาการเปลี่ยนแปลงไปจากโบราณบ้าง เช่น สานด้วยพลาสติก แทนตอก และมีรูปทรงแปลกๆ แตกต่างกันไปตามความนิยมของผู้ ใช้ แต่ประโยชน์ และความสวยงามไม่สมบูรณ์ลงตัว เหมือนก่อง ข้าวที่สานด้วยไม้ไผ่ แอบข้าว หรือรืแอ๊บข้าว ภาชนะใส่ข้าวเหนียวเช่นเดียวกับก่องข้าว แต่มีขนาดเล็กกว่า สำ หรับ รั พกพาติดตัวเวลาไปทำ งานนอกบ้าน แอบข้าว มีส่วน ประกอบสำ คัญคือ ตัวแอบ รูปร่าร่งคล้ายกล่องสี่เหลี่ยมผืนผ้า ฝา แอบ รูปร่าร่งเหมือนตัวแอบแต่ขนาดใหญ่กว่า เพราะใช้ครอบแอบ ข้าว แอบข้าวเหมาะสำ หรับ รั พกใส่ถุงย่าม ห่อผ้าคาด เอวออกไปทำ นา ทำ ไร่ เช่นเดียวกับกล่องใส่ อาหารในปัจ ปั จุบัน
ก่องข้าวและแอบข้าวของภาคเหนือ เป็น ป็ เครื่อรื่งจักสานที่มีความ สมบูรณ์ ทั้งในด้านรูปแบบ และประโยชน์ใช้สอย สอดคล้องกับ ความนิยมของประชาชนแต่ละถิ่น นอกจากนี้ในภาคเหนือ ยังมีเครื่อรื่งจักสาน ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะ ถิ่น ที่ใช้กันแพร่หร่ลายอีกหลาย อย่าง เช่น บุง หรือรืเปี้ยปี้ด ภาชนะ สานสำ หรับ รั ใส่ของ เช่นเดียวกับกระบุงของภาคกลาง แต่บุงภาค เหนือมีรูปร่าร่งต่างกันไป เช่น บุงเมืองแพร่ บุงลำ พูน หรือรืบุง ลำ ปาง จะมีขนาดค่อนข้างเล็กกว่า กระบุงภาคกลาง ทั้งนี้อาจจะ เป็น ป็ เพราะต้องการลดน้ำ หนักของบุงให้น้อย เพราะบุงภาคเหนือ ใช้หาบของในภูมิประเทศที่เป็น ป็ เนิน ไม่สามารถหาบของที่มีน้ำ หนักมาก เหมือนกับภาคกลาง ซึ่งเป็น ป็ พื้นราบ ด้วยเหตุนี้จึงทำ ให้ บุงภาคเหนือ มีลักษณะป้อ ป้ มกลม ไม่เป็น ป็ เหลี่ยม เหมือนกระบุง ภาคกลางนั้น ช่วยให้บุงมีความคงทน ไม่แตกหักเสียหายง่าย เมื่อ กระทบกระแทกกับสิ่งอื่น ใช้งานได้นาน
ตัวอย่างเครื่อ รื่ งจักสานภาคเหนือ ภาชนะจักสานประเภทกระบุง ภาพถ่ายของ 'ก่องข้าว' อีกหนึ่งเครื่อรื่งจักสานโดด เด่นในภาคเหนือ / ภาพ : oar.ubu.ac.th
ภาพถ่ายของ 'แอบข้าว' อีกหนึ่งเครื่อรื่งจักสานโดด เด่นในภาคเหนือ / ภาพ : mumpra ภาพถ่ายของ 'เปี๊ยปี๊ด' อีกหนึ่งเครื่อรื่งจักสานโดดเด่น ในภาคเหนือ / ภาพ : human.cmu.ac.th
ภาพถ่ายเครื่อรื่งจักสาน 'น้ำ ทุ่ง หรือรืน้ำ ถุ้ง' / ภาพ : thaipb บุง หรือรืเปี้ยปี้ด น้อยคนนักที่จะคุ้นกับชื่อนี้ หากนี่คือ ภาชนะสานสำ หรับ รั ใส่ของเช่นเดียวกับกระบุงในภาค กลาง ทว่าจะมีขนาดค่อนข้างเล็กกว่า ซึ่งเหตุผลก็เพื่อลด น้ำ หนักของบุงให้น้อยลง เพราะบุงของภาคเหนือต้องใช้ หาบเมล็ดข้าว และพืชพันธุ์ต่างในพื้นที่ที่เป็น ป็ เนินเป็น ป็ ส่วนมาก ไม่สามารถหาบของที่มีน้ำ หนักมากเหมือนกับ ภาคกลางซึ่งเป็น ป็ พื้นราบได้ นับเป็น ป็ เครื่อรื่งจักสานที่มี เอกลักษณ์ และความงามเฉพาะถิ่นของภาคเหนือ ที่ แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ระหว่างเครื่อรื่งจักสานกับ ประเพณีนิยมของท้องถิ่น ทำ ให้เครื่อรื่งจักสานได้รับ รั การ ออกแบบให้มีรูปทรงที่มีความสมบูรณ์ทั้งด้านใช้สอย และความสวยงามควบคู่กันไป น้ำ ทุ่ง หรือรืน้ำ ถุ้ง ที่เป็น ป็ ภาชนะสานด้วยไม้ไผ่ยาด้วยชัน และน้ำ มันยาง ใช้สำ หรับ รั ตักน้ำ จากบ่อน้ำ ลักษณะการ สานที่แข็งแรงยังช่วยให้น้ำ ทุ่งมีความทนทาน
ภาพเครื่อรื่งจักสานและ การใช้เครื่อรื่งจักสานในจิตกรรม ฝาผนัง ที่วัดแห่งหนึ่งใน ภาคเหนือ
เครื่อ รื่ งจักสานภาคใต้ เครื่อรื่งจักสานภาคใต้ การทำ เครื่อรื่งจักสานพื้นบ้านในแต่ละภาคของไทย มีปัจ ปั จัยหลายอย่าง เป็น ป็ องค์ประกอบ กำ หนดรูปแบบของเครื่อรื่งจักสาน โดยเฉพาะสภาพ ทางภูมิศาสตร์ และวิถีชีวิตของคนในท้องถิ่น ซึ่งเป็น ป็ องค์ประกอบ สำ คัญ ในการสร้า ร้ งเครื่อรื่งจักสานพื้นบ้านภาคต่างๆ เครื่อรื่งจักสานพื้น บ้านของภาคใต้ก็เช่นเดียวกัน ลักษณะภูมิศาสตร์ข ร์ องภาคใต้ ที่แตกต่าง ไปจากภาคอื่นๆ ส่งผลถึงการประกอบอาชีพ และการสร้า ร้ งเครื่อรื่งมือ เครื่อรื่งใช้ ประเภทเครื่อรื่งจักสานด้วย ภาคใต้เป็น ป็ แหล่งที่มีวัตถุดิบที่นำ มาใช้ในการทำ เครื่อรื่งจักสานได้ หลายชนิด เช่น ไม้ไผ่ หวาย กระจูด และย่านลิเภา บริเริวณชายฝั่ง ตะวันออกของภาคใต้ ตั้งแต่จังหวัดประจวบคีรีขัรีขั นธ์ลงไป เป็น ป็ แหล่ง สำ คัญของการผลิตเครื่อรื่งจักสานของภาคใต้ มีเครื่อรื่งจักสานหลาย อย่าง ที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตน ที่ต่างไปจากเครื่อรื่งจักสานอื่นๆ เช่น เครื่อรื่งจักสานย่านลิเภา ที่ทำ กันมาก ในบริเริวณจังหวัด นครศรีธรีรรมราช เครื่อรื่งจักสานกระจูดทำ กันมาก ในหลายท้องถิ่น ในเขตจังหวัดพัทลุง สงขลา และปัต ปั ตานี นอกจากนี้ก็มีเครื่อรื่งจักสาน ไม้ไผ่ ที่ทำ กันทั่วไปแทบทุกจังหวัด
เครื่อรื่งจักสานพื้นบ้านของภาคใต้ โดยเฉพาะบริเริวณชายฝั่งทะเลด้าน ตะวันออก ที่มีลักษณะพิเศษเฉพาะถิ่น ที่น่าสนใจมีหลายชนิด แต่มี เครื่อรื่งจักสานชนิดหนึ่ง ที่สร้า ร้ งตามความต้องการในการใช้สอย ตาม สังคมเกษตรกรรมของชาวใต้ ที่มีความสวยงาม มีลวดลายที่ประณีต และเอื้ออำ นวยต่อประโยชน์ใช้สอยเป็น ป็ อย่างดี ทั้งยังสัมพันธ์กับความ เชื่อถือของชาวใต้อย่างน่าสนใจยิ่ง คือ กระด้ง ซึ่งชาวใต้เรียรีกว่า "ด้ง" กระด้ง หรือรืด้ง ที่นิยมใช้กันอยู่ในภาคใต้ มี ๒ อย่าง คือ กระด้งฝัด ข้าว และกระด้งมอน กระด้งทั้งสองชนิดนี้ สานด้วยไม้ไผ่และหวาย สำ หรับ รั ใช้งานเกษตรกรรม โดยเฉพาะการทำ ไร่ ทำ นา กระด้งปัก ปั ษ์ใต้ ทั้งสองชนิด เป็น ป็ กระด้งที่มีลักษณะเฉพาะ ที่ต่างไปจากกระด้งภาคอื่น อย่างเห็นได้ชัด ทั้งด้านรูปแบบ และลวดลาย ด้านรูปแบบของกระด้งฝัดภาคใต้ ต่างไปจากกระด้งทั่วๆ ไป คือ จะมี รูปกลมรีครีล้ายรูปหัวใจ ส่วนป้า ป้ นจะกลมมน ส่วนแหลมจะรีเรีล็กน้อย และการทำ กระด้งให้มีลักษณะรี แทนที่จะกลม ก็เพื่อความสะดวกใน การร่อร่น ฝัด และเทข้าวออก แสดงให้เห็นการสร้า ร้ งรูปแบบ ที่ สอดคล้องกับประโยชน์ใช้สอยอย่างแยบยล
กระด้งฝัดข้าวของภาคใต้มี ๒ ชนิดคือ "กระด้งลายขอ" และ "กระด้งบองหยอง" กระด้งลายขอ เป็น ป็ กระด้งฝัดข้าว ที่มีรูปแบบ และลายสาน ที่ ถือว่า เป็น ป็ เครื่อรื่งจักสานชั้นเยี่ยม ที่ออกแบบรูปร่าร่ง และ ลวดลายประณีต ประสานกับการใช้สอยได้เป็น ป็ อย่างดี และมี คุณค่าทางความงามด้วย กระด้งลายขอนิยมสานด้วยตอกไม้ไผ่ สีสุก เพราะเป็น ป็ ไม้ไผ่ที่มีเนื้อแข็งและเหนียว กระด้งลายขอมี ลักษณะพิเศษอยู่ที่ตอก ซึ่งจะปล่อยข้อปล้องไม้ไผ่ด้านที่เป็น ป็ ผิว ไว้ โดยไม่ได้ตัดออก ตอกด้านนี้ จึงมีลักษณะเป็น ป็ ขออยู่ตาม ปล้อง ซึ่งเป็น ป็ ที่มาของการเรียรีกว่า "กระด้งลายขอ" ตอกที่จะเว้น ข้อไว้เป็น ป็ ขอนี้ เส้นหนึ่งจะมีข้อเหลือไว้เพียงข้อเดียว เวลาสานผู้ สานจะต้องสานวางจังหวะของตอกพิเศษ ที่มีข้อเหลือไว้แต่ละ เส้น ให้อยู่กึ่งกลางของกระด้ง และเรียรีงสลับฟันปลา การเหลือ ข้อไว้บนตอก เพื่อให้เกิดเป็น ป็ ลายขอบนกึ่งกลางกระด้งนี้ มิได้ทำ ขึ้น เพื่อความสวยงามแต่อย่างเดียว หากแต่ต้องการให้เกิด ประโยชน์ในการฝัดข้าวได้ดีด้วย กระด้งลายขอนี้จะใช้ฝัดข้าว เปลือก ที่ผ่านการซ้อมด้วยมือ หรือรืสีด้วยเครื่อรื่งสีข้าวพื้นบ้านมา แล้ว แต่ยังมีเปลือกข้าวที่เรียรีกว่า ขี้ลีบและกาก ปะปนอยู่ จะต้อง นำ มาฝัดด้วยกระด้งลายขอ ลายขอที่เกิดจากการเว้นข้อไว้บนผิว ไม้ไผ่ตามธรรมชาตินี้ จะช่วยให้กากข้าวขี้ลีบ และสิ่งที่ไม่ต้องการ สะดุดกับขอของตอกที่พื้นกระด้ง ลอยตัวขึ้นบนผิวกระด้ง และ จะรวมกันอยู่ตามร่อร่ง ระหว่างขอตรงกลางกระด้ง จึงฝัดหรือรื เก็บออกได้ง่าย
เครื่อรื่งจักสานพื้นบ้านภาคใต้ยังมีอีกหลาย ชนิด หากแบ่งออกตาม วัตถุดิบที่นำ มาใช้สาน จะแบ่งออกเป็น ป็ ประเภทต่างๆ ได้ดังนี้ เครื่อรื่งจักสานที่ทำ ด้วยหวาย และไม้ไผ่ มีหลายชนิด ตั้งแต่เครื่อรื่งมือดักและจับสัตว์น้ำ ไปจนถึงเครื่อรื่งใช้ใน ครัว รั เรือรืน ได้แก่ กระเชอ จง โคล่ โต๊ระ สีหล้า (หรือรืสี้ละ) เครื่อรื่งสีข้าว เซงเลง ข้อง โพง นาง ไซ นั่งได้ นอนได้ และข้องดักปลาไหล เป็น ป็ ต้น เครื่อรื่งจักสานที่ทำ จากกระจูด ใบลำ เจียก หรือรืปาหนัน เตย ใบตาล ซึ่งนำ มาทำ เครื่อรื่งจักสานประเภทภาชนะและเสื่อ มีทำ กันในหลาย ท้องถิ่น นอกจากนี้ ยังมีเครื่อรื่งจักสานบางชนิด ที่ทำ ด้วยวัตถุดิบ ที่มีอยู่ เฉพาะบางท้องถิ่นเท่านั้น ได้แก่ เครื่อรื่งจักสานที่ทำ จากต้นคล้า ใบ จาก กาบหลาวโอน ย่านลิเภา เป็น ป็ ต้น เครื่อรื่งจักสานชนิดต่างๆ ของภาคใต้ดังกล่าวแล้ว จะเห็นว่า บาง ชนิดเป็น ป็ เครื่อรื่งจักสาน ที่มีประโยชน์ในการใช้สอย เช่นเดียวกับ เครื่อรื่งจักสานภาคอื่น แต่มีรูปแบบ ลวดลาย และใช้วัตถุดิบที่แตก ต่างไปจากเครื่อรื่งจักสานภาคอื่นๆ มีลักษณะเฉพาะถิ่น ที่เป็น ป็ เอกลักษณ์ของตนเอง
ตัวอย่างเครื่อ รื่ งจักสานในภาคใต้ เครื่อ รื่ งจักสานที่ทำ จากย่านลิเภา พัดใบกระพ้อ สานด้วยใบกระพ้อ
แหล่งอ้างอิงและที่มา :https://saranukromthai.or.th/sub/book/book.php? book=22&chap=3&page=t22-3-infodetail05.html :https://saranukromthai.or.th/sub/book/book.php? book=22&chap=3&page=t22-3-infodetail06.html :https://saranukromthai.or.th/sub/book/book.php? book=22&chap=3&page=t22-3-infodetail04.html :https://www.vogue.co.th/lifestyle/article/carftma nshipinthenorthofthailand https://saranukromthai.or.th/sub/book/book.php ?book=22&chap=3&page=t22-3- infodetail07.html