ใบความรู้ 4/1 การดูแลการปฏิบัติกิจวัตรประจำวันในผู้สูงอายุสมองเสื่อมที่มีปัญหาพฤติกรรมและจิตใจ

16

ใบความรู้ 4/1
การดูแลการปฏบิ ัติกิจวัตรประจำวันในผ้สู ูงอายุสมองเสื่อมที่มปี ัญหาพฤติกรรมและจติ ใจ

1. การปฏิบตั ิกิจวตั รประจำวนั
กิจวัตรประจำวัน หมายถึง กิจกรรมปกติที่แต่ละบุคคลต้องทำเป็นประจำในการ

บำรุงรักษาดูแลตัวเองและการดำเนินชีวิตในสังคมซึ่งได้แก่ กิจกรรมในกลุ่มการดูแลตัวเอง การ
เคลอ่ื นยา้ ยตวั การตดิ ต่อส่ือสารกับผ้อู ่นื การดูแลบ้าน และการดำเนินชวี ิตในชุมชน

1.1 ประเภทของกิจวัตรประจำวัน แบ่งได้เป็น 2 ประเภท คอื
1.1.1 กิจวัตรประจำวันพื้นฐาน หมายถึง กิจวัตรประจำวันที่อาศัยทักษะ

ความสามารถพื้นฐานของมนุษย์ในการทำเป็นกิจกรรมที่ทำได้ง่ายไม่ซับซ้อนและทุกคนต้องทำเป็น
ปกติประจำวัน เช่น การลุกนั่ง การเคลื่อนไหวร่างกาย การขึ้นบันได การใช้ห้องน้ำ การอาบน้ำ ล้าง
หนา้ แปรงฟัน การแตง่ กาย การรบั ประทานอาหาร เปน็ ตน้

1.1.2 กิจวัตรประจำวันซับซ้อน หมายถึง กิจวัตรประจำวันที่ต้องอาศัยทักษะ
ความสามารถที่ซับซ้อนในการทำ เช่น ทักษะการแก้ปัญหา ทักษะทางสังคมและการปรับตัวให้
เหมาะสมกับสภาพแวดล้อมส่วนใหญจ่ ะเป็นกิจกรรมที่จำเป็นต่อการดำเนินชีวติ ในชุมชน เช่น การใช้
โทรศัพท์ การจา่ ยตลาด การทำงานบ้าน เปน็ ตน้

ทักษะการฝึกปฏิบัติกจิ วตั รประจำวนั ในผสู้ งู อายุสมองเสื่อมที่มปี ัญหาพฤติกรรมและจิตใจ
เป้าหมายในการดูแลผู้สูงอายุสมองเสื่อมที่มีปัญหาพฤติกรรมและจิตใจ คือการดูแลส่งเสริม

ให้ผู้สูงอายุสมองเสื่อมฯ สามารถปฏิบัติกิจวัตรประจำวันที่เคยทำให้คงสภาพเดิมหรือดีขึ้น และ
ปอ้ งกันความเสย่ี งท่ีอาจจะเกดิ ขึน้ จากการปฏบิ ตั ิกจิ วัตรประจำวันตา่ ง ๆ

ผู้ดูแลต้องมีความเข้าใจถึงความสามารถในการปฏิบัตกิ ิจวัตรประจำวันของบุคคล โดยอาศัย
องค์ความรู้ที่สำคัญในการฝึกให้ผู้สูงอายุสามารถช่วยเหลือตนเองในการปฏิบัติกิจวัตรประจำวันตาม
ศักยภาพให้ไดม้ ากทีส่ ุด โดย

1. ช่วยเตรียมความพร้อมของผู้สูงอายุทั้งด้านความแข็งแรง ความทนทาน การ
เคล่ือนไหว และสภาพจิตใจ ปัญหาด้านอาการทางสภาพจิตใจ หรืออาการทางจิตเวช ปัญหาจาก
ระดับความรู้ความเขา้ ใจปญั หาจากการเคล่ือนไหว หรอื สภาพรา่ งกาย

2. ระดับความสามารถในการทำกิจวัตรประจำวัน ฝึกหัดและสนับสนุนให้ผู้สูงอายุทำ
กิจวตั รประจำวนั ด้านต่าง ๆ ดว้ ยตนเองตามระดับความสามารถตามศักยภาพ

3. แนะนำจัดหาและฝึกการใช้อุปกรณ์ช่วยเหลือ ดัดแปลงที่จำเป็นในการทำกิจวัตร
ประจำวนั ให้เหมาะแก่ผูส้ ูงอายุแตล่ ะราย

โปรแกรมกลมุ่ การดูแลแบบเกอ้ื กูลบนพ้ืนฐานของวฒั นธรรมไทยสำหรบั ผู้สูงอายุสมองเสอื่ มทม่ี ีปัญหาพฤติกรรมและจิตใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจติ กระทรวงสาธารณสขุ

17

สรุปหลักการชว่ ยเหลือผู้สูงอายุในการฝกึ ทักษะต่าง ๆ ในการปฏิบัติกิจวตั รประจำวัน ผู้ดูแล
ควรใช้เทคนิค “บอก แตะ นำ จับมือทำ” และผู้ดูแลจะต้องมีความอดทน และรอคอยให้ผู้สูงอายุ
ปฏบิ ตั ทิ กั ษะตา่ งๆ ไดด้ ้วยตนเองตามศกั ยภาพทีม่ อี ยู่
แนวทางการดแู ลกิจวัตรประจำวัน

1. การรับประทานอาหารหรือดื่มน้ำ
1.1 ไมค่ วรตงึ เครียดหรือรบี เร่ง ควรมีเวลาให้ผู้ปว่ ยรบั ประทานอาหารพอสมควร และไม่

ควรมสี ิ่งเบีย่ งเบนความสนใจผ้ปู ว่ ยระหวา่ งรับประทานอาหาร เชน่ เปดิ ทีวหี รอื วทิ ยุ
1.2 ไม่ควรใช้เวลามากในการเตรียมอาหาร แต่ควรใช้เวลาในการรับประทานอาหาร

ร่วมกันกับผู้ปว่ ยอย่างมีความสขุ
1.3 ถ้าผู้ป่วยกำลังมีอาการพลุ่งพล่านกระวนกระวาย ก้าวร้าว หรือหงุดหงิดง่าย อย่า

พยายามฝนื ให้ผปู้ ่วยรบั ประทานอาหารหรอื ดื่มน้ำ ใหผ้ ู้ป่วยอารมณส์ งบลงกอ่ น จงึ คอ่ ยให้รับประทาน
1.4 ควรใหร้ ับประทานเมอ่ื ผปู้ ว่ ยไม่งว่ ง หรือนอนศีรษะในแนวราบ
1.5 ระวังอย่าให้ผู้ป่วยรับประทานอาหารที่ร้อนจัด เนื่องจากผู้ป่วยอาจไม่สามารถ

รบั ทราบได้วา่ อาหารหรือเครอ่ื งดม่ื ยังร้อนมาก
1.6 ถ้าผู้ป่วยเริ่มใช้ช้อนส้อมไม่เป็น ให้รับประทานอาหารที่ใช้มือหยิบรับประทานได้

สะดวก
1.7 หากต้องชว่ ยใหผ้ ู้ป่วยรบั ประทานอาหาร ควรบอกผปู้ ่วยวา่ จะช่วยและเตือนความจำ

ผปู้ ่วยถงึ รสชาดและกลิน่ ของอาหาร
1.8 หากผู้ป่วยมีอาการเบื่ออาหาร อาจเกิดได้จากหลายสาเหตุ เช่น ยาที่รับประทาน

ภาวะซึมเศร้า ไม่สบายกายบางอย่าง เช่น ฟันโยก แผลที่ปาก เหงือกอักเสบ ท้องผูก ความชอบของ
ชนดิ อาหารท่ีเปล่ียนไป

2. การเคลอ่ื นไหว เชน่ การข้นึ ลงเตียง การเคลื่อนไหวในบ้าน และการขนึ้ บนั ได
2.1 การเดิน ผู้ดูแลควรทดสอบความสามารถในการยืน การเดิน และการทรงตัวของ

ผู้ป่วยก่อน ในกรณีที่ผู้ป่วยมีปัญหาด้านการเคลื่อนไหวอาจต้องปรึกษาแพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู เพ่ือ
ประเมินก่อน

2.2 ต้องมั่นใจว่าผู้ป่วยสวมใส่รองเท้าที่พอดี สบายเท้า ถ้าเป็นไปได้ควรเป็นรองเท้าหุ้มสน้
พื้นรองเท้าไม่ลืน่ สวมแว่นตาและอปุ กรณช์ ่วยฟงั ถ้ามีปัญหา และสวมใสเ่ สอื้ ผา้ ที่ไมร่ งุ รงั กรอมเทา้

2.3 หากต้องใช้อปุ กรณ์ชว่ ยเดิน เช่น ไมเ้ ทา้ คอกเดนิ ควรฝกึ ให้ม่นั ใจวา่ ผูป้ ว่ ยใช้ได้อย่าง
ถูกต้อง

2.4 ผู้ป่วยทเี่ ดนิ ไมไ่ ด้ ก็ควรออกกำลงั เคล่อื นไหวบนเก้าอีห้ รือเตียงนอน
2.5 ควรกระตุ้นส่งเสริมให้ผู้ป่วยได้ทำกิจวัตรประจำวันต่างๆด้วยตนเองเท่าที่จะทำได้
และทำกิจกรรมท่เี พลิดเพลนิ และผดู้ แู ลมีสว่ นรว่ มในการทำกิจกรรมกับผปู้ ว่ ย

โปรแกรมกลมุ่ การดแู ลแบบเกอ้ื กูลบนพ้นื ฐานของวัฒนธรรมไทยสำหรบั ผู้สูงอายสุ มองเส่อื มท่ีมปี ญั หาพฤติกรรมและจติ ใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจติ กระทรวงสาธารณสุข

18

3. การขับถ่าย เช่น การใชห้ ้องน้ำ การทำความสะอาด
3.1 จัดห้องพักอาศัยให้ใกล้ห้องน้ำ เสื้อผ้าควรต้องใส่ถอดได้ง่าย สอนให้ผู้สูงอายุรู้จกั ใช้

ผา้ ออ้ มอนามยั
3.2 ในการเดินทาง และร่วมกิจกรรมต่าง ๆ ต้องดูแลเรื่องห้องน้ำให้สะดวกสำหรับ

ผสู้ งู อายุ กอ่ นพาผู้สูงอายุออกนอกบ้าน ควรใหเ้ วลาไดเ้ ข้าห้องน้ำถ่ายปสั สาวะ อจุ จาระก่อน และควร
ตอ้ งฝกึ ผ้สู งู อายใุ ห้ถา่ ยเปน็ เวลา และมชี ดุ ชน้ั ในสำรอง

3.3 ผู้สูงอายุมักมีปัญหาจากอาการท้องผูกเสมอ จากกระเพาะอาหารและลำไส้ลดการ
บีบตัวตามอายุ การเคลื่อนไหวร่างกายน้อยลง ดังนั้นผู้ดูแลจึงควรช่วยเหลือให้ผู้สูงอายุมีการ
เคลื่อนไหวร่างกายเสมอ กินผกั ผลไม้และด่ืมนำ้ มาก ๆ

3.4 ผู้ดูแลและครอบครัวควรต้องเข้าใจว่าปัญหาการขับถ่ายเป็นเรื่องธรรมชาติ ไม่ควร
รำคาญ หรือแสดงความรงั เกยี จ ควรตอ้ งช่วยผู้สงู อายแุ ก้ปัญหา พาปรึกษาแพทย์

3.5 ผู้สูงอายุและผู้ดูแลต้องใส่ใจบริเวณอวัยวะเพศและบริเวณก้น เมื่อมีภาวะกลั้น
ปสั สาวะหรืออจุ จาระไม่อยู่ เพราะบริเวณน้อี ับชืน้ อักเสบตดิ เช้อื ไดง้ ่าย ต้องทำความสะอาดทกุ คร้ังที่มี
การปัสสาวะหรืออุจจาระทัง้ ในภาวะปกตแิ ละในภาวะกลั้นไมอ่ ยู่

4. การทำความสะอาดร่างกาย
4.1 การอาบนำ้
1) ระวังพ้นื หอ้ งน้ำล่ืน
2) ระวังประตูห้องน้ำถูกล็อค ผู้ป่วยถูกขังอยู่ในห้องน้ำ ควรเปลี่ยนลูกบิดประตูเป็น

แบบท่ไี ขเปดิ ได้จากภายนอก
3) ผูด้ ูแลตอ้ งพยายามไม่ให้มสี ่ิงอน่ื ใดมารบกวนจนตอ้ งทงิ้ ผู้ป่วยไว้ในห้องนำ้ คนเดียว
4) ตรวจสอบอุณหภมู นิ ้ำกอ่ นใหผ้ ปู้ ่วยอาบ
5) หากอากาศเยน็ มากอาจตอ้ งใชน้ ้ำอนุ่ หรอื เช็ดตวั และไมใ่ ชเ้ วลานาน
6) อย่าให้มีอุปกรณ์ในห้องน้ำ รวมถึงผลิตภัณฑ์อาบน้ำหลายอย่าง ผู้ป่วยอาจเกิด

ความสบั สนในการเลือกใช้
7) อย่าวางผลิตภัณฑ์ทำความสะอาดไว้ในห้องน้ำ เพราะบางครั้งผู้ป่วยอาจแยกไม่

ออกว่าเปน็ ผลติ ภัณฑเ์ หลา่ นี้
8) อาจพจิ ารณาอุปกรณต์ ่าง ๆ ในหอ้ งน้ำเพ่ือช่วยเพ่ิมความปลอดภยั เช่น ราวเกาะ

จับ แผน่ ยางกันลื่น เก้าอี้อาบน้ำ
9) ขณะช่วยอาบน้ำ อาจส่งยื่นอุปกรณ์ให้ผู้ป่วยทำเอง เช่น ยื่นสบู่ให้บริเวณที่กำลัง

จะถู ยื่นผ้าใหใ้ นขณะที่ผู้ป่วยอาบเสรจ็
10) ตรวจเช็คผิวหนังว่ามีรอยแผลหรือรอ่ งรอยอะไรหรอื ไม่

โปรแกรมกล่มุ การดแู ลแบบเกอ้ื กลู บนพืน้ ฐานของวฒั นธรรมไทยสำหรบั ผู้สงู อายสุ มองเสอ่ื มท่ีมปี ญั หาพฤติกรรมและจิตใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสุขภาพจติ กระทรวงสาธารณสขุ

19

11) เช็ดตัวให้แห้งโดยเฉพาะบริเวณที่ผิวหนังพับย่น เพราะความชื้นอาจทำให้เกิด
การเป่ือยลอกหรอื เกิดเชื้อราได้

12) ทาครีมหรอื โลช่ันทไี่ มร่ ะคายเคอื งตา และใชฝ้ กั บวั ชว่ ยในการสระผม
13) หวผี มในลักษณะท่ผี ้ปู ว่ ยชอบ
14) ถ้ากลัน้ ปัสสาวะไม่ได้ อาจกำหนดเวลาไปห้องนำ้ เป็นระยะ แมจ้ ะยังไม่รู้สึกปวด
ปสั สาวะ
15) อาจเลือกกระดาษชำระแบบช้ืนแทนแบบแหง้ เพราะช่วยในการทำความสะอาด
หลังขับถา่ ยไดด้ ีกวา่
4.2 การแต่งตัว
1) ใหผ้ ูป้ ่วยมีส่วนในการตัดสินใจเลือกเสอ้ื ผ้าที่สวมใส่
2) เตรียมเสอ้ื ผา้ ทผ่ี ปู้ ว่ ยชอบสวมใสบ่ ่อย ๆ ไวใ้ นที่ ๆ หยบิ ไดง้ า่ ย
3) วางเสือ้ ผ้าตามลำดบั ชั้นทตี่ ้องการสวมใส่
4) กลับเส้อื ผ้าให้ใส่ไดเ้ ลย ปลดกระดมุ และซปิ ไว้
5) แนะนำการสวมใสเ่ สือ้ ผา้ ทีละข้ันตอน บางคร้ังอาจตอ้ งแสดงวธิ ีใหด้ ู
6) แปะหรือแขวนป้ายท่ลี ิน้ ชักหรือฝาตู้เสือ้ ผา้ ที่มีทัง้ รูปและคำแสดงถงึ ส่งิ ท่ีอยขู่ ้างใน
7) หากอากาศเย็น ต้องมัน่ ใจวา่ ผู้ปว่ ยไมห่ นาวเกินไปในการเปลี่ยนเส้อื ผา้
8) ปดิ มา่ นหรอื ทีก่ ำบงั เมอื่ ผปู้ ่วยเปล่ยี นเส้อื ผ้า
9) สวมใส่เสื้อผ้าบาง ๆ หลายชั้นดีกว่าสวมเสื้อผ้าหนาๆเพียงชั้นเดียว เพราะ เม่ือ
รู้สกึ ร้อน ผูป้ ว่ ยยังสามารถถอดออกไดท้ ีละชั้น
10) บางคร้ังผูป้ ว่ ยจะสวมใส่แตเ่ ส้ือผ้าเก่าท่ีสวมแลว้ อาจใช้วธิ ตี ่าง ๆ เช่น เมื่อผู้ป่วย
ถอดเสื้อผ้าไปอาบน้ำ ให้เอาเสื้อผ้าใหม่ไปวางแทนที่ที่เสื้อเก่า บางครั้งอาจบอกว่ามีคนจะมาเยี่ยมให้
เปลย่ี นเสอื้ ผา้ ใหม่ หรอื ผดู้ แู ลชอบเหน็ ผ้ปู ่วยสวมเสื้อผ้าใหม่
11) ยอมรับการแต่งกายของผู้ป่วย ถ้าไม่ได้ทำให้เกิดอันตรายใด เช่น ผู้ป่วยอยาก
สวมหมวกนอน
12) เมื่อไปซื้อเสือ้ ผา้ สำหรับผู้ป่วย ให้ผู้ป่วยได้มโี อกาสเลือกลกั ษณะเสื้อผ้าและสีสนั
ทีช่ อบ
13) ผู้ป่วยอาจจำเสื้อผ้าใหม่ที่ซื้อมาไม่ได้ อาจพิจารณาเลือกซื้อเสื้อผ้าที่ไม่แตกต่าง
จากเส้ือผ้าเดมิ ทผี่ ้ปู ว่ ยชอบมากนกั

โปรแกรมกลุม่ การดูแลแบบเกอ้ื กลู บนพืน้ ฐานของวฒั นธรรมไทยสำหรบั ผู้สูงอายุสมองเส่ือมทีม่ ปี ญั หาพฤติกรรมและจติ ใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจติ กระทรวงสาธารณสุข

20

การฝกึ ปฏิบัตกิ ิจวตั รประจำวัน เรอ่ื ง การรบั ประทานอาหาร
โภชนาการสำหรับผู้สูงอายุสมองเสอื่ ม

ผูส้ งู อายุมีการเปลยี่ นแปลงทางร่างกาย จิตสงั คม เศรษฐกจิ และการมโี รคประจำตัว สิ่งเหล่านี้
ส่งผลกระทบต่อภาวะโภชนาการของผสู้ ูงอายุ ทำให้มโี อกาสเสีย่ งตอ่ การเกิดภาวะทุพโภชนาการได้
ง่าย ดังนน้ั การสง่ เสริมให้ผูส้ ูงอายุไดร้ ับอาหารท่เี หมาะสมและเพยี งพอกับความตอ้ งการของร่างกายจงึ
เปน็ สงิ่ จำเปน็
อาหารสำหรบั ผู้มภี าวะสมองเส่ือม
ความสำคญั ของอาหาร

- อาหารมอี ิทธพิ ลตอ่ การสร้างสารสือ่ ประสาทในสมอง ซ่งึ ทำหนา้ ที่เกี่ยวข้องกบั ความรู้สึก
อารมณ์ พฤติกรรม ความจำ การเรียนรู้
- การทำงานของร่างกาย การหด/ คลายตัวของกล้ามเน้ือ
- สารอาหารมีบทบาทตอ่ อายุการทำงานของเซลลป์ ระสาท
สารอาหารทส่ี มองต้องการ
- คารโ์ บไฮเดรต เพ่อื สรา้ งพลังงาน
- โปรตนี เพอื่ สรา้ งสารสื่อประสาทและสรา้ งนำ้ ย่อยต่างๆ
- ไขมัน เพ่ือสร้างเย่ือหุ้มเซลล์ประสาทและเย่อื ผิวของเนื้อเย่ือสมอง
- วติ ามินและเกลือแร่ ช่วยให้การทำงานของสมองดำเนินไปอย่างปกติ
สารอาหารท่ชี ่วยส่งเสริมการทำงานของสมอง มีดงั น้ี
-กลมุ่ วติ ามนิ บี ชว่ ยเรง่ การส่งตอ่ ข้อมลู ของเซลล์สมอง
วิตามนิ บี 1 ช่วยบำรงุ ปลายประสาท เชน่ เนื้อหมู ขา้ วซอ้ มมือ ถ่ัวสิสง ถ่ัวเหลอื งถวั่ ดำและงา
วิตามนิ บี 2 ช่วยในกระบวนการผาผลาญของสารอาหาร เพื่อเปน็ พลงั งานและบำรุง
ประสาทให้ทำงานได้เต็มประสทิ ธิภาพ เชน่ เคร่อื งในสัตว์ เน้ือสัตว์ ไข่ นม เหด็ หอม
วิตามิน บี 6 ทำหน้าทสี่ งั เคราะห์สารสื่อประสาทหลายชนดิ ทเ่ี กีย่ วข้องกบั การทำงานของ
ระบบประสาท ได้แก่ ซีโรโทนิน ทอรีน โดปามนี ซึง่ เป็นสารเคมีทีม่ ีความเกยี่ วพันกับอารมณ์
เชน่ เนอื้ สตั ว์ กลว้ ย ถ่วั เมลด็ แหง้ ไข่แดง
โฟเลต มหี น้าท่ใี นการสังเคราะห์สารพนั ธกุ รรม เชน่ ดอกกะหล่ำ ดอกและใบกุย่ ช่าย มะเขือ
เทศ ผักตระกูลกะหลำ่ แตงกวา แครอท ถั่วฝักยาว ผักใบเขียว ส้ม ถ่วั เมล็ดแห้งต่าง ๆ
วติ ามิน บี 12 ชว่ ยในการสงั เคราะห์สารพนั ธุกรรม รวมทัง้ การเจรญิ เติบโตของเม็ดเลือดแดง
เชน่ เคร่ืองในสัตว์ เนื้อสัตวต์ า่ ง ๆ หอยนางรม นำ้ นมสด ไข่ สาหรา่ ย ถ่วั หมักและซีอ๊วิ
ธาตเุ หล็ก เปน็ แร่ชาตุที่จำเปน็ ต่อการนำออกชเิ จนไปเล้ยี งเซลลส์ มอง การขาดธาตุเหลก็ ทำให้
สมาธิส้ัน ไอควิ ลดลง การเรียนรูล้ ดลง เชน่ ตับ เนอ้ื สตั ว์ตา่ ง ๆ เลอื ดหมู
วติ ามนิ ซี มคี วามสำคัญต่อการสังเคราะหค์ อลลาเจน คาร์นทิ นี สารเหนีย่ วนำกระแส

โปรแกรมกลุม่ การดูแลแบบเกอื้ กลู บนพนื้ ฐานของวฒั นธรรมไทยสำหรบั ผู้สงู อายุสมองเส่อื มทมี่ ปี ญั หาพฤติกรรมและจิตใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจติ กระทรวงสาธารณสขุ

21
ประสาท มฤี ทธิ์เป็นสารต้านอนุมูลอสิ ระ เชน่ ฝร่งั มะขามป้อม มะนาว สม้ มะเขอื เทศ ผักใบเขยี ว
กะหลำ่ ปลี

วิตามิน อี มบี ทบาทหน้าท่ีในการป้องกนั การออกซิเดชน่ั ของกรดไขมนั ไม่อ่ิมตวั หลายตำแหนง่
เชน่ น้ำมันข้าวโพด นำ้ มนั ถ่วั เหลือง ผลติ ภณั ฑท์ ีท่ ำจากน้ำมนั พชื

เบตา้ แคใรทนี มบี ทบาทเป็นสารต้งั ต้นของวิตามนิ เอ ทำหนา้ ท่ีตา้ นอนุมูลอสิ ระ ชว่ ย
เสรมิ สรา้ งภมู ิคมุ้ กัน ยับยั้งการก่อกลายพนั ธุ์ เช่น ผักสเี ขยี วเข้มและผลไม้ที่มีสีเหลืองสม้ ผกั ตำลึง
ผกั กวางตงุ้ ผักบงุ้ ฟักทอง มะมว่ งสุก มะละกอสกุ มะเขือเทศ

นำ้ มนั ปลา ช่วยป้องกนั ความจำเส่ือม เช่น ปลาแซลมอน ปลาทนู า่ ปลาซารต์ ีน ปลาอนิ ทรี
ปลากะพง ปลาตาเดียว ปลาทู ปลาช่อน ปลานวลจันทร์

โปรแกรมกลมุ่ การดูแลแบบเกอ้ื กลู บนพน้ื ฐานของวัฒนธรรมไทยสำหรบั ผสู้ งู อายสุ มองเส่ือมที่มปี ญั หาพฤติกรรมและจิตใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสุขภาพจติ กระทรวงสาธารณสุข

22

ปัญหาพฤตกิ รรมการบริโภคของผู้สงู อายุสมองเสอื่ ม
1 ความอยากอาหารลดลง
แนวทางแก้ไข

- ให้รับประทานอาหารตรงตามเวลา
- คอยเตอื นลว่ งหน้าเมอ่ื ถึงเวลาอาหาร
- แนะนำให้ผูป้ ่วยออกกำลงั กาย เช่น เดินเลน่
- ลองใหน้ ้ำผลไมแ้ ก่ผู้ปว่ ยก่อนรบั ประทานอาหาร เพ่อื เป็นการกระตุ้นนำ้ ย่อย
- พยายามใหอ้ าหารที่ผ้ปู ่วยคุน้ เคย และชอบรับประทานเป็นพิเศษ
- พยายามให้ผปู้ ว่ ยรับประทานอาหารใหห้ มดทีละอยา่ งก่อนจะรบั ประทานอาหารอย่างอืน่ ต่อ
เพราะผู้ปว่ ยจะสบั สนหากรสชาติเปลี่ยนรวดเรว็ เกินไป
- เพม่ิ บรรยากาศในการรบั ประทานอาหาร เช่น เปิดเพลงเบาๆ รว่ มรบั ประทานอาหารกบั
ผปู้ ่วยให้เวลาในการรบั ประทานอาหารมีมากพอ
- ถ้าผู้ป่วยมีภาวะกลนื ลำบาก ควรให้อาหารทน่ี มุ่ เปื่อย กลนื ง่าย เช่น ซุปข้นๆโจ๊กข้นๆไม่ควร
ตกั อาหารใส่จานมากเกนิ ไป
- หากผูป้ ่วยนำ้ หนักลดมาก เชน่ ลด 2.5 กก. ใน6 สัปดาห์ ใหป้ รึกษาแพทย์
2. ความอยากอาหารไม่รจู้ กั พอ
แนวทางแก้ไข
- ใหเ้ พ่มิ มือ้ อาหารเป็น 5- 6 ม้ือ แต่จัดใหใ้ นปรมิ าณนอ้ ยๆ
- ให้รับประทานอาหารว่างทีม่ ีพลังงานต่ำ
- ให้ผู้ปว่ ยทำกิจกรรมอ่ืนด้วย เช่น เดนิ เล่น
- อาจต้องเกบ็ อาหารซ่อนหากจำเป็น

ขอ้ แนะนำในการจัดเตรยี มอาหาร
- ใช้วธิ ีการรับประทานงา่ ยๆ ไมจ่ ำเป็นต้องใช้ชอ้ นสอ้ ม เพราะยุ่งยาก อาจ ให้ลองใชม้ ือหยบิ จบั

อาหารทใ่ี ชม้ ือหยบิ ได้
- ระวังเรอื่ งอณุ หภูมิของอาหาร เพราะผูป้ ่วยบางคนอาจไมส่ ามารถแยกอาหาร ที่มอี ุณหภูมิ

รอ้ นมาก
- ภาชนะทีใ่ สอ่ าหารควรมีสีตา่ งจากผ้าปโู ตะ๊
- คอยกระตนุ้ เตือน ให้ผู้ป่วยดมื่ น้ำให้เพียงพอ เนื่องจากผู้ปว่ ยอาจลืมดื่มน้ำหรือรูส้ กึ ไม่

กระหายนำ้ เพ่อื หลีกเลยี่ งภาวะขาดน้ำ

หลักการฝึกการรับประทานอาหาร ดงั นี้

โปรแกรมกลมุ่ การดแู ลแบบเกอ้ื กลู บนพ้นื ฐานของวัฒนธรรมไทยสำหรบั ผสู้ ูงอายุสมองเสือ่ มที่มปี ัญหาพฤติกรรมและจิตใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจิต กระทรวงสาธารณสขุ

23

1. เน้นใหผ้ ู้สงู อายสุ มองเสื่อมปฏิบัตทิ กั ษะต่าง ๆ ไดด้ ว้ ยตนเองตามศักยภาพที่มีอยู่
2. ในการฝกึ ทักษะตา่ ง ๆ ในการปฏิบัตกิ ิจวตั รประจำวนั ผู้ดแู ลควรใช้

เทคนคิ “บอก แตะ นำ จับมอื ทำ”
3. ผดู้ แู ลจะตอ้ งมีความอดทน รอคอยใหผ้ ูส้ งู อายุทำกจิ วัตร พูดคำสน้ั ๆ ชดั ๆ

การเตรียมความพร้อม ประกอบดว้ ย
1. การเตรยี มความพรอ้ มของผู้ดูแล
1.1 การประเมนิ สขุ ภาพผูส้ ูงอายุสมองเสอื่ มฯ: ชว่ ยเหลือตนเองได้หรอื ไม่
1.2 สงั เกตการกลืนอาหาร การสำลกั อาหารของผ้สู ูงอายสุ มองเสอื่ มฯ
1.3 การจัดอาหารให้ผู้สูงอายุ: เปิดโอกาสให้ผู้สูงอายุสมองเสื่อมฯ เลือกอาหาร

ตดั แบง่ เป็นคำ ๆ
1.4 มคี วามยืดหยนุ่ ในการรบั ประทานอาหาร

2. การเตรยี มอุปกรณ์ และจดั สง่ิ แวดลอ้ ม
2.1 การเตรียมอุปกรณ์เคร่ืองใช้ในการรับประทานอาหาร ได้แก่ ผ้ากันเปื้อน จานมีขอบ

ชอ้ น แก้วน้ำ หลอด ฯลฯ
2.2 จัดสถานที่: สร้างบรรยากาศให้เหมาะสม เงียบ ไม่มีเสียงรบกวน โต้ะรับประทาน

อาหาร
2.3 ลักษณะอาหารที่เหมาะสม: อาหารปั่นละเอียด ข้น ไม่เหลว ไม่ร้อนจนเกินไป และ

ควรเปน็ อาหารเฉพาะโรค (สำหรับผูม้ ีโรคประจำตัว)
3. การเตรยี มผสู้ ูงอายุสมองเสื่อมฯ
การจัดทา่ ท่เี หมาะสมในการรับประทานอาหาร
3.1 ศรี ษะตัง้ ตรง โน้มไหลไ่ ปดา้ นหนา้ เล็กนอ้ ย
3.2 วางขอ้ ศอกบนโต๊ะดา้ นหน้า กางแขนออกเลก็ นอ้ ย
3.3 เท้าวางราบกบั พ้นื
3.4 ผู้สูงอายมุ ีการนั่งทรงตัวไม่ดี ไขหัวเตียงให้สงู และให้ใช้หมอนหนนุ ช่วยพยุงในการนั่ง

ทรงตัวรับประทานอาหาร เพื่อปอ้ งกันการสำลกั ขณะรบั ประทานอาหาร
หมายเหตุ : กรณผี ู้สงู อายุยังชว่ ยเหลอื ตนเองได้ แตไ่ มร่ บั ประทานอาหารเอง ให้ใชเ้ ทคนิค

“บอก แตะ นำ จับมอื ทำ” ซง่ึ การจับมือทำมี 2 วิธี คอื
1. Total hand กรณผี ู้สูงอายุจับชอ้ นได้ แต่ไม่สามารถตักอาหารเข้าปากได้ ผดู้ แู ลช่วย
จับมอื ผสู้ ูงอายุทจ่ี บั ชอ้ นอย่ตู ักอาหารเข้าปาก
2. Hand under hand กรณผี ู้สูงอายไุ มส่ ามารถจบั ชอ้ นได้ ผ้ดู แู ลจบั มอื ผปู้ ่วย และจบั
ช้อนไวใ้ นมอื ผู้ดูแลเพื่อตักอาหารเขา้ ปากให้ผ้ปู ่วย

โปรแกรมกล่มุ การดูแลแบบเกอื้ กูลบนพ้ืนฐานของวัฒนธรรมไทยสำหรบั ผู้สงู อายสุ มองเสื่อมท่มี ปี ัญหาพฤติกรรมและจิตใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจติ กระทรวงสาธารณสขุ

24

โปรแกรมกล่มุ การดแู ลแบบเกอ้ื กลู บนพ้ืนฐานของวัฒนธรรมไทยสำหรบั ผ้สู งู อายุสมองเสอ่ื มทีม่ ปี ัญหาพฤติกรรมและจติ ใจ
โรงพยาบาลสวนสราญรมย์ กรมสขุ ภาพจิต กระทรวงสาธารณสุข